ધ્વન્યાલોક (ટીકા સહિત) · ભાગ 341360

મહતી અવ્યુત્પત્તિસમ્ભાવના ભવતીત્યુક્તં વિવૃણોતિ---ન હીત્યાદિ ।
તત્રેતિ ।
સ્વયમુત્પ્રેક્ષિતે કથાશરીર ઇત્યર્થઃ ।
જાત્યુત્તરમિતિ ।
અસમીચીનમુત્તરમિત્યર્થઃ ।
તત્ર ઇતિ જાત્યુત્તરમપિ ન સમ્ભવતીતિ સમ્બન્ધઃ ।
સન્તીત્યાદિકં વિવૃણોતિ--સિદ્ધ ઇત્યાદિ ।
આસ્વાદેતિ ।
આસ્વાદમાત્રં તત્ર ચાભ્યુપાયઃ સમ્યગ્વિભાવાદ્યૌચિત્યાનુસરણમ્ ।
તચ્ચ દર્શિતમેવ ।
કિઞ્ચ---- સન્તિ સિદ્ધરસપ્રખ્યા યે ચ રામાયણાદયઃ ।
કથાશ્રયા ન તૈર્યોજ્યા સ્વેચ્છા રસવિરોધિની ॥
તેષુ હિ કથાશ્રયેષુ તાવત્સ્વેચ્છૈવ ન યોજ્ય ।
યદુક્તમ્---ઽકથામાર્ગે ન ચાલ્પો ઽપ્યતક્રમઃઽ ।
સ્વેચ્છાપિ યદિ યોજ્યા તદ્રસવિરોધિની ન યોજ્યા ।
ઇદમપરં પ્રબન્ધસ્ય રસાભિવ્યઞ્જકત્વે નિબન્ધનમ્ ।
ઇતિવૃત્તવશાયાતાં કથઞ્ચિદ્રસાનનુગુણાં સ્થિતિં ત્યક્ત્વા પુનરુત્પ્રેક્ષ્યાપ્યન્તરાભીષ્ટરસોચિતકથોન્નયો વિધેયઃ યતા કાલિદાસપ્રબન્ધેષુ ।
યથા ચ સર્વસેનવિરચિતે લોચનમ્ ન હિ તત્રેતિહાસવશાદેવ મયા નિબદ્ધમિતિ જાત્યુત્તરમપિ સમ્ભવતિ ।
તત્ર ચેતિ ।
રસમયત્વસમ્પાદને ।
સિદ્ધેતિ ।
સિદ્ધઃ આસ્વાદમાત્રશેષો ન તુ ભાવનીયો રસો યેષુ ।
કથાનામાશ્રયા ઇતિહાસાઃ, તૈરિતિહાસાર્થૈઃ તૈસ્સહ સ્વેચ્છા ન યોજ્યા ।
સહાર્તશ્ચાત્ર વિષયવિષયિભાવ ઇતિ વ્યાચષ્ટે---તેષ્વિતિ સપ્તમ્યા ।
સ્વેચ્છા તેષુ ન યોજ્યા, કથઞ્ચિદ્વા યદિ યોજ્યતે તત્તત્પ્રસિદ્ધરસવિરુદ્ધા ન યોજ્યા ।
યથા રામસ્ય ધીરલલિતત્વયોજનેન નાટિકાનાયકત્વં કશ્ચિત્કુર્યાદિતિ ત્વત્યન્તાસમઞ્જસમ્ ।
યદુક્તમિતિ ।
રામાભ્યુદયે યશોવર્મણા---ઽસ્થિતમિતિ યથા શય્યામ્ઽ ।
કાલિદાસેતિ ।
રઘુવંશે ઽજાદીનાં રાજ્ઞાં વિવાહાદવર્ણનં નેતિહાસેષુ નિરૂપિતમ્ ।
હરિવિજયે કાન્તાનુનયનાઙ્ગત્વેન પારિજાતહરણાદિનિરૂપિતમિતિહાસેષ્વદૃષ્ટચમપિ ।
તથાર્જુનચરિતે ઽર્જુનસ્ય પાતાલવિજયાદિ બાલપ્રિયા સહૃદયાસ્વાદ એવ શેષઃ શિષ્ટાંશો યસ્ય સઃ ।
માત્રપદવ્યવચ્છેદ્યમાહ---ન ત્વિત્યાદિ ।
ભાવનીયઃ વર્ણનયા સમ્પાદનીયઃ ।
સિદ્ધરસાઃ પ્રખ્યાઃ પ્રખ્યાતાશ્ચ સિદ્ધરસપ્રખ્યા યે રામાયણાદયઃ કથાશ્રયાસ્સન્તીતિ સમ્બન્ધઃ ।
તત્ર કથાશ્રયપદં વ્યાચષ્ટે - કથાનામિત્યાદિ ।
તૈરિત્યેતદ્વ્યાચષ્ટે - ઇતિસાહાસાર્થૈરિતિ ।
ન તૈરિત્યાદિકં વાક્યદ્વયે પર્યવસન્નમિત્યાશયેન તેષ્વિત્યાદિ વ્યાખ્યાતં વૃત્તૌ, તત્ર તૈરિત્યનેન તેષ્વિત્યર્થઃ ।
કથં લબ્ધં ઇત્યતસ્તદ્ગ્રન્થમવતારયતિ---તૈરિત્યાદિ ।
તેષ્વિતિ સપ્તમ્યેત ।

સપ્તમીયં વૈષયિકાધિકરણ ઇતિ ભાવઃ ।
સ્વેચ્છેતિ ।
સ્વેચ્છાનિર્મિતા અર્થા ઇત્યર્થઃ ।
તેષ્વિતિ ।
સિદ્ધરસપ્રખ્યેષુ કથાશ્રયેષ્વિત્યર્થઃ ।
યથા રામસ્યેતિ ।
રામાયણપ્રસિદ્ધસ્તદીયો રસો હિ વીર ઇતિ ભાવઃ ।
વૃત્તૌ---ઽન ચાલ્પો ઽપ્યતિક્રમઽ ઇતિ ।
અલ્પો ઽપ્યતિક્રમો ન કાર્યં ઇત્યર્થઃ ।
ઽઇતિ વૃત્તેઽત્યાદિ ।
કથઞ્ચિદ્રસાનનુગુણાં કયાપિ વિધયા હરિવિજયે ।
યથા ચ મદીય એવાર્જુનચરિતે મહાકાવ્યે ।
કવિના કાવ્યમુપનિબન્ધતા સર્વાત્મના રસપરતન્ત્રેણ ભવિતવ્યમ્ ।
તત્રેતિવૃતે યદિ રસાનનુગુણાં સ્થિતિં પશ્યેત્તદેમાં ભઙ્ક્ત્વાપિ સ્વતન્ત્રતયા રસાનુગુણં કથાન્તરમુત્પાદયેત્ ।
ન હિ કવેરિતિવૃત્તમાત્રનિર્વહણેન કિઞ્ચિત્પ્રયોજનમ્, ઇતિહાસાદેવ તત્સિદ્ધેઃ ।
રસાદિવ્યઞ્જકત્વે પ્રબન્ધસ્ય ચેદમન્યન્મુખ્યં નિબન્ધનં, યત્સન્ધીનાં મુખપ્રતિમુખગર્ભાવમર્શનિર્વહણાખ્યાનાં તદઙ્ગાનાં ચોપક્ષેપાદીનાં ઘટનં લોચનમ્ વર્ણિતમિથાસાપ્રસિદ્ધમ્ ।
એતદેવ યુક્તમિત્યાહ---કવિનેતિ ।
સન્ધીનામિતિ ।
ઇહ પ્રભુસમ્મિતેભ્યઃ શ્રુતિસ્મૃતિપ્રભૃતિભ્યઃ કર્તવ્યમિદમિત્યાજ્ઞામાત્રપરમાર્થેભ્યઃ શાસ્ત્રેભ્યો યે ન વ્યુત્પન્નાઃ, ન ચાપ્યસ્યેદં વૃત્તમમુષ્માત્કર્મણ ઇત્યેવં યુક્તિયુક્તકર્મફલસમ્બન્ધપ્રકટનકારિભ્યો મિત્ર્રસમ્મિતેભ્ય ઇતિહાસશાસ્ત્રેભ્યો લબ્ધવ્યુત્પત્તયઃ, અથ ચાવશ્યં વ્યુત્પાદ્યાઃ પ્રજાર્થસમ્પાદનયોગ્યતાક્રાન્તા રાજપુત્રપ્રાયાસ્તેષાં હૃદયાનુપ્રવેશમુખેન ચતુર્વર્ગોપાયવ્યુત્પત્તિરાધેયા ।
હૃદયાનુપ્રવેશશ્ચ રસાસ્વાદમય એવ ।
સ ચ રસશ્ચતુર્વર્ગોપાયવ્યુત્પત્તિનાન્તરીયકવિભાવાદિસંયોગપ્રસાદોપનત ઇત્યેવં રસોચિતવિભાવાદ્યુપનિબન્ધે રસાસ્વાદવૈવશ્યમેવ સ્વરસભાવિન્યાં વ્યુત્પત્તૌ પ્રયોજકમિતિ પ્રીતિરેવ વ્યુત્પત્તેઃ પ્રયોજિકા ।
પ્રીત્યાત્મા ચ રસસ્તદેવ નાટ્યં નાટ્યમેવ વેદ ઇત્યસ્મદુપાધ્યાયઃ ।
ન ચૈતે પ્રીતિવ્યુત્પત્તી ભિન્નરૂપે એવ, દ્વયોરપ્યેકવિષયત્વાત્ ।
વિભાવાદ્યૌચિત્યમેવ બાલપ્રિયા રસાનુગુણ્યરહિતામ્ ।
ઽઉત્પ્રેક્ષ્યઽ આલોચ્ય ।
ઽઅન્તરાઽ મધ્યે ।
ઽઅભીષ્ટેઽતિ ।
અભીષ્ટસ્ય રસસ્ય ઉચિતાયાઃ કથાયા ઉન્નયઃ ઘટનમ્ ।
ઉક્તમેવાર્થંસ્ફુટં વિવૃણોતિ--ઽકવિનેઽત્યાદિ ।
ઽપ્રબન્ધમ્ઽ ઇતિ ઽકાવ્યમ્ઽ ઇતિ ચ પાઠઃ ।
લોચને ઽસન્ધીનામ્ઽ ઇત્યાદિગ્રન્થાર્થં વિવૃણોતિ--ઇહ પ્રભુસમ્મિતેભ્ય ઇત્યાદિ ।
કર્તવ્યમિદમિતિ ઉપલક્ષણમેતદિદં ન કર્તવ્ય મિત્યસ્ય ।
શાસ્ત્રેભ્ય ઇતિ હેતૌ પઞ્ચમી ।
ન ચાપીતિ ।
લબ્ધવ્યુત્પત્તય ઇત્યનેનાસ્ય સમ્બન્ધઃ ।
અસ્યેતિ નાયકવિશેષસ્ય નિર્દેશઃ ।
ઇદં વૃત્તમિતિ ।
એતત્ફલં જાતમિત્યર્થઃ ।
શાસ્ત્રીતિ ।
શાસ્ત્રમિતિહાસાત્મકાનિ શાસ્ત્રાણિ ઇતિહાસશાસ્ત્રાણિ તેભ્યઃ ।

અથ ચાવશ્યં વ્યુત્પાદ્યા ઇત્યત્ર હેતુમાહ---પ્રજાર્થેતિ ।
પ્રજાનામર્થપમ્પાદને પરિપાલને યા યોગ્યતા રાજકુલપ્રસૂતત્વાદિરૂપા તયા આક્રાન્તા આશ્રિતા ઇત્યર્થઃ ।
ચતુરિતિ ।
ચતુર્વર્ગોપાયવ્યુત્પત્તિઃ નાન્તરીયકમાનુષઙ્ગિકફલં યસ્ય તથાવિધો યો વિભાવાદિસંયોગઃ તત્પ્રસાદોપનતઃ તેનોત્પાદિત ઇત્યર્થં ।
ઇત્યેવમિતિ ।
ઉક્તપ્રકારેણેત્યર્થઃ ।
પ્રીતિરેવેતિ ।
રસાસ્વાદાનન્દ એવેત્યર્થઃ ।
ભિન્નિરૂપે ઇતિ ।
વિભિન્નવિષયકે ઇત્યર્થઃ ।
લોચનમ્ સત્યતઃ પ્રીતેર્નિદાનમિત્યસકૃદવોચામ ।
વિભાવાદીનાં તદ્રસોચતાનાં યથાસ્વરૂપવેદનં ફલપર્યન્તીભૂતતયા વ્યુત્પત્તિરિત્યુચ્યતે ।
ફલં ચ નામ યદદૃષ્ટવશાદ્દવતા પ્રસાદાદાન્યતો વા જાયતે ।
ન ચ તદુપદેશ્યમ્, તત ઉપાયે વ્યુતત્પત્યયોગાત્ ।
તેનોપાયક્રમેણ પ્રવૃત્તસ્ય સિદ્ધિઃ અનુપાયદ્વારેણ પ્રવૃત્તસ્ય નાશ ઇત્યેવં નાયકપ્રતિનાયકગતત્વેનાર્થાનર્થેપાયવ્યુત્પત્તિઃ કાર્યા ।
ઉપાયશ્ચ કર્ત્રાશ્રીયમાણઃ પઞ્ચવસ્થા ભજતે ।
તદ્યથાસ્વરૂપં, સ્વરૂપાત્કિઞ્ચિદુચ્છૂનતાં, કાર્યસમ્પાદનયોગ્યતાં, પ્રતબન્ધોપનિપાતેનાશઙ્ક્યમાનતાં, નિવૃત્તપ્રતિપક્ષતાયાં બાધકબાધનેન સુદૃઢફલપર્યન્તતામ્ ।
એવમાર્તિસહિણ્ણૂનાં વિપ્રલમ્ભભીરૂણાં પ્રેક્ષાપૂર્વકારિણાં તાવદેવં કારણોપાદાનમ્ ।
તા એવંવિધાઃ પઞ્ચાવસ્થા ; કારણગતા મુનિનોક્તઃ--- સંસાધ્યે ફલયોગે તુ વ્યાપારઃ કારણસ્ય યઃ ।
બાલપ્રિયા ફલપર્યન્તીભૂતતયેતિ ।
સ્વરૂપસંવેદનમિત્યનેન સમ્બન્ધઃ ।
તદિતિ ।
અદૃષ્ટાદિજન્યં ફમિત્યર્થઃ ।
તતઃ તથાવિધફલોપદેશેન ।
ઉપાયે વ્યુત્પત્ત્યયોગાદિતિ ।
તત્તત્ફલોપાયવિષયકવ્યુત્પત્યનુદયાદિત્યર્થઃ ।
તેનેતિ ।
ઉક્તહેતુનેત્યર્થઃ ।
સિદ્ધિરિતિ ।
ફલસિદ્ધિરિત્યર્થઃ ।
અનુપાયેતિ ।
અનુપાયશબ્દેનાહેતુરનિષ્ટહેતુશ્ચ વિવક્ષિતઃ ।
નાશ ઇતિ ।
ફલાસિદ્ધિરનિષ્ટસિદ્ધિશ્ચેત્યર્થઃ ।
નાયકપ્રતિનાયકગતત્વેનેતિ ।
અર્થાનર્થેત્યનેન સમ્બન્ધઃ ।
યથાસઙ્ખ્યં નાયકપ્રતિનાયકગતૌ યાવર્થાનર્થૌ તદુપાયસ્ય વ્યુત્પત્તિરિત્યર્થઃ ।
કાર્યેતિ ।
કવિના સમ્પાદનીયેત્યર્થઃ ।
કર્ત્રેતિ ।

નાયકાદિનેત્યર્થઃ ।
સ્વરૂપમિત્યાદિદ્વિતીયાન્તાનાં પઞ્ચાવસ્થા ઇત્યનેન પૂર્વસ્થેન સમ્બન્ધઃ ।
સ્વરૂપમિતિ ।
ઉપાયસ્યાનુષ્ઠીયમાનત્વસ્વરૂપમિત્યર્થઃ ।
કિઞ્ચિદુચ્છૂનતામિતિ ।
કિઞ્ચિત્પોષમિત્યર્થઃ ।
તદ્રૂપાં કાર્યસમ્પાદનયોગ્યતામિતિ દ્વિતીયાવસ્થા ।
પ્રતિબન્ધકેત્યાદિ ।
પ્રતિબન્ધકોપનિપાતેનાશઙ્ક્યમાનકાર્યસિદ્ધિકત્વમિત્યર્થઃ ।
નિવૃત્તપ્રતિપક્ષતાયામિતિ ।
પ્રતિવન્ધકનિવૃત્તમિત્યર્થઃ ।
પ્રતિબન્ધકનિવૃત્ત્યા નિશ્ચીયમાનકાર્યકત્વમિતિ યાવત્ ।
પ્રતાપરુદ્રીયવ્યાખ્યાયાન્તુ - પ્રથમાવસ્થાસ્વરૂપાત્ કિઞ્ચિદુચ્છૂનત્વં, દ્વિતીયા તુ કાર્યસમ્પાદનયોગ્યતા, તૃતીયા તુ પ્રતિબન્ધકોપનિપાતેન કાર્યસ્ય શઙ્ક્યમાનત્વં, ચતુર્થી તુ પ્રતિબન્ધકનિવૃત્ત્યા કાર્યસ્ય નિશ્ચયઃ, પઞ્ચમી તુ બાધબાધનેન ફલપર્યન્તતાદાર્ઢ્યમિત્યુક્તમ્, તદનુરોધે તુ સ્વરૂપાત્ કિઞ્ચિદુચ્છૂનતામિત્યસ્ય સ્વરૂપમિત્યનેનાન્વયો બોધ્યઃ ।
આર્તિસહિણ્ણુનામિતિ ।
શ્રમસહિણ્ણૂનમિત્યર્થઃ ।
યથોક્તમ્---"વિધ્નૈર્મુહુર્મુહુરપિ પ્રતિહન્યમાના" ઇત્યાદિ ।
વિપ્રલમ્ભેતિ ।
કાર્યાસિદ્ધીત્યર્થઃ ।
સંસાધ્ય ઇતિ ।
કારણસ્યેતિ ।
નાયકાદેરિત્યર્થઃ ।
પ્રારમ્ભાદીનામ્મુખાદિસન્ધીનાં લોચનમ્ તસ્યાનુપૂર્વ્યા વિર્જ્ઞયાઃ પઞ્ચાવસ્થાઃ પ્રયોક્તૃભિઃ ॥
પ્રારમ્ભશ્ચ પ્રયત્નશ્ચ તથા પ્રાપ્તેશ્ચ સમ્ભવઃ ।
નિયતા ચ ફલપ્રાપ્તિઃ ફલયોગશ્ચ પઞ્ચમઃ ॥
ઇતિ ।
એવં યા એતાઃ કારણસ્યાવસ્થાસ્તત્સમ્પાદકં યત્કર્તુરિતવૃત્તં પઞ્ચધા વિભક્તમ્ ।
ત એવ મુખપ્રતિમુખગર્ભાવમર્શનિર્વહણાખ્યા અન્વર્થનામાનઃ પઞ્ચ સન્ધય ઇતિવૃત્તખણડાઃ, લોચનમ્ સન્ધીયન્ત ઇતિ કૃત્વા ।
તેષામપિ સન્ધીનાં સ્વનિર્વાહ્યં પ્રતિ તથા ક્રમદર્શનાદવાન્તરભિન્ના ઇતિતવૃત્તભાગાઃ ।
સન્ધ્યઙ્ગાનિ--ઽઉપક્ષેપઃ પરિકરઃ પરિન્યસો વિલોભનમ્ઽ ઇત્યદીનિ ।
અર્થપ્રકૃતયો ઽત્રૈવાન્તર્ભૂતાઃ ।
તથા હિ સ્વાયત્તસિદ્ધેર્બીજં બિન્દુઃ કાર્યમિતિ તિસ્રઃ ।
બીજેન સર્વવ્યાપારાઃ બિન્દુનાનુસન્ધાનં કાર્યેણ નિર્વાહઃ સન્દર્શનપ્રાર્થનાવ્યવસાયરૂપા હ્યેતાસ્તિસ્રો ઽર્થસમ્પાદ્યે કર્તુઃ પ્રકૃતયઃ સ્વભાવવશેષાઃ ।
સચિવાયત્તસિદ્ધિત્વે તુ સચિવસ્ય તદર્થમેવ વા સ્વાર્થમેવ વા સ્વાર્થમપિ વા પ્રવૃત્ત્ત્વેન પ્રકીર્ણપતાકાશબ્દાભ્યામુક્ત ઇતિ ।
એવં પ્રસ્તુતફલનિર્વાહણાન્તસ્યાધિકારિકસ્ય વૃત્તસ્ય પઞ્ચસન્ધિત્વં પૂર્ણસન્ધ્યઙ્ગતા ચ સર્વજનવ્યુત્પત્તિદાયિની નિબન્ધનીયા ।
પ્રાસઙ્ગિકે ત્વિતિવૃત્તે નાયં નિયમ ઇત્યુક્તમ્- ઽપ્રાસઙ્ગિકે પરાથત્વાન્ન હ્યેષ નિયમો ભવેત્ઽ ઇતિ મુનિના ।
એવં સ્થિતે રત્નાવલ્યાં ધીરલલિતસ્ય નાયકસ્ય ધર્માવિરુદ્ધસમ્ભોગસેવાયામનૌચિત્યાભાવાત્પ્રત્યુત ન નિસ્સુખઃ સ્યાદિતિ શ્લાધ્યત્વાત્પૃથ્વીરાજ્યમહાફલાન્તરાનુબન્ધિકન્યાલાભફલોદ્દેશેન બાલપ્રિયા તદઙ્ગાનામુપક્ષેપાદીનાઞ્ચ લક્ષણાનિ દશરૂપકાદિષુ દ્રષ્ટવ્યાનિ ।
સ્વનિર્વાહ્યમિતિ ।
સ્વનિર્વાહ્યં ફલમિત્યર્થઃ ।
અર્થપ્રકૃતયો ઽત્રૈવેતિ ।
તાઃ "બીજબિન્દુપતાકાખ્યપ્રકરીકાર્યલક્ષણા" ઇત્યુક્તા બોધ્યાઃ ।

સ્વાયત્તસિદ્ધેરિતિ ।
નાયકસ્ત્રિવિધઃ---સ્વાયત્તસિદ્ધિસ્સચિવાયત્તસિદ્ધિરુભયાયત્તસિદ્ધિશ્ચેતિ ।
બીજેન સર્વવ્યાપારા ઇતિ ।
વિવક્ષિતા ઇતિ શેષઃ ।
એવમુત્તરવાક્યયોરપિ બોધ્યમ્ ।
અનુસન્ધાનમિતિ ।
અવાન્તરાર્થૈર્મુખ્યપ્રયોજનસ્ય વિચ્છેદે તત્સન્ધાનકરણમિત્યર્થઃ ।
સન્દર્શનેત્યાદિ ।
તત્તતપ્રયોજનં મનસિ કૃત્ય તાત્સિદ્ધિં સમ્પ્રાર્થ્ય તદર્થો વ્યવસાયો ભવતીતિ સન્દર્શનાદિજન્યત્વાદ્બીજાદયસ્તત્સ્વરૂપા ઇત્યર્થઃ ।
અર્થે ઇત્યાદિ ।
અનેનાર્થપ્રકૃતય ઇત્યસ્યાવયવાર્થો દર્શિતઃ ।
અથ પ્રકરીપતાકાપદાર્થૌ દર્શયિષ્યન્નાહ---સચિવેત્યાદિ ।
તદર્થં નાયકાર્થમ્ ।
પ્રકરીપતાકાપદાભ્યાં વ્યપદેશે ક્રમેમ હેતુઃ પ્રકીર્ણત્વપ્રસિદ્ધત્વાભ્યામિતિ ।
ઇતિ મુનિના ઇત્યુક્તમિતિ સમ્બન્ધઃ ।
ઇતીત્યસ્ય ઇતિ વદતા ઇત્યર્થઃ ।
લક્ષ્યં દર્શયતિ---એવમિત્યાદિ ।
એવં સ્થિતે રત્નાવલ્યાં દર્શિતા એવેત્યન્વયઃ ।
ઇતિ શ્લાધ્યત્વાદિતિ ।
ઇતિ વચનેન ધર્માવિરુદ્ધસમ્ભોગસેવાયાઃ રસાભિવ્યક્ત્યપેક્ષયા, યથા રત્નાવલ્યામ્ ; ન તુ કેવલં શાસ્ત્રસ્થિતિસમ્પાદનેચ્છયા ।
યથા વેણીસંહારે વિલાસાખ્યસ્ય પ્રતિમુખસન્ધ્યઙ્ગસ્ય પ્રકૃતરસનિબન્ધાનનુગુણમપિ દ્વિતીયે ઽઙ્કે ભરતમતાનુસરણમાત્રેચ્છયા ઘટનમ્ ।
લોચનમ્ પ્રસ્તાવનોપક્રમે પઞ્ચાપિ સન્ધયો ઽવસ્થાપઞ્ચકસહિતાઃ સમુચિતસન્ધ્યઙ્ગપરિપૂર્ણા અર્થપ્રકૃતિયુક્તા દર્શિતા એવ ।
ઽપ્રારમ્ભે ઽસ્મિન્સ્વામિનો વૃદ્ધિહેતૌઽ ઇતિ હે બીજાદેવ પ્રભૃતિ ઽવિશ્રાન્તવિગ્રહકથઃઽ ઇતિ ઽરાજ્યં નિર્જિતશત્રુઽ ઇતિ ચ વચોભિઃ ઽઉપભોગસેવાવસરો ઽયમ્ઽ ઇત્યુપક્ષેપાત્પ્રભૃતિ હિ નિરૂપિતમ્ ।
એતત્તુ સમસ્તસન્ધ્યઙ્ગસ્વરૂપં તત્પાઠપૃષ્ઠે પ્રદર્શ્યમાનમતિતમાં ગ્રન્થગૌરવમાવહતિ ।
પ્રત્યેકેન તુ પ્રદર્શ્યમાનં પૂર્વાપરાનુસન્ધાનવન્ધ્યતયા કેવલં સંમોહદાયિ ભવતીતિ ન વિતતમ્ ।
અસ્યાર્થસ્ય યત્નાવધેયત્વેનેષ્ટત્વાત્સ્વકણ્ઠેન યો વ્યતિરેક ઉક્તો ઽન તુ કેવલયાઽ ઇતિ તસ્યોદાહરણમાહ---ન ત્વિતિ ।
કેવલશબ્દમિચ્છાશબ્દં ચ પ્રયુઞ્ચાનસ્યાયમાશયઃ---ભરતમુનિના સન્ધ્યઙ્ગનાં રસાઙ્ગભૂતમિતિવૃત્તપ્રાશસ્ત્યોત્પાદનમેવ પ્રયોજનમુક્તમ્ ।
ન તુ પૂર્વરઙ્ગાઙ્ગવદદૃષ્ટસમ્પાદનં વિધ્નાદિવારણં વા ।
યથોક્તમ્--- ઇષ્ટસ્યાર્થસ્ય રચના વૃત્તાન્તસ્યાનપક્ષયઃ ।
રાગપ્રાપ્તિઃ પ્રયોગસ્ય ગુહ્યાનાં ચૈવ ગૂહનમ્ ॥
આશ્ચર્યવદભિખ્યાનં પ્રકાશ્યાનાં પ્રકાશનમ્ ।
અઙ્ગાનાં ષડ્વિધં હ્યેતદ્દૃષ્ટં શાસ્ત્રે પ્રયોજનમ્ ॥
ઇતિ ।
તતશ્ચ--- સમીહા રતિભોગાર્થા વિલાસઃ પરિકીર્તિતઃ ।
બાલપ્રિયા શ્લાઘનીયત્વાદિત્યર્થઃ ।
તત્પાઠપૃષ્ઠે પ્રદર્શ્યમાનમિતિ ।
રત્નાલીસ્થતત્તદ્વાક્યાનિ સર્વાણ્યુદાહૃત્ય પ્રદર્શ્યમાનમિત્યર્થઃ ।
પ્રત્યેકેનેતિ ।
પૂર્વાપરવાક્યં વિના ઉદાહરણમાત્રમિત્યર્થઃ ।
ન વિતતમિતિ ।

સવિસ્તરં સોદાહરણં વૃત્તૌ નોક્તમિત્યર્થઃ ।
અસ્યાર્થસ્યેતિ ।
સન્ધિસન્ધ્યઙ્ગઘટનં રસાદિવ્યક્ત્યપેક્ષયેત્યુક્તસ્યાર્થસ્યેત્યર્થઃ ।
ઇતિ યો વ્યતિરેક ઇતિ સમ્બન્ધઃ ।
ન ત્વિતીતિ ।
ન ત્વિત્યાદિગ્રન્ધેનેત્યર્થઃ ।
પ્રયુઞ્જાનસ્યેતિ ।
કારિકાકર્તુરિતિ શેષઃ ।
અયમિતિ ।
નાધિગતાર્થ ઇત્યન્તેન ગ્રન્થેન વક્ષ્યમાણ ઇત્યર્થઃ ।
સન્ધ્યઙ્ગાનામિતિ પ્રયોજનમિત્યનેન સમ્બધ્નાતિ ।
ઇષ્ટસ્યેતિ રચનાપ્રતિપાદનમ્ ।
પ્રયોગસ્ય રાગપ્રાપ્તિઃ અભિનયરાગસમૃદ્ધિઃ ।
અભિનયદર્શનેન સામાજિકમનોરઞ્જનસમૃદ્ધિરિતિ યાવત્ ।
આશ્ચર્યવદિતિ ।
ચમત્કારકારીત્યર્થઃ ।
તતશ્ચેતિ ।
ઉક્તેન હેતુનેત્યર્થઃ ।
પ્રયુક્ત ઇત્યનેનાસ્ય સમ્બન્ધઃ ।
સમીહેતિ ।
ઇદં ચાપરં પ્રબન્ધસ્ય રસવ્યઞ્જકત્વે નિમિત્તં યદુદ્દીપનપ્રશમને યથાવસરમન્તરા લોચનમ્ ઇતિ પ્રતિમુખસન્ધ્યઙ્ગવિલાસલક્ષણે ।
રતિભોગશબ્દ આધિકારિકરસસ્થાયિભાવોપવ્યઞ્જકવિભાવાદ્યુપલક્ષણાર્થત્વેન પ્રયુક્તઃ, યથા તત્ત્વં નાધિગતાર્થ ઇતિ, પ્રકૃતો હ્યત્ર વીરરસઃ ।
ઉદ્દીપન ઇતિ ।
ઉદ્દીપનં વિભાવાદિપરિપૂરણયા ।
યથા---ઽઅયં સ રાઆ ઉદયણો ત્તિઽ ઇત્યાદિ સાગરિકાયાઃ ।
પ્રશમનં વાસવદત્તાતઃ પલાયને ।
પુનરુદ્દીપનં ચિત્રફલકોલ્લેખે ।
પ્રશમનં સુસઙ્ગતાપ્રવેશે ઇત્યાદિ ।
ગાઢં હ્યનવરતપરિમૃદિતો રસઃ સુકુમારમાલતીકૃસુમવજ્ઝટિત્યેવ મ્લાનિમવલમ્બેત ।
વિશેષતસ્તુ શૃઙ્ગારઃ ।
યદાહ મુનિઃ--- યદ્વામાભિનિવેશિત્વં યતશ્ચ વિનિવાર્યતે ।
દુર્લભત્વં યતો નાર્યા કામિનઃ સા પરા રતિઃ ॥
ઇતિ ।
વીરરસાદાવપિ યથાવસરમુદ્દીપનપ્રશમનાભ્યાં વિના ઝટિત્યેવાદ્ભુતફલકલ્પે સાધ્યે લબ્ધે પ્રકટીચિકીર્ષિત ઉપાયોપેયભાવો ન પ્રદર્શિત એવલ સ્યાત્ ।
પુનરિતિ ।
ઇતિવૃત્તવશાદારબ્ધાશઙ્ક્યમાનપ્રાયા બાલપ્રિયા સમીહા ઇચ્છા ।
રતિભોગાર્થેતિ ।
સુરતાનુભવવિષયિકેત્યર્થઃ ।
યદ્વા---રતેઃ રત્યાખ્યસ્થાયિનઃ યો ભુજ્યત ઇતિ ભોગો વિષયઃ પ્રમદાદિઃ તદર્થા તત્સમ્ભોગાર્થા ઇત્યર્થઃ ।
આધિકારિકેતિ ।

આધિકારિકો યો રસો વર્ણ્યમાનઃ તસ્ય યઃ સ્થાયીભાવસ્તદુપવ્યઞ્જકો યો વિભાવાદિઃ તદુપલક્ષમાર્થત્વેન તદુપલક્ષકત્વેનેત્યર્થઃ ।
ન તુ પૂર્વેક્તવાચ્યાર્થમાત્રપરત્વેનેતિ ભાવઃ ।
પ્રયુક્ત ઇતિ ।
મુનિનેતિ શેષઃ ।
યથેતિ ।
યથાતત્ત્વમધિગતો જ્ઞાતો ઽર્થો મુન્યભિપ્રેતાર્થે યસ્ય તથાભૂતો ન, કિન્તુ તદ્વાચ્યાર્થ એવાધિગત ઇતિ ભાવઃ ।
વેણીસંહારકૃતેતિ શેષઃ ।
ઇતીત્યસ્યાશય ઇત્યેનનાન્વયઃ ।
નનુ વેણીસંહારે ક આઘિકારિકો રસ ઇત્યત્રાહ---પ્રકૃત ઇતિ ।
ન તુ શૃઙ્ગાર ઇતિ ભાવઃ ।
અન્યથા દોષં દર્શયતિ---ગાઢમિત્યાદિ ।
અનવરતપરિમૃદિતઃ અવિચ્છેદેનાસ્વાદિતઃ ।
માલતીતિ ।
અનવરતમૃદિતમાલતીત્યર્થઃ ।
યદિતિ ।
વામાભિનિવેશિત્વં નાર્યાઃ પ્રતિકૂલાચરણાભિલાષઃ ।
યતશ્ચ યચ્ચ વિનિવાર્યતે નાર્યા સમ્ભોગ ઇતિ શેષઃ ।
યતઃ યત્ સા એતત્ર્રયમ્, પરા રતિઃ વિધ્નિતસમ્ભોગાયા નાર્યાસ્સમ્ભોગઃ પરમપ્રીતિહેતુરિત્યર્થઃ ।
ન કેવલં શૃઙ્ગારે રસાન્તરે ઽપ્યુક્તં ગ્રાહ્યમિત્યાહ---વીરેત્યાદિ ।
અદ્ભુતફલેતિ ।
ઇન્દ્રજાલાદિદર્શિતફલેત્યર્થઃ ।
પ્રકટીચિકીર્ષિતઃ કવિના પ્રકટીકર્તુમભિલષિતઃ ।
ઉપાયેતિ ।
નાયકાદિતત્તદ્ય્વાપારસ્ય ચતુર્વર્ગસ્ય ચ હેતુહેતુમદ્ભાવ ઇત્યર્થઃ નૈવેતિ યોજના ।
આરબ્ધેત્યનેન પ્રકૃતે વિવક્ષિતમાહ--આશઙ્ક્યમાનપ્રાયેતિ ।
ઉપનતા જાતા ।
વિશ્રાન્તિપદાર્થમાહ---વિચ્છેદ ઇતિ ।
તથાચ યત્ર યત્રા ઙ્ગિનો રસસ્ય વિચ્છેદઃ પ્રાપ્નુયાત્તત્ર રસસ્ય, યતા રત્નાવલ્યામેવ ।
પુમરાબ્ધવિશ્રાન્તે રસસ્યાઙ્ગિનો ઽનસન્ધિશ્ચ ।
યથા તાપસવત્સરાજે ।
પ્રબન્ધવિશેષસ્ય નાટકાદે રસવ્યક્તિનિમિત્તમિદં ચાપરમવગન્તવ્યં યદલઙ્કૃતીનાં શક્તાવપ્યાનુરૂપ્યેણ યોજનમ્ ।
શક્તો હિ કવિઃ કદાચિદલઙ્કારનિબન્ધને તદાક્ષિપ્તતયૈવાનપેક્ષિતરસબન્ધઃ પ્રબન્ધમારભતે તદુપદેશાર્થમિદમુક્તમ્ ।
દૃશ્યન્તે ચ કવયો ઽલઙ્કારનિબન્ધનૈકરસા અનપેક્ષિતરસાઃ પ્રબન્ધેષુ ।
લોચનમ્ ન તુ સર્વર્થવોપનતા વિશ્રાન્તિર્વિચ્છેદો યસ્ય સ તથા ।
રસસ્યેતિ ।
રસાઙ્ગાભૂતસ્ય કસ્યાપીતિ યાવત્ ।
તાપસવત્સરાજે હિ વાસવદત્તાવિષયો જીવતસર્વસ્વાભિમાનાત્મા પ્રેમબન્ધસ્તદ્વિભાવાદ્યૌચિત્યાત્કરુણવિપ્રલમ્ભાદિભૂમિકા ગૃહ્ણન્સમસ્તેતિવૃત્તવ્યાપી ।
રાજ્યપ્રત્યાપત્ત્યા હિ સચિવનીતિમહિમોપનતયા તદઙ્ગભૂતપઝાવતીલાભાનુગતયાનુપ્રાણ્યમાનરૂપા પરમામભિલષણીયતમતાં પ્રાપ્તા વાસવદત્તાધિગતિરેવ તત્ર ફલમ્ ।
નિર્વહણે હિ ઽપ્રાપ્તા દેવી ભૂતધાત્રી ચ ભૂયઃ સંબન્ધો ઽભૂદ્દર્શકેનઽ ઇત્યેવં દેવીલાભપ્રાધાન્યં નિર્વાહિતમ્ ।
ઇયતિ ચેતિવૃત્તવૈચિત્ર્યચિત્રે ભિત્તિસ્થાનીયો વાસવદત્તાપ્રેમબન્ધઃ પ્રથમમન્ત્રારમ્ભાત્પ્રમૃતિ પઝાવતીવિવાહાદૌ, તસ્યૈવ વ્યાપારાત્ ।

તેન સ એવ વાસવદત્તાવિષયઃ પ્રેમબન્ધઃ કથાવશાદાશઙ્ક્યમાનવિચ્છેદો ઽપ્યનુસંહિતઃ ।
તથાહિ---પ્રથમે બાલપ્રિયા તત્ર તદનુસન્ધાનં સમ્પાદયિતવ્યમિત્યર્થઃ ।
અઙ્ગિનો રસસ્યેત્યત્ર રસપદેન વિવક્ષિતમાહ - રસાઙ્ગભૂતસ્યેતિ ।
કસ્યાપીતિ ।
વિભાવાદેરિત્યર્થઃ ।
ઽયથા તાપસવત્સરાજઽ ઇત્યુક્તં વિવૃણોતિ - તાપસવત્સરાજે હીત્યાદિ ।
પ્રેમબન્ધ ઇતિ ।
વત્સરાજગત ઇતિ શેષઃ ।
સમસ્તેતિ ।
વૃત્તવ્યાપીત્યનેનાસ્ય સમ્બન્ધઃ ।
કરુણેતિ ।
ક્રમો ઽત્ર બોધ્યઃ ।
ઉક્તં દૃઢીકરોતિ - રાચ્યેત્યાદિ ।
પ્રાપ્તેત્યત્ર હેતુઃ--રાજ્યપ્રત્યાપત્યાનુપ્રેયમાલરૂપેતિ ।
રાજ્યપ્રત્યાપત્તેઃ વિશેષણદ્વયમ્--રચિવેત્યાદિ ।
ઉક્તમુપપાદયતિ---નિર્વહણ ઇત્યાદિ ।
પ્રાત્પેતિ ।
દૃષ્ટાયૂયં નિર્જિતા વિદ્વિષશ્ચ પ્રાપ્તા દેવી ભૂતધાત્રી ચ ભૂયઃ ।
સમ્બન્ધો ઽભૂદ્દર્શકેનાપિ સાર્ધં કિં તે દુઃખં યત્તતશ્શાન્તમદ્ય ॥
ઇતિ સમ્પૂર્ણશ્લોકઃ ।
ઽરસસ્યારબ્ધવિશ્રાન્તેરિ"ત્યાદ્યુક્તં સઙ્ગમયતિ-ઇયતીત્યાદિ ।
ઇતિવૃત્તવૈચિત્ર્યચિત્ર ઇતિ ।
આલેખ્યતલ્યે વિચિત્રેતિવૃત્ત ઇત્યર્થઃ ।
પ્રભૃતિભિતિસ્થાનીય ઇત્યન્વયઃ ।
વ્યાપારાદિતિ ।
વ્યાપરણાદિત્યથઃ વ્યાપ્તેરિતિ યાવત્ ઇત્યાદિનેતિ ।
"નિશાપિ મન્મથકૃતોત્સાહૈસ્તદઙ્ગાર્પણૈઃ તાં સમ્પ્રત્યપિ માર્ગદત્તનયનાં લોચનમ્ તાવદઙ્કે સ્ફુટં સ એવોપનિવદ્ધઃ ઽતદ્વક્રેન્દુવિલોકનેન દિવસો નીતઃ પ્રદોષસ્તથા તદ્ગોષ્ઠ્યૈવઽ ઇત્યાદિના, ઽબદ્ધોત્કણ્ઠમિદં મનઃ કિમથવા પ્રેમાસમાપ્તોત્સવમ્ઽ ઇત્યન્તેન ।
દ્વિતીયે ઽપિ ઽદૃષ્ટિર્નામૃતવર્ષિણી સ્મિતમધુપ્રસ્યન્દિ વક્ત્રં ન કિમ્ઽ ઇત્યાદિના સ એવ વિચ્છિન્નો ઽપ્યનુસંહિતઃ ।
તૃતીયે ઽપિ સર્વત્ર જ્વલિતેષુ વેશ્મસુ ભયાદાલીજને વિદ્ગુતે શ્વાસોત્કમ્પવિહસ્તયા પ્રતિપદં દેવ્યા પતન્ત્યા તથા ।
હા નાથેતિ મુહુઃ પ્રલાપપરયા દગ્ધં વરાક્યા તયા શાન્તેનાપિ વયં તુ તેન દહનેનાદ્યાપિ દહ્યામહે ॥
ઇત્યાદિના ।
ચતુર્થે ઽપિ દેવીસ્વીકૃતમાનસસ્ય નિયતં સ્વપ્નાયમાનસ્ય મે તદ્ગોત્રગ્રહણાદિયં સુવદના યાયાત્કથં ન વ્યથામ્ ।
ઇત્થં યન્ત્રણયા કથઙ્કથમપિ ક્ષીણા નિશા જાગ્રતે ।
બાલપ્રિયા પ્રષ્ટું પ્રવૃત્તસ્ય મે" ઇત્યાદિપદેન ગ્રાહ્યમ્ ।
તદ્વક્ત્રેતિ ।
તત્પદેનાત્ર તત્પદેનાત્ર સર્વત્ર વાસવદત્તાયાઃ પરામર્શઃ દિવસઃ અહસ્મમયઃ ।
તયા સહ ગોષ્ઠી સમ્ભાષણાદિસ્તદ્ગોષ્ઠી તયા ।
નિશાપીત્યત્ર નીતેતિ વિપરિણામેન સમ્બન્ધઃ ।
મન્મથેતિ ।
મન્મથેન કૃતઃ ઉત્પાદિતઃ ઉત્સાહઃ યેષાં તૈઃ કિં કુતઃ બદ્ધોત્કણ્ઠં ભવતિ ।

વિમૃશ્યાહ--અથવેત્યાદિ ।
અસમાપ્તઃ ઉત્સવઃ વક્ત્રેન્દુવિલોકનાદિરૂપો યત્ર ।
યદ્વા--અસમાપ્તઃ અસમાપિતઃ ઉત્સવઃ યેન તત્ ।
ભવતિ ઇત્યન્તેનાનુસંહિત ઇતિ સમ્બન્ધઃ ।
દૃષ્ટિરિતિ ।
નામૃતધર્મિણીતિ ચ પાઠઃ ।
આદિપદેન "નોર્ધ્વાર્દ્રં હૃદયં ન ચન્દનરસસ્પર્શાનિ ચાઙ્ગાનિ વા કસ્મિન્ લબ્ધપદેન તે કૃતમિદં ક્રૂરેણ પાતાગ્રિના ।
નૂનં વજ્રમયો ઽન્ય એવ દહનસ્તસ્યેદમાચેષ્ટિતમ્ ॥
ઇત્યસ્ય સઙ્ગ્રહઃ ।
તે દૃષ્ટિઃ અમૃતવર્ષિણી ન કિમમૃતવર્ષિણ્યેવેત્યર્થઃ ।
એવમુપર્યપિ કિશબ્દો નઞ્પદૈર્યોજ્યઃ ।
ઊર્ધ્વાર્દ્રમુપરિભાગે આર્દ્રતાવિશિષ્ટમ્ ।
નો વાર્દ્રમિતિ વા પાઠઃ ।
પૂર્વાર્દ્ધેન દૃષ્ટ્યાદ્યઙ્ગેષુ વિરોઘિસદ્ભાવાદગ્નેઃ પદલાભો ન ભવતીતિ દર્શિતમત એવાહ---ઽકસ્મિન્નિઽત્યાદિ કસ્મિન્ કૃતાઙ્ગે ઇદં કૃતમિત્યેતદ્વિવૃણોતિ---ઽક્રૂરેણેઽત્યાદિ ત્વં ક્રૂરેણાગ્નિના પીતા દગ્ધા ઇતિ યદિદમિતિ સમ્બન્ધઃ ।
શોકાવેશવશાદાહ--ઽનૂનમ્ઽ ઇત્યાદિ ।
દહનઃ ત્વદ્દાહકો ઽગ્નિઃ ।
વજ્રમયોન્ય એવ ।
નૂનં સમ્ભાવયામિ ।
સર્વત્રેતિ ।
વરાક્યા નિર્ભાગ્યયા તયા દેવ્યા તથા દગ્ધમિતિ સમ્બન્ધઃ ।
દેવીતિ ।
દેવીતાયદિહેતુગર્મ ।
દેવી વાસવદત્તા ।
નિયતમિતિ સમ્ભાવનાયામ્ ।
સ્વપ્ને સમ્ભાવ્યમાનાત્તદ્ગાત્રગ્રહણાદિત્યર્થઃ ।
ઇયમિતિ ।
પઝાવતીત્યર્થઃ ।
ઇત્થં યન્ત્રણયા એવં લોચનમ્ દાક્ષિણ્યોપહતેન સા પ્રિયતમા સ્વપ્તે ઽપિ નાસાદિતા ॥
ઇત્યાદિના ।
પઞ્ચમે ઽપિ સમાગમપ્રત્યાશયા કરુણે નિવૃત્તે વિપ્રલમ્ભે ઽઙ્કુરિતે તથાભૂતે તસ્મિન્મુનિવચસિ જાતાગસિ મયિ પ્રયત્નાન્તર્ગૂઢાં રુષમુપગતા મે પ્રિયતમા ।
પ્રસીદેતિ પ્રોક્તા ન ખલુ કુપિતેત્યુક્તિમધુરં સમુદ્ભિના પીતૈર્નયનસલિલૈઃ સ્થાસ્યતિ પુનઃ ॥
ઇત્યાદિના ।
ષષ્ટે ઽપિ ઽત્વત્સમ્પ્રાપ્તિવિલોભિતેન સચિવૈઃ પ્રાણા મયા ધારિતાઃઽ ઇત્યાદિના ।
અલઙ્કૃતીનામિતિ યોજનાપેક્ષયા કર્મણિ ષષ્ઠી ।
દૃશ્યન્તે ચેતિ ।
યથા સ્વપ્નવાસવદત્તાખ્યે નાટકે--- ઽસ્વઞ્ચિતપક્ષ્મકપાટં નયનદ્વારં સ્વરૂપતાડેન ।
ઉદ્ધાટ્ય સા પ્રવિષ્ટા હૃદયગૃહં મે નૃપતનૂજા ॥
ઽઇતિ ॥ 14 ॥
બાલપ્રિયા ચિન્તનરૂપનિદ્રાપ્રતિબન્ધકેન જાગ્રતો મે નિશા ક્ષીણેતિ સમ્બન્ધઃ ।
નિશા નિદ્રાં વિનૈવાતીતેત્યર્થઃ ।

અત આહ--દાક્ષિણેયેત્યાદિ ।
દાક્ષિણ્યમત્ર પઝાવતીવિષયકં બોધ્યમ્ ।
સા વાસવદત્તા ।
અઙ્કુરિત ઇત્યાદિના અનુસંહિત ઇતિ સમ્બન્ધઃ ।
તથા ભૂત ઇતિ ।
મુનિવચસીતિ નિમિત્તે સપ્તમી ।
સ્થાસ્યતીત્યનેનાસ્યાન્વયઃ ।
સા પ્રિયતમા તથા મમ પુનઃપશ્ચાદપિપુર ઇતિવા પાઠઃ ।
સ્થાસ્યતીત્યાશંસાયાં ઌટ્ ।
પ્રયત્નાન્તર્ગૂઢામિતિ ।
પ્રયત્નૈરન્તર્નિયમિતામિત્યર્થઃ ।
ઉક્ત્યા મધુરં મનોહરં યથા તથા ।
સમુદ્ભિન્ન સંમિશ્રા, યુક્તેતિ યાવત્ પીતૈઃ અન્તઃસ્તમ્ભિતૈઃ સમુદ્ભિન્નપ્રીતિરિતિ પાઠઃ ।
સાધિષ્ઠઃ સમુદ્ભિન્ન પ્રકાશિતા પ્રીતિઃ યયા સેત્યર્થઃ ।
નયનસલિલોદ્ગમો હિ કુપિતાનાં સ્ત્રીણાં પ્રીતેરનુવઃ ।
ત્વદિતિ ।
આદિપદેન "તન્મત્વા ત્યજતશ્સરીરકમિદં નૈવાસ્તિ નિસ્સ્નેહતા આસન્નો ઽવસરસ્તવાનુગમને જાતા ધૃતિઃ કિન્ત્વયમ્ ।
ખેદો યચ્ચ તવાનુગં ન હૃદયં તસ્મિન્ ક્ષણે દારુણ ॥
ઇત્યસ્ય સઙ્ગ્રહઃ ।
સચિવૈઃ પ્રયોજકૈઃ મયા પ્રયોજ્યેન ।
ઽતદિઽતિ ।
ત્વત્સમ્પ્રાપ્તિમિત્યર્થઃ ।
અત્યજત ઇતિ ચ્છેદઃ ।
ઇત્યાદિનેતિ તૃતીયાન્તાનામનુસંહિત ઇત્યને નાન્વયો બોધ્યઃ ।
યોજનાપેક્ષયેતિ ।
યોજનમિતિ કૃદન્તાપેક્ષયેત્યર્થઃ ।
સ્વઞ્ચિતેતિ ।
વત્સરાજોક્તિરિયમ્ ।
સ્વઞ્તિતે પ્રવેશપ્રતિબન્ધાય સુષ્ટુ મિથઃ સમ્બદ્ધે પક્ષ્મણી એવ કવાટે યસ્ય તત્ ।
નયનદ્વારં નયનમેવ દ્વારમ્ ।
સ્વરૂપતાડેન સ્વસ્યરૂપમાકૃતિઃ તદેવ તાડઃ તાડનક્રિયા સાધનમુદ્ગાઢનકરણમિતિ યાવત્ તેન ।
સ્વરૂપતડિતૈવેતિ પાઠેસ્વરૂપમેવ તડિદ્વિદ્યુત્તયા કરણેનેતિ તદર્થઃ ।
સા નૃપતનૂજા વાસવદત્તા ।
અત્ર નયનદ્વારમિત્યેતાવદેવ રૂપણં શૃઙ્ગારાનુગુણતયા સુન્દરં ન ત્વન્યદપીતિ ભાવઃ ॥14॥
કિઞ્ચ----
અનુસ્વાનોપમાત્માપિ પ્રભેદો ય ઉદાહૃતઃ ।
ધ્વનેર્ અસ્ય પ્રબન્ધેષુ ભાસતે સો ઽપિ કેષુચિત્
અનુસ્વાનોપમાત્માપિ પ્રભેદો ય ઉદાહૃતઃ ।
ધ્વનેરસ્ય પ્રબન્ધેષુ ભાસતે સો ઽપિ કેષુચિત્ ॥ 15 ॥
અસ્ય વિવક્ષિતાન્યપરવાચ્યસ્ય ધ્વનેરનુરણનરૂપવ્યઙ્ગ્યો ઽપિ યઃ પ્રભેદ ઉદાહૃતો દ્વિપ્રકારઃ સો ઽપિ પ્રબન્ધેષુ કેષુચિદ્દ્યોતતે ।

તદ્યથા મધુમથનવિજયે પાઞ્ચજન્યોક્તિષુ ।
યથા વા મમૈવ કામદેવસ્ય સહચરસમાગમે લોચનમ્ ન કેવલં પ્રબન્ધેન સાક્ષાદ્વ્યઙ્ગ્યો યાવત્પારમ્પર્યેણાપીતિ દર્શયિતુમુપક્રમતે--કિઞ્ચેતિ ।
અનુસ્વાનોપમઃ--શબ્દશક્તિમૂર્ઽથશક્તિમૂલશ્ચ, યો ધ્વનેઃ પ્રભેદ ઉદાહૃતઃ સઃ કેષુચિત્પ્રબન્ધેષુ નિમિત્તભૂતેષુ વ્યઞ્ચકેષુ સત્સુ વ્યઙ્ગ્યતયા સ્થિતઃ સન્ ।
અસ્યેતિ રસાદિધ્વનેઃપ્રકૃતસ્ય ભાસતે વ્યઞ્જકતયેતિ શેષઃ ।
વૃત્તિગ્રન્થો ઽપ્યેવમેવ યોજ્યઃ ।
અથ વાનુસ્વાનોપમઃ પ્રભેદ ઉદાહૃતો યઃ પ્રબન્ધેષુ ભાસતે અસ્યાપિ ઽદ્યોત્યો ઽલક્ષ્યક્રમઃ ક્વચિત્ઽ ઇત્યુત્તરશ્લોકેન કારિકાવૃત્ત્યોઃ સઙ્ગતિઃ ।
એતદુક્તં ભવતિ---પ્રબન્ધેન કદાચિદનુરણનરૂપવ્યઙ્ગ્યો ધ્વનિઃ સાક્ષાદ્વ્યજ્યતે સ તુ રસાદિધ્વનૌ પર્યવસ્યતીતિ ।
યદિ તુ સ્પષ્ટમેવ વ્યાખ્યાયતે તદા ગ્રન્ધસ્ય પૂર્વોત્તરસ્યાલક્ષ્યક્રમવિષયસ્ય મધ્યે ગ્રન્થો ઽયમસઙ્ગતઃ સ્યાત્ નીરસત્વં ચ પાઞ્ચજન્યોક્ત્યાદીનામુક્તં સ્યાદત્યલમ્ ।
બાલપ્રિયા સ્વવ્યાખ્યાસ્યમાનાર્થાભિપ્રાયેણ ઽકિઞ્ચેઽત્યાદિગ્રન્થમવતારયતિ---ન કેવલમિત્યાદિ ।
પારમ્પર્યેણાપીતિ ।
વ્યઙ્ગ્યાન્તરદ્વારેણાપીત્યર્થઃ ।
કારિકાં વ્યાચષ્ટે---અનુસ્વાનેત્યાદિ ।
ધ્વનેરિત્યસ્ય પ્રભેદ ઇત્યનેન સમ્બન્ધ ઇતિ દર્શયતિ-ધ્વનેઃ પ્રભેદ ઇતિ ।
પૂરયતિ--વ્યઞ્ચકેષ્વિત્યાદિ ।
અસ્યેત્યસ્ય વ્યાખ્યાનમ્--રસાદિધ્વનેઃ પ્રકૃતસ્યેતિ ।
અત્રાપિ પૂરયતિ---વ્યઞ્જકતયેતિ ।
ભાસતે ઇત્યનેન સમ્બન્ધઃ ।
પ્રકારાન્તરેણ વ્યાચષ્ટે---અથવેત્યાદિ ।
ય ઉદાહૃતઃ સ કેષુચિત્ પ્રબન્ધેષુ ભાસતે ઇત્યન્ત અનુવાદઃ ।
અસ્ય ધ્વનેરપીત્યવશિષ્ટાંશસ્ય ઉત્તરકારિકાસ્થેન દ્યોત્ય ઇત્યનેનાન્વયઃ ।
અસ્ય ધ્વનેરપીત્યસ્યાનુસ્વાનોપમધ્વનેરપીત્યર્થશ્ચેતિ ભાવઃ ।
એવં દ્વેધાપિ વ્યાખ્યાનેન લબ્ધમર્થંમાહ--એતદિત્યાદિ ।
યથાશ્રુતાર્થપરિત્યાગે બીજમાહ--યદીત્યાદિ ।
ગ્રન્થો ઽયમિતિ ।
અનુસ્વાનોપમેત્યાદિકારિકેત્યર્થઃ ।
દોષાન્તરં ચાહ---નીરસત્વમિત્યાદિ ।
નીરસત્વમુક્તં સ્યાદિતિ ।
નીરસત્વં વિષમબાણલીલાયામ્ ।
યથા ચ ગૃધ્રગોમાયુસંવાદાદૌ મહાભારતે ।
લોચનમ્ લીલાદાઢા શુધ્યૂડ્ઢાસઅલમહિમણ્ડલસશ્ચિઅ અજ્જ ।
કીસ્મસુણાલાહરતુજ્જઆઇ અઙ્ગમ્મિ ॥
ઇત્યાદયઃ પાઞ્ચજન્યોક્તયો રુક્મિણીવિપ્રલબ્ધવાસુદેવાશયપ્રતિભેદનાભિપ્રાયમભિવ્યઞ્જયન્તિ ।
સો ઽભિવ્યક્તઃ પ્રકૃતરસસ્વરૂપપર્યવસાયી ।
સહચરાઃ વસન્તયૌવનમલયાનિલાદયસ્તૈઃ સહ સમાગમે ।
મિઅવહણ્ડિઅરોરોણિરઙ્કુસો અવિવેઅરહિઓ વિ ।
સવિણ વિ તુમમ્મિ પુણોવન્તિ અ અતન્તિ પંમુસિમ્મિ ॥
ઇત્યાદયો યૌવનસ્યોક્તયસ્તત્તન્નિજસ્વભાવવ્યઞ્ચિકાઃ, સ સ્વભાવઃ પ્રકૃતરસપર્યવસાયી ।
યથા ચેતિ ।
શ્મશાનાવતીર્ણં પુત્રદાહાર્થમુદ્યોગિનં જનં વિપ્રલબ્ધું ગૃધ્રો દિવા શવશરીરભક્ષણાર્થી શીઘ્રમેવાપસરત યૂયમિત્યાહ ।
અલં સ્થિત્વા શ્મશાને ઽસ્મિન્ગૃધ્રગોમાયુસઙ્કુલે ।

કઙ્કાલબહલે ઘોરે સર્વપ્રાણિભયઙ્કરે ॥
બાલપ્રિયા લીલેતિ ।
"લીલાદાઢગ્ગુદ્ધરિઅસ અલમહીમણ્ડલસ્સવિઅઅજ્જ ।
કીસમુણાલહરણં વિતુઝગુરુ આઇ અઙ્ગમ્મ ॥
ઇતિ પાઠઃ ।
લીલાદંષ્ટ્રગ્રોદ્ધૃતસકલમહીમણ્ડલસ્યૈવાદ્ય ।
કસ્માન્મૃણાલાભરણમપિ તવ ગુરુ ભવત્યઙ્ગે ॥
ઇતિચ્છાયા ।
લીલયા દંષ્ટ્રાગ્રેણ ઉદ્ધૃતં સકલમહીમણ્ડલં યેન વરાહરૂપિણા તસ્યેત્યનેન ગુરુતરવસ્તુવહને અનાયાસસ્સૂચ્યતે ।
એવકારો વિરોધદ્યોતકઃ ।
મૃણાલાભરણમપિ અતિલધુમૃણાલરૂપમાભરણમપિ ।
કસ્માદ્ગુરુ ભવતીતિ સમ્બન્ધઃ ।
અનેન ભગવતો વિરહાવસ્થાતિશયો દ્યોત્યતે ।
એતમર્થં દર્શયતિ---રુક્મિણીત્યાદિ ।
રુક્મિણીવિપ્રલબ્ધોરુક્મિણીવિરહી યો વાસુદેવસ્તસ્યાશયો રુક્મિણ્યામભિલાષઃ, તસ્ય પ્રતિભેદનમાવિષ્કરણં તદભિપ્રાયમિત્યર્થઃ ।
પ્રકૃતરસેતિ ।
વિપ્રલમ્ભશૃઙ્ગારેત્યર્થઃ ।
સહચરસમાગમે ઇત્યેતદ્વિવૃણોતિ---સહચરા ઇત્યાદિ ।
મિશ્રવેતિ ।
હુમ્મિ અવહત્થિઅરે હોણિરઙ્કુસો અહવિવેઅરહિઓવિ ।
સિવિણેવિ તુમમ્મિ પુણો ભન્તિં ણપસુમરામિ ।
ઇતિ પાઠઃ ।
ભવામ્યપહસ્તિતરેખો નિરઙ્કુશો ઽથ વિવેકરહિતો ઽપિ ।
સ્વપ્ને ઽપિ તવ પુનર્ભક્તિં ન પ્રસ્મરામિ ॥
ઇતિ છાયા ।
અપહસ્તિતરેખ ઇતિ ।
અતિક્રાન્તમર્યાદ ઇત્યર્થઃ ।
તત્તન્નિજસ્વભાવેતિ ।
કામાનુવર્તનાદિસ્વભાવેત્યર્થઃ ।
અલમિત્યાદિ ।
કાવ્યપ્રકાશે ઽપ્યુદાહૃતા ઇમે શ્લોકોઃ ।
સુપ્-તિઙ્-વચન-સમ્બન્ધૈસ્ તથા કારક-શક્તિભિઃ ।
કૃત્-તદ્ ધિત-સમાસૈશ્ ચ દ્યોત્યો ઽલક્ષ્ય-ક્રમઃ ક્વચિત્
સુપ્તિઙ્વચનસમ્બન્ધૈસ્તથા કારકશક્તિભિઃ ।
કૃત્તદ્વિતસમાસૈશ્ચ દ્યોત્યો ઽલક્ષ્યક્રમઃ ક્વચિત્ ॥ 16 ॥
અલક્ષ્યક્રમો ધ્વનેરાત્મા રસાદઃ સુબ્વિશેષૈસ્તિઙ્વિશેષૈર્વચનવશેષૈઃ સમ્બન્ધવિશેષૈઃ કારકશક્તિભિઃ કૃદ્વિશેષૈસ્તદ્ધિતવિશેષૈઃ સમાસૈશ્ચેતિ ।
લોચનમ્ ન ચેહ જીવિતઃસ કશ્ચિત્કાલધર્મમુપાગતઃ ।
બહુવિઘ્નો મુહૂર્તો ઽયં જીવેદપિ કદાચન ॥
અમું કનકવર્ણાભં બાલમપ્રાપ્તયૌવનમ્ ।
ગૃધ્રવાક્યાત્કથં બાલસ્ત્યક્ષ્યધ્વમવિશઙ્કિતાઃ ॥

ઇત્યાદિ ।
સ ચાભિપ્રાયો વ્યક્તઃ શાન્તરસ એવ પરિનિષ્ઠતતાં પ્રાપ્તઃ ॥ 15 ॥
એવમલક્ષ્યક્રમવ્યઙ્ગ્યસ્ય રસાદધ્વનેર્યદ્યપિ વર્ણેભ્યઃ પ્રભૃતિ પ્રબન્ધપર્યન્તે વ્યઞ્જકવર્ગે નિરૂપિતે નનિરૂપણીયાન્તરમવશિષ્યતે, તથાપિ કવિસહૃદયાનાં શિભાં દાતું પુનરપિ સૂક્ષ્મદૃશાન્વયવ્યતિરેકાવાશ્રિત્ય વ્યઞ્જકવર્ગમાહ--સુપ્તિઙ્ડિત્યાદિ ।
વયં ત્વિત્થમેતદનન્તરં સવૃત્તિકં વાક્યં બુધ્યામહે ।
સુબાદિભિઃ યો ઽનુસ્વાનોપમો ભાસતે વક્ત્રભિપ્રાયાદરૂપઃ અસ્યાપિ સુબાદિભિર્વ્યક્તસ્યાનુસ્વાનોપમસ્યાલક્ષ્યક્રમવ્યઙ્ગ્યો દ્યોત્યઃ ।
ક્વચિદિતિ પૂર્વકારિકયા સહ સંમીલ્ય સઙ્ગતિરિતિ ।
સર્વત્ર હિ સુબાદીનામભિપ્રાયવિશેષાભિવ્યઞ્જકત્વમેવ ।
ઉદાહરણે સ ત્વભિવ્યક્તો ઽભિપ્રાયો યથાસ્વં વિભાવાદિરૂપતાદ્વારેણ રસાદીન્વ્યનક્તિ ।
બાલપ્રિયા ઇત્યાહેતિ ।
ઇત્યભિપ્રાયેણાહેત્યર્થઃ ।
કાલધર્મમિતિ ।
મરણમિત્યર્થઃ ।
જીવેદપીતિ ।
બાલો ઽયમિતિ શેષઃ ।
કનકવર્ણવદાભાતીતિ કનકવર્ણાભઃ, કનકવર્ણસ્ય હેમકુમ્ભાદેરાભા કાન્તિરિવાભા યસ્ય ઇતિ વા તમ્ ।
ત્યક્ષ્યધ્વં પિતૃપિણ્ડદમિતિ ચ પાઠઃ ।
ત્યક્ષ્યધ્વમિત્યાર્ષઃ પ્રયોગઃ ।
સ ચાભિપ્રાય ઇતિ ।
જનવિસર્જનાભિપ્રાયઃ, ભક્ષણાભિપ્રાય ઇતિ વા અર્થઃ ॥ 14॥
એવમિત્યાદિ ।
નિરૂપિતે નિરૂપિતે સતિ ન અવશિષ્યત ઇતિ સમ્બન્ધઃ ।
યથાનુસ્વાનેત્યાદિપૂર્વગ્રન્થો વ્યાખ્યાતસ્તથા સુબિત્યાદિગ્રન્થં વ્યાખ્યાતુમારભતે---વયમિત્યાદિ ।
એતદનન્તરં સુપ્તિઙ્વચનેત્યાદિકમ્ ।
સુબિત્યાદીનાં તૃતીયાન્તાનાં પૂર્વકારિકાસ્થેન ભાસત ઇત્યનેન તત્સ્થસ્યાસ્ય ધ્વનેરપીત્યસ્યાત્રત્યેન દ્યોત્ય ઇત્યનેન ચ સમ્બન્ધ ઇતિ વ્યાચષ્ટે--સુબાદિભિરિત્યાદિ ।
ઉક્તમુપપાદયતિ---સર્વત્ર હીત્યાદિ ।
ચશબ્દાન્નિપાતોપસર્ગકાલાદિભિઃ પ્રયુક્તૈરભિવ્યજ્યમાનો દૃશ્યતે ।
યથા---- ન્યક્કારો હ્યયમેવ મે યદરયસ્તત્રાપ્યસૌ તાપસઃ સો ઽપ્યત્રૈવ નિહન્તિ રાક્ષસકુલં જીવત્યહો રાવણઃ ।
ધિગ્ધિક્છક્રજિતં પ્રબોધિતવતા કિં કુમ્ભકર્ણેન વા સ્વર્ગગ્રામટિકાવિલુણ્ઠનવૃથોચ્છૂનૈઃ કિમેભિર્ભુજૈઃ ॥
લોચનમ્ એતદુક્તં ભવતિ--વર્ણાદિભિઃ પ્રબન્ધાન્તૈઃ સાક્ષાદ્વા રસો ઽભિવ્યજ્યતે વિભાવાદિપ્રતિપાદનદ્વારેણ યદિવા વિભાવાદિવ્યઞ્જનદ્વારેમ પરમ્પરયેતે તત્ર બન્ધસ્યૈતત્પરમ્પરયા વ્યઞ્જકત્વં પ્રસઙ્ગાદાદાવુક્તમ્ ।
અધુના તુ વર્ણપદાદીનામુચ્યત ઇતિ ।
તેન વૃત્તાવપિ ઽઅભિવ્યજ્યમાનો દૃશ્યતેઽ ઇતિ ।
વ્યઞ્જકત્વં દૃશ્યત ઇત્યાદૌ ચ વાક્યશેષો ઽધ્યાહાર્યઃ વિભાવાદિવ્યઞ્જનદ્વારતયા પરામ્પર્થેણેત્યેર્વરૂપઃ ।
મમારય ઇતિ ।
મમ શત્રુસદ્ભાવોનોચિત ઇતિ સમ્બન્ધાનૌચિત્યં ક્રોધવિભાવં વ્યનક્તિ અસ્ય ઇતિ બહુવચનમ્ ।
તપોવિદ્યતે યસ્યેતિ પૌ ષકથાહીનત્વં તદ્ધિતેન મત્વર્થીયેનાભિવ્યક્તમ્ ।
તત્રાપિશબ્દેન નિપાતસમુદાયેનાત્યન્તાસમ્ભાવનીયત્વમ્ ।
મત્કર્તૃકા યદિ જીવનક્રયા તદા હનનક્રિયા તાવદનુચિતા ।
તસ્યાં ચ સ કર્તા અપિશબ્દેન મનુષ્યમાત્રકમ્ ।
અત્રૈવેતિ--મદધિષ્ઠિતો બાલપ્રિયા તાત્પર્યમાહ---એતદુક્તમિત્યાદિ ।
વિભાવાદિપ્રતિપાદનદ્વારેણ સાક્ષાદ્વા વિભાવાદિવ્યઞ્જનદ્વારેણ પરમ્પરયા વા રસો ઽભિવ્યજ્યત ઇતિ સમ્બન્ધઃ ।

આદાવિતિ ।
પૂર્વકારિકાયામિત્યર્થઃ ।
વ્યાખ્યાતાર્થાનુરોધેન વૃત્તિગ્રન્થં યોજયતિ--તેનેત્યાદિ ।
ઇત્યેવંરૂપો વાક્યશેષ ઇત્યન્વયઃ ।
વ્યઞ્જનદ્વારતયેતિ ।
રસાદિસ્સુબ્વિશેષાદિભિર્વિભાવાદિવ્યઞ્જનદ્વારા પારમ્પર્યેણાભિવ્યજ્યમાનો દૃશ્યત ઇત્યાદ્યર્થ ઇતિ ભાવઃ ।
ઽન્યક્કારઽ ઇતિ ।
ઇયં શ્રીરામેણ રાક્ષસકુલક્ષયે ક્રિયમાણે ક્રુદ્ધસ્ય રાવણસ્ય સ્વાધિક્ષેપોક્તિઃ ।
મે અરયસ્સન્તિ યદયમેવ ન્યક્કાર ઇત્યાદ્યન્વયઃ ।
ઽપ્રબોધિતવતેઽતિ ।
ણિજન્તાદ્ભાવે ક્તે તતો મતુપિ બોધ્યમ્ ।
સ્વર્ગ એવ ગ્રામટિકા સ્વલ્પગ્રામઃ ।
શ્લોકો ઽયં કાવ્યપ્રકાશે ઽપ્યુદાહૃતઃ ।
વૃત્યુકતં વ્યઞ્જકત્વં વિવૃણોતિ---મે ઇત્યાદિ ।
બહુત્વેન શત્રુમત્તા મમાનુચિતેતિ સમ્બન્ધાનૌચિત્યરૂપં ક્રોધવિભાવમરય ઇતિ બહુવચનં વ્યઞ્જયતીતિ બહુવચનમિત્યસ્યાર્થઃ ।
વૃત્તૌ ઽસમ્બન્ધેઽત્યસ્ય ષષ્ઠ્યર્થસમ્બન્ધેત્યર્થઃ ।
અભિવ્યક્તમિતિ ।
અદશ્શબ્દાર્થસ્યેતિ ।
શેષઃ ।
અત્યન્તાસમ્ભાવનીયત્વમિતિ ।
તાપસગતશત્રુતાયા અત્યન્તાસમ્ભાવ્યત્વમભિવ્યક્તમિત્યર્થઃ ।
અભિવ્યક્તપદસ્ય યથાયોગમુત્તરત્રાપિ સમ્બન્ધો બોધ્યઃ ।
હનનક્રિયેતિ ।
યત્ક્રિંઞ્ચિત્કર્તૃકાપીતિ શેષઃ ।
સઃ તાપસઃ માનુષમાત્રકઃ કુત્સિતો મનુષ્ય એવ ।
નીત્યુપસર્ગાર્થવિવરણમ્--નિશશેષેણેતિ ।
યથા અત્ર હિ શ્લોકે ભૂયસા સર્વેષામપ્યેષાં સ્ફુટમેવ વ્યઞ્જકત્વં દૃશ્યતે ।
તત્ર ઽમે યદરયઃઽ ઇત્યનેન સુપ્સમ્બન્ધવચનાનામભિવ્યઞ્જકત્વમ્ ।
ઽતત્રાપ્યસૌ તાપસઽ ઇત્યત્ર તદ્વિતનિપાતયોઃ ઽસો ઽપ્યત્રૈવ નિહન્તિ રાક્ષસકુલં જીવત્યહો રાવણઃઽ ઇત્યત્ર તિઙ્કારકશક્તીનામ્ ।
ઽધિગ્ધિક્છક્રજિતમ્ઽ ઇત્યાદૌ શ્લોકાર્ધે કૃત્તદ્ધિતસમાસોપસર્ગાણામ્ ।
એવંવિધસ્ય વ્યઞ્ચકભૂયસ્ત્વે ચ ઘટમાને કાવ્યસ્ય સર્વાતિશાયિની બન્ધચ્છાયા સમુન્મીલતિ ।
યત્ર હિ વ્યઙ્ગ્યાવભાસિનઃ પદસ્યૈકસ્યૈવ તાવદાવિર્ભાવસ્તત્રાપિ કાવ્યે કાપિ બન્ધચ્છાયા કિમુત યત્ર તેષાં બહૂનાં સમવાયઃ ।
યથાત્રાનન્તરોદતશ્લોકે ।
અત્ર હિ રાવમ ઇત્યસ્મિન્ પદે ઽર્થાન્તરસંક્રમિતવાચ્યેન ધ્વનિપ્રભેદેનાલઙ્કૃતે ઽપિ પુનરનન્તરોક્તાનાં વ્યઞ્જકપ્રકારાણામુદ્ભાસનમ્ ।
દૃશ્યન્તે ચ મહાત્મનાં પ્રતિભાવિશેષભાજાં બાહુલ્યેનૈવંવિધા બન્ધપ્રકારાઃ ।
લોચનમ્ દેશો ઽધિકરણમ્ નિઃશેષેમ હન્યમાનતતાયા રાક્ષસબલં ચ કર્મેતિ તદિદમસંભાવ્યમાનમુપનતમિતિ પુરુષકારાસમ્પત્તિર્ધ્વન્યતે તિઙ્કારકશક્તિપ્રતિપાદકૈશ્ચ શબ્દૈઃ ।
રાવણ ઇતિ ત્વર્થાન્તરસઙ્ક્રમિતવાચ્યત્વં પૂર્વમેવ વ્યાખ્યાતમ્ ।
ધિગ્ધિગિતિ નિપાતસ્ય શક્રં જિતવાનિત્યાખ્યાયિકેયમિતિ ઉપપદસમાસેન સહકૃતઃ સ્વર્ગેત્યાદિસમાસસ્ય સ્વપૌરુષાનુસ્મરણં પ્રતિ વ્યઞ્જકત્વમ્ ।
ગ્રામટિકેતિ સ્વાર્થિકતદ્ધિતપ્રયોગસ્ય સ્ત્રીપ્રત્યયસહિતસ્યાબહુમાનાસ્પદત્વં પ્રતિ, વિલુણ્ઠનશબ્દે વિશબ્દસ્ય નિર્દયાવસ્કન્દનં પ્રતિ વ્યઞ્જકત્વમ્ ।
વૃથાશબ્દસ્ય નિપાતસ્ય સ્વાત્મપૌરુષનિન્દાં પ્રતિ વ્યઞ્જકતા ।

ભુજૈરિતિ બહુવચનેન પ્રત્યુત ભારમાત્રમેતદિતિ વ્યજ્યતે ।
તેન તિલશસ્તિલશો ઽપિ વિભજ્યમાને ઽત્ર શ્લોકે સર્વ એવાંશો વ્યઞ્જકત્વેન ભાતીતિ કિમન્યત્ ।
એતદર્થપ્રદશનસ્ય ફલં દર્શયતિ--એવમિતિ ।
એકસ્ય પદસ્યેતિ યદુક્તં તદુદાહરતિ---યથાત્રેતિ ।
બાલપ્રિયા રાક્ષસકુલનામાપિ નક્ષ્યતિ તથેત્યર્થઃ ।
રાક્ષસબલમિતિ ।
રાક્ષસકુલમિતિ ચ પાઠઃ ।
સો ઽપીત્યાદિવાક્યવ્યઙ્ગ્યં દશયતિ---તદિદમિત્યાદિ ।
પુરુષકારાસમ્પત્તિરિતિ ।
સ્વપૌરુષપ્રકર્ષાભાવ ઇત્યર્થઃ ।
તિઙ્કારકશક્તિપ્રતિપાદકૈશ્શબ્દૈર્ધ્વન્યત ઇત્યન્વયઃ ।
તિઙ્ચ કારકશક્તિપ્રતપાદકાશ્ચતૈઃ ।
તિઙ્નિહન્તીતિ કારકશક્તયઃ---અધિકરણત્વકર્તૃત્વકર્મત્વરૂપાઃ ।
પૂર્વમેવ વ્યાખ્યાતમિતિ ।
મહેન્દ્રપુરીવિમર્દનાદિકારિત્વં રાવણપદેન વ્યજ્યત ઇતિ ભાવઃ ।
નિપાતસ્યેતિ ।
વ્યઞ્જકત્વમિતિ શેષઃ ।
આખ્યાયિયિકેતિ ।
કલ્પિતાર્થા વાગિત્યર્થઃ ઇતીતિ ।
ઇત્યર્થં પ્રતીત્યર્થઃ ।
સહકૃત ઇતિ ષષ્ઠ્યન્તં નિપાતસ્યેત્યસ્ય વિશેષણમ્ ।
ઉપસંહરતિ---તેનેત્યાદિ ।
વિભજ્યેત્યત્ર નિર્ભજ્યેતિ ચ પાઠઃ ।
યથા મહર્ષેર્વ્યાસસ્ય---- અતિક્રાન્તસુખાઃ કાલાઃ પ્રત્યુપસ્થિતદારુણાઃ ।
શ્વઃ શ્વઃ પાપીયદિવસા પૃથિવી ગતયૌવના ॥
અત્ર હિ કૃત્તદ્ધિતવચનૈરલક્ષ્યક્રમવ્યઙ્ગ્યઃ, ઽપૃથિવી ગતયૌવનાઽ લોચનમ્ અતિક્રાન્તં ન તુ કદાચન વર્તમાનતામવલમ્બમાનં સુખં યેષુ તે કાલા ઇતિ, સર્વ એવ ન તુ સુખં પ્રતિ વર્તમાનઃ સ કો ઽપિ કાલલેશ ઇત્યર્થઃ ।
પ્રતીપાન્યુપસ્થિતાનિ વૃત્તાનિ પ્રત્યાવર્તમાનાનિ તથા દૂરભાવીન્યપિ પ્રત્યુપસ્થિતાનિ નિકટતયા વર્તમાનાનિ ભવન્તિ દારુણાનિ દુઃખાનિ યેષુ તે ।
દુઃખં બહુપ્રકારમેવ પ્રતિવર્તમાનાઃ સર્વે કાલાંશા ઇત્યનેન કાલસ્ય તાવન્નિર્વેદમભિવ્યઞ્જયતઃ શાન્તરસવ્યઞ્જકત્વમ્ ।
દેશસ્યાપ્યાહ--પૃથિવી શ્વઃ શ્વઃ પ્રાતઃ પ્રાતર્દિનાદ્દિનં પાપીયદિવસાઃ પાપાનાં સમ્બન્ધિનઃ પાપિષ્ઠજનસ્વામિકા દિવસા યસ્યાં સા તથોક્તા ।
સ્વાભાવત એવ તાવત્કાલો દુઃખમયઃ તત્રાપિ પાપિષ્ઠજનસ્વામિકપૃથિવીલક્ષયૌવના વૃદ્ધસ્ત્રીવદસંભાવ્યમાનસંભોગા ગતયૌવનતયા હિ યો યો દિવસ આગચ્છતિ બાલપ્રિયા અત્ર વ્યઙ્ગયત્વેનોક્તાનામર્થાનાં રાવણગતક્રોધનિર્વેદાતિશયવ્યઞ્જકત્વં બોધ્યમ્ ।
શ્લોકં વ્યાખ્યાતિ--અતિક્રાન્તમિત્યાદિ ।
ભૂતાર્થકક્તપ્રત્યયેન ગમ્યમર્થમાહ---ન ત્વિત્યાદિ ।
કાલા ઇતિ બહુવચનાર્થવિવરણમ્--સર્વ એવેતિ ।
તેન ગમ્યમાહ---ન ત્વિત્યાદિ ।
પ્રતીત્યસ્ય વિવરણમ્--પ્રતીપાનીતિ ।
પ્રતિકૂલાનીન્ત્યર્થઃ ।
વૃત્તાનિ પ્રત્યાવર્તમાનાન્યુપસ્થિતાનીતિ સમ્બન્ધઃ ।
ગતાન્યપિ પ્રત્યાવર્તમાનત્વેન જ્ઞાયમાનાનીત્યર્થઃ ।
અન્યથાપિ વ્યાચષ્ટે---તથેત્યાદિ ।
ઉક્તમેવાર્થં સ્ફુટમાહ---દુઃખમિત્યાદિ ।

ઇત્યનેનેત્યાદિ ।
નિર્વેદાભિવ્યઞ્જનદ્વારા પ્રકૃતશાન્તરસવ્યઞ્જકત્વમિત્યર્થઃ ।
પાપીયેતિ છપ્રત્યયાન્તમિત્યાશયેન વ્યાચષ્ટે---પાપાનામિત્યાદિ ।
પાપાનાં સમ્બન્ધિન ઇત્યસ્યૈવ વિવરણમ્---પાપિષ્ઠેત્યાદિ ।
ભૂમાર્થકાજન્તઃ પાપશબ્દો ઽત્રાતિશયિતતપાપવિશિષ્ટાર્થક ઇતિ ભાવઃ ।
પાપત્રયતાત્પર્યમાહ---સ્વભાવત ઇત્યાદિ ।
પાપિષ્ઠેતિ ।
પાપિષ્ઠજનસ્વામિકઃ પૃથિવીલક્ષણો યો દેશસ્તસ્ય દૌરાત્મ્યાદિત્યર્થઃ ।
શ્વઃ શ્વ ઇત્યસ્ય ગતયૌવનેત્યનેનાપિ સમ્બન્ધ ઇત્યાહ---શ્વઃશ્વ ઇત્યાદિ ।
ગતયૌવનેત્યસ્ય મુખ્યાર્થં તસ્ય પ્રકૃતે બાધલ્લક્ષણાનિમિત્તં તત્સારૂપ્યં ચ દર્શયતિ--વૃદ્ધેત્યાદિ ।
સમ્ભોગસ્મુખાનુભવઃ ।
ગતયૌવનાપદેનાત્ર સુખાનાધાયિકેત્યર્થો લક્ષ્યતે, સુખાનુભવસ્ય સમ્ભાવનાપિ નાસ્તીત્યર્થો વ્યઙ્ગ્યશ્ચેતિ ભાવઃ ।
ગતયૌવનેતિ પાપીયાનિત્યત્ર હેતુગર્ભં પાપીયપદમર્થાન્તરપરં ચેત્યન્યથા વ્યાચષ્ટે---ગતેત્યાદિ ।
યદિ વેત્યાદૌ યોજ્યમ્ ।
ગતેતિ ।
ઇત્યનેન ચાત્યન્તતિરસ્કૃતવાચ્યો ધ્વનિઃ પ્રકાશિતઃ ।
એષાં ચ સુબાદીનામેકૈકશઃ સમુદિતાનાં ચ વ્યઞ્જકત્વં મહાકવીનાં પ્રબન્ધેષુ પ્રાયેણ દૃશ્યતે ।
સુબન્તસ્ય વ્યઞ્જકત્વં યથા--- તાલૈઃ શિઞ્જદ્વયસુભગૈઃ કાન્તયા નર્તિતો મે યામધ્યાસ્તે દિવસવિગમે નીલકણ્ઠઃ સુહૃદ્વઃ ॥
તિડન્તસ્ય યથા---
અવસર રોઉં ચિઅ ણિમ્મિઆઇં મા પુંસ મે હઅચ્છીઇં ।
દંસંણમેત્તુમ્ભત્તેહિં જહિ હિઅઅં તુહ ણ ણાઅમ્ ॥
લોચનમ્ સ સ પૂર્વપૂર્વાપેક્ષયા પાપીયાન્ નિકૃષ્ટત્વાત્ ।
યદિવેયસુનન્તો ઽયં શબ્દો મુનિનૈવં પ્રયુક્તો ણિજન્તો વા ।
અત્યન્તેતિ ।
સો ઽપિ પ્રકારો ઽસ્યૈવાઙ્ગતામેતીતિ ભાવઃ ।
સુબન્તસ્યેતિ ।
સમુદિતત્વે તૂદાહરણં દત્તં વ્યસ્તત્વે ચોજ્યત ઇતિ ભાવઃ ।
તાલૈરિતિ બહુવચનમનેકવિધં વૈદગ્ધ્યં ધ્વાનત્ વિપ્રલમ્ભોદ્દીપકતામેતિ ।
અપસર રોદિતુમેવ નિર્મિતે મા પુંસય હતે અક્ષિણી મે ।
દર્શનમાત્રોન્મત્તાભ્યાં યાભ્યાં તવ હૃદયમેવંરૂપં ન જ્ઞાતમ્ ॥
અન્મત્તો હિ ન કિઞ્ચિજ્જાનાતીતિ ન કસ્યાપ્યત્રાપરાધઃ દૈવેનેત્થમેવ નિર્માણં બાલપ્રિયા પૃથિવ્યા ઇતિ શેષઃ ।
નનુ પાપીયાનિત્યુક્તાર્થઃ કથં લભ્યત ઇત્યત્રાહ---ઇતસુનન્ત ઇતિ ।
નન્વસ્મિન્ પક્ષે પાપીયો દિવસેતિ ભાવ્યમિત્યત આહ--મુનિનેત્યાદિ ।
આર્ષો ઽયં પ્રયોગ ઇત્યર્થઃ. અ6 પક્ષાન્તરમાહ---ણિજન્તો વેતિ ।
મુનિના પ્રયુક્ત ઇત્યનુષજ્યતે ણિજન્તેયસુનન્તો મુનિનાપ્રયુક્તો વેત્યર્થઃ ।
લોકાન્ પાપીયસઃ કરોતીત્યર્થે પાપીયશ્શબ્દાણ્ણચિ કર્તર્યવિ ટેર્ણિચશ્ચ લોપાદકારાન્તો ઽયં પાપીયશબ્દ ઇતિ ભાવઃ ।
અનુસ્વાનેત્યાદિકારિકા યથા વ્યાખ્યાતા, તથા પ્રકૃતે યોજયત---સો ઽપીત્યાદિ ।
સો ઽપિ પ્રકારઃ અત્યન્તતિરસ્કૃવાચ્યો ધ્વનિઃ ।
રસસ્યેતિ ।
પ્રકૃતસ્ય શાન્તસ્યેત્યર્થઃ ।

દત્તમિતિ ।
ન્યક્કાર ઇત્યાદિશ્લોકેન દર્શિતમિત્યર્થઃ ।
ઽતાલૈ, રિત્યાદ્યુત્તરમેઘસન્દેશસ્થમ્ ।
વૈદગ્ધ્યમિતિ નર્તનવિષયકં વૈદગધ્યમિત્યર્થઃ ।
અપસરેત્યાદિવિરહિણ્યાશ્શઠં પ્રત્યુક્તિઃ ।
મે હતાક્ષિણી ઇત્ છાયા ।
ત્વમપસર અપેહિ ।
કુત ઇત્યત્રાહ--રોદિતુમિત્યાદિ ।
રીદિતુમેવ નિર્મિતે સૃષ્ટે મે હતાક્ષિણી કુત્સિતે નયને ।
મા પુંસય મા અભિવર્ધય, મા ત્વદભિમુખં વિકાસયેતિ ।
યાવત્ ।
પુંસ અભિવર્ધન ઇતિ ચુરાદી ।
હૃદયં તવ ન જ્ઞાતમિત છાયા ।
તદ્ય્વાખ્યાનમ્---તવેત્યાદિ ।
એવંરૂપમિતિ ।
મથિ અનાસક્તં ભાવીત્યર્થઃ ।
ભાવાર્થમાહ---ઉન્મત્તો હીત્યાદિ ।
તિઙ્ન્ત ઇતિ અપસરેતિ યથા વા---
મા પન્થં રુન્ધીઓ અવેહિ બાલઅ અહોસિ અહિરીઓ ।
અમ્હેઅ ણિરિચ્છાઓ સુણ્ણધરં રક્ખિદવ્વં ણો ॥
સમ્બન્ધસ્ય યથા---
અણણત્ત વચ્ચ બાલઅ હ્ણા અર્ન્તિ કિં મં પુલોએસિએઅમ્ ।
ભો જાઆભીરુઆણં તડં વિઅણ હોરિ ॥
લોચનમ્ કૃતમિતિ ।
અપસર મા વૃથા પ્રયાસં કાર્ષીઃ દૈવસ્ય વિપરિવર્તયિતુમશક્યત્વાદિતિ તિઙન્તો વ્યઞ્જકઃ તદનુગૃહીતાનિ પદાન્તરાણ્યપીતિ ભાવઃ ।
મા પન્થાનં રુધઃ અપેહિ બાલક અપ્રૌઢ અહો અસિ અહ્નીકઃ ।
વયં પરતન્ત્રા યતઃ શૂન્યગૃહં મામકં રક્ષણીયં વર્તતે ॥
ઇત્યત્રાપેહીતિ તિઙન્તમિદં ધ્વનતિ--ત્વં તાવદપ્રૌઢો લોકમધ્યે યદેવં પ્રકાશયસિ ।
અસ્તિ તુ સઙ્કેતસ્થાનં શૂન્યગૃહં તત્રૈવાગન્તવ્યમિતિ ।
ઽઅન્યત્ર વ્રજ બાલકઽ અપ્રૌઢ બુદ્ધે સ્નાન્તીં માં કિં પ્રકર્ષેણાલોકયસ્યેતત્ ।
ભો ઇતિ સોલ્લુણ્ઠમાહ્વાનમ્ ।
જાયાભીરુકાણાં સમ્બન્ધિતડમેવ ન ભવતિ ।
અત્ર જાયાતો યે ભીરવસ્તેષામેતત્સથાનમિતિ દુરાપેતઃ બાલપ્રિયા તિઙન્તશબ્દ ઇત્ષથઃ ।
વ્યઞ્જક ઇતિ ।
રિર્ષ્યાદિવ્યઞ્જક ઇત્યર્થઃ ।
બાલકેત્યસ્ય વિવરણમ્---અપ્રૌઢેતિ ।
ણિરિછાઓ ઇત્યસ્ય છાયાવિવરણમ્ ।
વયં પરતન્ત્રા ઇતિ ।
શૂન્યગૃહં રક્ષણીયં ન ઇતિ છાયા ।
અસ્ય વ્યાખ્યાનમ્--યત ઇત્યાદિ ।

પ્રકાશયસીતિ ।
સમ્ભોગેચ્છામિતિ શેષઃ ।
અત્ર શ્લોકે શૃઙ્ગારઃ સમ્ભોગો વ્યઙ્ય પૂર્વશ્લોરકે તુ વિપ્રલમ્ભ ઇતિ ભેદઃ ।
વૃત્તૌ--ઽઅણ્ણત્તેઽતિ અન્યત્ર વ્રજ બાલકસ્નાન્તીં કિં મા પ્રલોકયસ્યેતત્ ।
ભો જાયાભીરુકાણાં તટમેવ ન ભવતિ ॥
ઇતિ ।
યા ।
જલાશયે સ્નાન્તીં કઞ્ચિદનુરાગેણ પશ્યન્તં કઞ્ચન ગૃહસ્થં પ્રતિ તં કામયમાનાયાસ્તસ્યા ઉક્તિરિયમ્ ।
તડમિત્યસ્ય સ્થાને તિત્થમિતિ પાઠો ઽપિ દૃશ્યેતિ ।
તસ્ય તીર્થમિતિ છાયા ।
લોચને--સમ્બન્ધીતિ ષષ્ઠ્યર્થકથનમ્ ।
એતત્તટં જાયાભીરુકાણાં સમ્બન્ધિ ન ભવત્યેવેતિ યોજના ।
ઉક્તસ્યૈવ વિવરણમ્---જાયાત ઇત્યાદિ ।
ઇતિ સમ્બન્ધો દૂરાપેત ઇત્યન્વયઃ ।
તથાવિધાનામત્ર સ્થાને વર્તનરૂપઃ સમ્બન્ધો દૂરાપેત ઇત્યર્થઃ ।
અતો વ્રજેતિ ।
અનેન સમ્બન્ધેનેતિ ।
ષષ્ઠ્યર્થસમ્બન્ધેનેત્યર્થર્ઃ ।
ઇર્ષ્યેતિ ।
કૃતકપ્રયોગેષુ પ્રાકૃતેષુ તદ્ધિતવિષયે વ્યઞ્જકત્વમાવેદ્યત એવ ।
અવજ્ઞાતિશયે કઃ ।
સમાસાનાં ચ વૃત્ત્યૌચિત્યેન વિનિયોજને ।
નિપાતાનાં વ્યઞ્જકત્વં યથા--- અયમેકપદે તયા વિયોગઃ પ્રિયયા ચોપનતઃ સુદુઃસહો મે ।
નવવારિધરોદયાદહોભિર્ભવિતવ્યં ચ નિરાતપાત્વરમ્યૈઃ ॥
ઇત્યત્ર ચશબ્દઃ ।
યથા વા--- મુહુરઙ્ગુલિસંવૃતાધરૌષ્ઠં પ્રતિષેધાક્ષરવિક્લવાભિરામમ્ ।
મુખમંસવિવર્તિ પક્ષ્મલાક્ષ્યાઃ કથમપ્યુન્નમિતં ન ચુમ્બિતં તુ ॥
અત્ર તુશબ્દઃ ।
નિપાતાનાં પ્રસિદ્ધમપીહ દ્યોતકત્વં રસાપેક્ષયોક્તમિતિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
ઉપસર્ગાણાં વ્યઞ્ચકત્વં યથા--- નીવારાઃ શુકગર્ભકોટરમુખભ્રષ્ટાસ્તરુણામધઃ પ્રસ્નિગ્ધાઃ ક્વચિદિઙ્ગુદીફલભિદઃ સૂચ્યન્ત એવોપલાઃ ।
વિશ્વાસોપગભાદભિન્નગતયઃ શબ્દં સહન્તે મૃગા- સ્તોયાધારપથાશ્ચ વલ્કલશિખાનિષ્યન્દલેખાઙ્કિતાઃ ॥
લોચનમ્ સમ્બન્ધ ઇત્યનેન સમબન્ધેનેર્ષ્યાતિશયઃ પ્રચ્છન્નકામિન્યાભિવ્યક્તઃ ।
કૃતકેતિ કગ્રહણં તદ્ધિતોપલક્ષણાર્થમ્ ।
કૃતઃ કપ્રત્યયપ્રયોગો યેષુ કાવ્યવાક્યેષુ યથા જાયાભીરુકાણામિતિ ।
યે હ્યરસજ્ઞા ધર્મપત્નીષુ પ્રેમપરતન્ત્રાસ્તેભ્યઃ કો ઽન્યો જગતિ કુત્સિતઃ સ્થાદિતિ કપ્રત્યયો ઽવજ્ઞાતિશયદ્યોતકઃ ।
સમાસાનાં ચેતિ ।
કેવલાનામેવ વ્યઞ્જકત્વમાવેદ્યત ઇતિ સમ્બન્ધઃ ।
ચશબ્દ ઇતિ જાતાવેકવચનમ્ ।
દ્વૌ ચશબ્દાવેવમાહતુઃ કાકતાલીયન્યાયેન ગણ્ડસ્યોપરિ સ્ફોટ ઇતિવત્તદ્વિયોગશ્ચ વર્ષસમયશ્ચ સમમુપનતૌ એતદલં પ્રાણહરણાય ।
અત એવ રમ્યપદેન સુતરામુદ્દીપનવિભાવત્વમુક્તમ્ ।

તુશબ્દ ઇતિ ।
પશ્ચાત્તાપસૂચકસ્સન્ તાવન્માત્રપરિચુમ્બનલાભેનાપિ કૃતકૃત્યતા સ્યદિતિ ધ્વનતીતિ ભાવઃ ।
પ્રસિદ્ધમપીતિ ।
બાલપ્રિયા જાયાસક્તિનિમિત્તકેર્ષ્યેત્યર્થઃ ।
કગ્રહણં તદ્ધિતોપલક્ષણાર્થમિતિ ।
કૃતકપ્રયોગેષ્વિત્યત્ર કપ્રત્યયગ્રહણં કાદિતદ્ધિતોપલક્ષકમિત્યર્થઃ ।
વ્યાચષ્ટે---કૃત ઇત્યાદિ ।
કેત્યસ્ય વિવરણમ્---કપ્રત્યયેતિ ।
ઽઅવજ્ઞાતિશયે કઽ ઇત્યેતદ્વિવૃણોતિ---ય ઇત્યાદિ ।
પ્રેમેત્યત્ર કામેતિ ચ પાઠઃ ।
કેવલાનામેવેતિ પૂરિતમ્ ।
ઽઅયમ્ઽ ઇત્યાદિવિક્રમોર્વશીયસ્થમ્ ।
દ્વૌ ચશબ્દાવિતિ ।
ઽઉપનતશ્ચ ઽભવિતવ્યઞ્જેઽતિ ચશબ્દાવિત્યર્થઃ ।
ઇત્યાદૌ દ્વિત્રાણાં ચોપસર્ગાણામેકત્ર પદે યઃ પ્રયોગઃ સો ઽપિ રસવ્યક્ત્યનુગુણતયૈવ નિર્દેષઃ ।
યથા--ઽપ્રભ્રશ્યત્યુત્તરીયત્વિષિ સમાસિ સમુદ્વીક્ષ્ય વીતાવૃતીન્દ્રાગ્જન્તૂન્ઽ ઇત્યાદૌ ।
યથા વા---ઽમનુપ્યવૃત્ત્યા સમુપાચરન્તમ્ઽ ઇત્યાદૌ ।
લોચનમ્ વૈયાકરણાદિગૃહેષુ હિ પ્રાક્પ્રયોગસ્વાતન્ત્ર્યપ્રયોગાભાવાત્ષષ્ઠ્યાદ્યશ્રવણાલ્લિઙ્ગસંખ્યાવરહાચ્ચ વાચકવૈલક્ષણ્યેન દ્યોતકા નિપાતા ઇત્યુદ્ધોષ્યત એવેતિ ભાવઃ ।
પ્રકર્ષેણ સ્નિગ્ધા ઇતિ પ્રશબ્દઃ પ્રકર્ષં દ્યોતયન્નિઙ્ગુદીફલાનાં સરસત્વમાચક્ષાણ આશ્રમસ્ય સૌન્દર્યાતિશયન્ધ્વનતિ ।
ઽતાપસસ્ય ફલવિસેષવિષયો ઽભિલાષાતિરેકો ધ્વન્યતેઽ ઇતિ ત્વસત્ ; અભિજ્ઞાનશાકુન્તલે હિ રાજ્ઞ ઇયમુક્તિર્ન તાપસસ્યેત્યલમ્ ।
દ્વિત્રાણામિત્યનેનાધિક્યં નિરસ્યતિ ।
સમ્યગુચ્ચૈર્વિશેષેણેક્ષિતિત્વે ભગવતઃ કૃપાતિશયો ઽભિવ્યક્તઃ ।
મનુષ્યવૃત્યા સમુપાચરન્તં સ્વબુદ્ધિસામાન્યકૃતાનુમાનાઃ ।
યોગીશ્વરૈરપ્યસુબોધમીશ ત્વાં બોદ્ધુમિચ્છન્ત્યબુધાઃ સ્વતર્કૈઃ ॥
સમ્યગ્ભૂતમુપાંશુકૃત્વા આ સમન્તાચ્ચરન્તમિત્યનેન લોકાનુજિઘૃક્ષાતિશયસ્તત્તદાચરતઃ પરમેશ્વરસ્ય ધ્વનિતઃ ।
બાલપ્રિયા સમયશ્ચેત્યનન્તરં દ્વયમિતિ શેષઃ ।
મુહુરિત્યાદિશ્લોકદ્વયં શાકૃન્તલસ્થમસ્મદીયશાકુન્તલવ્યાખ્યાયાં વિસ્તરેણ વ્યાખ્યાતમ્ ।
પ્રસિદ્ધિં વિવૃણોતિ--વૈયાકરણાદીત્યાદિ ।
ગૃહેષ્વિત્યસ્યોદ્ધોપ્યત ઇત્યનેન સમ્બન્ધઃ ।
વાચકવૈલક્ષણ્યે હેતુચતુષ્ટયમાહ---પ્રાગિત્યાદિ ।
પ્રાક્પ્રયોગસ્વાતન્ત્ર્યપ્રયોગાભાવાદિતિ ।
પ્રાક્પ્રયોગશ્ચ સ્વાતન્ત્રયેણ પ્રયોગાભાવશ્ચ તસ્માત્ પ્રાક્પ્રયોગાદિતિ વ્યસ્તતયા પાઠઃ સાધીયાન્ ઉપસર્ગસંજ્ઞાવિશિષ્ટાનાં પ્રસાક્ષાદિત્યાદીનાં નિપાતાનાં ધાતોઃ પ્રાગેવ પ્રયોગાદિવૈવમાદીનાં પ્રતિયોગ્યાદિવાચકપદં વિના સ્વતન્ત્રતયા પ્રયોગસ્યાભાવાચ્ચેત્યર્થઃ ।
ષષ્ઠ્યાદ્યશ્રવણાદિતિ ।
યથા ચન્દ્રસ્ય ચન્દ્રેણ વા સદૃશં મુખમિત્યાદૌ ષષ્ઠ્યાદિકં શ્રૂયતે, તથા ચન્દ્ર ઇવેત્યાદૌ ષષ્ઠ્યાદિકં ન શ્રૂયતે યતસ્તસ્માદિત્યર્થઃ ।
લિઙ્ગેતિ ।
નિપાતાર્થસ્યેતિ શેષઃ ।
સમુદ્વીક્ષ્યેઽ ત્યેતદ્વ્યાચષ્ટે--સમ્યગિત્યાદિ ।
ભગવતઃ સૂર્યસ્ય ।
મનુષ્યેતિ ।
કૃતાભિમાની ઇતિઽચ પાઠઃ ।

સમુપાચરન્તમિત્યેતદ્વિવૃણોતિ---સમ્યગિત્યાદિ ।
ઽયે જીવન્તીઽતિ ।
ઊર્જિતે ગુણિનિ દૃષ્ટે સત, યે જીવન્તિ સ્મ ઉત્કૃષ્ટજીવિતા અભૂવન્ ।
યે પ્રીત્યા વપુષિ ન માન્તિ સ્મ, યે પ્રસ્યન્દિપ્રમદાશ્રવઃ પુલકિતાઃ સન્તઃ પ્રનૃત્યન્તિ સ્મેત્યાદ્યન્વયઃ ।
ઽસાધુદ્ધિષઽ અસજ્જનાન્ ।
સાધુદ્વિષામિતિ પાઠે કર્મણશ્શેષત્વવિવક્ષયા ષષ્ઠી ।
ઽપુષ્યતાઽ પોષયતા ।
યે સ્વવપુષીતિ પાઠે તુ જીવન્તીત્યાદૌ નિપાતાનામપિ તથૈવ ।
યથા---ઽઅહો બતાસિ સ્પૃહણીયવીર્યઃઽ ઇત્યાદૌ ।
યથા વા--- યે જીવન્તિ ન માન્તિ યે સ્મ વપુષિ પ્રીત્યા પ્રનૃત્યન્તિ ચ પ્રસ્યન્દિપ્રમદાશ્રવઃ પુલકિતા દૃષ્ટે ગુણિન્યૂર્જિતે ।
હા ધિક્કષ્ટમહો ક્વ યામિ શરણં તેષાં જનાનાં કૃતે નીતાનાં પ્રલયં શઠેન વિધિના સાધુદ્વિષઃ પુષ્યતા ॥
ઇત્યાદૌ ।
પદપૌનરુક્ત્યં ચ વ્યઞ્જકત્વાપેક્ષયૈવ કદાચિત્પ્રયુજ્યમાનં શોભામાવહત ।
યથા--- યદ્વઞ્જનાહિતમતિર્બહુચાટુગર્ભં કાર્યોન્મુખઃ ખલજનઃ કૃતકં બ્રવીતિ ।
તત્સાધવો નન વિદન્ત વિદન્તિ કિન્તુ કર્તુ વૃથાપ્રાણયમસ્ય ન પારયન્તિ ॥
ઇત્યાદૌ ।
લોચનમ્ તથૈવેતિ ।
રસવ્યઞ્જકત્વેન દ્વિત્રાણામપિ પ્રયોગો નિર્દેષ ઇત્ષથઃ ।
શ્લાઘાતિશયો નિર્વેદાતિશયશ્ચ અહો બતેતિ હા ધિગિતિ ચ ધ્વન્યતે ।
પ્રસઙ્ગાત્પૌનરુક્ત્યાન્તરમપિ વ્યઞ્જકમિત્યાહ---પદપૌનરુક્ત્યમિતિ ।
પદગ્રહણં વાક્યાદેરપિ યથાસંભવમુપલક્ષણમ્ ।
વિદન્તીતિ ।
ત એવ હિ સર્વં વિદન્તિ સુતરામિતિ ધ્વન્યતે ।
વાક્યપૌનરુક્ત્યં યથા---ઽપશ્ય દ્વીપાદન્યસ્માદપિઽ ઇતિ વચનાનન્તરં ઽકઃ સંદેહઃ દ્વીપાદન્યસ્માદપઽ ઇત્યનેનેપ્સિતપ્રાપ્તિરવિધ્નિતૈવ ધ્વન્યતે ।
ઽકિં કિમ્? સ્વસ્સ્થા ભવન્તિ મયિ જીવતિઽ ઇત્યનેનામર્ષાતિશયઃ ।
ઽસર્વક્ષિતિભૃતાં નાથ દૃષ્ટા સર્વાઙ્ગસુન્દરીઽ ઇત્યુન્માદાતિશયઃ ।
બાલપ્રિયા વર્તમાનસામીપ્યે ભૂતે લડિતિ બોધ્યમ્ ।
લોચને---ધ્વન્યત ઇતિ ।
અત્ર યથાસંખ્યં બોધ્યમ્ ।
ઽયદ્વઞ્જનેઽતિ ।
કાવ્યપ્રકાશે ઽપ્યુદાહૃતમ્ ।
દ્વીપાદિત્યાદિરત્નાવલીસ્થમ્ ।
સ્વસ્થા ઇતિ ।
વેણીસંહારસ્થમિદમ્ ।
અમર્ષાતશય ઇતિ ।
વક્તુર્ભીમસેનસ્યેતિ શેષઃ ।
સર્વેત્યાદિ વિક્રમોર્વશીયસ્થમ્ ।
ઉન્માદાતિશય ઇતિ ।
વક્તુઃ પુરૂરવસ ઇતિ શેષઃ ।
કાલસ્ય વ્યઞ્જકત્વં યથા----