ધ્વન્યાલોક (ટીકા સહિત) · ભાગ 321340

નિયતા સઙ્ઘટના માદુર્યસ્યાશ્રયો વા સ્વરૂપં વા નેત્યન્વયઃ ।
અત્ર હેતુમાહ--તયેત્યાદિ ।
ભાવાન્માધુર્યાદેરિતિ ।
માદુર્યાદેસ્સત્વાદિત્યર્થઃ ।
ભાવાદિત્યન્તેન વ્યભિચારઃ પ્રદર્શિતઃ ।
અત એવાહ--વાક્યેત્યાદિ ।
રસાદાવિત્યનુષઙ્ગઃ ।
સઙ્ઘટનાં વિહાયાપિ સઙ્ઘટનાયાસ્સહકારિત્વમન્તરેણાપિ ।
તદ્રસવ્યઞ્જકત્વાત્ તત્તદ્રસવ્યઞ્જકત્વસમ્ભવાત્ ।
અપ્રયોજિકા અનુપયોગિની ।
વૃત્તૌ ઽનન્વિઽત્યાદિ ।
ઽએવમ્ઽ ઇતિ ।
અનિયતસઙ્ઘટનશબ્દાશ્રયત્વમિત્યર્થઃ ।
ઽતત્તદા ઉચ્યતાંઽ તથા ઉચ્યતામ્ ।
ઽપુનઽરિતિ વિશેષે ।
ઽઅત્રાપિ ન ન બ્રૂમઽ ઇતિ ।
અસ્મિંમશ્ચોદ્યે ઽપિ ઉત્તરં બ્રૂમ એવેત્યર્થઃ ।
લોચને--વાક્યવ્યઙ્ગ્યેત્યાદિ ।
ઇદમિતિ ।
ચોદ્યમિત્યર્થઃ ।
મન્તવ્યમિતિ ।
વાક્ય એવ સઙ્ધટનાયાસ્સમ્ભવાદિતિ ભાવઃ ।
ચાચારુત્વં સહૃદયહૃદયસંવેદ્યમસ્તિ ।
તસ્માદનિયતસઙ્ઘટનશબ્દાશ્રયત્વે ગુણાનાં ન કાચિત્ક્ષતિઃ ।
તેષાં તુ ચક્ષુરાદીનામિવ યથાસ્વં વિષયનિયમિતસ્ય સ્વરૂપસ્ય ન કદાચિદ્ય્વભિચારઃ ।
તસ્માદન્યે ગુણા અન્યા ચ સઙ્ઘટના ।
ન ચ સઙ્ઘટનામાશ્રિતા ગુણા ઇત્યેકં દર્શનમ્ ।
અથવા સઙ્ઘટનારૂપા એવ ગુણાઃ ।
યત્તૂક્તમ્---ઽસઙ્ઘટનાવદ્ગુણાનામપ્યનિયતવિષયત્વં પ્રાપ્નોતિ ।
લક્ષ્યે વ્યભિચારદર્શનાત્ ।
ઽ ઇતિ ।
તત્રાપ્યેતદુચ્યતે--
યત્ર લક્ષ્યે પરિકલ્પિતવિષય વ્યભિચારસ્તદ્વરૂપમેવાસ્તુ ।
કથમચારુત્વં તાદૃશે વિષયે સહૃદયાનાં નાવભાતીતિ ચેત્? કવિશક્તિતિરોહતત્વાત્ ।
દ્વિવિધો હિ દોષઃ--કવેરવ્યુત્પત્તિકૃતો ઽશક્તિકૃતશ્ચ ।
તત્રાવ્યુત્પત્તિકૃતો દોષઃ શક્તિતિરસ્કૃતત્વાત્કદાચિન્ન લક્ષ્યતે ।
યસ્ત્વશક્તિકૃતો દોષઃ ।
સ ઝટિતિ પ્રતિયતે ।
પરકરશ્લોકશ્ચાત્ર-- ઽઅવ્યુત્પત્તિકૃતો દોષઃ શક્ત્યા સંવ્રિયતે કવેઃ ।
યસ્ત્વશક્તિકૃતસ્તસ્ય સ ઝટિત્યવભાસતે ॥

ઽ લોચનમ્ વયં તુ બ્રમઃ--વર્ણપદવ્યઙ્ગ્યે ઽપ્યોજસિ રૌદ્રાદિસ્વભાવે વર્ણપદાનામેકાકિનાં સ્વસૌન્દર્યમપિ ન તાદૃગુન્મીલતિ તાદ્યાવત્તાનિ સઙ્ઘટનાઙ્કિતાનિ ન કૃતાનીતિ સામાન્યેનૈવાયં પૂર્વપક્ષ ઇતિ ।
પ્રકાશયત ઇતિ ઽલક્ષણહેત્વોઃઽ ઇતિ શતૃપ્રત્યયઃ ।
રૌદ્રાદિપ્રકાશનાલક્ષ્યમાણમોજ ઇતિ ભાવઃ ।
ન ચેતિ ।
ચશબ્દો હેતૌ ।
યસ્માત્ ઽયોયઃ શસ્ત્રંઽ ઇત્યાદૌ નાચારુત્વં પ્રતિભાવતિ તસ્માદિત્યર્થઃ ।
તેષાન્ત્વિતિ ગુણાનામ ।
યથાસ્વમિતિ ।
ઽશૃઙ્ગાર એવ પરમો મનઃપ્રહ્લાદનો રસઃઽ ઇત્યાદિના ચ વિષયનિયમ ઉક્ત એવ ।
અથવેતિ ।
બાલપ્રિયા વર્ણેત્યાદિ ।
ઓજસો વર્ણપદવ્યઙ્ગ્યત્વે ઽપીત્યર્થઃ ।
રૌદ્રાદિસ્વભાવે રૌદ્રાદિરસધર્મે ।
તાદૃક્ સાતિશયમ્ ।
તાવન્નોન્મીલતીતિ સમ્બન્ધઃ ।
તાનીતિ ।
વર્ણપદાનીત્યર્થઃ ।
સઙ્ઘચનાઙ્કિતાનીતિ ।
સઙ્ઘટનાવિશિષ્ટનીત્યર્થઃ ।
સામાન્યેનૈવેતિ ।
વર્મપદવાક્યવ્યઙ્ગ્યધ્વનિસામાન્યાભિપ્રાયેણૈવેત્યર્થઃ ।
રૌદ્રાદીતિ ।
રૌદ્રાદેઃ પ્રકાશનેન આલક્ષ્યમાણમનુમીયમાનમિત્યર્થઃ ।
નાચારુત્વમિતિ ।
અચારુત્વં ન પ્રતિભાતીત્યન્વયઃ ।
વૃત્તૌ ઽતેષામ્ઽ ઇતિ ।
ગુણાનામિત્યર્થઃ ।
સ્વરૂપસ્યેત્યનેન સમ્બન્ઘઃ ।
તથા હિ--મહાકવીનામપ્યુત્તમદેવતાવિષયપ્રસિદ્ધસંભોગશૃઙ્ગારનિબન્ધનાદ્યનૌચિત્યં શક્તિતિરસ્કૃતત્વાત્ ગ્રામ્યત્વેન ન પ્રતિભાસતે ।
યથા કુમારસમ્ભવે દેવીસમ્ભોગવર્મનમ્ ।
એવમાદૌ ચ વિષયે યથૌચિત્યાત્યાગસ્તથા લોચનમ્ રસાભિવ્યક્તાવેતદેવ સામર્થ્યં શબ્દાનાં યત્તથા તથા સઙ્ઘટમાનત્વમિતિ ભાવઃ ।
શક્તિઃ પ્રતિભાનં વર્ણનીયવસ્તુવિષયનૂતનોલ્લેખશાલિત્વમ્ ।
વ્યુત્પત્તિસ્તદુપયોગિસમસ્તવસ્તુપૌર્વાપર્યપરામર્શકૌશલમ્ ।
તસ્યેતિ કવેઃ ।
અનૌચિત્યમિતિ ।
આસ્વાદયિતૄણાં યઃ ચમત્કારાવિઘતસ્તદેવ રસસર્વસ્વં આસ્વાદાયત્તત્વાત્ ।
ઉત્તમદેવતાસંભોગપરામર્શે ચ પિતૃસંભોગ ઇવ લજ્જાતઙ્કાદિના કશ્ચમત્કારાવકાશ ઇત્યર્થઃ ।
શક્તિતિરસ્કૃતત્વાદિતિ ।
સંભોગો ઽપિ હ્યસૌ વર્ણિતસ્તથા પ્રતિભાનવતા કવિના યથા તત્રૈવ વિશ્રાન્તં હૃદયં પૌર્વાપર્યપરામર્શં કર્તું ન દદાતિ યથા નિર્વ્યાજપરાક્રમસ્ય પુરુષસ્યાવિષયે ઽપિ યુધ્યમાનસ્ય તાવત્તસ્મિન્નવસરે સાધુવાદો વિતીર્યતે ન તુ પૌર્વાપર્યપરામર્શે બાલપ્રિયા ઽવિષયેઽતિ ।
ચક્ષુરાદીનાં વિષયા રૂપાદયઃ ગુણાનાન્તુ રસાઃ ।

ઽદર્શનમ્ઽ ઇતિ ।
મતમિત્યર્થઃ ।
અથવેત્યાદિગ્રન્થસ્ય ભાવમાહ લોચને--રસેત્યાદિ ।
તથા તથેતિ ।
તત્તદ્રસાનુગુણ્યેનેત્યર્થઃ ।
ઇતિ ભાવ ઇતિ ।
શબ્દગતં માધુર્યાદિકં શૃઙ્ગારાદિ તત્તદ્રસાભિવ્યઞ્જનસામર્થ્યમેવ, તચ્ચ તથા તથાસઙ્ઘટનાયા ।
અતસ્સઙ્ઘટનારૂપા એવ ગુણા ઇતિ ભાવાર્થ ઇત્યર્થઃ ।
વૃત્તૌ---ઽયત્ત્વિઽત્યાદિ ।
ઇતિ યત્તૂક્તમિત્યન્વયઃ ।
ઽયત્ર લક્ષ્યેઽ ઇતિ ।
ઽઅનવરતેઽત્યાદૌ, ઽયો યશ્શસ્ત્રમ્ઽ ઇત્યાદૌ ચેત્યર્થઃ ।
ઽપરિકલ્પિતેઽતિ ।
ઽઅસમાસેઽત્યાદ્યુક્તવિષયસ્ય વ્યભિચાર ઇત્યર્થઃ ।
શક્તિવ્યુત્પત્તિપદે વિવૃણોતિ લોચને--શક્તિરિત્યાદિ ।
તદુપયોગીત ।
તસ્ય વર્ણનીયસ્ય ઉપયોગીનિ યાનિ વસ્તૂનિ તેષાં પૌર્વાપર્યેણ યઃ પરામર્શસ્તત્ર કૌશલં સામર્થ્યમિત્યર્થઃ ।
ઉત્તમદેવતાવિષયસમ્ભોગશૃઙ્ગારનિબન્ધનસ્યાનૌચિત્યં વિવૃણોતિ--ય ઇત્યાદિ ।
ચમત્કારાવિધાતઃ ચમત્કારવિઘાતકાભાવઃ ।
પિતૃસમ્ભોગ ઇતિ ।
માતાપિત્રોસ્સમ્ભોગસ્ય પરામર્શ ઇત્યર્થઃ ।
ઽશક્તિતિરસ્કૃતત્વાઽદિત્યાદિગ્રન્થં વિવૃણોતિ---સમ્ભોગો ઽપીત્યાદિ ।
અસાવિતિ ।
ઉત્તમદેવતાવિષય ઇત્યર્થઃ ।
તત્રૈવ વર્ણિતે સમ્ભોગ એવ ।
હૃદયં કર્તૃ ।
ન દદાતિ સ્વાત્માનં, સહૃદયસ્યેતિ શેષઃ ।
યદ્વા--સ ઇતિ શેષઃ ।
વર્ણિતસ્સમ્ભોગ ઇત્ષથઃ ।
હૃદયં કર્મ ।
અવિષયે ઽપીતિ ।
બાલગુરુજનાદિવિષયે ઽપીત્યર્થઃ ।
તસ્મિન્નવસર યુદ્ધકાલે ।
વિતીર્યતે પશ્યદ્ભિઃ દીયતે ।
વૃત્તૌ-ઽયથૌચિત્યાત્યાગઽઇતિ ।
યથા યેન પ્રકારેમ વર્ણને ।
ઔચિત્યાત્યાગઃ અનૌચિત્યાભાવઃ ।
ઽદર્સિતામઽતિ ।
વિભાવભાવેત્યાદિગ્રન્થજાતેન પ્રદર્શિતમિત્યર્થઃ ।
ઽઅગ્રેઽ ઉપરિ ।

નન્વેવં દર્શયિષ્યત ઇતિ વક્તવ્યં ન તુ દર્શિતમિતીત્યત આહ લોચને-- દર્શિતમેવાગ્રે ।
શક્તતિરસ્કૃતત્વં ચાન્વયવ્યતિરેકાભ્યામવસીયતે ।
તથા હિ શક્તિરહતેન કવિના એવંવિદે વિષયે શૃઙ્ગાર ઉપનિબધ્યમાનઃ સ્ફુટમેવ દોષત્વેન પ્રતભાસતે ।
નન્વસ્મિન્ પક્ષે ઽયો યઃ શસ્ત્રં બિભર્તિઽ ઇત્યાદૌ કિમચારુત્વમ્? અપ્રતીયમાનમેવારોપયામઃ ।
તસ્માદ્ગુણવ્યતિરિક્તત્વે ગુણરૂપત્વે ચ સઙ્ઘટનાયા અન્યઃ કશ્ચિન્નિયમહેતુર્વક્તવ્ય ઇત્યુચ્યતે ।
. . . . તન્નિયમે હેતુર્ ઔચિત્યં વક્તૃ-વાચ્યયોઃ
તન્નિયમે હેતુરૌચિત્યં વક્તૃવાચ્યયોઃ ॥ 6 ॥
તત્ર વક્તા કવિઃ કવિનિબદ્ધો વા, કવિનિબદ્ધશ્ચાપિરસભાવરહિતો રસભાવસમન્વિતો વા, રસો ઽપિ કથાનાયકાશ્રયસ્તદ્વિપક્ષાશ્રયો વા, કથાનાયકશ્ચ ધીરોદાત્તાદિભેદભિન્નઃ પૂર્વસ્તદનન્તરો વેતિ વિકલ્પાઃ ।
વાચ્યં ચધ્વન્યાત્મરસાઙ્ગં લોચનમ્ તથાત્રાપીતિ ભાવઃ ।
દર્શિતમેવેતિ ।
કારિકાકારેણેતિ ભૂતપ્રત્યયઃ ।
વક્ષ્યતે હિ--ઽઅનૌચિત્યાદ્દતે નાન્યદ્રસભઙ્ગસ્ય કારણમ્ઽ ઇત્યાદિ ।
અપ્રતીયમાનમેવેતિ ।
પૂર્વાપરપરામર્શવિવેકશાલિભિરપીત્યર્થઃ ।
ગુણવ્યતિરિક્તત્વ ઇતિ ।
વ્યતિરેકપક્ષે હિ સઙ્ઘટનાયા નિયમહેતુરેવ નાસ્તિ ઐક્યપક્ષે ઽપિ ન રસો નિયમહેતુરિત્યન્યો વક્તવ્યઃ ।
તન્નિયમ ઇતિ કારિકાવશેષઃ ।
કથાં નયતિ સ્વકર્તવ્યાઙ્ગભાવમિતિ કથાનાયકો યો નિર્વહણે ફલભાગી ।
ધીરોદાત્તાદીતિ ।
ધર્મયુદ્ધવીરપ્રધાનો ધીરોદાત્તઃ વીરરૌદ્રપ્રધાનો ધીરોદ્ધતઃ ।
વીરશૃઙ્ગારપ્રધાનો ધીરલલિતઃ ।
દાનધર્મવીરશાન્તપ્રધાનો ધીરપ્રશાન્ત ઇતિ ચત્વારો નાયકાઃ ક્રમેણ સાત્વત્યારભટીકૈશિકીભારતીલક્ષણવૃત્તિપ્રધાનાઃ ।
પૂર્વઃ કથાનાયકસ્તદનન્તર ઉપનાયકઃ ।
વિકલ્પા ઇતિ ।
વક્તૃભેદા ઇત્યર્થઃ ।
વાચ્યમિતિ ।
બાલપ્રિયા કારિકાકારેણેતિ ।
કારિકાવચનસ્ય નિષ્પન્નત્વાત્ ભૂતનિર્દેશ ઉપપન્ન ઇતિ ભાવઃ ।
વક્ષ્યતે હીતિ ।
વૃત્તિકારેણ ચેતિ શેષઃ ।
વૃત્તૌ નન્વિત્યાદિ ।
ઽઅસ્મિન્ પક્ષેઽ ઇતિ ।
સઙ્ઘટનારૂપા એવ ગુણા ઇતિ પક્ષ ઇત્યર્થઃઋ ।
ઽકિમચારુત્વઽમિતિ ચોદ્યમ્ ।
તત્રોત્તરમ્--ઽઅપ્રતીયમાનમ્ઽ ઇત્યાદિ ।
અચારુત્વમિત્યનુષઙ્ગઃ ।
કૈરપ્રતીયમાનમિત્યત્રાહ લોચને--પૂર્વેત્યાદિ ।
વિવૃણોતિ---વ્યતરેકપક્ષે હીત્યાદિ ।
નાસ્તીતિ ।
ગુણાનાં વિષયનિયમ એવોક્તઃ સઙ્ઘટનાયાં નિયમહેતુઃ કો ઽપિ નોક્ત ઇત્યર્થઃ ।

ન રસો નિયમહેતુરિતિ ।
લક્ષ્યેષુ વ્યભિચારાદિતિ ભાવઃ ।
વૃત્તૌ---ઽઇત્યુચ્યતઽ ઇતિ ।
ઇત્યતો હેતોર્નિયમહેતુઃ પ્રદર્શત ઇત્યર્થઃ ।
કારિકાવશેષ ઇતિ ।
ન તુ વૃત્તિકૃતા પૂરિતમિતિ ભાવઃ ।
કથાનાયકપદં વ્યાચષ્ટે--કથામિત્યાદિ ।
સ્વકર્તવ્યેતિ ।
સ્વસાધ્યેત્યર્થઃ ।
સ્વપદં ફલભાગિપરમ્ ।
ધર્મેતિ ।
ધર્મવીરયુદ્ધવીરપ્રધાન ઇત્યર્થઃ ।
ધીરોદ્ધતાદીનાં ક્રમેણ રૌદ્રશૃઙ્ગારશાન્તપ્રાધાન્યે ઽપિ તેષૂત્સાહસ્યાપ્યવશ્યમ્ભાવિત્વાદાહ--વીરેત્યાદિ ।
સાત્વતીત્યાદિ ।
રસાભાસાઙ્ગં વા, અભિનેયાર્થમનભિનેયાર્થં વા, ઉત્તમપ્રકૃત્યાશ્રયં તદિતરાશ્રયં વેતિ બહુપ્રકારમ્ ।
તત્ર યદા કવિરપગતરસભાવો વક્તા તદા રચનાયાઃ લોચનમ્ ધ્વન્યાતામા ધ્વનિસ્વભાવો યો રસસ્તસ્યાઙ્ગં વ્યઞ્જકમિત્યર્થઃ ।
અભિનેયો વાગઙ્ગસત્વાહાર્યૈરાભિમુખ્યં સાક્ષાત્કારપ્રાયં નેયો ઽર્થો વ્યઙ્ગ્યરૂપો ધ્વનિસ્વભાવો યસ્ય તદભિનેયાર્થં વાચ્યં, સ એવ હિ કાવ્યાર્થ ઇત્યુચ્યતે ।
તસ્યૈવ ચાભિનયેન યોગઃ ।
યદાહ મુનિઃ--ઽવાગઙ્ગસત્ત્વોપેતાત્કાવ્યાર્થાન્ ભાવયન્તિઽ ઇત્યાદિ તત્ર તત્ર ।
રસાભિનયનાન્તરીયકતયા તુ તદ્વિભાવાદિરૂપતયા વાચ્યો ઽર્થો ઽભિનીયત ઇતિ વાચ્યમભિનેયાર્થમિત્યેષૈવ યુક્તરા વાચોયુક્તિઃ ।
ન ત્વત્ર વ્યપદેશિવદ્ભાવો વ્યાખ્યેયઃ, યથાન્યૈઃ ।
તદિતરેતિ ।
મધ્યમપ્ર ત્યાશ્રયમધમપ્રકૃત્યાશ્રયઞ્ચેત્યર્થઃ ।
એવં વક્તૃભેદાન્વાચ્યભેદાંશ્ચાભિધાય તદ્ગતમૌચિત્યં નિયામકમાહ--તત્રેતિ ।
રચનાયા ઇતિ સઙ્ઘટનાયાઃ ।
રસભાવહીનો ઽનાવિષ્ઠસ્તાપસાદિરુદાસીનો ઽપીતિવૃત્તાઙ્ગતયા યદ્યપિ પ્રધાનરસાનુયાય્યેવ, તથાપિ તાવતિ બાલપ્રિયા સાત્વત્યાદિવૃત્તીનાં લક્ષણાન્યન્યત્ર દ્રષ્ટવ્યાનિ ।
ઽવકલ્પાઽ ઇતિ પદં પ્રકૃતાનુગુણ્યેન વ્યાચષ્ટે--વક્તૃભેદા ઇતિ ।
ઽવક્તૃવાચ્યયોઽરિત્યુક્તવક્ત્રવાન્તર ભેદા ઇત્યર્થઃ ।
વાચ્યમભિનેયાર્થમિત્યેતદ્વ્યાચષ્ટે--અભિનેય ઇત્યાદિ ।
વાગિત્યાદિ ।
ચતુર્વિધૈરિત્યર્થઃ ।
વ્યઙ્ગ્યરૂપ ઇત્યસ્યૈવ વિવરણમ્---ધ્વનિસ્વભાવ ઇતિ ।
ધ્વન્યાત્મેત્યર્થઃ ।
ઉક્તમુપપાદયતિ---સ એવેત્યાદિ ।
સ એવ વ્યઙ્ગ્ય એવ ।
અભિનયેન યોગઃ અભિનેતવ્યત્વમ્ ।
વાગઙ્ઘેતિ ભાવયન્તીત્યન્તં ભાવા ઇત્યસ્ય વ્યુત્પત્તિકથનમ્ ।
ઇત્યાદિ તત્ર તત્રાહેતિ સમ્બન્ધઃ ।
કાવ્યેનાર્થ્ય ઇતિ વ્યુત્પત્યા કાવ્યાર્થશબ્દો વ્યઙ્ગ્યરસાદિવાચીતિ ભાવઃ ।
નન્વેવં વાચ્યાર્થાભિનયઃ કિં નાસ્તીત્યત્રાહ--રસાભિનયેત્યાદિ ।

વ્યાખ્યાનમુપસંહરતિ---ઇતીત્યાદિ ।
ઇતીતિ હેતૌ ।
ઇત્યેષા વાચોયુક્તિરેવ યુક્તતરેત્યન્વયઃ ।
ઉક્તવ્યાખ્યૈવાતિશયેન યુક્તેત્યર્થઃ ।
ન ત્વિત્યાદિ ।
યદિ વાચ્યસ્યૈવાભિનેયત્વં, તદા વાચ્યમભિનેયાર્થમિત્યત્ર અભિનેયઃ અર્થો યસ્યેતિ વિગ્રહે યત્પદાર્થસ્ય વાચ્યસ્ય અર્થપદાર્થસ્ય ચૈક્યાત્ ઽરાહોશિશરઽ ઇત્યાદાવિવ વ્યપદેશિવદ્ભાવેન ભેદવિવક્ષ્યા ષષ્ઠીતિ વ્યાખ્યાત ઇતિ શેષઃ ।
કવિનિબદ્ધો વક્તા રસભાવરહિત ઇત્યસ્યાર્થ પ્રદર્શ્ય તત્રાનુપપત્તિમાશઙ્ક્ય પરિહરતિ---રસભાવહીન ઇત્યાદિ ।
રસભાવહીન ઇત્યસ્ય વિવરણમ્--અનાવિષ્ટ ઇતિ ।
રસાદ્યાવેશરહિત ઇત્યર્થઃ ।
સ ક ઇત્યત્રાહ---તાપસાદિરિત્યાદિ ।
અપીતિ સમુચ્ચયે ।
પ્રધાનરસાનુયાય્યેવેતિ ।
તથાચ તસ્ય તત્તચ્ચિત્તવૃત્ત્યાવેશેન કામચારઃ ।
યદાપિ કવિનિબદ્ધો વક્તા રસભાવરહિતસ્તદા સ એવ ; યદા તુ કવિઃ કવિનિબદ્ધો વા વક્તા રસભાવસમન્વિતો રસશ્ચ પ્રધાનાશ્રિતત્વાદ્ધ્વન્યાત્મભૂતસ્તદા નિયમેનૈવ તત્રાસમાસામધ્યસમાસે એવ સઙ્ઘટને ।
કરુણવિપ્રલમ્ભશૃઙ્ગારયોસ્ત્વસમાસૈવ સઙ્ઘટના ।
કથમિતિ ચેત્ ;ઉચ્યતે--
રસો યદા પ્રાધાન્યેન પ્રિતપાદ્યસ્તદા તત્પ્રતીતૌ વ્યવધાયકા વિરોધિનશ્ચ સર્વાત્મનૈવ પરિહાર્યાઃ ।
એવં ચ દીર્ઘસમાસાસઙ્ઘટનાસમાસાનામનેકપ્રકારસમ્ભાવનયા કદાચિદ્રસપ્તતીતિં વ્યવદધાતીતિ તસ્યાં નાત્યન્તમભિનિવેશઃ લોચનમ્ રસાદિહીન ઇત્યુક્તમ્. સ એવેતિ કામચારઃ ।
એવં શુદ્ધવક્ત્રૌચિત્યં વિચાર્ય વાચૌચિત્યેન સહ તદેવાહ---યદા ત્વિતિ ।
કવિર્યદ્યપિ રસાવિષ્ટ એવ વક્તા યુક્તઃ ।
અન્યથા ઽસ એવ વીતરાગશ્ચેત્ઽ ઇતિ સ્થિત્યા નીરસમેવ કાવ્યં સ્યાત્ ।
તથાપિ યદા યમકાદિચિત્રદર્શનપ્રધાનો ઽસૌ ભવતિ, તદા ઽરસાદિહીનઽ ઇત્યુક્તમ્ ।
નિયમેન રસભાવસન્વિતો વક્તા ન તુ કથઞ્ચિદપિ તટસ્થઃ ।
રસશ્ચ ધ્વન્યાત્મભૂત એવ ન તુ રસવદલઙ્કારપ્રાયઃ ।
તદાસમાસામધ્યસમાસે એવ સઘઙ્ટને, અન્યથા તુ દીર્ઘસમાસાપીત્યેવં યોજ્યમ્ ।
તેન નિયમશબ્દસ્ય દ્વયોશ્ચૈવકારયોઃ પૌનરુક્ત્યમનાશઙ્ક્યમ્ ।
કથમિતિ ચેદિતિ ।
કિં ધર્મસૂત્રકારવચનમેતદિતિ ભાવઃ ।
ઉચ્યત ઇતિ ।
ન્યાયોપપત્ત્યેત્યર્થઃ ।
તત્પ્રતીતાવિતિ ।
તદાસ્વાદે યે વ્યવધાયકા અસ્વાદવિઘ્નરૂપાવિરોધિનશ્ચ તદ્વિપરીતાસ્વાદમયા ઇત્યર્થઃ ।
સમ્ભાવનયેતિ ।
અનેકપ્રકારઃ સમ્ભાવ્યતે સઙ્ઘટના તુ સમ્ભાવનાયાં પ્રયોક્ત્રીતિ બાલપ્રિયા ભાવ્યમિતિ ભાવઃ ।
તાવતીતિ ।
સ્વસ્મિન્નિત્યર્થઃ ।
ઇત્યુક્તમિતિ ।
રસભાવરહિત ઇત્યનેન નૈસર્ગિકં તદ્રાહિત્યં વિવક્ષિતમિત્યર્થઃ ।
શુદ્ધેતિ ।
શુદ્ધમન્યેનાસમ્મિશ્રં યદ્વક્ત્રૌચિત્યન્તદિત્યર્થઃ ।

યદા તુ કવિરિત્યાદિના કદાચિદ્રસભાવરહિતત્વં કવેર્ભવતીતિ ગમ્યતે પૂર્વમુક્તઞ્જ, તસ્યાનુપપત્તિમુદ્ભાવ્ય પરિહરતિ---કવિર્યદ્યપીત્યાદિ ।
સ એવેતિ ।
શ્લોકો ઽયં પ્રદર્શયિષ્યતે ।
ઽતદા નિયમેનૈવ સમાસે એવઽ ઇત્યત્ર નિયમેનેતિ પદમેવકારદ્વયઞ્ચ યથાયથં યોજયંસ્તત્તદ્વ્યવચ્છેદ્યમર્થઞ્ચ દર્શયન્વિવૃણોતિ---નિયમેનેત્યાદિ ।
તેનેતિ ।
ઉક્તેન યોજનેનેત્યર્થઃ ।
કિન્ધર્મેત્યાદિ ।
ધર્મસૂત્રકારવચનં હિ યુક્તિરહિતમપ્યાદરણીયમિતિ ભાવઃ ।
આસ્વાદનવિધ્નરૂપા ઇતિ ।
આસ્વાદનવિઘ્નાઃ સંશયાદયો ઽભિનવભારત્યાદૌ દર્શિતાઃ ।
તદ્વિપરીતેતિ ।
પ્રધાનરસવિપરીતેત્યર્થઃ ।
સમ્ભાવનયેત્યત્ર ણિજન્તાણ્ણજિત્યાહ--અનેકેત્યાદિ ।
સમ્ભાવ્યત ઇતિ ।
પ્રતિપત્તૃભિરિતિ શેષઃ ।
પ્રયોક્ત્રીતિ ।
પ્રયોજકકર્ત્રીત્યર્થઃ ।
વૃત્તૌ---ઽવિશેષતઽ ઇત્યાદિ ।
તસ્યામિત્યાદેરનુષઙ્ગઃ ।
અભિનેયાર્થે કાવ્યે તસ્થામત્યન્તમભિનિવેશો વિશેષતો ન શોભતે ।
વિશેષતો ઽભિનેયાર્થે કાવ્યે, તતો ઽન્યત્ર ચ વિશેષતઃ કરુણવિપ્રલમ્ભશૃઙ્ગારયોઃ ।
તયોર્હિ સુકુમારતરત્વાત્સ્વલ્પાયામપ્યસ્વચ્છતાયાં શબ્દાર્થયોઃ ।
પ્રતીતિર્મન્થરીભવતિ ।
રસાન્તરે પુનઃ પ્રતિપાદ્યે રૌદ્રાદૌ મધ્યમસમાસા સઙ્ઘટના કદાચિદ્ધીરોદ્ધતનાયકસમ્બન્ધવ્યાપારાશ્રયેણ દીર્ઘસમાસાપિ વા તદાક્ષેપાવિનાભાવિરસોચિતવાચ્યાપેક્ષયા ન વિગુણા ભવતીતિ સાપિ નાત્યન્તં પરિહાર્યા ।
સર્વાસુ ચ સઙ્ઘટનાસુ પ્રસાદાખ્યો ગુણો વ્યાપી ।
લોચનમ્ દ્વૌ ણિચૌ ।
વિશેષતો ઽભિનેયાર્થેતિ ।
અત્રુટિતેન વ્યઙ્ગ્યેન તાવત્સમાસાર્થાભિનયો ન શક્યઃ કર્તુમ્ ।
કાક્વાદયો ઽન્તરપ્રસાદગાનાદયશ્ચ ।
તત્ર દુષ્પ્રયોજા બહુતરસન્દેહપ્રસરા ચ તત્ર પ્રતિપત્તિર્ન નાટ્યે ઽનુરૂપા સ્યાત્ ।
પ્રત્યક્ષરૂપત્વાત્તસ્યા ઇતિ ભાવઃ ।
અન્યત્ર ચેતિ ।
અનભિનેયાર્થે ઽપિ ।
મન્થરીભવતીતિ ।
આસ્વાદો વિઘ્નિતત્વાત્પ્રતિહન્યત ઇત્યર્થઃ ।
તસ્યા દીર્ઘસમાસસઙ્ઘટનાયાઃ ય આક્ષેપસ્તેન વિના યો ન ભવતિ વ્યઙ્ગ્યાભિવ્યઞ્જકસ્તાદૃશો રસોચિતો રસવ્યઞ્જકતયોપાદીયમાનો વાચ્યસ્તસ્ય યાસાવપેક્ષા દીર્ઘસમાસસઙ્ઘટનાં પ્રતિ સા અવૈગુણ્યે હેતુઃ ।
નાયકસ્યાક્ષેપો વ્યાપાર ઇતિ યદ્વ્યાખ્યાતં તન્ન શ્લિષ્યતીવેત્યલમ્ ।
વ્યાપીતિ ।
યા કાચિત્સઙ્ઘટના સા તથા કર્તવ્યા, યથા વાચ્યે ઝટિતિ ભવતિ પ્રતીતિરિતિ યાવત્ ।
ઉક્તમિતિ ।

ઽસમર્પકત્વં કાવ્યસ્ય યત્તુઽ ઇત્યાદિના ।
ન વ્યનક્તીતિ ।
બાલપ્રિયા શોભત ઇત્યન્વયઃ ।
કુત એતદિતિ જજ્ઞાસાં પરિહર્તું ભાવમાહ---અત્રુટિતેનેત્યાદિ ।
તત્રેતિ પ્રતિવાક્યં યોજ્યં, દીર્ઘસમાસાયાં સઙ્ઘટનાયાં સત્યામિતિ તદર્થઃ ।
અત્રુટિતેન વ્યઙ્ગ્યેન કર્તું ન શક્યઃ, કિન્તુ વ્યઙ્ગ્યાર્થત્રોટનં કૃત્વૈવ કર્તવ્યો ભવેદિતિ ભાવઃ ।
દોષાન્તરાણ્યપ્યાહ---કાક્વદય ઇત્યાદિ ।
અન્તરેતિ ।
અન્તરે મધ્યે પ્રસાદાર્થા યે ગાનાદયસ્તે ।
દુષ્પ્રયોજાઃ દુઃખેન પ્રયોજ્યાઃ ।
તત્ર બહુતરસન્દેહપ્રસરા પ્રતિપત્તિશ્ચ સ્યાત્. સા નાટ્યે ન અનુરૂપા ચ ઇતિ યોજના ।
અત્ર હેતુમાહ---પ્રત્યક્ષેતિ ।
સંશયાદિવિધ્નરહિતસાક્ષાત્કારરૂપત્વાદિત્યર્થઃ ।
તસ્યા ઇતિ ।
નાટ્યપ્રતીતેરિત્યર્થઃ ।
નાટ્યન્નામ રસચર્વણાત્મકપ્રતીતિરૂપમિત્યભિનવભારત્યામુક્તમ્ ।
વૃત્તૌ ઽતત્રાન્યત્ર ચેઽતિ ।
તસ્યામિત્યાદેરનુષઙ્ગો ઽત્રાપિ બોધ્યઃ ।
લોચને ભાવાર્થમાહ---આસ્વાદ ઇત્યાદિ ।
વૃત્તૌ ઽરસાન્તરઽ ઇત્યાદિ ।
રૌદ્રાદૌરસાન્તરે પુનઃ પ્રતિપાદ્યે મધ્યમસમાસાસઙ્ઘટના વિગુણા ન ભવત કદાચિદ્દીર્ઘસમાસાપિ વા સઙ્ઘટના વિગુણા ન ભવતીતિ સમ્બન્ધઃ ।
દીર્ઘસમાસાયા અવૈગુણ્યે હેતુસ્તદાક્ષેપેત્યાદિઃ ।
એતં ગ્રન્ધં વ્યાચષ્ટે--તસ્યા ઇત્યાદિ ।
સઙ્ઘટનાયા ઇતિ કર્મણિ ષષ્ઠી ।
આક્ષેપઃ સ્વવાચકશબ્દસમુદાયે આકર્ષઃ યોજનમિતિ યાવત્ ।
તેનાવિનાભાવીતિ વાચ્યસ્ય વિશેષણમિત્યાહ---તેનેત્યાદિ ।
સ હિ સર્વરસસાધારણઃ સર્વસઙ્ઘટનાસાધારણશ્ચેત્યુક્તમ્ ।
પ્રસાદાતિક્રમં હ્યસમાસાપિ સઙ્ઘટના કરુણવિપ્રલમ્ભશૃઙ્ગારૌ ન વ્યનક્તિ ।
તદપરિત્યાગે ચ મધ્યમસમાસાપિ ન ન પ્રકાશયતિ ।
તસ્માત્સર્વત્ર પ્રસાદો ઽનુસર્તવ્યઃ ।
અત એવ ચ ઽયો યઃ શસ્ત્રં બિભર્તિઽ ઇત્યાદૌ યદ્યોજસઃ સ્થિતિરનેષ્યતે તત્પ્રસાદાખ્ય એવ ગુણો ન માધુર્યમ્ ।
ન ચાચારુત્વમ્ ; અભિપ્રેતરસપ્રકાશનાત્ ।
તસ્માદ્ગુણાવ્યતિરિક્તત્વે ગુણવ્યતિરિક્તત્વે વા સઙ્ઘટનાયા યથોક્તાદૌચિત્યાદ્વિષયનિયમો ઽસ્તીતિ તસ્યા અપિ રસવ્યઞ્જકત્વમ્ ।
તસ્યાશ્ચ રસાભિવ્યક્તિનિમિત્તભૂતાયા યો ઽયમનન્તરોક્તો નિયમહેતુઃ સ એવ ગુણાનાં નિયતો વિષય ઇતિ ગુણાશ્રયેણ વ્યવસ્થાનમપ્યવિરુદ્ધમ્ ।
લોચનમ્ વ્યઞ્જકસ્ય સ્વવાચ્યસ્યૈવાપ્રત્યાયનાદિતિ ભાવઃ ।
તદિતિ ।
પ્રસાદસ્યાપરત્યાગે અભીષ્ટત્વાદત્રાર્થે સ્વકણ્ઠેનાન્વયવ્યતિરેકાવુક્તૌ ।
ન માધુર્યમિતિ ।
ઓજોમાધુર્યયોર્હ્યન્યોન્યાભાવરૂપત્વં પ્રાઙ્નિરૂપિતમિતિ તયોઃ સઙ્કરો ઽત્યન્તં શ્રુતિબાહ્ય ઇતિ ભાવઃ ।
અભિપ્રેતેતિ ।

પ્રસાદેનૈવ સ રસઃ પ્રકાશિતઃ ન ન પ્રકાશિત ઇત્યર્થઃ ।
તસ્માદિતિ ।
યદિ ગુણાઃ સઙ્ઘટનૈકરૂપાસ્તથાપિ ગુણાનિયમ એવ સઙ્ઘટનાયા નિયમઃ ।
ગુણાધીનસઙ્ઘટનાપક્ષે ઽપ્યેવમ્ ।
સઙ્ઘટનાશ્રયગુણપક્ષે ઽપિ સઙ્ઘટનાયા નિયામકત્વેન યદ્વક્તૃવાચ્યૌચિત્યં બાલપ્રિયા યો વાચ્યો વ્યઙ્ગ્યાભિવ્યઞ્જકો ન ભવતીતિ સમ્બન્ધઃ ।
સ્વસ્વવાચકશબ્દાનાં દીર્ઘસમાસસઙ્ઘટનાઙ્કિતત્વે સત્યેવ વાચ્યાર્થા વ્યઞ્જકા ભવન્તીતિ ભાવઃ ।
અપેક્ષયેત્યસ્ય વિગુણા ન ભવતીત્યનેનાન્વય ઇત્યાહ--સેત્યાદિ ।
તદાક્ષેપેત્યત્ર વ્યાખ્યાનાન્તરં પ્રદર્શ્ય નિરાકરોતિ-નાયકસ્યેત્યાદિ ।
ન શ્લિષ્યતીતિ ।
અન્વયાનુગુણુયા ભાવાદિતિ ભાવઃ ।
પ્રસાદાખ્યો ગુણો વ્યાપીત્યુક્તં વિવણોતિ - યેત્યાદિ ।
યા કાચિત્સઙ્ઘટના સેતિ ।
દીર્ઘસમાદિરૂપા સઙ્ઘટનેત્યર્થઃ ।
અભીષ્ટત્વાદિતિ ।
પ્રસાદાનુસરણસ્યાભિપ્રેતત્વાદિત્યર્થઃ ।
ઉક્તાવિત્યનેનાસ્ય સમ્બન્ધઃ ।
અત્રાર્થૈતિ ।
સર્વત્ર પ્રસાદસ્યાનુસર્તવ્યત્વ ઇત્યર્થઃ ।
સ્વકણ્ઠેનેત્યાદિ ।
તદપરિત્યાગે ન ન પ્રકાશયતીત્યનેનાન્વયઃ, પ્રસાદાતિક્રમ ઇત્યાદિના વ્યતિરેકશ્ચોક્ત ઇત્યર્થઃ ।
ભાવમાહ---ઓજો માધુર્યયોરિત્યાદિ ।
અન્યોન્યેતિ ।
માધુર્યાભાવરૂપત્વમોજસસ્તદભાવરૂપત્વં માધુર્યસ્ય ચેત્યર્થઃ ।
સઙ્કર ઇતિ ।
શૃઙ્ગારાદાવોજસો રૌદ્રાદૌ માધુર્યસ્ય ચ સમાવેશ ઇત્યર્થઃ ।
શ્રુતિબાહ્ય ઇતિ ।
અશ્રુત ઇત્યર્થઃ ।
તસ્માદિત્યાદ્યવિરુદ્ધમિત્યન્તગ્રન્થસ્ય તાત્પર્યમાહ--યદિ ગુણા ઇત્યાદિના ॥ 5-6 ॥
વિષયાશ્રયમ્ અપ્ય્ અન્યદ્ ઔચિત્યં તાં નિયચ્છતિ ।
કાવ્ય-પ્રભેદાશ્રયતઃ સ્થિતા ભેદવતી હિ સા
વિષયાશ્રયમપ્યન્યદૌચિત્યં તાં નિયચ્છતિ ।
કાવ્યપ્રભેદાશ્રયતઃ સ્થિતા ભેદવતી હિ સા ॥ 7 ॥
વક્તૃવાચ્યગતૌચિત્યે સત્યપિ વિષયાશ્રયમન્યદૌચિત્યં સઙ્ઘટનાં નિયચ્છતિ ।
યતઃ કાવ્યસ્ય પ્રભેદા મુક્તકં સંસ્કૃતપ્રાકૃતાપભ્રંશનિબદ્ધમ્ ।
સન્દાનિતકવિશેષકકલાપકકુલકાનિ ।
પર્યાયબન્ધઃ પરિકથા ખણ્ડકથા સકલકથે સર્ગબન્ધો ઽભિનેયાર્થમાખ્યાયિકાકથે ઇત્યેવમાદયઃ ।
તદાશ્રયેણાપિ લોચનમ્ હેતુત્વેનોક્તં તદ્ગુણાનામપિ નિયમહેતુરિતિ પક્ષત્રયે ઽપિ ન કશ્ચિદ્વપ્લવ ઇતિ તાત્પર્યમ્ ॥ 5॥
,6 ॥
નિયામકાન્તરમપ્યસ્તીત્યાહ---વિષયાશ્રયમિતિ ।
વિષયશબ્દેન સઙ્ઘાતવિશેષ ઉક્તઃ ।

યથા હિ સેનાદ્યાત્મકસઙ્ઘાતનિવેશી પુરૂષઃ કાતરો ઽપિ તદૌચિત્યાદનુગુણતયૈવાસ્તે તથા કાવ્યવાક્યમપિ સઙ્ઘાતવિસેષાત્મકસન્દાનિતકાદિમધ્યનિવિષ્ટં તદૌચિત્યેન વર્તતે ।
મુક્તકં તુ વિષયશબ્દેન યદુક્તં તત્સઙ્ઘાતાભાવેન સ્વાતન્ત્ર્યમાત્રં પ્રદર્શયિતું સ્વપ્રતિષ્ઠિતમાકાશમિતિ યથા ।
અપિશબ્દેનેદમાહ---સત્યપિ વક્તૃવાચ્યૌચિત્યે વિષયૌચિત્યં કેવલં તારતમ્યભેદમાત્રવ્યાપ્તમ્, ન તુ વિષયૌચિત્યેન વક્તૃવાચ્યૌચિત્યં નિવાર્યત ઇતિ ।
મુક્તમિતિ ।
મુક્તમન્યેનાનાલિઙ્ગિતં તસ્ય સઞ્જ્ઞાયાં કન્ ।
તેન સ્વતન્ત્રતયા પરિસમાપ્તનિરાકાઙ્ક્ષાર્થમપિ પ્રબન્ધમધ્યવર્તિ ન મુક્તકમિત્યુચ્યતે ।
મુક્તકસ્યૈવ બાલપ્રિયા સદૃષ્ટાન્તં વિવૃણોતિ---યથેત્યાદિ ।
સેનેતિ ।
સેનાદ્યાત્મકો યસ્સઙ્ઘાતઃ સમુદાયઃ તત્ર નિવેશી નિવિષ્ટઃ ।
કાતરો ઽપીતિ ।
સ્તતઃ અધીરો ઽપીત્યર્થઃ ।
કાતરાદિરપીતિ ચ પાઠઃ ।
તદનુગુણતયેતિ ।
સેનાદ્યનુગુણતયેત્યર્થઃ ।
અકાતરત્વેનેતિ યાવત્ ।
કાવ્યવાક્યમિતિ ।
કાવ્યરૂપં વાક્યમિત્યર્થઃ ।
નન્વેવં મુક્તકસ્યૈકપદ્યાત્મકસ્ય સઙ્ઘાતરૂપત્વાભાવાત્ વૃત્તૌ તસ્ય કાવ્યપ્રભેદત્વેન કથનં કિમર્થમિત્યત આહ---મુક્તકન્ત્વિત્યાદિ ।
તત્ તદ્વચનમ્ ।
સઙ્ઘાતાભાવેન સઙ્ઘાતરૂપત્વાભાવેન ।
સ્વાતન્ત્ર્યેતિ ।
મુક્તકસ્યાપિ રસસ્યન્દિત્વાત્સઙ્ઘટનાનિયમને સ્વાતન્ત્ર્યમસ્તીત્યેતાવન્માત્રં પ્રદર્શયિતું મુક્તકમપિ કાવ્યપ્રભેદત્વેનોક્તમિત્યર્થઃ ।
અત્ર દૃષ્ટાન્તમાહ--સ્વેત્યાદિ ।
પૃથિવ્યાદીનાઞ્ચતુર્ણામાકાશે પ્રતિષ્ઠિતત્વમિત્યુક્તાવાકાશસ્ય કુત્ર પ્રતિષ્ઠેતિ પ્રશ્ને પ્રતિવાક્યમિદમાકાશં સ્વસ્મિન્નાકાશે પ્રતિષ્ઠિતમિતિ બ્રહ્મ બ્રહ્મણીવ આકાશમાકાશ એવ પ્રતિષ્ઠિતન્નાન્યત્રેત્યર્થઃ ।
યથૈતદ્વચનમાકાશસ્ય સ્વાતન્ત્ર્યપ્રદર્શકમાત્રં તથેત્યર્થઃ ।
સત્યપીતિ ।
સત્યેવેત્યર્થઃ ।
તારતમ્યેતિ ।
તારતમ્યભેદમાત્રપ્રયોજકમિત્યર્થઃ ।
અન્યેનાનાલિઙ્ગિતમિતિ ।
નિરાકાઙ્ક્ષપ્રતિપત્તયે સ્વેતરાનપેક્ષીત્યર્થઃ ।
સંજ્ઞાયાં કનનિતિ ।
અનેન સઙ્ઘટના વિશેષવતી ભવતિ ।
તત્ર મુક્તમેષુ રસબન્ધાભિનેવેશિનઃ કવેસ્તદાશ્રયમૌચિત્યમ્ ।
તચ્ચ દર્શિતમેવ ।
અન્યત્ર કામચારઃ ।
લોચનમ્ વિશેષણં સંસ્કૃતેત્યાદિ ।
ક્રમભાવિત્વાત્તથૈવ નિર્દેશઃ ।
દ્વાભ્યાં ક્રિયાસમાપ્તૌ સન્દાનિતકમ્ ।
ત્રિભિર્વિશેષકમ્ ।

ચતુર્ભિઃ કલાપકમ્ ।
પઞ્ચપ્રભૃતિભિઃ કુલકમ્ ।
ઇતિ ક્રિયાસમાપ્તિકૃતા ભેદા ઇતિ દ્વન્દ્વેન નિર્દિષ્ટાઃ અવાન્તરક્રિયાસમાપ્તાવપિ વસન્તવર્ણનાદરેકર્ણનીયોદ્દેશેન પ્રવૃત્તઃ પર્યાયબન્ધઃ ।
એકં ધર્માદિપુરુષાર્થમુદ્દિશ્ય પ્રકારવૈચિત્ર્યેણાનન્તવૃત્તાન્તવર્ણનપ્રકારા પરિકથા ।
એકદેશવર્ણના ખણ્ડકથા ।
સમસ્તફલાન્તેતિવૃત્તવર્ણના સકલકથા ।
દ્વેયોરપિ પ્રાકૃતપ્રસિદ્ધત્વાદ્દ્વન્દ્વેન નિર્દેશઃ ।
પૂર્વેષાં તુ મુક્તકાદીનાં ભાષાયામનિયમઃ ।
મહાકાવ્યરૂપઃ પુરુષાર્થફલઃ સમસ્તવસ્તુવર્ણનાપ્રબન્ધઃ સર્ગબન્ધઃ સંસ્કૃત એવ ।
અભિનેયાર્થં દશરૂપકં નાટિકાત્રોટકરાસકપ્રકરણિકાદ્યવાન્તરપ્રપઞ્ચસહિતમનેકભાષાવ્યામિશ્રરૂપમ્ ।
આખ્યાયિકોચ્છ્વાસાદિના વક્ત્રાપરવક્ત્રાદિના ચ યુક્તા ।
કથા તદ્વિરહતા ।
ઉભયોરપિ ગદ્યબન્ધસ્વરૂપતયા દ્વન્દ્વેન નિર્દેશઃ ।
આદિગ્રહણાચ્ચમ્પૂઃ ।
યથાહ દણ્ડી - ઽગદ્યપદ્યમયી ચમ્પૂઃઽ ઇતિ ।
અન્યત્રેતિ ।
રસબન્ધાનભિનિવેશે ।
બાલપ્રિયા રૂઢિર્દર્શિતા ।
તેનેતિ ।
રૂઢેરપિ સત્વેનેત્યર્થઃ ।
ન મુક્તકમિત્યુચ્યત ઇતિ ।
પ્રબન્ધાનન્તર્ગત એવ રૂઢિસ્વીકારાદિતિ ભાવઃ ।
સંસ્કૃતપ્રાકૃતાપભ્રંશનિબદ્ધમિત્યેકવચનાન્તત્વેન નિર્દેશાદાહ--મુક્તકસ્યૈવેત્યાદિ ।
વિશેષણમિતિ ।
એકવચનાન્તત્વેનોક્તેરેતિ શેષઃ ।
સન્દાનિતકેત્યાદિના તુ વિપરિણામેન તત્પદં યોજ્યમિતિ ભાવઃ ।
એતેન પૂર્વેષાન્તુ મુક્તકાદીનાં ભાષાયામનિયમ ઇતિ બક્ષ્યમાણસ્ય નાસઙ્ગતિઃ ।
હેમચન્દ્રેણાપ્યેવમુક્તં "એતાનિ સર્વભાષાભિર્ભવન્તી"તિ ।
સંસ્કૃતાદીનાં લક્ષણાનિ કાવ્યાદર્શાદાવુક્તાનિ ।
ક્રમભાવિત્વાદિતિ ।
સંસ્કૃતાત્પ્રાકૃતસ્ય તસ્માદપભ્રંશસ્ય ચોત્પન્નત્વાદિતિ ભાવઃ ।
તથૈવ સંસ્કૃતેત્યાદિક્રમેણૈવ ।
ત્રિભિરિત્યાદૌ ક્રયાસમાપ્તિકૃતભેદત્વેન સમપ્રાધાન્યાદિત્યર્થઃ ।
દ્વન્દ્વેન સન્દાનિતકેત્યાદિના ।
પ્રવૃત્તઃ નિબદ્ધઃ ।
એકં ઘર્માદીતિ ।
ધર્માદિષુ પુરુષાર્થેષ્વેકમિત્યર્થઃ ।
કદેશેતિ ।
પ્રસિદ્ધેતિવૃત્તૈકદેશેત્યર્થઃ ।
મહાકાવ્યરૂપ ઇતિ ।

મહાકાવ્યાદીનાં લક્ષણાનિ કાવ્યાદર્શાદાવુક્તાનિ ।
દ્વન્દ્વેનેતિ ।
ઽઆખ્યયિકેઽત્યાદિદ્વન્દ્વેન ।
કથમપિ કૃત્વેત્યાદિવ્યાજેનાશ્રવણમભિનીત્યેત્યર્થઃ ।
શૂન્યે સખીશૂન્યે ।
શલોકો ઽયં કાવ્યાલઙ્કારસઙ્ગ્રહવ્યાખ્યાયાં વિવૃતઃ ।
ઽમધ્યમસમાસાદીર્ઘસમાસે મુક્તકેષુ પ્રબન્ધેષ્વિવ રસબન્ધાભિનિવેશિનઃ કવયો દૃશ્યન્તે ।
યથા હ્યમરુકસ્ય કવેર્મુક્તકાઃ શૃઙ્ગારરસસ્યન્દિનઃ પ્રબન્ધાયમાનાઃ પ્રસિદ્ધા એવ ।
સન્દાનિતકાદિષુ તુ વિકટનિબન્ધનૌચિત્યાન્મધ્યમસમાસાદીર્ઘસમાસે એવ રચને ।
પ્રબન્ધાશ્રયેષુ યથોક્તપ્રબન્ધૌચિત્યમેવાનુસર્તવ્યમ્ ।
પર્યાયબન્ધે પુનરસમાસામધ્યમસમાસે એવ સઙ્ઘટને ।
કદાચિદર્થૌચિત્યાશ્રયેણ દીર્ઘસમાસાયામપિ સઙ્ઘટનાયાં પરુષા ગ્રામ્યા ચ વૃત્તિઃ પરિહર્તવ્યા ।
પરિકથાયાં કામચારઃ, તત્રેતિવૃત્તમાત્રોપન્યાસેન નાત્યન્તંરસબન્ધાભિનિવેશાત્ ।
ખણ્ડકથાસકલકથયોસ્તુ પ્રકૃતપ્રસિદ્ધયોઃ કુલકાદિનિબન્ધનભૂયસ્ત્વાદ્દીર્ઘસમાસાયામપિ ન વિરોધઃ ।
વૃત્ત્યૌચિત્યં તુ યથારસમનુસર્તવ્યમ્ ।
સર્ગબન્ધેતુ લોચનમ્ નનુ મુક્તકે વિભાવાદિસઙ્ઘટના કથં યેન તદાયત્તો રસઃ સ્યાદિત્યાશઙ્ક્યાહ---મુક્તકેષ્વિતિ ।
અમરુકસ્યેતિ ।
કથમપિ કૃતપ્રત્યાપત્તૌ પ્રિયે સ્ખલિતોત્તરે વિરહકૃશયા કૃત્વા વ્યાજપ્રકલ્પિતમશ્રુતમ્ ।
અહનસખીશ્રોત્રપ્રાપ્તિં વિશઙ્ક્ય સમમ્ભ્રમં વિવલિતદૃશા શૂન્યે ગેહે સમુચ્છ્વસિતં તતઃ ॥
ઇત્યત્ર હિ શ્લોકે સ્ફુટૈવ વિભાવાદસમ્પત્પ્રતીતિઃ ।
વિકટેતિ ।
અસમાસાયાં હિ સઙ્ઘટનાયાં મન્થરરૂપા પ્રતીતિઃ સાકાઙ્ક્ષા સતી ચિરેણ ક્રિયાપદં દૂરવર્ત્યનુધાવન્તી વાચ્યપ્રતીતાવેવ વિશ્રાન્તા સતી ન રસતત્વચર્વણાયોગ્યા સ્યાદિતિ ભાવઃ ।
પ્રબન્ધાશ્રયેષ્વિતિ ।
બાલપ્રિયા એવેઽત્યુક્તમુપપાદયતિ---અસમાસાયામિત્યાદિ ।
સઙ્ઘટનાયામિતિ ।
સત્યામિતિ શેષઃ ।
મન્થરરૂપેતિ ।
મન્દીભવન્તીત્યર્થઃ ।
સાકાઙ્ક્ષેતિ ।
ક્રિયાદ્યાકાઙ્ક્ષાસહિતેત્યર્થઃ ।
વાચ્યપ્રતીતાવેવ વિશ્રાન્તેતિ ।
વાચ્યાર્થંપ્રતીતેશ્ચિરેણૈવ જાયમાનત્વાદિતિ ભાવઃ ।
ન મ્યાદિતિ ।
તથાચ વાચ્યપ્રતીતિમાન્થર્યાદિપરિહારાય મધ્યમસમાસા દીર્ઘસમાસા વા સઙ્ઘટના કાર્યેતિ ભાવઃ ।
પ્રબન્ધાશ્રયેષ્વત્યત્ર સન્દાનિતકાદિષ્વિત્યસ્યૈવાનુષઙ્ગો ન તુ મુક્તકેષ્વિત્યસ્યાપિ પૂર્વોક્તલક્ષણસ્ય મુક્તકસ્ય રસતાત્પર્યે યથારસમૌચિત્યમન્યથા તુ કાભચારઃ, દ્વયોરપિ માર્ગયોઃ સર્ગબન્ધવિધાયિનાં દર્શનાદ્રસતાત્પર્યં સાધીયઃ ।
અભિનેયાર્થે તુ સર્વથા રસબન્ધે ઽભિનિવેશઃ કાર્યઃ ।
આખ્યાયિકાકથયોસ્તુ ગદ્યનિબન્ધનબાહુલ્યાદ્ગદ્યે ચ છન્દોબન્ધભિન્નપ્રસ્થાનત્વાદિહ નિયમે હેતુરકૃતપૂર્વો ઽપિ મના વિક્રયતે ।
એતદ્ યથોક્તમ્ ઔચિત્યમ્ એવ તસ્યા નિયામકમ્ ।
સર્વત્ર ગદ્ય-બન્ધે ઽપિ છન્દો-નિયમ-વર્જિતે
એતદ્યથોક્તમૌચિત્યમેવ તસ્યા નિયામકમ્ ।

સર્વત્ર ગદ્યબન્ધે ઽપિ છન્દોનિયમવર્જિતે ॥ 8 ॥
યદેતદૌચત્યં વક્તૃવાચ્યગતં સઙ્ઘટનાયા નિયામકમુક્તમેતદેવ ગદ્યે છન્દોનિયમવર્જિતે ઽપિ વિષયાપેક્ષં નિયમહેતુઃ ।
તથા હ્યત્રાપિ યદા કવિઃ કવિનિબદ્ધો વા વક્તા રસભાવરહિતસ્તદા કામચારઃ ।
રસભાવસમન્વિતે તુ વક્તરિ પૂર્વેક્તમેવાનુસર્તવ્યમ્ ।
તત્રાપિ ચ વિષયૌચિત્યમેવ ।
આખ્યાયિકાયાં લોચનમ્ સન્દાનિતકાદિષુ કુલકાન્તેષુ ।
યદિવા પ્રબન્ધે ઽપિ મુક્તકસ્યાસ્તુ સદ્ભાવઃ, પૂર્વાપરનિરપેક્ષેણાપિ હિ યેન રસચર્વણા ક્રિયતે તદેવ મુક્તકમ્ ।
યથા---ઽત્વામાલિખ્ય પ્રણયકુપિતાંઽ ઇત્યાદિશ્લેકઃ ।
કદાચિદિતિ રૌદ્રાદિવિષયે ।
નાત્યન્તમિતિ ।
રસબન્ધે યો નાત્યન્તમભિનિવેશસ્તસ્માદિતિ સઙ્ગતિઃ ।
વૃત્તયૌચાત્યમિતિ ।
પરુષોપનાગરિકાગ્રામ્યાણાં વૃત્તીનામૌચિત્યં યથાપ્રબન્ધં યથારસં ચ ।
અન્યથેતિ ।
કથામાત્રતાત્પર્યે વૃત્તિષ્વપિ કામચારઃ ।
દ્વયોરપીતિ સપ્તમી ।
કથાતાત્પર્યે સર્ગબન્ધો યથા ભટ્ટજયન્તકસ્ય કાદમ્બરીકથાસારમ્ ।
રસતાત્પર્યં યતા રઘુવંશાદિ ।
અન્યે તુ સંસ્કૃત પ્રકૃતયોર્દ્વયોરિતિ વ્યાચક્ષતે ।
તત્ર તુ રસતાત્પર્યં સાધીય ઇતિ યદુક્તં તત્કિમપેક્ષયેતિ નેયાર્થં સ્યાત્ ॥ 7 ॥
બાલપ્રિયા પ્રબન્ધેષ્વસમ્ભવાદિત્યાહ---સન્દાનિતકાદિષ્વિત્યાદિ ।
પક્ષાન્તરમાહ---યદિ વેત્યાદિ ।
નનુ તર્હિ કિં મુક્તકલક્ષણમિત્યત આહ--પૂર્વેત્યાદિ ।
નાત્યન્તમિત્યાદ્યેકં પદમ્ ।
રસબન્ધે ઽભિનિવેશો રસબન્ધાભિનિવેશઃ અત્યન્તં રસબન્ધાભિનિવેશો યસ્તસ્યાભાવઃ ।
નાત્યન્તંરસબન્ધાભિનિવેશસ્તસ્માદિત્યર્થ ઇત્યભિપ્રાયેણ વ્યાચષ્ટે---રસબન્ધ ઇત્યાદિ ।
અત્યન્તં રસબન્ધાનભિનિવેશાદિતિ ચ વૃત્તૌ પાઠઃ ।
દ્વયોરપિ માર્ગયોરિતિ સપ્તમ્યન્તે ।
તાત્પર્યસ્યેતિ શેષઃ ।
કથાતાત્પર્યસ્ય રસતાત્પર્યસ્ય ચેત્યર્થ ઇત્યાહ---દ્વયોરિત્યાદિ ।
દ્વયોરપિ માર્ગયોરિત્યસ્ય વ્યાખ્યાનાન્તરમાહ---અન્ય ઇત્યાદિ ।
તદ્દૂષયતિ---તત્રેત્યાદિ ॥ 7 ॥
તુ ભૂમ્ના મધ્યમસમાસાદીર્ઘસમાસે એવ સઙ્ઘટને ।
ગદ્યસ્ય વિકટબન્ધાશ્રયેણ છાયાવત્ત્વાત્ ।
તત્ર ચ તસ્ય પ્રકૃષ્યમાણત્વાત્ ।
કથાયાં તુ વિકટબન્ધપ્રાચુર્યે ઽપિ ગદ્યસ્ય રસબન્ધોક્તમૌચિત્યમનુસર્તવ્યમ્ ।
રસ-બન્ધોક્તમ્ ઔચિત્યં ભાતિ સર્વત્ર સંશ્રિતા ।
રચના વિષયાપેક્ષં તત્ તુ કિંચિદ્ વિભેદવત્
રસબન્ધોક્તમૌચિત્યં ભાતિ સર્વત્ર સંશ્રિતા ।
રચના વિષયાપેક્ષં તત્તુ કિઞ્ચિદ્વિભેદવત્ ॥ 9 ॥

અથવા પદ્યવદ્ગદ્યબન્ધે ઽપિ રસબન્ધોક્તમૌચિત્યં સર્વત્ર સંશ્રિતા રચના લોચનમ્ વિષયાપેક્ષમિતિ ।
ગદ્યબન્ધસ્ય ભેદા એવ વિષયત્વેનાનુમન્તવ્યાઃ ॥ 8 ॥
સ્થિતપક્ષન્તુ દર્શયતિ---રસબન્ધોક્તમિતિ ।
વૃત્તૌ ચ વાશબ્દો ઽસ્યૈવ પક્ષસ્ય સ્થિતિદ્યોતકઃ ।
યથા--- સ્ત્રિયો નરપતિર્વહ્નિર્વિષં યુક્ત્યા નિષેવિતમ્ ।
સ્વાર્થાય યદિ વા દુઃખસમ્ભારાયૈવ કેવલમ્ ॥
ઇતિ ।
રચના સઙ્ઘટના ।
તર્હિ વિષયૌચિત્યં સર્વથૈવ ત્યક્તં નેત્યાહ---તદેન રસૌચિત્યં વિષયં સહકારિતયાપેક્ષ્ય કિઞ્જિદ્વિભેદો ઽવન્તરવૈચિત્ર્યં વિદ્યતે યસ્ય સમ્પાદ્યત્વેન તાદૃશં બાલપ્રિયા વિષયત્વેનેતિ ।
વિષયશબ્દાર્થત્વેનેત્યર્થઃ ॥ 8 ॥
ઽરસબન્ધેઽતિ કારિકાયાં રચના સર્વત્ર રસબન્ધોક્તમૌચિત્યં સંશ્રિતા ભાતીત્યન્વયઃ ।
વૃત્તૌ ઽઅથવેઽતિ ન વિકલ્પાર્થક ઇત્યાહ---વૃત્તૌ ચ વાશબ્દ ઇતિ ।
ચકારો વાક્યાલઙ્કારે ।
વાશબ્દ ઇતિ ।
અથવેત્યત્ર વાશબ્દ ઇત્યર્થઃ ।
અસ્યેતિ ।
પદ્યવદિત્યાદિના વક્ષ્યમાણસ્યેત્યર્થઃ ।
સ્થિતિદ્યોતક ઇતિ ।
નિશ્ચિતત્વરૂપસ્થિતત્વદ્યોતક ઇત્યર્થઃ ।
સમ્મતત્વદ્યોતક ઇતિ યાવત્ ।
અથવેત્યાદિના પક્ષાન્તરકથને ખલુ શાસ્ત્રકારાણાં નિર્ભરઃ ।
ઉક્તાર્થે મહાકવિપ્રયોગમુપષ્ટમ્ભકતયા દર્શયતિ - સ્ત્રિય ઇતિ ।
યુક્ત્યા નિષેવિતં સ્ત્ર્યાદિચતુષ્ટયં સ્વાર્થસ્ય સ્વપ્રયોજનાય ભવત ।
ઇત્થં પ્રસિદ્ધ્યનુરોધેનોક્ત્વા સ્વમતમાહ---યદિ વેત્યાદિ ।
યુક્ત્યાન્યથા વા નિષેવિતં તચ્ચતુષ્ટયં કેવલં દુઃખસમ્ભારાય દુઃખાતિશયાયૈવ ભવતિ ।
અત્ર યદિવેતિ દુઃખસમ્ભારાયૈવેતિ સથિતપક્ષદ્યોતકમ્ ।
"વિષપ્યમૃતં ક્વચિદ્ભવેદભૃતં વા વિષમીશ્વરેચ્છયે"તિ રઘુવંશશ્લોકવ્યાખ્યાને "વાશબ્દો વાક્યાર્થસ્ય સ્થિતપક્ષતાં દ્યોતયતી"ત્યરુણાચલનાથાઃ ।
કારિકાં વ્યચષ્ટે--રચનેત્યાદિ ।
તર્હીતિ ।
રચનાયા રસબન્ધોક્તૌચિત્યાશ્રયણેન સર્વત્ર ભવનસ્વીકારે સતીત્યર્થઃ ।
ત્યુક્તમિતિ ।
કિન્ત્યક્તમિતિ ચોદ્યમ્ ।
નેત્યાહેતિ ।
ન ત્યક્તમિતિ પ્રતિવક્તીત્યર્થઃ ।
તત્ત્વિત્યસ્ય વ્યાખ્યાનમ્---તદેવેતિ ।
તત્પદાર્થમાહ---રસૌચિત્યમિતિ ।
રસબન્ધોક્તૌચિત્યમિત્યર્થઃ ।
વિષયાપેક્ષમિત્યસ્ય વિવરણમ્---વિષયયમિત્યાદિ ।
ભવતિ ।
તત્તુ વિષયાપેક્ષં કિઞ્જિદ્વશેષવદ્ભવતિ, ન તુ સર્વાકારમ્ ।

તથા હિ ગદ્યવન્ધે ઽપ્યતિદીર્ઘસમાસા રચના ન વિપ્રલમ્ભશૃઙ્ગારકરુણયોરાખ્યાયિકાયામપિ શોભતે ।
નાટકાદાવપ્યસમાસૈવ ન રૌદ્રવીરાદિવર્ણને ।
વિષયાપેક્ષં ત્વૌચિત્યં પ્રમાણતો ઽપકૃષ્યતે પ્રકૃષ્યતે ચ ।
તથા હ્યાખ્યાયિકાયાં નાત્યન્તમસમાસા સ્વવિષયે ઽપિ નાટકાદૌ નાતિદીર્ઘસમાસા ચેતિ સઙ્ઘટનાયા દિગનુસર્તવ્યા ।
ઇદાનીમલક્ષ્યક્રમવ્યઙ્ગ્યો ધ્વનિઃ પ્રબન્ધાત્મા રામાયણમહાભારતાદૌ લોચનમ્ ભવતિ ।
એતદ્વ્યાચષ્ટે - તત્ત્વિતિ ।
સર્વાકારમિતિ ક્રિયાવિશેષણમ્ ।
અસમાસૈવેતિ ।
સર્વત્રૈવેતિ શેષઃ ।
તથા હિ વાક્યાભિનયલક્ષણે ઽચૂર્ણપાદૈઃ પ્રસન્નૈઃઽ ઇત્યાદિ મુનિરભ્યધાત્ ।
અત્રાપવાદમાહ---ન ચેતિ ।
નાટકાદાવિતિ ।
સ્વવિષયે ઽપીતિ સમ્બન્ધઃ ॥ 9 ॥
એવં સઙ્ઘટનાયાં ચાલક્ષ્યક્રમો દીપ્યત ઇતિ નિર્ણીતમ્ ।
પ્રબન્ધે દીપ્યત ઇતિ તુ નિર્વિવાદસિદ્ધો ઽયમર્થ ઇતિ નાત્ર વક્તવ્યં કિઞ્ચિદસ્તિ ।
કેવલં કવિસહૃદયાન્ વ્યુત્પાદયિતું રસવ્યઞ્જને યેતિકર્તવ્યતા પ્રબન્ધસ્ય સા નિરૂપ્યેત્યાશયેનાહ--ઇદાનીમિતિ ।
ઇદાનીં તત્પ્રકારજાતં પ્રતિપાદ્યત ઇતિ સમ્બન્ધઃ ।
પ્રથમં દાવદિતિ પ્રબન્ધસ્ય વ્યઞ્જકત્વે યે પ્રકારાસ્તે ક્રમેણૌવોપયોગિનઃ ।
પૂર્વં હિ કથાપરીક્ષા ।
તત્રાદિકાવાપઃ ફલપર્યન્તતાનયનમ્, બાલપ્રિયા કિઞ્ચિદ્વિભેદવદિત્યસ્ય વિવરણમ્ - કિઞ્જિદિત્યાદિ ।
યસ્ય સમ્પાદ્યત્વેન વિદ્યત ઇતિ સમ્બન્ધઃ ।
સર્વત્રૈવાસમાસેત્યત્ર મુનિવચનં પ્રમાણયતિ---તથાહીત્યદિ ।
વૃત્તૌ ઽન ચેઽત્યત્ર અસમાસૈવેત્યસ્યાનુષઙ્ગઃ ।
ઽપ્રમાણતઽ ઇતિ ।
રસબન્ધોક્તૌચિત્યરૂપાત્પ્રમાણાદિત્યર્થઃ ।
ઽઆખ્યાયિકાયાઽમિત્યાદિ ।
ઽસ્વવિષયે ઽપીઽતિ ।
અત્યન્તાસમાસાયા વિષયે શૃઙ્ગારાદાવપીત્યર્થઃ ।
ઽનેઽતિ ।
શોભત ઇત્યસ્યાનુષઙ્ગઃ ।
ન ચારુરિત્યર્થઃ ।
ઽનાટકાદાઽવિતિ ।
સ્વવિષયે ઽપીત્યસ્યાનુષઙ્ગઃ ।
અતિદીર્ઘસમાસાસઙ્ઘટના ન શોભત ઇત્યર્થઃ ।
"ઇતીકાવ્યાર્થે"ત્યાદિશ્લેકઃ ક્વચિદ્ગ્રન્થે ન દૃશ્યતે, અત એવ ન વ્યાખ્યાતઃ ॥ 9 ॥
લોચને ઽવતારયતિ---એવમિત્યાદિ ।
યેતિકર્તવ્યતેતિ ।
યઃ પ્રકાર ઇત્યર્થઃ ।
નિરૂપ્યા નિરૂપણાર્હા ।
ઽઇદાનીઽમિત્યસ્યાન્વયં ઽતત્પ્રતિપાદ્યતઽ ઇત્યત્ર તત્પદાર્થઞ્જ દર્શયતિ---ઇદાનીમિત્યાદિ ।

પ્રથમન્તાવદિતીતિ પ્રતીકધારણમ્ ।
વિભાવેત્યાદિનિર્દેશક્રમસ્ય બીજન્દર્શયતિ---પ્રબન્ધસ્યેત્યાદિ ।
ફલપર્યન્તતાનયનમિતિ ।
કથાયા ઇતિ પ્રકાશમાનઃ પ્રસિદ્ધ એવ ।
તસ્ય તુ યથા પ્રકાશનં તત્પ્રતિપાદ્યતે---
વિભાવ-ભાવાનુભાવ-સઞ્ચાર્ય્-ઔચિત્ય-ચારુણઃ ।
વિધિઃ કથા-શરીરસ્ય વૃત્તસ્યોત્પ્રેક્ષિતસ્ય વા
ઇતિવૃત્ત-વશાયાતાં ત્યક્ત્વાનનુગુણાં સ્થિતિમ્ ।
ઉત્પ્રેક્ષ્યાપ્ય્ અન્તરાભીષ્ટ-રસોચિત-કથોન્નયઃ
સન્ધિ-સન્ધ્ય્-અઙ્ગ-ઘટનં રસાભિવ્યક્ત્ય્-અપેક્ષયા ।
ન તુ કેવલયા શાસ્ત્ર-સ્થિતિ-સમ્પાદનેચ્છયા
ઉદ્દીપન-પ્રશમને યથાવસરમ્ અન્તરા ।
રસસ્યારબ્ધ-વિશ્રાન્તેર્ અનુસન્ધાનમ્ અઙ્ગિનઃ
અલઙ્કૃતીનાં શક્તાવ્ અપ્ય્ આનુરૂપ્યેણ યોજનમ્ ।
પ્રબન્ધસ્ય રસાદીનાં વ્યઞ્જકત્વે નિબન્ધનમ્
વિભાવભાવાનુભાવસઞ્જાર્યૌચિત્યચારુણઃ ।
વિધિઃ કથાશરીરસ્ય વૃત્તસ્યોત્પ્રેક્ષિતસ્ય વા ॥ 10 ॥
ઇતિવૃત્તવશાયાતાં ત્યક્ત્વાનનુગુણાં સ્થિતિમ્ ।
ઉત્પ્રેક્ષ્યાપ્યન્તરાભીષ્ટરસોચિતકથોન્નયઃ ॥ 11 ॥
સન્ધિસન્ધ્યઙ્ગઘટનં રસાભિવ્યક્ત્યપેક્ષયા ।
ન તુ કેવલયા શાસ્ત્રસ્થિતિસમ્પાદનેચ્છયા ॥ 12 ॥
ઉદ્દીપનપ્રશમને યથાવસરમન્તરા ।
રસસ્યારબ્ધવિશ્રાન્તેરનુસન્ધાનમઙ્ગિનઃ ॥ 13 ॥
અલઙ્કૃતીનાં શક્તાવપ્યાનુરૂપ્યેણ યોજનમ્ ।
પ્રબન્ધસ્ય રસાદીનાં વ્યઞ્જકત્વે નિબન્ધનમ્ ॥ 14 ॥
પ્રબન્ધો ઽપિ રસાદીનાં વ્યઞ્જક ઇત્યુક્તં તસ્ય વ્યઞ્જકત્વે નિબન્ધનમ્ ।
પ્રથમં તાવદ્વિભાવભાવાનુભાવસઞ્ચાર્યોચિત્યચારુણઃ કથાશરીરસ્ય વિધિર્યથાયથં પ્રતિપિપાદયિષિતરસભાવાદ્યપેક્ષયા ય ઉચતો વિભાવો ભાવો ઽનુ ભાવઃ સઞ્જારી વા તદૌચિત્યચારુણઃ કથાશરીરસ્ય વિધિર્વ્યઞ્જકત્વે નિબન્ધનમેકમ્ ।
લોચનમ્ રસં પ્રતિ જાગરણમ્, તદુચિતવિભાવાદિવર્ણને ઽલઙ્કારૌચિત્યમિતિ ।
તત્ક્રમેણ પઞ્જકં વ્યાચષ્ટે---વિભાવેત્યાદિના ।
તદૌચિત્યેતિ ।
શૃઙ્ગારવર્ણનેચ્છુના તાદૃશી કથા સંશ્રયણીયા યસ્યામૃતુમાલ્યાદેર્વિભાવસ્ય લીલાદેરનુભાવસ્ય બાલપ્રિયા શેષઃ ।
તત્પઞ્જકમિતિ ।
આદ્યઞ્ચતુષ્ટયં શ્લોકચતુષ્ટયેન ક્રમાન્નર્દિષ્ટં, પઞ્ચમન્ત્વર્ધશ્લોકેનેતિ બોધ્યમ્ ।
વિભાવાદ્યૌચિત્યચારુણઃ કથાશરોરસ્ય વિધિરિત્યેતદ્રસવિશેષમુપાદાય વિવૃણોતિ--શૃઙ્ગારવર્ણને ચુમ્બનેત્યાદિ ।
વૃત્તૌ ઽપ્રકૃતિઽરિત્યાદિ ।
પ્રકૃતિઃ સ્વભાવઃ ।
ઽદિવ્યેઽત્યાદિ ।
દિવ્યા માનુષી દિવ્યમાનુષી પાતાલીયેત્યાદિર્બહુવિધેત્યર્થઃ ।
તત્ર દિવ્યા પ્રકૃતિરમર્ત્યૈકરૂપત્વં યથા શ્રીમહેશ્વરાદેઃ ।
માનુષી મર્ત્યૈકરૂપત્વં યથા માધવાદેઃ ।

દિવ્યમાનુષી પાણ્ડવાદેરિતિ બોધ્યમ્ ।
ઽતામ્ઽ ઇતિ ।
પ્રકૃતિમિત્યર્થઃ ।
ઽઅસઙ્કીર્ણઃઽ સ્થાય્યન્તરાસઙ્કીર્ણઃ ।
ઽઔચિત્યભાગિતિ ચ પાઠઃ ।
ક્વચિદ્ગ્રન્થે ભવતીત્યનન્તરં નાન્યથેતિ ચ પાઠઃ ।
ઽઅન્યથેઽત્યાદિ ।
અન્યથા ઉક્તપ્રકારાતિક્રમણેન ।
દિવ્યસ્ય ઉત્સાહાદયઃ કેવલમાનુષાશ્રયેમ કેવલમાનુષસ્યોત્સાહાદયઃ કેવલદિવ્યાશ્રયેણ વા ઉપનિબધ્યમાના ઇત્યન્વયઃ ।
ઽતથાચેઽતિ ।
તથાહીત્યર્થઃ ।
લોચને---તદ્વિષયેતિ ।
વ્યાપારવિષયકેત્યર્થઃ ।
એતદિતિ ।
વ્યાપારપદમિત્યર્થઃ ।
કુત ઇત્યત આહ--સ્થાયીત્યાદિ ।
વૃત્તૌ ઽભાન્તીઽતિ ઽભવન્તીઽતિ ચ પાઠઃ ।
અત એવ ચ ભરતે પ્રખ્યાતવસ્તુવિષયત્વં પ્રખ્યાતોદાત્તનાયકત્વં ચ નાટકસ્યાવશ્યકર્તવ્યતયોપન્યસ્તમ્ ।
તેન હિ નાયકૌચિત્યાનૌચિત્યવિષયે કવિર્ન વ્યામુહ્યતિ ।
યસ્તૂત્પાદ્યવસ્તુ નાટકાદિ કુર્યાત્તસ્યાપ્રસિદ્ધાનુચિતનાયકસ્વભાવવર્ણને મહાન્ પ્રમાદઃ ।
લોચનમ્ એતદુક્તં ભવતિ---યત્ર વિનેયાનાં પ્રતીતિખણ્ડના ન જાયતે તાદૃગ્વર્ણનીયમ્ ।
તત્ર કેવલમાનુષસ્ય એકપદે સપ્તાર્ણવલઙ્ઘનમસમ્ભાવ્યમાનતયાનૃતમિતિ હૃદયે સ્ફુરદુપદેશ્યસ્ય ચતુર્વર્ગોપાયસ્યાપ્યલીકતાં બુદ્ધૌ નિવેશયતિ ।
રામદેસ્તુ તથાવિધમપિ ચરિતં પૂર્વપ્રસિદ્ધિપરમ્પરોપચિતસમ્પ્રત્યયોપારૂઢમસત્યતયા ન ચકાસ્તિ ।
અત એવ તસ્યાપિ યદા પ્રભાવાન્તરમુત્પ્રેક્ષ્યતે તદા તાદૃશમેવ ।
ન ત્વસમ્ભાવનાપદં વર્ણનીયમિતિ ।
તેન હીતિ ।
પ્રખ્યાતોદાત્તનાયકવસ્તુત્વેન ।
વ્યામુહ્યતીતિ કિં વર્ણયેયમિતિ ।
યસ્ત્વિતિ કવઃ ।
મહાન્ પ્રમાદ ઇતિ ।
તેનોત્પાદ્યવસ્તુ નાટકાદિ ન બાલપ્રિયા શઙ્કતે---ઽનન્વિઽત્યાદિ ।
ઽનાગલોકેઽતિ ।
નાકલોકેતિ ચ પાઠઃ ।
ઽતદિઽતિ ।
તસ્માદિત્યર્થઃ ।
ક્ષમાભુજામિત્યસ્ય વર્ણને ઇત્યનેન સમ્બન્ધઃ ।
કિમિતિ પ્રશ્ને નિષેધે વા ।
પરિહરત---ઽનૈતદિઽત્યાદિ ।
નૈતદસ્તિ એતચ્ચોદ્યં ન ભવતિ ।
કુત ઇત્યત્રાહ---ઽનેઽત્યાદિ ।

રાજ્ઞાં પ્રભાવાતિશયવર્ણનં યદ્દ્વયં તદનુચિતં ન બ્રૂમ ઇતિ સમ્બન્ધઃ ।
વ્યતિરિક્તન્ત્વિત્યાદિગ્રન્થસ્ય સારાર્થમાહ લોચને---એતદુક્તમિત્યાદિ ।
યત્રેતિ ।
વર્ણ્યમાને યસ્મિંશ્ચરિત ઇત્યર્થઃ ।
પ્રતીતિખણ્ડના પ્રતીતેરપ્રતિષ્ઠા ।
કેવલમાનુષસ્યેતિ ।
વર્ણ્યમાનમિતિ શેષઃ ।
સપ્તાર્ણવલઙ્ઘનં કર્તૃ નિવેશયતીતિ સમ્બન્ધઃ ।
અનુતમિતીતિ ।
અલીકતામિતિ ।
અસત્યતામિત્યર્થઃ ।
વિશેષમાહ---રામાદેસ્ત્વિતિ ।
તથાવિધમિતિ ।
અર્ણવલઘઙ્નાદિરૂપમિત્યર્થઃ ।
પૂર્વપ્રસિદ્ધીતિ ।
પૂર્વા પુરાતની યા પ્રસિદ્ધિપરમ્પરા તયા ઉપચિતો યઃ સમ્પ્રત્યયો વિશ્વાસઃ તમુપારૂઢમિતિ હેતુગર્ભમ્ ।
તસ્યાપિ રામાદેરપિ ।
ઉત્પ્રેક્ષ્યતે કલ્પનાપૂર્વકં વર્ણ્યતે ।
તાદૃશમેવ અસત્યતયા સ્ફુરેદેવ ।
પરમતાત્પર્યમાહ---ન ત્વિત્યાદિ ।
અસમ્ભાવનાપદમિતિ ।
અસમ્ભાવ્યત્વબુદ્ધિવિષયભૂતમિત્યર્થઃ ।
વ્યામોહાકારમાહ--કિમિત્યાદિ ।
મુનિના નાટકાદેરુત્પાદ્યવસ્તુત્વસ્યાનિરૂપિતત્વાદુત્પાદ્યવસ્તુનાટકાદીતિ યથાશ્રુતાર્થસ્યાસઙ્ગત્યા યો નાટકાદિ ઉત્પાદ્યવસ્તુ સત્ કુર્યાત્તસ્ય મહાન્ પ્રમાદસ્સ્યાદિતિ યોજનામ્મનસિ કૃત્ય તાત્પર્યં વિવૃણોતિ---તેનેત્યાદિ ।
તેન કવેર્મહતઃ પ્રમાદસ્ય પ્રસઙ્ગેન હેતુના ।
મુનિના નાટકાદિ નનુ યદ્યુત્સાહાદિભાવવર્ણને કથઞ્ચિદ્દિવ્યમાનુષ્યાદ્યૌચિત્યપરીક્ષા ક્રિયતે તત્ક્રિયતામ્, રત્યાદૌ તુ કિં તયા પ્રયોજનમ્? રતિર્હિ ભારતવર્ષેચિતેનૈવ વ્યવહારેમ દિવ્યાનામપિ વર્ણનીયેતિ સ્થિતિઃ ।
નૈવમ્ ; તત્રૌચિત્યાતિક્રમેણ સુરાં દોષઃ ।
તથા હ્યધમપ્રકૃત્યૌચિત્યેનોત્તમપ્રકૃતેઃ શૃઙ્ગારોપનિબન્ધને કા ભવેન્નોપહાસ્યાતા ।
ત્રિવિધં પ્રકૃત્યૌચત્યં ભારતે વર્ષે ઽપ્યસ્તિ શૃઙ્ગારવિષયમ્ ।
યત્તુ દિવ્યમૌચિત્યં તત્તત્રાનુપકારકમેવેતિ ચેત્---ન વયં દિવ્યમૌચિત્યં શૃઙ્ગારનિષયમન્યત્કિઞ્ચિદ્બ્રૂમઃ ।
કિં તર્હિ? ભારતવર્ષવિષયે યથોત્તમનાયકેષુ રાજાદિષુ શૃઙ્ગારોપનિબન્ધસ્તથા દિવ્યાશ્રયો ઽપિ શોભતે ।
ન ચ રાજાદિષુ પ્રસિદ્ધિષુ પ્રસિદ્ધગ્રામ્યશૃઙ્ગારોપનિબન્ધનં પ્રસિદ્ધં નાટકાદૌ, તથૈવ દેવેષુ તત્પરિહર્તવ્યમ્ ।
નાટકાદેરમિનેયાર્થત્વાદભિનયસ્ય ચ સમ્ભોગશૃઙ્ગારવિષયસ્યાસભ્યત્વાત્તત્ર પરિહાર ઇતિ ચેત્- ન; યદ્યભિનયસ્યૈવંવિષયસ્યાસભ્યતા તત્કાવ્યસ્યૈવંવિષયસ્ય સા કેન નિવાર્યતે? તસ્માદભિનેયાર્થે ઽનભિનેયાર્થે વા કાવ્યે યદુત્તમપ્રકૃતે રાજાદેરુત્તમપ્રકૃતિભિર્નાયિકાભિઃ સહ ગ્રામ્યસમ્ભોગવર્ણનં તત્પિત્રોઃ સમ્ભોગવર્ણનમિવ સુતરામસભ્યમ્ ।
તથૈવોત્તમદેવતાદિવિષયમ્ ।
લોચનમ્ નિરૂપિતં મુનિનેતિ ન કર્તવ્યમિતિ તાત્પર્યમ્ ।
આદિશબ્દઃ પ્રકારે, હિમાદેઃ પ્રસિદ્ધદેવચરિતસ્ય સઙ્ગ્રહાર્ઽથઃ ।
બાલપ્રિયા ઉત્પાદ્યવસ્તુ સત્ ન નિરૂપિતમિતિ સમ્બન્ધઃ ।
ઇતીતિ હેતૌ ।
ન કર્તવ્યમિતિ ।
કવિના નાટકાદિ ઉત્પાદ્યવસ્તુ સન્ન નિબદ્ધવ્યમિત્યર્થઃ ।

ઽનાટકાદીઽત્યત્રાદિશબ્દં વિવૃણોતિ---પ્રકાર ઇત્યાદિ ।
પ્રકારે સાદૃશ્યે, તચ્ચ પ્રખ્યાતવસ્તુત્વેન બોધ્યમ્ ।
ઽડિમાદેઽરિત્યાદિપદેન વ્યાયોગો ગ્રાહ્યઃ ।
"પ્રખ્યાતવસ્તુવિષયઃ પ્રખ્યાતોદાત્તનાયકશ્ચે"ત્યાદિ ડિમલક્ષણમ્ ।
વ્યાયોગસ્તુ વિધિજ્ઞૈઃ કર્યઃ પ્રખ્યાતનાયકશરીર ઇત્યાદિવ્યાયોગલક્ષણઞ્જ નાટ્યશાસ્ત્રાદાવુક્તમ્ ।
નાટકાદીત્યત્ર નાટકમાદિઃ યસ્યેતિ વ્યુત્પત્ત્યા નાટકાદિપદેનાતદ્ગુણસંવિજ્ઞાનબહુવ્રીહિણા પ્રકારણં વિવક્ષિતમતો ન યથાશ્રુતાર્થાનુપપત્તિરિતિ કશ્ચિદાહ, તન્મતમાહ---અન્યસ્ત્વિત્યાદિ ।
ન ચ સમ્ભોગશૃઙ્ગારસ્ય સુરતલક્ષણ એવૈકઃ પ્રકારઃ, યાવદન્યે ઽપિ પ્રભેદાઃ પરસ્પરપ્રેમદર્શનાદયઃ સમ્ભવન્તિ, તે કસ્માદુત્તમપ્રકૃતિવિષયે ન વર્ણ્યન્તે ? તસ્માદુત્સાહવદ્રતાવપિ પ્રકૃત્યૌચિત્યમનુસર્તવ્યમ્ ।
તથૈવ વિસ્મયાદિષુ ।
યત્ત્વેવંવિધે વિષયે મહાકવીનાપ્યસમીક્ષ્યકારિતા લક્ષ્યે દૃશ્યતે સ દોષ એવ ।
સ તુ શક્તિતિરસ્કૃતત્વાત્તેષાં ન લક્ષ્યત ઇત્યુક્તમેવ ।
અનુભાવૌચિત્યં તુ ભરતાદૌ પ્રસિદ્ધમેવ ।
લોચનમ્ અન્યસ્તુ--ઽઉપલક્ષણમુક્તો બહુવ્રીહિરિતિ પ્રકરણમત્રોક્તમ્ઽ ઇત્યાહ ।
ઽનાટિકાદિઽ ઇતિ વા પાઠઃ ।
તત્રા દિગ્રહણં પ્રકારસૂચકમ્, તેન મુનિનિરૂપિતે નાટિકાલક્ષણે ઽપ્રકરણનાટકયોગાદુત્પાદ્યં વસ્તુ નાયકો નૃપતિઃઽ ઇત્યત્ર યથાસંખ્યેન પ્રખ્યાતોદાત્તનૃપતિનાયક્ત્વં બોદ્ધવ્યમિતિ ભાવઃ ।
કથં તર્હિ સમ્ભોગશૃઙ્ગારઃ કવિના નિબધ્યતામિત્યાશઙ્ક્યાહ---ન ચેતિ ।
તથૈવેતિ ।
મુનિનાપ સ્થાને સ્થાને પ્રકૃત્યૌચિત્યમેવ વિભાવાનુભાવાદિષુ બહુતરં પ્રમાણીકૃતં ઽસ્થૈર્યેણોત્તમમધ્યમાધમાનાં નીચાનાં સમ્ભ્રમેણઽ ઇત્યાદિ વદતા ।
બાલપ્રિયા ઉક્તો બહુવ્રીહિરુપલક્ષણમિતિ ।
નાટકાદીતિ બહુવ્રીહિરન્યોપલક્ષક ઇત્યર્થઃ ।
ઇતીતિ હેતૌ ।
પ્રકારાન્તરેણાહ--નાટિકાદીત્યાદિ ।
પ્રકારસૂચકં સાદૃશ્યબોધકમ્ ।
સાદૃશ્યમુત્પાદ્યવસ્તુત્વેન બોધ્યમ્, પ્રકરણાદિકમાદિપદેન ગ્રાહ્મમિતિ ભાવઃ ।
તેનેતિ નાટિકાદેરુત્પાદ્યવસ્તુત્વકથનેનેત્યર્થઃ ।
વસ્તુન એવોત્પાદ્યત્વોકસ્યેતિ યાવત્ ।
બોદ્ધવ્યમિતિ ।
નાયકે ઉત્પાદ્યત્વસ્યાન્વયો નેતિ ભાવઃ ।
વૃત્તૌ ઽનન્વિઽત્યાદિ ।
ઽદિવ્યેઽતિ ।
દિવ્યં માનષ્યઞ્જ તદાદિ યદૌચિત્યં તસ્ય પરીક્ષા ।
યદિ ક્રિયત ઇતિ સમ્બન્ધઃ ।
ઽતત્ઽ તર્હિ ।
ઽતયાઽ દિવ્યમાનુષ્યાદ્યૌચિત્યપરીક્ષયા ।
ઽતત્રેઽતિ ।
રત્યાદાવિત્યર્થઃ ।
પુનશ્શઙ્કતે---ઽયત્ત્વિઽત્યાદિ ।
પરિહરતિ---ઽનેઽત્યાદિ ।
ઽદિવ્યાશ્રયો ઽપીતિ ।
શૃઙ્ગારોપનિબન્ધ ઇત્યનુષઙ્ગઃ ।
ઽન ચેઽતિ ।

નાટકાદૌ રાજાદિષુ ન ચ પ્રસિદ્ધમિત્યન્વયઃ ।
ઽપ્રસિદ્ધેઽતિ ।
અધમપાત્રગતત્વેન પ્રસિદ્ધેત્યર્થઃ ।
ઽતદિઽતિ ।
ગ્રામ્યશૃઙ્ગારોપનિબન્ધનમિત્યર્થઃ ।
શઙ્કતે---ઽનાટકાદેરિઽતિ ।
ઽતત્રેઽતિ ।
નાટકાદાવત્યર્થઃ ।
ઽએવં વિષયસ્યાસભ્યતેઽતિ ।
સમ્ભોગશૃઙ્ગારવિષયસ્યાસભ્યતેત્યર્થઃ ।
ઽસેઽતિ ।
અસભ્યતેત્યર્થઃ ।
ન ચ સમ્ભોગશૃઙ્ગારસ્યેત્યાદિગ્રન્થમવતારયતિ લોચને---કથન્તર્હીત્યાદિ ।
તથૈવ વિસ્મયાદિષ્વિત્યત્ર પ્રમાણમાહ---મુનિનાપીત્યાદિ ।
સ્થૈયંણેતિ ।
ઇયત્તૂચ્યતે--ભરતાદિવિરચિતાં સ્થિતિં ચાનુવર્તમાનેન મહાકવિપ્રબન્ધાંશ્ચ પર્યાલોચયતા સ્વપ્રતિભાં ચાનુસરતા કવિનાવહતચેતસા ભૂત્વા વિભાવા દ્યૌચિત્યભ્રંશપરિત્યાગે પરઃ પ્રયત્નો વિધેયઃ ।
ઔચિત્યવતઃ કથાશરીરસ્ય વૃત્તસ્યોત્પ્રેક્ષિતસ્ય વા ગ્રહો વ્યઞ્જક ઇત્યનેનૈતત્પ્રતિપાદયતિ---યદિતિહાસાદિષુ કથાસુ રસવતીષુ વિવિધાસુ સતીષ્વપ યત્તત્ર વિભાવાદ્યૌચિત્યવત્કથાશરીરં તદેવ ગ્રાહ્યંનેતરત્ ।
વૃત્તાદપિ ચ કથાશરીરાદુત્પ્રેક્ષિતે વિશેષતઃ પ્રયત્નવતા ભવિતવ્યમ્ ।
તત્ર હ્યનવધાનાત્સ્ખલતઃ કવેરવ્યુત્પત્તિસમ્ભાવના મહતી ભવતિ ।
પરિકરશ્લોકશ્ચાત્ર--- કથાશરીરમુત્પાદ્યવસ્તુ કાર્યં તથાતથા ।
યથા રસમયં સર્વમેવ તત્પ્રતભાસતે ॥
લોચનમ્ ઇત્યત્ત્વિતિ ।
લક્ષ્ણજ્ઞત્વં લક્ષ્યપરિશીલનમદૃષ્ટપ્રસાદોદિતસ્વપ્રતિભાશાલિત્વં ચાનુસર્તવ્યમિતિ સંક્ષેપઃ ।
રસવતીષ્વિત્યનાદરે સપ્તમી ।
રસવત્ત્વં ચાવિવેચકજનાભિમાનાભિપ્રાયેણ મન્તવ્યમ્ ।
વિભાવાદ્યૌચિત્યેન હિ વિના કા રસવત્તા ।
કવેરિતિ ।
બાલપ્રિયા "સ્ત્રીનીચપ્રકૃતિષ્વિષ શોકો વ્યસનસમ્ભવઃ ।
ધૈર્યેણોત્તમમધ્યાનાં નીચાનાં રુદિતેન ચ" ॥
ઇતિ ભાવાધ્યાયે પાઠઃ ।
અત્રાભિનેય ઇત્યસ્યાનુષઙ્ગઃ ।
ઽભરતાદિવિરચતાં સ્થિતિઞ્ચાનુવર્તમાનેનેઽત્યાદિતૃતીયાન્તપદત્રયલબ્ધમર્થમાહ---લક્ષણજ્ઞત્વમિત્યાદિ ।
અદૃષ્ટેતિ ।
અદૃષ્ટં સુકૃતં પ્રસાદો દેવતાદિપ્રસાદઃ તાભ્યામુદિતા યા સ્વપ્રતિભા તચ્છાલિત્વમિત્યર્થઃ ।
અનાદરે સપ્તમીતિ ।
ઇતિહાસાદિષુ વિવિધાસુ રસવતીષુ કથાસુ સતીષ્વપિ તાઃ કથા અનાદૃત્ય તત્ર તાસામ્મધ્યે યત્કથાશરીરમૌચિત્યવત્તદેવ કવિના ગ્રાહ્યં, નેતરદ્વિભાવાદ્યૌચિત્યશૂન્યં કથાશરીરં રસવદપિ ન ગ્રાહ્યમિતિ વૃત્ત્યર્થ ઇતિ ભાવઃ ।
નનુ વિભાવાદ્યૌચિત્યાભાવે કથં રસવત્વમિત્યત આહ--રસવત્વઞ્ચેતિ ।
અવિવેચકેત્યાદિ ।
કવિવેચકજનાનાં યો ઽભિમાનઃ રસવત્વાભિમાનઃ તદભિપ્રાયેણ જ્ઞાતવ્યમિત્યર્થઃ ।
અત્ર હેતુમાહ---વિભાવાદ્યૌચિત્યેનેત્યાદિ ।