Dhvanyāloka with Abhinavagupta's Locana and Rāmaśāraka's Bālapriya (with commentary) · Part 321340
niyatā saṅghaṭanā māduryasyāśrayo vā svarūpaṃ vā netyanvayaḥ /
atra hetumāha--tayetyādi /
bhāvānmādhuryāderiti /
māduryādessatvādityarthaḥ /
bhāvādityantena vyabhicāraḥ pradarśitaḥ /
ata evāha--vākyetyādi /
rasādāvityanuṣaṅgaḥ /
saṅghaṭanāṃ vihāyāpi saṅghaṭanāyāssahakāritvamantareṇāpi /
tadrasavyañjakatvāt tattadrasavyañjakatvasambhavāt /
aprayojikā anupayoginī /
vṛttau 'nanvi'tyādi /
'evam' iti /
aniyatasaṅghaṭanaśabdāśrayatvamityarthaḥ /
'tattadā ucyatāṃ' tathā ucyatām /
'puna'riti viśeṣe /
'atrāpi na na brūma' iti /
asmiṃmaścodye 'pi uttaraṃ brūma evetyarthaḥ /
locane--vākyavyaṅgyetyādi /
idamiti /
codyamityarthaḥ /
mantavyamiti /
vākya eva saṅdhaṭanāyāssambhavāditi bhāvaḥ /
cācārutvaṃ sahṛdayahṛdayasaṃvedyamasti /
tasmādaniyatasaṅghaṭanaśabdāśrayatve guṇānāṃ na kācitkṣatiḥ /
teṣāṃ tu cakṣurādīnāmiva yathāsvaṃ viṣayaniyamitasya svarūpasya na kadācidyvabhicāraḥ /
tasmādanye guṇā anyā ca saṅghaṭanā /
na ca saṅghaṭanāmāśritā guṇā ityekaṃ darśanam /
athavā saṅghaṭanārūpā eva guṇāḥ /
yattūktam---'saṅghaṭanāvadguṇānāmapyaniyataviṣayatvaṃ prāpnoti /
lakṣye vyabhicāradarśanāt /
' iti /
tatrāpyetaducyate--
yatra lakṣye parikalpitaviṣaya vyabhicārastadvarūpamevāstu /
kathamacārutvaṃ tādṛśe viṣaye sahṛdayānāṃ nāvabhātīti cet? kaviśaktitirohatatvāt /
dvividho hi doṣaḥ--kaveravyutpattikṛto 'śaktikṛtaśca /
tatrāvyutpattikṛto doṣaḥ śaktitiraskṛtatvātkadācinna lakṣyate /
yastvaśaktikṛto doṣaḥ /
sa jhaṭiti pratiyate /
parakaraślokaścātra-- 'avyutpattikṛto doṣaḥ śaktyā saṃvriyate kaveḥ /
yastvaśaktikṛtastasya sa jhaṭityavabhāsate //
' locanam vayaṃ tu bramaḥ--varṇapadavyaṅgye 'pyojasi raudrādisvabhāve varṇapadānāmekākināṃ svasaundaryamapi na tādṛgunmīlati tādyāvattāni saṅghaṭanāṅkitāni na kṛtānīti sāmānyenaivāyaṃ pūrvapakṣa iti /
prakāśayata iti 'lakṣaṇahetvoḥ' iti śatṛpratyayaḥ /
raudrādiprakāśanālakṣyamāṇamoja iti bhāvaḥ /
na ceti /
caśabdo hetau /
yasmāt 'yoyaḥ śastraṃ' ityādau nācārutvaṃ pratibhāvati tasmādityarthaḥ /
teṣāntviti guṇānāma /
yathāsvamiti /
'śṛṅgāra eva paramo manaḥprahlādano rasaḥ' ityādinā ca viṣayaniyama ukta eva /
athaveti /
bālapriyā varṇetyādi /
ojaso varṇapadavyaṅgyatve 'pītyarthaḥ /
raudrādisvabhāve raudrādirasadharme /
tādṛk sātiśayam /
tāvannonmīlatīti sambandhaḥ /
tānīti /
varṇapadānītyarthaḥ /
saṅghacanāṅkitānīti /
saṅghaṭanāviśiṣṭanītyarthaḥ /
sāmānyenaiveti /
varmapadavākyavyaṅgyadhvanisāmānyābhiprāyeṇaivetyarthaḥ /
raudrādīti /
raudrādeḥ prakāśanena ālakṣyamāṇamanumīyamānamityarthaḥ /
nācārutvamiti /
acārutvaṃ na pratibhātītyanvayaḥ /
vṛttau 'teṣām' iti /
guṇānāmityarthaḥ /
svarūpasyetyanena sambanghaḥ /
tathā hi--mahākavīnāmapyuttamadevatāviṣayaprasiddhasaṃbhogaśṛṅgāranibandhanādyanaucityaṃ śaktitiraskṛtatvāt grāmyatvena na pratibhāsate /
yathā kumārasambhave devīsambhogavarmanam /
evamādau ca viṣaye yathaucityātyāgastathā locanam rasābhivyaktāvetadeva sāmarthyaṃ śabdānāṃ yattathā tathā saṅghaṭamānatvamiti bhāvaḥ /
śaktiḥ pratibhānaṃ varṇanīyavastuviṣayanūtanollekhaśālitvam /
vyutpattistadupayogisamastavastupaurvāparyaparāmarśakauśalam /
tasyeti kaveḥ /
anaucityamiti /
āsvādayitṝṇāṃ yaḥ camatkārāvighatastadeva rasasarvasvaṃ āsvādāyattatvāt /
uttamadevatāsaṃbhogaparāmarśe ca pitṛsaṃbhoga iva lajjātaṅkādinā kaścamatkārāvakāśa ityarthaḥ /
śaktitiraskṛtatvāditi /
saṃbhogo 'pi hyasau varṇitastathā pratibhānavatā kavinā yathā tatraiva viśrāntaṃ hṛdayaṃ paurvāparyaparāmarśaṃ kartuṃ na dadāti yathā nirvyājaparākramasya puruṣasyāviṣaye 'pi yudhyamānasya tāvattasminnavasare sādhuvādo vitīryate na tu paurvāparyaparāmarśe bālapriyā 'viṣaye'ti /
cakṣurādīnāṃ viṣayā rūpādayaḥ guṇānāntu rasāḥ /
'darśanam' iti /
matamityarthaḥ /
athavetyādigranthasya bhāvamāha locane--rasetyādi /
tathā tatheti /
tattadrasānuguṇyenetyarthaḥ /
iti bhāva iti /
śabdagataṃ mādhuryādikaṃ śṛṅgārādi tattadrasābhivyañjanasāmarthyameva, tacca tathā tathāsaṅghaṭanāyā /
atassaṅghaṭanārūpā eva guṇā iti bhāvārtha ityarthaḥ /
vṛttau---'yattvi'tyādi /
iti yattūktamityanvayaḥ /
'yatra lakṣye' iti /
'anavarate'tyādau, 'yo yaśśastram' ityādau cetyarthaḥ /
'parikalpite'ti /
'asamāse'tyādyuktaviṣayasya vyabhicāra ityarthaḥ /
śaktivyutpattipade vivṛṇoti locane--śaktirityādi /
tadupayogīta /
tasya varṇanīyasya upayogīni yāni vastūni teṣāṃ paurvāparyeṇa yaḥ parāmarśastatra kauśalaṃ sāmarthyamityarthaḥ /
uttamadevatāviṣayasambhogaśṛṅgāranibandhanasyānaucityaṃ vivṛṇoti--ya ityādi /
camatkārāvidhātaḥ camatkāravighātakābhāvaḥ /
pitṛsambhoga iti /
mātāpitrossambhogasya parāmarśa ityarthaḥ /
'śaktitiraskṛtatvā'dityādigranthaṃ vivṛṇoti---sambhogo 'pītyādi /
asāviti /
uttamadevatāviṣaya ityarthaḥ /
tatraiva varṇite sambhoga eva /
hṛdayaṃ kartṛ /
na dadāti svātmānaṃ, sahṛdayasyeti śeṣaḥ /
yadvā--sa iti śeṣaḥ /
varṇitassambhoga itṣathaḥ /
hṛdayaṃ karma /
aviṣaye 'pīti /
bālagurujanādiviṣaye 'pītyarthaḥ /
tasminnavasara yuddhakāle /
vitīryate paśyadbhiḥ dīyate /
vṛttau-'yathaucityātyāga'iti /
yathā yena prakārema varṇane /
aucityātyāgaḥ anaucityābhāvaḥ /
'darsitāma'ti /
vibhāvabhāvetyādigranthajātena pradarśitamityarthaḥ /
'agre' upari /
nanvevaṃ darśayiṣyata iti vaktavyaṃ na tu darśitamitītyata āha locane-- darśitamevāgre /
śaktatiraskṛtatvaṃ cānvayavyatirekābhyāmavasīyate /
tathā hi śaktirahatena kavinā evaṃvide viṣaye śṛṅgāra upanibadhyamānaḥ sphuṭameva doṣatvena pratabhāsate /
nanvasmin pakṣe 'yo yaḥ śastraṃ bibharti' ityādau kimacārutvam? apratīyamānamevāropayāmaḥ /
tasmādguṇavyatiriktatve guṇarūpatve ca saṅghaṭanāyā anyaḥ kaścinniyamaheturvaktavya ityucyate /
. . . . tanniyame hetur aucityaṃ vaktṛ-vācyayoḥ
tanniyame heturaucityaṃ vaktṛvācyayoḥ // 6 //
tatra vaktā kaviḥ kavinibaddho vā, kavinibaddhaścāpirasabhāvarahito rasabhāvasamanvito vā, raso 'pi kathānāyakāśrayastadvipakṣāśrayo vā, kathānāyakaśca dhīrodāttādibhedabhinnaḥ pūrvastadanantaro veti vikalpāḥ /
vācyaṃ cadhvanyātmarasāṅgaṃ locanam tathātrāpīti bhāvaḥ /
darśitameveti /
kārikākāreṇeti bhūtapratyayaḥ /
vakṣyate hi--'anaucityāddate nānyadrasabhaṅgasya kāraṇam' ityādi /
apratīyamānameveti /
pūrvāparaparāmarśavivekaśālibhirapītyarthaḥ /
guṇavyatiriktatva iti /
vyatirekapakṣe hi saṅghaṭanāyā niyamahetureva nāsti aikyapakṣe 'pi na raso niyamaheturityanyo vaktavyaḥ /
tanniyama iti kārikāvaśeṣaḥ /
kathāṃ nayati svakartavyāṅgabhāvamiti kathānāyako yo nirvahaṇe phalabhāgī /
dhīrodāttādīti /
dharmayuddhavīrapradhāno dhīrodāttaḥ vīraraudrapradhāno dhīroddhataḥ /
vīraśṛṅgārapradhāno dhīralalitaḥ /
dānadharmavīraśāntapradhāno dhīrapraśānta iti catvāro nāyakāḥ krameṇa sātvatyārabhaṭīkaiśikībhāratīlakṣaṇavṛttipradhānāḥ /
pūrvaḥ kathānāyakastadanantara upanāyakaḥ /
vikalpā iti /
vaktṛbhedā ityarthaḥ /
vācyamiti /
bālapriyā kārikākāreṇeti /
kārikāvacanasya niṣpannatvāt bhūtanirdeśa upapanna iti bhāvaḥ /
vakṣyate hīti /
vṛttikāreṇa ceti śeṣaḥ /
vṛttau nanvityādi /
'asmin pakṣe' iti /
saṅghaṭanārūpā eva guṇā iti pakṣa ityarthaḥṛ /
'kimacārutva'miti codyam /
tatrottaram--'apratīyamānam' ityādi /
acārutvamityanuṣaṅgaḥ /
kairapratīyamānamityatrāha locane--pūrvetyādi /
vivṛṇoti---vyatarekapakṣe hītyādi /
nāstīti /
guṇānāṃ viṣayaniyama evoktaḥ saṅghaṭanāyāṃ niyamahetuḥ ko 'pi nokta ityarthaḥ /
na raso niyamaheturiti /
lakṣyeṣu vyabhicārāditi bhāvaḥ /
vṛttau---'ityucyata' iti /
ityato hetorniyamahetuḥ pradarśata ityarthaḥ /
kārikāvaśeṣa iti /
na tu vṛttikṛtā pūritamiti bhāvaḥ /
kathānāyakapadaṃ vyācaṣṭe--kathāmityādi /
svakartavyeti /
svasādhyetyarthaḥ /
svapadaṃ phalabhāgiparam /
dharmeti /
dharmavīrayuddhavīrapradhāna ityarthaḥ /
dhīroddhatādīnāṃ krameṇa raudraśṛṅgāraśāntaprādhānye 'pi teṣūtsāhasyāpyavaśyambhāvitvādāha--vīretyādi /
sātvatītyādi /
rasābhāsāṅgaṃ vā, abhineyārthamanabhineyārthaṃ vā, uttamaprakṛtyāśrayaṃ taditarāśrayaṃ veti bahuprakāram /
tatra yadā kavirapagatarasabhāvo vaktā tadā racanāyāḥ locanam dhvanyātāmā dhvanisvabhāvo yo rasastasyāṅgaṃ vyañjakamityarthaḥ /
abhineyo vāgaṅgasatvāhāryairābhimukhyaṃ sākṣātkāraprāyaṃ neyo 'rtho vyaṅgyarūpo dhvanisvabhāvo yasya tadabhineyārthaṃ vācyaṃ, sa eva hi kāvyārtha ityucyate /
tasyaiva cābhinayena yogaḥ /
yadāha muniḥ--'vāgaṅgasattvopetātkāvyārthān bhāvayanti' ityādi tatra tatra /
rasābhinayanāntarīyakatayā tu tadvibhāvādirūpatayā vācyo 'rtho 'bhinīyata iti vācyamabhineyārthamityeṣaiva yuktarā vācoyuktiḥ /
na tvatra vyapadeśivadbhāvo vyākhyeyaḥ, yathānyaiḥ /
taditareti /
madhyamapra tyāśrayamadhamaprakṛtyāśrayañcetyarthaḥ /
evaṃ vaktṛbhedānvācyabhedāṃścābhidhāya tadgatamaucityaṃ niyāmakamāha--tatreti /
racanāyā iti saṅghaṭanāyāḥ /
rasabhāvahīno 'nāviṣṭhastāpasādirudāsīno 'pītivṛttāṅgatayā yadyapi pradhānarasānuyāyyeva, tathāpi tāvati bālapriyā sātvatyādivṛttīnāṃ lakṣaṇānyanyatra draṣṭavyāni /
'vakalpā' iti padaṃ prakṛtānuguṇyena vyācaṣṭe--vaktṛbhedā iti /
'vaktṛvācyayo'rityuktavaktravāntara bhedā ityarthaḥ /
vācyamabhineyārthamityetadvyācaṣṭe--abhineya ityādi /
vāgityādi /
caturvidhairityarthaḥ /
vyaṅgyarūpa ityasyaiva vivaraṇam---dhvanisvabhāva iti /
dhvanyātmetyarthaḥ /
uktamupapādayati---sa evetyādi /
sa eva vyaṅgya eva /
abhinayena yogaḥ abhinetavyatvam /
vāgaṅgheti bhāvayantītyantaṃ bhāvā ityasya vyutpattikathanam /
ityādi tatra tatrāheti sambandhaḥ /
kāvyenārthya iti vyutpatyā kāvyārthaśabdo vyaṅgyarasādivācīti bhāvaḥ /
nanvevaṃ vācyārthābhinayaḥ kiṃ nāstītyatrāha--rasābhinayetyādi /
vyākhyānamupasaṃharati---itītyādi /
itīti hetau /
ityeṣā vācoyuktireva yuktataretyanvayaḥ /
uktavyākhyaivātiśayena yuktetyarthaḥ /
na tvityādi /
yadi vācyasyaivābhineyatvaṃ, tadā vācyamabhineyārthamityatra abhineyaḥ artho yasyeti vigrahe yatpadārthasya vācyasya arthapadārthasya caikyāt 'rāhośiśara' ityādāviva vyapadeśivadbhāvena bhedavivakṣyā ṣaṣṭhīti vyākhyāta iti śeṣaḥ /
kavinibaddho vaktā rasabhāvarahita ityasyārtha pradarśya tatrānupapattimāśaṅkya pariharati---rasabhāvahīna ityādi /
rasabhāvahīna ityasya vivaraṇam--anāviṣṭa iti /
rasādyāveśarahita ityarthaḥ /
sa ka ityatrāha---tāpasādirityādi /
apīti samuccaye /
pradhānarasānuyāyyeveti /
tathāca tasya tattaccittavṛttyāveśena kāmacāraḥ /
yadāpi kavinibaddho vaktā rasabhāvarahitastadā sa eva ; yadā tu kaviḥ kavinibaddho vā vaktā rasabhāvasamanvito rasaśca pradhānāśritatvāddhvanyātmabhūtastadā niyamenaiva tatrāsamāsāmadhyasamāse eva saṅghaṭane /
karuṇavipralambhaśṛṅgārayostvasamāsaiva saṅghaṭanā /
kathamiti cet ;ucyate--
raso yadā prādhānyena pritapādyastadā tatpratītau vyavadhāyakā virodhinaśca sarvātmanaiva parihāryāḥ /
evaṃ ca dīrghasamāsāsaṅghaṭanāsamāsānāmanekaprakārasambhāvanayā kadācidrasaptatītiṃ vyavadadhātīti tasyāṃ nātyantamabhiniveśaḥ locanam rasādihīna ityuktam. sa eveti kāmacāraḥ /
evaṃ śuddhavaktraucityaṃ vicārya vācaucityena saha tadevāha---yadā tviti /
kaviryadyapi rasāviṣṭa eva vaktā yuktaḥ /
anyathā 'sa eva vītarāgaścet' iti sthityā nīrasameva kāvyaṃ syāt /
tathāpi yadā yamakādicitradarśanapradhāno 'sau bhavati, tadā 'rasādihīna' ityuktam /
niyamena rasabhāvasanvito vaktā na tu kathañcidapi taṭasthaḥ /
rasaśca dhvanyātmabhūta eva na tu rasavadalaṅkāraprāyaḥ /
tadāsamāsāmadhyasamāse eva saghaṅṭane, anyathā tu dīrghasamāsāpītyevaṃ yojyam /
tena niyamaśabdasya dvayoścaivakārayoḥ paunaruktyamanāśaṅkyam /
kathamiti cediti /
kiṃ dharmasūtrakāravacanametaditi bhāvaḥ /
ucyata iti /
nyāyopapattyetyarthaḥ /
tatpratītāviti /
tadāsvāde ye vyavadhāyakā asvādavighnarūpāvirodhinaśca tadviparītāsvādamayā ityarthaḥ /
sambhāvanayeti /
anekaprakāraḥ sambhāvyate saṅghaṭanā tu sambhāvanāyāṃ prayoktrīti bālapriyā bhāvyamiti bhāvaḥ /
tāvatīti /
svasminnityarthaḥ /
ityuktamiti /
rasabhāvarahita ityanena naisargikaṃ tadrāhityaṃ vivakṣitamityarthaḥ /
śuddheti /
śuddhamanyenāsammiśraṃ yadvaktraucityantadityarthaḥ /
yadā tu kavirityādinā kadācidrasabhāvarahitatvaṃ kaverbhavatīti gamyate pūrvamuktañja, tasyānupapattimudbhāvya pariharati---kaviryadyapītyādi /
sa eveti /
śloko 'yaṃ pradarśayiṣyate /
'tadā niyamenaiva samāse eva' ityatra niyameneti padamevakāradvayañca yathāyathaṃ yojayaṃstattadvyavacchedyamarthañca darśayanvivṛṇoti---niyamenetyādi /
teneti /
uktena yojanenetyarthaḥ /
kindharmetyādi /
dharmasūtrakāravacanaṃ hi yuktirahitamapyādaraṇīyamiti bhāvaḥ /
āsvādanavidhnarūpā iti /
āsvādanavighnāḥ saṃśayādayo 'bhinavabhāratyādau darśitāḥ /
tadviparīteti /
pradhānarasaviparītetyarthaḥ /
sambhāvanayetyatra ṇijantāṇṇajityāha--aneketyādi /
sambhāvyata iti /
pratipattṛbhiriti śeṣaḥ /
prayoktrīti /
prayojakakartrītyarthaḥ /
vṛttau---'viśeṣata' ityādi /
tasyāmityāderanuṣaṅgaḥ /
abhineyārthe kāvye tasthāmatyantamabhiniveśo viśeṣato na śobhate /
viśeṣato 'bhineyārthe kāvye, tato 'nyatra ca viśeṣataḥ karuṇavipralambhaśṛṅgārayoḥ /
tayorhi sukumārataratvātsvalpāyāmapyasvacchatāyāṃ śabdārthayoḥ /
pratītirmantharībhavati /
rasāntare punaḥ pratipādye raudrādau madhyamasamāsā saṅghaṭanā kadāciddhīroddhatanāyakasambandhavyāpārāśrayeṇa dīrghasamāsāpi vā tadākṣepāvinābhāvirasocitavācyāpekṣayā na viguṇā bhavatīti sāpi nātyantaṃ parihāryā /
sarvāsu ca saṅghaṭanāsu prasādākhyo guṇo vyāpī /
locanam dvau ṇicau /
viśeṣato 'bhineyārtheti /
atruṭitena vyaṅgyena tāvatsamāsārthābhinayo na śakyaḥ kartum /
kākvādayo 'ntaraprasādagānādayaśca /
tatra duṣprayojā bahutarasandehaprasarā ca tatra pratipattirna nāṭye 'nurūpā syāt /
pratyakṣarūpatvāttasyā iti bhāvaḥ /
anyatra ceti /
anabhineyārthe 'pi /
mantharībhavatīti /
āsvādo vighnitatvātpratihanyata ityarthaḥ /
tasyā dīrghasamāsasaṅghaṭanāyāḥ ya ākṣepastena vinā yo na bhavati vyaṅgyābhivyañjakastādṛśo rasocito rasavyañjakatayopādīyamāno vācyastasya yāsāvapekṣā dīrghasamāsasaṅghaṭanāṃ prati sā avaiguṇye hetuḥ /
nāyakasyākṣepo vyāpāra iti yadvyākhyātaṃ tanna śliṣyatīvetyalam /
vyāpīti /
yā kācitsaṅghaṭanā sā tathā kartavyā, yathā vācye jhaṭiti bhavati pratītiriti yāvat /
uktamiti /
'samarpakatvaṃ kāvyasya yattu' ityādinā /
na vyanaktīti /
bālapriyā śobhata ityanvayaḥ /
kuta etaditi jajñāsāṃ parihartuṃ bhāvamāha---atruṭitenetyādi /
tatreti prativākyaṃ yojyaṃ, dīrghasamāsāyāṃ saṅghaṭanāyāṃ satyāmiti tadarthaḥ /
atruṭitena vyaṅgyena kartuṃ na śakyaḥ, kintu vyaṅgyārthatroṭanaṃ kṛtvaiva kartavyo bhavediti bhāvaḥ /
doṣāntarāṇyapyāha---kākvadaya ityādi /
antareti /
antare madhye prasādārthā ye gānādayaste /
duṣprayojāḥ duḥkhena prayojyāḥ /
tatra bahutarasandehaprasarā pratipattiśca syāt. sā nāṭye na anurūpā ca iti yojanā /
atra hetumāha---pratyakṣeti /
saṃśayādividhnarahitasākṣātkārarūpatvādityarthaḥ /
tasyā iti /
nāṭyapratīterityarthaḥ /
nāṭyannāma rasacarvaṇātmakapratītirūpamityabhinavabhāratyāmuktam /
vṛttau 'tatrānyatra ce'ti /
tasyāmityāderanuṣaṅgo 'trāpi bodhyaḥ /
locane bhāvārthamāha---āsvāda ityādi /
vṛttau 'rasāntara' ityādi /
raudrādaurasāntare punaḥ pratipādye madhyamasamāsāsaṅghaṭanā viguṇā na bhavata kadāciddīrghasamāsāpi vā saṅghaṭanā viguṇā na bhavatīti sambandhaḥ /
dīrghasamāsāyā avaiguṇye hetustadākṣepetyādiḥ /
etaṃ grandhaṃ vyācaṣṭe--tasyā ityādi /
saṅghaṭanāyā iti karmaṇi ṣaṣṭhī /
ākṣepaḥ svavācakaśabdasamudāye ākarṣaḥ yojanamiti yāvat /
tenāvinābhāvīti vācyasya viśeṣaṇamityāha---tenetyādi /
sa hi sarvarasasādhāraṇaḥ sarvasaṅghaṭanāsādhāraṇaścetyuktam /
prasādātikramaṃ hyasamāsāpi saṅghaṭanā karuṇavipralambhaśṛṅgārau na vyanakti /
tadaparityāge ca madhyamasamāsāpi na na prakāśayati /
tasmātsarvatra prasādo 'nusartavyaḥ /
ata eva ca 'yo yaḥ śastraṃ bibharti' ityādau yadyojasaḥ sthitiraneṣyate tatprasādākhya eva guṇo na mādhuryam /
na cācārutvam ; abhipretarasaprakāśanāt /
tasmādguṇāvyatiriktatve guṇavyatiriktatve vā saṅghaṭanāyā yathoktādaucityādviṣayaniyamo 'stīti tasyā api rasavyañjakatvam /
tasyāśca rasābhivyaktinimittabhūtāyā yo 'yamanantarokto niyamahetuḥ sa eva guṇānāṃ niyato viṣaya iti guṇāśrayeṇa vyavasthānamapyaviruddham /
locanam vyañjakasya svavācyasyaivāpratyāyanāditi bhāvaḥ /
taditi /
prasādasyāparatyāge abhīṣṭatvādatrārthe svakaṇṭhenānvayavyatirekāvuktau /
na mādhuryamiti /
ojomādhuryayorhyanyonyābhāvarūpatvaṃ prāṅnirūpitamiti tayoḥ saṅkaro 'tyantaṃ śrutibāhya iti bhāvaḥ /
abhipreteti /
prasādenaiva sa rasaḥ prakāśitaḥ na na prakāśita ityarthaḥ /
tasmāditi /
yadi guṇāḥ saṅghaṭanaikarūpāstathāpi guṇāniyama eva saṅghaṭanāyā niyamaḥ /
guṇādhīnasaṅghaṭanāpakṣe 'pyevam /
saṅghaṭanāśrayaguṇapakṣe 'pi saṅghaṭanāyā niyāmakatvena yadvaktṛvācyaucityaṃ bālapriyā yo vācyo vyaṅgyābhivyañjako na bhavatīti sambandhaḥ /
svasvavācakaśabdānāṃ dīrghasamāsasaṅghaṭanāṅkitatve satyeva vācyārthā vyañjakā bhavantīti bhāvaḥ /
apekṣayetyasya viguṇā na bhavatītyanenānvaya ityāha--setyādi /
tadākṣepetyatra vyākhyānāntaraṃ pradarśya nirākaroti-nāyakasyetyādi /
na śliṣyatīti /
anvayānuguṇuyā bhāvāditi bhāvaḥ /
prasādākhyo guṇo vyāpītyuktaṃ vivaṇoti - yetyādi /
yā kācitsaṅghaṭanā seti /
dīrghasamādirūpā saṅghaṭanetyarthaḥ /
abhīṣṭatvāditi /
prasādānusaraṇasyābhipretatvādityarthaḥ /
uktāvityanenāsya sambandhaḥ /
atrārthaiti /
sarvatra prasādasyānusartavyatva ityarthaḥ /
svakaṇṭhenetyādi /
tadaparityāge na na prakāśayatītyanenānvayaḥ, prasādātikrama ityādinā vyatirekaścokta ityarthaḥ /
bhāvamāha---ojo mādhuryayorityādi /
anyonyeti /
mādhuryābhāvarūpatvamojasastadabhāvarūpatvaṃ mādhuryasya cetyarthaḥ /
saṅkara iti /
śṛṅgārādāvojaso raudrādau mādhuryasya ca samāveśa ityarthaḥ /
śrutibāhya iti /
aśruta ityarthaḥ /
tasmādityādyaviruddhamityantagranthasya tātparyamāha--yadi guṇā ityādinā // 5-6 //
viṣayāśrayam apy anyad aucityaṃ tāṃ niyacchati /
kāvya-prabhedāśrayataḥ sthitā bhedavatī hi sā
viṣayāśrayamapyanyadaucityaṃ tāṃ niyacchati /
kāvyaprabhedāśrayataḥ sthitā bhedavatī hi sā // 7 //
vaktṛvācyagataucitye satyapi viṣayāśrayamanyadaucityaṃ saṅghaṭanāṃ niyacchati /
yataḥ kāvyasya prabhedā muktakaṃ saṃskṛtaprākṛtāpabhraṃśanibaddham /
sandānitakaviśeṣakakalāpakakulakāni /
paryāyabandhaḥ parikathā khaṇḍakathā sakalakathe sargabandho 'bhineyārthamākhyāyikākathe ityevamādayaḥ /
tadāśrayeṇāpi locanam hetutvenoktaṃ tadguṇānāmapi niyamaheturiti pakṣatraye 'pi na kaścidvaplava iti tātparyam // 5//
,6 //
niyāmakāntaramapyastītyāha---viṣayāśrayamiti /
viṣayaśabdena saṅghātaviśeṣa uktaḥ /
yathā hi senādyātmakasaṅghātaniveśī purūṣaḥ kātaro 'pi tadaucityādanuguṇatayaivāste tathā kāvyavākyamapi saṅghātaviseṣātmakasandānitakādimadhyaniviṣṭaṃ tadaucityena vartate /
muktakaṃ tu viṣayaśabdena yaduktaṃ tatsaṅghātābhāvena svātantryamātraṃ pradarśayituṃ svapratiṣṭhitamākāśamiti yathā /
apiśabdenedamāha---satyapi vaktṛvācyaucitye viṣayaucityaṃ kevalaṃ tāratamyabhedamātravyāptam, na tu viṣayaucityena vaktṛvācyaucityaṃ nivāryata iti /
muktamiti /
muktamanyenānāliṅgitaṃ tasya sañjñāyāṃ kan /
tena svatantratayā parisamāptanirākāṅkṣārthamapi prabandhamadhyavarti na muktakamityucyate /
muktakasyaiva bālapriyā sadṛṣṭāntaṃ vivṛṇoti---yathetyādi /
seneti /
senādyātmako yassaṅghātaḥ samudāyaḥ tatra niveśī niviṣṭaḥ /
kātaro 'pīti /
stataḥ adhīro 'pītyarthaḥ /
kātarādirapīti ca pāṭhaḥ /
tadanuguṇatayeti /
senādyanuguṇatayetyarthaḥ /
akātaratveneti yāvat /
kāvyavākyamiti /
kāvyarūpaṃ vākyamityarthaḥ /
nanvevaṃ muktakasyaikapadyātmakasya saṅghātarūpatvābhāvāt vṛttau tasya kāvyaprabhedatvena kathanaṃ kimarthamityata āha---muktakantvityādi /
tat tadvacanam /
saṅghātābhāvena saṅghātarūpatvābhāvena /
svātantryeti /
muktakasyāpi rasasyanditvātsaṅghaṭanāniyamane svātantryamastītyetāvanmātraṃ pradarśayituṃ muktakamapi kāvyaprabhedatvenoktamityarthaḥ /
atra dṛṣṭāntamāha--svetyādi /
pṛthivyādīnāñcaturṇāmākāśe pratiṣṭhitatvamityuktāvākāśasya kutra pratiṣṭheti praśne prativākyamidamākāśaṃ svasminnākāśe pratiṣṭhitamiti brahma brahmaṇīva ākāśamākāśa eva pratiṣṭhitannānyatretyarthaḥ /
yathaitadvacanamākāśasya svātantryapradarśakamātraṃ tathetyarthaḥ /
satyapīti /
satyevetyarthaḥ /
tāratamyeti /
tāratamyabhedamātraprayojakamityarthaḥ /
anyenānāliṅgitamiti /
nirākāṅkṣapratipattaye svetarānapekṣītyarthaḥ /
saṃjñāyāṃ kananiti /
anena saṅghaṭanā viśeṣavatī bhavati /
tatra muktameṣu rasabandhābhineveśinaḥ kavestadāśrayamaucityam /
tacca darśitameva /
anyatra kāmacāraḥ /
locanam viśeṣaṇaṃ saṃskṛtetyādi /
kramabhāvitvāttathaiva nirdeśaḥ /
dvābhyāṃ kriyāsamāptau sandānitakam /
tribhirviśeṣakam /
caturbhiḥ kalāpakam /
pañcaprabhṛtibhiḥ kulakam /
iti kriyāsamāptikṛtā bhedā iti dvandvena nirdiṣṭāḥ avāntarakriyāsamāptāvapi vasantavarṇanādarekarṇanīyoddeśena pravṛttaḥ paryāyabandhaḥ /
ekaṃ dharmādipuruṣārthamuddiśya prakāravaicitryeṇānantavṛttāntavarṇanaprakārā parikathā /
ekadeśavarṇanā khaṇḍakathā /
samastaphalāntetivṛttavarṇanā sakalakathā /
dveyorapi prākṛtaprasiddhatvāddvandvena nirdeśaḥ /
pūrveṣāṃ tu muktakādīnāṃ bhāṣāyāmaniyamaḥ /
mahākāvyarūpaḥ puruṣārthaphalaḥ samastavastuvarṇanāprabandhaḥ sargabandhaḥ saṃskṛta eva /
abhineyārthaṃ daśarūpakaṃ nāṭikātroṭakarāsakaprakaraṇikādyavāntaraprapañcasahitamanekabhāṣāvyāmiśrarūpam /
ākhyāyikocchvāsādinā vaktrāparavaktrādinā ca yuktā /
kathā tadvirahatā /
ubhayorapi gadyabandhasvarūpatayā dvandvena nirdeśaḥ /
ādigrahaṇāccampūḥ /
yathāha daṇḍī - 'gadyapadyamayī campūḥ' iti /
anyatreti /
rasabandhānabhiniveśe /
bālapriyā rūḍhirdarśitā /
teneti /
rūḍherapi satvenetyarthaḥ /
na muktakamityucyata iti /
prabandhānantargata eva rūḍhisvīkārāditi bhāvaḥ /
saṃskṛtaprākṛtāpabhraṃśanibaddhamityekavacanāntatvena nirdeśādāha--muktakasyaivetyādi /
viśeṣaṇamiti /
ekavacanāntatvenoktereti śeṣaḥ /
sandānitaketyādinā tu vipariṇāmena tatpadaṃ yojyamiti bhāvaḥ /
etena pūrveṣāntu muktakādīnāṃ bhāṣāyāmaniyama iti bakṣyamāṇasya nāsaṅgatiḥ /
hemacandreṇāpyevamuktaṃ "etāni sarvabhāṣābhirbhavantī"ti /
saṃskṛtādīnāṃ lakṣaṇāni kāvyādarśādāvuktāni /
kramabhāvitvāditi /
saṃskṛtātprākṛtasya tasmādapabhraṃśasya cotpannatvāditi bhāvaḥ /
tathaiva saṃskṛtetyādikrameṇaiva /
tribhirityādau krayāsamāptikṛtabhedatvena samaprādhānyādityarthaḥ /
dvandvena sandānitaketyādinā /
pravṛttaḥ nibaddhaḥ /
ekaṃ gharmādīti /
dharmādiṣu puruṣārtheṣvekamityarthaḥ /
kadeśeti /
prasiddhetivṛttaikadeśetyarthaḥ /
mahākāvyarūpa iti /
mahākāvyādīnāṃ lakṣaṇāni kāvyādarśādāvuktāni /
dvandveneti /
'ākhyayike'tyādidvandvena /
kathamapi kṛtvetyādivyājenāśravaṇamabhinītyetyarthaḥ /
śūnye sakhīśūnye /
śaloko 'yaṃ kāvyālaṅkārasaṅgrahavyākhyāyāṃ vivṛtaḥ /
'madhyamasamāsādīrghasamāse muktakeṣu prabandheṣviva rasabandhābhiniveśinaḥ kavayo dṛśyante /
yathā hyamarukasya kavermuktakāḥ śṛṅgārarasasyandinaḥ prabandhāyamānāḥ prasiddhā eva /
sandānitakādiṣu tu vikaṭanibandhanaucityānmadhyamasamāsādīrghasamāse eva racane /
prabandhāśrayeṣu yathoktaprabandhaucityamevānusartavyam /
paryāyabandhe punarasamāsāmadhyamasamāse eva saṅghaṭane /
kadācidarthaucityāśrayeṇa dīrghasamāsāyāmapi saṅghaṭanāyāṃ paruṣā grāmyā ca vṛttiḥ parihartavyā /
parikathāyāṃ kāmacāraḥ, tatretivṛttamātropanyāsena nātyantaṃrasabandhābhiniveśāt /
khaṇḍakathāsakalakathayostu prakṛtaprasiddhayoḥ kulakādinibandhanabhūyastvāddīrghasamāsāyāmapi na virodhaḥ /
vṛttyaucityaṃ tu yathārasamanusartavyam /
sargabandhetu locanam nanu muktake vibhāvādisaṅghaṭanā kathaṃ yena tadāyatto rasaḥ syādityāśaṅkyāha---muktakeṣviti /
amarukasyeti /
kathamapi kṛtapratyāpattau priye skhalitottare virahakṛśayā kṛtvā vyājaprakalpitamaśrutam /
ahanasakhīśrotraprāptiṃ viśaṅkya samambhramaṃ vivalitadṛśā śūnye gehe samucchvasitaṃ tataḥ //
ityatra hi śloke sphuṭaiva vibhāvādasampatpratītiḥ /
vikaṭeti /
asamāsāyāṃ hi saṅghaṭanāyāṃ manthararūpā pratītiḥ sākāṅkṣā satī cireṇa kriyāpadaṃ dūravartyanudhāvantī vācyapratītāveva viśrāntā satī na rasatatvacarvaṇāyogyā syāditi bhāvaḥ /
prabandhāśrayeṣviti /
bālapriyā eve'tyuktamupapādayati---asamāsāyāmityādi /
saṅghaṭanāyāmiti /
satyāmiti śeṣaḥ /
manthararūpeti /
mandībhavantītyarthaḥ /
sākāṅkṣeti /
kriyādyākāṅkṣāsahitetyarthaḥ /
vācyapratītāveva viśrānteti /
vācyārthaṃpratīteścireṇaiva jāyamānatvāditi bhāvaḥ /
na myāditi /
tathāca vācyapratītimāntharyādiparihārāya madhyamasamāsā dīrghasamāsā vā saṅghaṭanā kāryeti bhāvaḥ /
prabandhāśrayeṣvatyatra sandānitakādiṣvityasyaivānuṣaṅgo na tu muktakeṣvityasyāpi pūrvoktalakṣaṇasya muktakasya rasatātparye yathārasamaucityamanyathā tu kābhacāraḥ, dvayorapi mārgayoḥ sargabandhavidhāyināṃ darśanādrasatātparyaṃ sādhīyaḥ /
abhineyārthe tu sarvathā rasabandhe 'bhiniveśaḥ kāryaḥ /
ākhyāyikākathayostu gadyanibandhanabāhulyādgadye ca chandobandhabhinnaprasthānatvādiha niyame heturakṛtapūrvo 'pi manā vikrayate /
etad yathoktam aucityam eva tasyā niyāmakam /
sarvatra gadya-bandhe 'pi chando-niyama-varjite
etadyathoktamaucityameva tasyā niyāmakam /
sarvatra gadyabandhe 'pi chandoniyamavarjite // 8 //
yadetadaucatyaṃ vaktṛvācyagataṃ saṅghaṭanāyā niyāmakamuktametadeva gadye chandoniyamavarjite 'pi viṣayāpekṣaṃ niyamahetuḥ /
tathā hyatrāpi yadā kaviḥ kavinibaddho vā vaktā rasabhāvarahitastadā kāmacāraḥ /
rasabhāvasamanvite tu vaktari pūrvektamevānusartavyam /
tatrāpi ca viṣayaucityameva /
ākhyāyikāyāṃ locanam sandānitakādiṣu kulakānteṣu /
yadivā prabandhe 'pi muktakasyāstu sadbhāvaḥ, pūrvāparanirapekṣeṇāpi hi yena rasacarvaṇā kriyate tadeva muktakam /
yathā---'tvāmālikhya praṇayakupitāṃ' ityādiślekaḥ /
kadāciditi raudrādiviṣaye /
nātyantamiti /
rasabandhe yo nātyantamabhiniveśastasmāditi saṅgatiḥ /
vṛttayaucātyamiti /
paruṣopanāgarikāgrāmyāṇāṃ vṛttīnāmaucityaṃ yathāprabandhaṃ yathārasaṃ ca /
anyatheti /
kathāmātratātparye vṛttiṣvapi kāmacāraḥ /
dvayorapīti saptamī /
kathātātparye sargabandho yathā bhaṭṭajayantakasya kādambarīkathāsāram /
rasatātparyaṃ yatā raghuvaṃśādi /
anye tu saṃskṛta prakṛtayordvayoriti vyācakṣate /
tatra tu rasatātparyaṃ sādhīya iti yaduktaṃ tatkimapekṣayeti neyārthaṃ syāt // 7 //
bālapriyā prabandheṣvasambhavādityāha---sandānitakādiṣvityādi /
pakṣāntaramāha---yadi vetyādi /
nanu tarhi kiṃ muktakalakṣaṇamityata āha--pūrvetyādi /
nātyantamityādyekaṃ padam /
rasabandhe 'bhiniveśo rasabandhābhiniveśaḥ atyantaṃ rasabandhābhiniveśo yastasyābhāvaḥ /
nātyantaṃrasabandhābhiniveśastasmādityartha ityabhiprāyeṇa vyācaṣṭe---rasabandha ityādi /
atyantaṃ rasabandhānabhiniveśāditi ca vṛttau pāṭhaḥ /
dvayorapi mārgayoriti saptamyante /
tātparyasyeti śeṣaḥ /
kathātātparyasya rasatātparyasya cetyartha ityāha---dvayorityādi /
dvayorapi mārgayorityasya vyākhyānāntaramāha---anya ityādi /
taddūṣayati---tatretyādi // 7 //
tu bhūmnā madhyamasamāsādīrghasamāse eva saṅghaṭane /
gadyasya vikaṭabandhāśrayeṇa chāyāvattvāt /
tatra ca tasya prakṛṣyamāṇatvāt /
kathāyāṃ tu vikaṭabandhaprācurye 'pi gadyasya rasabandhoktamaucityamanusartavyam /
rasa-bandhoktam aucityaṃ bhāti sarvatra saṃśritā /
racanā viṣayāpekṣaṃ tat tu kiṃcid vibhedavat
rasabandhoktamaucityaṃ bhāti sarvatra saṃśritā /
racanā viṣayāpekṣaṃ tattu kiñcidvibhedavat // 9 //
athavā padyavadgadyabandhe 'pi rasabandhoktamaucityaṃ sarvatra saṃśritā racanā locanam viṣayāpekṣamiti /
gadyabandhasya bhedā eva viṣayatvenānumantavyāḥ // 8 //
sthitapakṣantu darśayati---rasabandhoktamiti /
vṛttau ca vāśabdo 'syaiva pakṣasya sthitidyotakaḥ /
yathā--- striyo narapatirvahnirviṣaṃ yuktyā niṣevitam /
svārthāya yadi vā duḥkhasambhārāyaiva kevalam //
iti /
racanā saṅghaṭanā /
tarhi viṣayaucityaṃ sarvathaiva tyaktaṃ netyāha---tadena rasaucityaṃ viṣayaṃ sahakāritayāpekṣya kiñjidvibhedo 'vantaravaicitryaṃ vidyate yasya sampādyatvena tādṛśaṃ bālapriyā viṣayatveneti /
viṣayaśabdārthatvenetyarthaḥ // 8 //
'rasabandhe'ti kārikāyāṃ racanā sarvatra rasabandhoktamaucityaṃ saṃśritā bhātītyanvayaḥ /
vṛttau 'athave'ti na vikalpārthaka ityāha---vṛttau ca vāśabda iti /
cakāro vākyālaṅkāre /
vāśabda iti /
athavetyatra vāśabda ityarthaḥ /
asyeti /
padyavadityādinā vakṣyamāṇasyetyarthaḥ /
sthitidyotaka iti /
niścitatvarūpasthitatvadyotaka ityarthaḥ /
sammatatvadyotaka iti yāvat /
athavetyādinā pakṣāntarakathane khalu śāstrakārāṇāṃ nirbharaḥ /
uktārthe mahākaviprayogamupaṣṭambhakatayā darśayati - striya iti /
yuktyā niṣevitaṃ stryādicatuṣṭayaṃ svārthasya svaprayojanāya bhavata /
itthaṃ prasiddhyanurodhenoktvā svamatamāha---yadi vetyādi /
yuktyānyathā vā niṣevitaṃ taccatuṣṭayaṃ kevalaṃ duḥkhasambhārāya duḥkhātiśayāyaiva bhavati /
atra yadiveti duḥkhasambhārāyaiveti sathitapakṣadyotakam /
"viṣapyamṛtaṃ kvacidbhavedabhṛtaṃ vā viṣamīśvarecchaye"ti raghuvaṃśaślokavyākhyāne "vāśabdo vākyārthasya sthitapakṣatāṃ dyotayatī"tyaruṇācalanāthāḥ /
kārikāṃ vyacaṣṭe--racanetyādi /
tarhīti /
racanāyā rasabandhoktaucityāśrayaṇena sarvatra bhavanasvīkāre satītyarthaḥ /
tyuktamiti /
kintyaktamiti codyam /
netyāheti /
na tyaktamiti prativaktītyarthaḥ /
tattvityasya vyākhyānam---tadeveti /
tatpadārthamāha---rasaucityamiti /
rasabandhoktaucityamityarthaḥ /
viṣayāpekṣamityasya vivaraṇam---viṣayayamityādi /
bhavati /
tattu viṣayāpekṣaṃ kiñjidvaśeṣavadbhavati, na tu sarvākāram /
tathā hi gadyavandhe 'pyatidīrghasamāsā racanā na vipralambhaśṛṅgārakaruṇayorākhyāyikāyāmapi śobhate /
nāṭakādāvapyasamāsaiva na raudravīrādivarṇane /
viṣayāpekṣaṃ tvaucityaṃ pramāṇato 'pakṛṣyate prakṛṣyate ca /
tathā hyākhyāyikāyāṃ nātyantamasamāsā svaviṣaye 'pi nāṭakādau nātidīrghasamāsā ceti saṅghaṭanāyā diganusartavyā /
idānīmalakṣyakramavyaṅgyo dhvaniḥ prabandhātmā rāmāyaṇamahābhāratādau locanam bhavati /
etadvyācaṣṭe - tattviti /
sarvākāramiti kriyāviśeṣaṇam /
asamāsaiveti /
sarvatraiveti śeṣaḥ /
tathā hi vākyābhinayalakṣaṇe 'cūrṇapādaiḥ prasannaiḥ' ityādi munirabhyadhāt /
atrāpavādamāha---na ceti /
nāṭakādāviti /
svaviṣaye 'pīti sambandhaḥ // 9 //
evaṃ saṅghaṭanāyāṃ cālakṣyakramo dīpyata iti nirṇītam /
prabandhe dīpyata iti tu nirvivādasiddho 'yamartha iti nātra vaktavyaṃ kiñcidasti /
kevalaṃ kavisahṛdayān vyutpādayituṃ rasavyañjane yetikartavyatā prabandhasya sā nirūpyetyāśayenāha--idānīmiti /
idānīṃ tatprakārajātaṃ pratipādyata iti sambandhaḥ /
prathamaṃ dāvaditi prabandhasya vyañjakatve ye prakārāste krameṇauvopayoginaḥ /
pūrvaṃ hi kathāparīkṣā /
tatrādikāvāpaḥ phalaparyantatānayanam, bālapriyā kiñcidvibhedavadityasya vivaraṇam - kiñjidityādi /
yasya sampādyatvena vidyata iti sambandhaḥ /
sarvatraivāsamāsetyatra munivacanaṃ pramāṇayati---tathāhītyadi /
vṛttau 'na ce'tyatra asamāsaivetyasyānuṣaṅgaḥ /
'pramāṇata' iti /
rasabandhoktaucityarūpātpramāṇādityarthaḥ /
'ākhyāyikāyā'mityādi /
'svaviṣaye 'pī'ti /
atyantāsamāsāyā viṣaye śṛṅgārādāvapītyarthaḥ /
'ne'ti /
śobhata ityasyānuṣaṅgaḥ /
na cārurityarthaḥ /
'nāṭakādā'viti /
svaviṣaye 'pītyasyānuṣaṅgaḥ /
atidīrghasamāsāsaṅghaṭanā na śobhata ityarthaḥ /
"itīkāvyārthe"tyādiślekaḥ kvacidgranthe na dṛśyate, ata eva na vyākhyātaḥ // 9 //
locane 'vatārayati---evamityādi /
yetikartavyateti /
yaḥ prakāra ityarthaḥ /
nirūpyā nirūpaṇārhā /
'idānī'mityasyānvayaṃ 'tatpratipādyata' ityatra tatpadārthañja darśayati---idānīmityādi /
prathamantāvaditīti pratīkadhāraṇam /
vibhāvetyādinirdeśakramasya bījandarśayati---prabandhasyetyādi /
phalaparyantatānayanamiti /
kathāyā iti prakāśamānaḥ prasiddha eva /
tasya tu yathā prakāśanaṃ tatpratipādyate---
vibhāva-bhāvānubhāva-sañcāry-aucitya-cāruṇaḥ /
vidhiḥ kathā-śarīrasya vṛttasyotprekṣitasya vā
itivṛtta-vaśāyātāṃ tyaktvānanuguṇāṃ sthitim /
utprekṣyāpy antarābhīṣṭa-rasocita-kathonnayaḥ
sandhi-sandhy-aṅga-ghaṭanaṃ rasābhivyakty-apekṣayā /
na tu kevalayā śāstra-sthiti-sampādanecchayā
uddīpana-praśamane yathāvasaram antarā /
rasasyārabdha-viśrānter anusandhānam aṅginaḥ
alaṅkṛtīnāṃ śaktāv apy ānurūpyeṇa yojanam /
prabandhasya rasādīnāṃ vyañjakatve nibandhanam
vibhāvabhāvānubhāvasañjāryaucityacāruṇaḥ /
vidhiḥ kathāśarīrasya vṛttasyotprekṣitasya vā // 10 //
itivṛttavaśāyātāṃ tyaktvānanuguṇāṃ sthitim /
utprekṣyāpyantarābhīṣṭarasocitakathonnayaḥ // 11 //
sandhisandhyaṅgaghaṭanaṃ rasābhivyaktyapekṣayā /
na tu kevalayā śāstrasthitisampādanecchayā // 12 //
uddīpanapraśamane yathāvasaramantarā /
rasasyārabdhaviśrānteranusandhānamaṅginaḥ // 13 //
alaṅkṛtīnāṃ śaktāvapyānurūpyeṇa yojanam /
prabandhasya rasādīnāṃ vyañjakatve nibandhanam // 14 //
prabandho 'pi rasādīnāṃ vyañjaka ityuktaṃ tasya vyañjakatve nibandhanam /
prathamaṃ tāvadvibhāvabhāvānubhāvasañcāryocityacāruṇaḥ kathāśarīrasya vidhiryathāyathaṃ pratipipādayiṣitarasabhāvādyapekṣayā ya ucato vibhāvo bhāvo 'nu bhāvaḥ sañjārī vā tadaucityacāruṇaḥ kathāśarīrasya vidhirvyañjakatve nibandhanamekam /
locanam rasaṃ prati jāgaraṇam, taducitavibhāvādivarṇane 'laṅkāraucityamiti /
tatkrameṇa pañjakaṃ vyācaṣṭe---vibhāvetyādinā /
tadaucityeti /
śṛṅgāravarṇanecchunā tādṛśī kathā saṃśrayaṇīyā yasyāmṛtumālyādervibhāvasya līlāderanubhāvasya bālapriyā śeṣaḥ /
tatpañjakamiti /
ādyañcatuṣṭayaṃ ślokacatuṣṭayena kramānnardiṣṭaṃ, pañcamantvardhaślokeneti bodhyam /
vibhāvādyaucityacāruṇaḥ kathāśarorasya vidhirityetadrasaviśeṣamupādāya vivṛṇoti--śṛṅgāravarṇane cumbanetyādi /
vṛttau 'prakṛti'rityādi /
prakṛtiḥ svabhāvaḥ /
'divye'tyādi /
divyā mānuṣī divyamānuṣī pātālīyetyādirbahuvidhetyarthaḥ /
tatra divyā prakṛtiramartyaikarūpatvaṃ yathā śrīmaheśvarādeḥ /
mānuṣī martyaikarūpatvaṃ yathā mādhavādeḥ /
divyamānuṣī pāṇḍavāderiti bodhyam /
'tām' iti /
prakṛtimityarthaḥ /
'asaṅkīrṇaḥ' sthāyyantarāsaṅkīrṇaḥ /
'aucityabhāgiti ca pāṭhaḥ /
kvacidgranthe bhavatītyanantaraṃ nānyatheti ca pāṭhaḥ /
'anyathe'tyādi /
anyathā uktaprakārātikramaṇena /
divyasya utsāhādayaḥ kevalamānuṣāśrayema kevalamānuṣasyotsāhādayaḥ kevaladivyāśrayeṇa vā upanibadhyamānā ityanvayaḥ /
'tathāce'ti /
tathāhītyarthaḥ /
locane---tadviṣayeti /
vyāpāraviṣayaketyarthaḥ /
etaditi /
vyāpārapadamityarthaḥ /
kuta ityata āha--sthāyītyādi /
vṛttau 'bhāntī'ti 'bhavantī'ti ca pāṭhaḥ /
ata eva ca bharate prakhyātavastuviṣayatvaṃ prakhyātodāttanāyakatvaṃ ca nāṭakasyāvaśyakartavyatayopanyastam /
tena hi nāyakaucityānaucityaviṣaye kavirna vyāmuhyati /
yastūtpādyavastu nāṭakādi kuryāttasyāprasiddhānucitanāyakasvabhāvavarṇane mahān pramādaḥ /
locanam etaduktaṃ bhavati---yatra vineyānāṃ pratītikhaṇḍanā na jāyate tādṛgvarṇanīyam /
tatra kevalamānuṣasya ekapade saptārṇavalaṅghanamasambhāvyamānatayānṛtamiti hṛdaye sphuradupadeśyasya caturvargopāyasyāpyalīkatāṃ buddhau niveśayati /
rāmadestu tathāvidhamapi caritaṃ pūrvaprasiddhiparamparopacitasampratyayopārūḍhamasatyatayā na cakāsti /
ata eva tasyāpi yadā prabhāvāntaramutprekṣyate tadā tādṛśameva /
na tvasambhāvanāpadaṃ varṇanīyamiti /
tena hīti /
prakhyātodāttanāyakavastutvena /
vyāmuhyatīti kiṃ varṇayeyamiti /
yastviti kavaḥ /
mahān pramāda iti /
tenotpādyavastu nāṭakādi na bālapriyā śaṅkate---'nanvi'tyādi /
'nāgaloke'ti /
nākaloketi ca pāṭhaḥ /
'tadi'ti /
tasmādityarthaḥ /
kṣamābhujāmityasya varṇane ityanena sambandhaḥ /
kimiti praśne niṣedhe vā /
pariharata---'naitadi'tyādi /
naitadasti etaccodyaṃ na bhavati /
kuta ityatrāha---'ne'tyādi /
rājñāṃ prabhāvātiśayavarṇanaṃ yaddvayaṃ tadanucitaṃ na brūma iti sambandhaḥ /
vyatiriktantvityādigranthasya sārārthamāha locane---etaduktamityādi /
yatreti /
varṇyamāne yasmiṃścarita ityarthaḥ /
pratītikhaṇḍanā pratīterapratiṣṭhā /
kevalamānuṣasyeti /
varṇyamānamiti śeṣaḥ /
saptārṇavalaṅghanaṃ kartṛ niveśayatīti sambandhaḥ /
anutamitīti /
alīkatāmiti /
asatyatāmityarthaḥ /
viśeṣamāha---rāmādestviti /
tathāvidhamiti /
arṇavalaghaṅnādirūpamityarthaḥ /
pūrvaprasiddhīti /
pūrvā purātanī yā prasiddhiparamparā tayā upacito yaḥ sampratyayo viśvāsaḥ tamupārūḍhamiti hetugarbham /
tasyāpi rāmāderapi /
utprekṣyate kalpanāpūrvakaṃ varṇyate /
tādṛśameva asatyatayā sphuredeva /
paramatātparyamāha---na tvityādi /
asambhāvanāpadamiti /
asambhāvyatvabuddhiviṣayabhūtamityarthaḥ /
vyāmohākāramāha--kimityādi /
muninā nāṭakāderutpādyavastutvasyānirūpitatvādutpādyavastunāṭakādīti yathāśrutārthasyāsaṅgatyā yo nāṭakādi utpādyavastu sat kuryāttasya mahān pramādassyāditi yojanāmmanasi kṛtya tātparyaṃ vivṛṇoti---tenetyādi /
tena kavermahataḥ pramādasya prasaṅgena hetunā /
muninā nāṭakādi nanu yadyutsāhādibhāvavarṇane kathañciddivyamānuṣyādyaucityaparīkṣā kriyate tatkriyatām, ratyādau tu kiṃ tayā prayojanam? ratirhi bhāratavarṣecitenaiva vyavahārema divyānāmapi varṇanīyeti sthitiḥ /
naivam ; tatraucityātikrameṇa surāṃ doṣaḥ /
tathā hyadhamaprakṛtyaucityenottamaprakṛteḥ śṛṅgāropanibandhane kā bhavennopahāsyātā /
trividhaṃ prakṛtyaucatyaṃ bhārate varṣe 'pyasti śṛṅgāraviṣayam /
yattu divyamaucityaṃ tattatrānupakārakameveti cet---na vayaṃ divyamaucityaṃ śṛṅgāraniṣayamanyatkiñcidbrūmaḥ /
kiṃ tarhi? bhāratavarṣaviṣaye yathottamanāyakeṣu rājādiṣu śṛṅgāropanibandhastathā divyāśrayo 'pi śobhate /
na ca rājādiṣu prasiddhiṣu prasiddhagrāmyaśṛṅgāropanibandhanaṃ prasiddhaṃ nāṭakādau, tathaiva deveṣu tatparihartavyam /
nāṭakāderamineyārthatvādabhinayasya ca sambhogaśṛṅgāraviṣayasyāsabhyatvāttatra parihāra iti cet- na; yadyabhinayasyaivaṃviṣayasyāsabhyatā tatkāvyasyaivaṃviṣayasya sā kena nivāryate? tasmādabhineyārthe 'nabhineyārthe vā kāvye yaduttamaprakṛte rājāderuttamaprakṛtibhirnāyikābhiḥ saha grāmyasambhogavarṇanaṃ tatpitroḥ sambhogavarṇanamiva sutarāmasabhyam /
tathaivottamadevatādiviṣayam /
locanam nirūpitaṃ munineti na kartavyamiti tātparyam /
ādiśabdaḥ prakāre, himādeḥ prasiddhadevacaritasya saṅgrahār'thaḥ /
bālapriyā utpādyavastu sat na nirūpitamiti sambandhaḥ /
itīti hetau /
na kartavyamiti /
kavinā nāṭakādi utpādyavastu sanna nibaddhavyamityarthaḥ /
'nāṭakādī'tyatrādiśabdaṃ vivṛṇoti---prakāra ityādi /
prakāre sādṛśye, tacca prakhyātavastutvena bodhyam /
'ḍimāde'rityādipadena vyāyogo grāhyaḥ /
"prakhyātavastuviṣayaḥ prakhyātodāttanāyakaśce"tyādi ḍimalakṣaṇam /
vyāyogastu vidhijñaiḥ karyaḥ prakhyātanāyakaśarīra ityādivyāyogalakṣaṇañja nāṭyaśāstrādāvuktam /
nāṭakādītyatra nāṭakamādiḥ yasyeti vyutpattyā nāṭakādipadenātadguṇasaṃvijñānabahuvrīhiṇā prakāraṇaṃ vivakṣitamato na yathāśrutārthānupapattiriti kaścidāha, tanmatamāha---anyastvityādi /
na ca sambhogaśṛṅgārasya suratalakṣaṇa evaikaḥ prakāraḥ, yāvadanye 'pi prabhedāḥ parasparapremadarśanādayaḥ sambhavanti, te kasmāduttamaprakṛtiviṣaye na varṇyante ? tasmādutsāhavadratāvapi prakṛtyaucityamanusartavyam /
tathaiva vismayādiṣu /
yattvevaṃvidhe viṣaye mahākavīnāpyasamīkṣyakāritā lakṣye dṛśyate sa doṣa eva /
sa tu śaktitiraskṛtatvātteṣāṃ na lakṣyata ityuktameva /
anubhāvaucityaṃ tu bharatādau prasiddhameva /
locanam anyastu--'upalakṣaṇamukto bahuvrīhiriti prakaraṇamatroktam' ityāha /
'nāṭikādi' iti vā pāṭhaḥ /
tatrā digrahaṇaṃ prakārasūcakam, tena muninirūpite nāṭikālakṣaṇe 'prakaraṇanāṭakayogādutpādyaṃ vastu nāyako nṛpatiḥ' ityatra yathāsaṃkhyena prakhyātodāttanṛpatināyaktvaṃ boddhavyamiti bhāvaḥ /
kathaṃ tarhi sambhogaśṛṅgāraḥ kavinā nibadhyatāmityāśaṅkyāha---na ceti /
tathaiveti /
munināpa sthāne sthāne prakṛtyaucityameva vibhāvānubhāvādiṣu bahutaraṃ pramāṇīkṛtaṃ 'sthairyeṇottamamadhyamādhamānāṃ nīcānāṃ sambhrameṇa' ityādi vadatā /
bālapriyā ukto bahuvrīhirupalakṣaṇamiti /
nāṭakādīti bahuvrīhiranyopalakṣaka ityarthaḥ /
itīti hetau /
prakārāntareṇāha--nāṭikādītyādi /
prakārasūcakaṃ sādṛśyabodhakam /
sādṛśyamutpādyavastutvena bodhyam, prakaraṇādikamādipadena grāhmamiti bhāvaḥ /
teneti nāṭikāderutpādyavastutvakathanenetyarthaḥ /
vastuna evotpādyatvokasyeti yāvat /
boddhavyamiti /
nāyake utpādyatvasyānvayo neti bhāvaḥ /
vṛttau 'nanvi'tyādi /
'divye'ti /
divyaṃ mānaṣyañja tadādi yadaucityaṃ tasya parīkṣā /
yadi kriyata iti sambandhaḥ /
'tat' tarhi /
'tayā' divyamānuṣyādyaucityaparīkṣayā /
'tatre'ti /
ratyādāvityarthaḥ /
punaśśaṅkate---'yattvi'tyādi /
pariharati---'ne'tyādi /
'divyāśrayo 'pīti /
śṛṅgāropanibandha ityanuṣaṅgaḥ /
'na ce'ti /
nāṭakādau rājādiṣu na ca prasiddhamityanvayaḥ /
'prasiddhe'ti /
adhamapātragatatvena prasiddhetyarthaḥ /
'tadi'ti /
grāmyaśṛṅgāropanibandhanamityarthaḥ /
śaṅkate---'nāṭakāderi'ti /
'tatre'ti /
nāṭakādāvatyarthaḥ /
'evaṃ viṣayasyāsabhyate'ti /
sambhogaśṛṅgāraviṣayasyāsabhyatetyarthaḥ /
'se'ti /
asabhyatetyarthaḥ /
na ca sambhogaśṛṅgārasyetyādigranthamavatārayati locane---kathantarhītyādi /
tathaiva vismayādiṣvityatra pramāṇamāha---munināpītyādi /
sthaiyaṃṇeti /
iyattūcyate--bharatādiviracitāṃ sthitiṃ cānuvartamānena mahākaviprabandhāṃśca paryālocayatā svapratibhāṃ cānusaratā kavināvahatacetasā bhūtvā vibhāvā dyaucityabhraṃśaparityāge paraḥ prayatno vidheyaḥ /
aucityavataḥ kathāśarīrasya vṛttasyotprekṣitasya vā graho vyañjaka ityanenaitatpratipādayati---yaditihāsādiṣu kathāsu rasavatīṣu vividhāsu satīṣvapa yattatra vibhāvādyaucityavatkathāśarīraṃ tadeva grāhyaṃnetarat /
vṛttādapi ca kathāśarīrādutprekṣite viśeṣataḥ prayatnavatā bhavitavyam /
tatra hyanavadhānātskhalataḥ kaveravyutpattisambhāvanā mahatī bhavati /
parikaraślokaścātra--- kathāśarīramutpādyavastu kāryaṃ tathātathā /
yathā rasamayaṃ sarvameva tatpratabhāsate //
locanam ityattviti /
lakṣṇajñatvaṃ lakṣyapariśīlanamadṛṣṭaprasādoditasvapratibhāśālitvaṃ cānusartavyamiti saṃkṣepaḥ /
rasavatīṣvityanādare saptamī /
rasavattvaṃ cāvivecakajanābhimānābhiprāyeṇa mantavyam /
vibhāvādyaucityena hi vinā kā rasavattā /
kaveriti /
bālapriyā "strīnīcaprakṛtiṣviṣa śoko vyasanasambhavaḥ /
dhairyeṇottamamadhyānāṃ nīcānāṃ ruditena ca" //
iti bhāvādhyāye pāṭhaḥ /
atrābhineya ityasyānuṣaṅgaḥ /
'bharatādiviracatāṃ sthitiñcānuvartamānene'tyāditṛtīyāntapadatrayalabdhamarthamāha---lakṣaṇajñatvamityādi /
adṛṣṭeti /
adṛṣṭaṃ sukṛtaṃ prasādo devatādiprasādaḥ tābhyāmuditā yā svapratibhā tacchālitvamityarthaḥ /
anādare saptamīti /
itihāsādiṣu vividhāsu rasavatīṣu kathāsu satīṣvapi tāḥ kathā anādṛtya tatra tāsāmmadhye yatkathāśarīramaucityavattadeva kavinā grāhyaṃ, netaradvibhāvādyaucityaśūnyaṃ kathāśarīraṃ rasavadapi na grāhyamiti vṛttyartha iti bhāvaḥ /
nanu vibhāvādyaucityābhāve kathaṃ rasavatvamityata āha--rasavatvañceti /
avivecaketyādi /
kavivecakajanānāṃ yo 'bhimānaḥ rasavatvābhimānaḥ tadabhiprāyeṇa jñātavyamityarthaḥ /
atra hetumāha---vibhāvādyaucityenetyādi /
Original text: Dhvanyāloka with Abhinavagupta's Locana and Rāmaśāraka's Bālapriya · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0