Dhvanyāloka with Abhinavagupta's Locana and Rāmaśāraka's Bālapriya (with commentary) · Part 301320
mahāpralaya iti /
mahasya utsavasya āsamantātpralayo yatra tādṛśi śokakāraṇabhūte vṛtte dharaṇyā rājyadhurāyā dhāraṇāyāśvāsanāya tvaṃ śeṣaḥ śiṣyamāṇaḥ /
itīyatā pūrṇe vākyārthe kalpāvasāne bhūpīṭhabhārodvahanakṣam eko bālapriyā ityanena gamyamarthamāha--anyo hītyādi /
lokopayogīti /
lokairityādi /
ca gamyārthavivaraṇam /
'ātmasamānādhikaraṇataye'ti pratīkadhāraṇamādāvasmadarthānvayī jaḍapadārtho vivariṣyata iti jñāpanāya /
tamarthamāha--kiṅkartavyatāmūḍha iti /
kūpānvayinaṃ vyaṅgyamarthamāha--atha cetyādi /
atrārthāntarañcāha---ata evetyādi /
ata eva vivekābhāvādeva /
śītala iti /
"śiśiro jaḍa" ityamaraḥ /
anena gamyamarthamāha---nirvedeti /
laḍayorabhedājjaḍapadaṃ jalamayārthakañcetyāha---tathetyādi /
vṛttau 'kūpasamānādhikaraṇatāṃ pratipadyata' ityanena jaḍapadasya kūpapadasāmānādhikaraṇyamevoktanna tu taṭākapadasāmānādhikaraṇyamapi, tatkuta iti śaṅkāṃ pariharaṃstadgranthamavatārayati---anenetyādi /
anena tṛtīyārtheneti /
kūpānvayitvenokteṣvartheṣu tṛtīyena śītajalavāhitayetyādyuktenārthena hetunetyarthaḥ /
taṭākārtheneti /
tena sahetyarthaḥ /
punarukteti /
'prasannāmbudhara' iti viśeṣaṇārthasyaivoktyā punaruktārthasambandhassyādityarthaḥ /
'svaśaktye'tyatrānyathāpratipattinirāsāyāha---śabdetyādi /
vācyārthamāha--mahasyetyādi /
asminnityasya vivaraṇam---śoketyādi /
vṛtte jāte /
vyaṅgyamarthāntarandarśayati---kalpetyādi /
asyaiva kaviprauḍhoktimātraniṣpannaśarīrasyārthaśaktyudbhave prabhede pradaprakāśatā yathā harivajaye---
cṛaṅkurāvaaṃsaṃ chaṇamapyasaramahadhghaṇamaṇaharasurāmoam /
asamappiaṃ pi gahiaṃ kusumasareṇa mahumāsalacchimuham //
atra hyasamarpitamapi kusumaśareṇa madhumāsalakṣmyā mukhaṃ gṛhītamityasamarpitamapītyetadavasthābhidhāyipadamarthaśaktyā kusumaśarasya balātkāraṃ prakāśayati /
atraiva prabhede vākyaprakāśatā yathodāhṛtaṃ prāk 'sajjehi surahimāso' ityādi /
atra sajjayati surabhimāso na tāvadarpayatyanaṅgāya śarānityayaṃ vākyārthaḥ kaviprauḍhoktimātraniṣpannaśarīro manmathonmāthakadanāvasthāṃ vasantasamayasya sūcayati /
locanam nāgarāja eva digdantiprabhṛtiṣvapi pralīneṣvityarthāntaram /
cūtāṅkurāvataṃsaṃ kṣaṇaprasaramahārghamanoharasurāmodam /
mahārghaṇa utsavaprasareṇa manoharasurasya manmathadevasya āmodaścamatkāro yatra tat /
atra mahārghaśabdasya paranipātaḥ, prākṛte niyamābhāvāt /
chaṇa ityutsavaḥ /
asamarpitamapi gṛhītaṃ kusumaśareṇa madhumāsalakṣmīmukham //
mukhaṃ prārambho vakkraṃ ca /
tacca surāmodayuktaṃ bhavati /
madhvārambhe kāmaścittamākṣipatītyetāvānayamarthaḥ kaviprauḍhoktyārthāntaravyañjakaḥ sampāditaḥ /
atra kavinibaddhavaktṛprauḍhoktiśarīrārthaśaktyudbhave padavākyaprakāśatāyāmudāharaṇadvayaṃ na dattam /
'prauḍhoktimātraniṣpannaśarīraḥ sambhavī svataḥ' iti prācyakārikāyā iyataivodāhṛtatvaṃ bhavedityabhiprāyeṇa /
tatra padaprakāśatā yathā--- satyaṃ manoramāḥ kāmāḥ satyaṃ ramyā vibhūtayaḥ /
kintu mattāṅganāpāṅgabhaṅgalolaṃ hi jīvitam //
bālapriyā 'mahāpralaya' ityasya kalpāvasāna iti, 'dharaṇīdhāraṇāye'tyasya bhūbhāretyādi, śeṣa' ityasya nāgarāja iti ca vivaraṇam /
digdantītyādi /
bhāvārthakathanam /
atropamā vyaṅgyā bodhyā /
madhumāsalakṣmyā nāyikātvapratītyā tadanuguṇamarthamāha---vaktrañceti /
surā madyam /
arthāntaravyañjaka iti /
arthāntaraṃ vṛttāvuktam /
atretyādi /
ityabhiprāyeṇa na dattamiti sambandhaḥ /
satyamiti /
kāvyaprakāśe 'pyudāhṛto 'yaṃ ślokaḥ /
svataḥsambhaviśarīrārthaśaktyudbhave prabhede padaprakāśatā yathā---
vāṇiaa hattidantā kutto ahyāṇa bādhakittī a /
jāva luliālapaamuhī dharammi parisakkae suhṇā //
atra lulitālakamukhītyetatpadaṃ vyādhavadhvāḥ svataḥsambhāvitaśarīrārthaśaktyā suratakrīḍāsaktiṃ sūcayaṃstadīyasya bhartuḥ satatasambhogakṣāmatāṃ prakāśayati /
locanam ityatra kavinā yo virāgī vaktā nibaddhastatprauḍhoktyā jīvitaśabdo 'rthaśaktimūlatayedaṃ dhvanayati---sarva evāmī kāmā vibhūtayaśca svajīvitamātropayoginaḥ, tadabhāve hi sadbhirapi tairasadrūpatāpyate, tadeva ca jīvitaṃ prāṇadhāraṇarūpatvātprāṇavṛtteśca cāñcalyādanāsthāpadamiti viṣayeṣu varākeṣu kiṃ doṣoddhoṣaṇadaurjanyena nijameva jīvitamupālabhyam, tadapi ca nisargacañcalamiti na sāparādhamityetāvatā gāḍhaṃ vairāgyamiti /
vākyaprakāśatā yathā--'śikhariṇi' ityādau /
vāṇijaka hastidantāḥ kuto 'smākaṃ vyāghrakṛttayaśca /
yāvallulitālakamukhī gṛhe pariṣvakkate snuṣā //
iti chāyā /
savibhramaṃ caṅkramyate /
atra luliteti savarūpamātreṇa viśeṣaṇamavaliptatayā cahastidantādyapāharaṇaṃ sambhāvyamiti vākyārthasya tāvatyeva na kācidanupapattiḥ /
bālapriyā kāmāḥ kāmyamānā vanitādayaḥ tadabhāve jīvitābhāve /
jīvitamanāsthāpadamiti sambandhaḥ /
atra hetuḥ--prāṇetyādi /
itīti hetau /
nisargacañcalamitīti /
nisargacañcalatvāddhetorityarthaḥ /
svabhāvasyāparihāryatvāditi bhāvaḥ /
vāṇijaketi /
asmākaṃ gṛhe kutassanti? na santītyarthaḥ /
atra kāryāntaravyagratāṃ hetutvena darśayannāha---yāvadityādi /
yāvat yataḥ /
luliteti /
lulitāḥ itastato vikīrṇā alakā yatra tathāvidhaṃ mukhaṃ yasyāssā /
snuṣā putrabhāryā /
pariṣvakkata iti /
atastatparipālanavyagrā vayamiti bhāvaḥ /
svata ityādi /
svatassambhāvitaṃ loke 'pyaucityātsambhāvyamānaṃ śarīraṃ ysaya tathāvidhasyārthasya śaktyā sāmarthyenetyarthaḥ /
locane 'pariṣvakkata' ityasya vyākhyānam---savibhramaṃ caṅkramyata iti /
vyaṅgyasya vācyasiddhyaṅgatvaśaṅkā pariharati--atretyādi /
lulitetīti /
ityādikamityarthaḥ /
svarūpetyādi /
svarūpakathanamityarthaḥ /
avalaptatayeti /
dhanitvādyabhimānenetyarthaḥ /
cakārassambhavato hetvantarasya samuccāyakaḥ /
hastītyādi /
tasyaiva vākyaprakāśatā yathā---
sihipiñchakaṇṇaūrā bahuā vāhassa gavvirī bhamai /
muttāphalaraiapasāhaṇāṇaṃ majjhe savattīṇam //
anenāpi vākyena vyādhavadhvā śikhipicchakarṇapūrāyā navapariṇītāyāḥ kasyāścitsaubhāgyātiśayaḥ prakāśyate /
tatsambhogaikaratho mayūramātramāraṇasamarthaḥ patirjātaṃ ityarthaprakāśanāt tadanyāsāṃ cirapariṇītānāṃ muktāphalaracitaprasādhanānāṃ daurbhāgyātiśayaḥ khyāpyate /
tatsambhogakāle sa eva vyādhaḥ karivaravadhavyāpārasamartha āsīdityarthaprakāśanāt /
nanu dhvaniḥ kāvyaviśeṣa ityuktaṃ katkathaṃ tasya padaprakāśatā /
kāvyaviśeṣo hi viśiṣṭārthapratipattihetuḥ śabdasandarbhaviśeṣaḥ /
tadbhāvaśca padaprakāśatve nopapadyate /
padānāṃ smārakatvenāvācakatvāt /
ucyate--
syādeṣa doṣaḥ locanam sihipiccheti /
pūrvameva yojitā gāthā /
nanviti /
samudāya eva dhvanirityatra pakṣe codyametat /
tadbhāvaśceti /
kāvyaviśeṣatvamityarthaḥ /
avācakatvāditi yaduktaṃ so 'yamaprayojako heturiti chalena tāvaddarśayati--syādeṣa doṣa iti /
evaṃ chalena parihṛtya bālapriyā hastidantāderapāharaṇamanāharaṇaṃ dantādyanāharaṇamiti ca pāṭhaḥ /
snuṣābharturiti śeṣaḥ /
samudāya iti /
vācakavācyavyaṅgyādisamudāya ityarthaḥ /
ityatra pakṣa iti /
'avavakṣitavācyasye'tyādikārikāyāṃ samudāyasyaiva dhvanipadārthavādatra pakṣa eva codyasyopapatteśceti bhāvaḥ /
vṛttau 'nanvi'tyādi /
'ityuktam' iti /
'yatrārthaśśabdo ve'tyādineti bhāvaḥ /
'tat' tasmāt /
codyamupapādayati---'kāvyaviśeṣo hī'tyādi /
'viśiṣṭe'ti /
vācyavyaṅgyabhedena dvividho yo viśiṣṭārthaḥ tatpratipattiheturityarthaḥ /
'śabde'tyādi /
saṅghaṭitapadaviśeṣa ityarthaḥ /
viśiṣṭārthastatpratipādako vākyaviśeṣaśceti yāvat /
tataḥ kimata āha--'tadbhāvaśce'tyādi /
'padaprakāśatve' padaprakāśyatve sati /
'nopapadyate' na saṅgacchate /
tadbhāvaḥ padaprakāśatvena saha viruddha ityarthaḥ /
kuta ityatrāha---'padānām' ityādi /
'avācakatvāt' anubhāvaktavābhāvāt /
tadaistattadarthāḥ smāryante, smṛtāste tvākāṅgakṣādasahakṛtā vākyārthamanubhāvayantīti mate padasmāritatvarūpaṃ padaprakāśatvaṃ tattadartha eva vartate /
tatra ca kāvyaviśeṣatvarūpaṃ dhvanitvannāstītyato dhvaneḥ na padaprakāśatvaṃ, kintu vākyaprakāśatvameva sambhavatīti bhāvaḥ /
anena granthena padanna dhvaniprakāśakamavācakatvādityarthaḥ phalita ityabhipretya 'syādeṣadoṣa' ityādisamādhānagranthamavatārayati locane---avācakatvādityādi /
aprayojaka iti /
yadi vācakatvaṃ prayojakaṃ dhvanivyavahāre syāt /
na tvevam ; tasya vyañjakatvena vyavasthānāt /
kiṃ ca kāvyānāṃ śarīrāṇāmiva saṃsthānavaśeṣāvacchinnasamudāyasādhyāpi cārutvapratītiranvayavyatirekābhyāṃ bhāgeṣu kalpyata iti padānāmapi vyañjakatvamukhena vyavasthito dhvanivyavahāro na virodhi /
locanam vastuvṛttenāpi pariharati---kiṃ ceti /
yadi paro brūyāt---na mayā avācakatvaṃ dhvanyabhāve hetūkṛtaṃ kiṃ tūktaṃ kāvyaṃ dhvaniḥ /
kāvyaṃ cānākāṅkṣapratipattikāri vākyaṃ na padamiti tatrāha--satyamevaṃ, tathāpi padaṃ na dhvanirityasmābhiruktam /
api tu samudāya eva ; tathā ca padaprakāśo dhvaniriti prakāśapadenoktam. nanu padasya tatra tathāvithaṃ sāmarthyamiti kuto 'khaṇḍa eva pratītikrama ityāśaṅkyāha--kāvyānāmiti /
uktaṃ hi prāgvivekakāle vibhāgopadeśa iti /
nanu bhāgeṣu padarūpeṣu kathaṃ sā cārutvapratītirāropayituṃ śakyā? tāni hi smārakāṇyeva /
tataḥ kim? manohārivyaṅgyārthasmārakatvāddhi cārutvapratītinibandhanatvaṃ kena bālapriyā asādhaka ityarthaḥ /
chalena vyājena vakṣyamāṇābhiprāyāprakaṭaneneti yāvat /
tāvat ādau /
vastuvṛttenāpīti /
pāramārthikābhipretārthaprakaṭanenāpītyarthaḥ /
nanu vastuvṛttena parihāraḥ kimartha ityataḥ kāvyānāmityādigranthamavatārayiṣyan bhūmikāmāha--yadi para ityādi /
dhvanyabhāve dhvaniprakāśakatvābhāve /
padānāmiti śeṣaḥ /
hetūkṛtaṃ hetutvenoktam /
kintvityādi /
kāvyaviśeṣo dhvaniḥ kāvyañca tathāvidhaṃ vākyamiti vākyameva dhvaniḥ, padantu na dhvanirityarthaḥ /
tathāca pade dhvanyabhāve avākyatvaṃ heturiti bhāvaḥ /
iti brūyāditi sambandhaḥ /
āheti /
siddhāntīti śeṣaḥ /
tathāpītyantamabhyupagame /
na uktamiti sambandhaḥ /
samudāya eveti /
dhvanirityuktamityanuṣaṅgaḥ /
atropaṣṭambhakamāha---tathācetyādi /
tatreti /
vākya ityarthaḥ /
tathāvidhaṃ dhvaniprakāśanānukūlam /
iti kuta ityetatkathaṃ ghaṭate /
atra hetuḥ--
akhaeḍa ityādi /
bhāgeṣu kalpyata ityatropaṣṭambhakamāha---uktaṃ hītyādi /
vṛttau 'kāvyānām' ityasya 'cārutve'tyanena sambandhaḥ /
'saṃsthāne'ti /
saṃsthānaviśeṣaiḥ śabdasandarbhaviśeṣaiḥ mukhādyavayavasaṃyogaviśeṣaiśca avacchinno viśiṣṭo yassamudāyastatsādhyāpītyarthaḥ /
tathāca pratīyamānaṃ cārutvaṃ samudāyaniṣṭhamiti bhāvaḥ /
'bhāgeṣu' padeṣumukhādiṣu ca /
'kalpyata' iti /
prādhānyāditi bhāvaḥ /
itīti hetau /
'vyañjakatvamukhena' vyañjakatvaprādhānyena /
'dhvanivyavahāraḥ' padaprakāśo dhvaniriti vyavahāraḥ /
'aniṣṭasye'tyādigranthamavatārayati locane--nanvityādi /
smārakāṇyevetyantaḥ 'aniṣṭasya śrutiryadvadāpādayati duṣṭatām /
śrutiduṣṭāviṣu vyaktaṃ tadvādiṣṭasmṛtirguṇam //
padānāṃ smārakatve 'pi padamātrāvabhāsinaḥ /
tena dhvaneḥ prabhedeṣu sarvaṣvevāsti ramyatā //
vicchittiśobhinaikena bhūṣaṇeneva kāminī /
padadyotyena sukaverdhvaninī bhāti bhāratī //
' iti parikaraślokāḥ
yas tv alakṣya-krama-vyaṅgyo dhvanir varṇa-padādiṣu /
vākye saṅghaṭanāyāṃ ca sa prabandhe 'pi dīpyate
yastvalakṣyakramavyaṅgyo dhvanirvarṇapadādiṣu /
vākye saṅghaṭanāyāṃ ca sa prabandhe 'pi dīpyate // 2 //
locanam vāryate /
yathā śrutiduṣṭānāṃ pelavādipadānāmasabhyapelādyarthaṃ prati na vācakatvam /
api tu smārakatvam /
tadvaśācca cārusvarūpaṃ kāvyaṃ śrutiduṣṭam /
tacca śrutiduṣṭatvamanvayavyatirekābhyāṃ bhāgeṣu vyavasthāpyate tathā prakṛte 'pīti tadāha--aniṣṭasyeti /
aniṣṭārthasmārakasyetyarthaḥ /
duṣṭatāmityacārutvam /
guṇamiti cārutvam /
evaṃ dṛṣṭāntamabhidhāya pādatrayeṇa turyeṇa dārṣṭāntikārtha uktaḥ /
adhunopasaṃharati---padānāmiti /
yata eva miṣṭasmṛtiścārutvamāvaiti tena hetunā sarveṣu prakāreṣu nirūpitasya padamātrāvabhāsino 'pi padaprakāśasyāpi dhvane ramyatāsti smārakatve 'pi padānāmiti samanvayaḥ /
apiśabdaḥ kākākṣinyāyenobhayatrāpi sambadhyate /
adhunā cārutvapratītau padasyānvayavyatirekau darśayati---vicchittīti // 1 //
evaṃ kārikāṃ vyākhyāya tadasaṅgṛhītamalakṣyakramavyaṅgyaṃ prapañcayitumāha--yastviti /
tuśabdaḥ pūrvabhedebhyo 'sya viśeṣadyotakaḥ /
varṇasamudāyaśca padam /
tatsamudāyo vākyam /
saṅghaṭanā padagatā vākyagatā ca /
saṅghaṭitavākyasamudāyaḥ prabandhaḥ bālapriyā śaṅkāgranthaḥ /
tataḥ kimitmādirvakṣyamāṇārthakaḥ parihāragranthaḥ /
pelavādipadānāmiti /
'atipelavamatiparimitavarṇaṃ laghutaramudāharati śaṭha' ityādau pelavādiśabdānāmityarthaḥ /
asabhyeti /
asabhyo yaḥ pelādyarthaḥ pelādiśabdārthastaṃ pratītyarthaḥ /
pelaśabdo hi lāṭabhāṣāyāṃ vṛṣaṇavācakaḥ /
navācakatvamiti /
tadarthasya tadvākyārthaghaṭakatvābhāvāditi bhāvaḥ /
pādatrayeṇābhidhāyeti sambandhaḥ /
'tene'ta padasya vivaraṇam---yata ityādi /
nirūpitasyeti pūritam /
apiśabdaḥ smārakatve 'pītyapiśabdaḥ // 2 //
tatra varṇānāmanarthakatvāddyotakatvamasambhavītyāśaṅkyedamucyate--
śaṣau sarepha-saṃyogo ḍhakāraś cāpi bhūyasā /
virodhinaḥ syuḥ śṛṅgāre te na varṇā rasa-cyutaḥ
ta eva tu niveśyante bībhatsādau rase yadā /
tadā taṃ dīpayanty eva te na varṇā rasa-cyutaḥ
śaṣau sarephasaṃyogo ḍhakāraścāpi bhūyasā /
virodhinaḥ syuḥ śṛṅgāre tena varṇā rasacyutaḥ // 3 //
ta eva tu niveśyante bībhatsādau rase yadā /
tadā taṃ dīpayantyeva tena varṇā rasacyutaḥ // 4 //
ślokadvayenānvayavyatirekābhyāṃ varṇānāṃ dyotakatvaṃ darśitaṃ bhavati /
locanam ityabhiprāyeṇa varṇādīnāṃ yathākramamupādānam /
ādiśabdena padaikadeśapadadvitayādīnāṃ grahaṇam /
saptamyā nimittatvamuktam /
dopyate 'vabhāsate sakalakāvyāvabhāsakatayeti pūrvavatkāvyaviśeṣatvaṃ samarthitam // 2 //
bhūyaseti pratyekamabhisambadhyate /
tena śakāro bhūyasetyādi vyākhyātavyam /
rephapradhānassaṃyogarḥ karhrardra ityādi /
virodhina iti /
paruṣā vṛttivirodhinī śṛṅgārasya /
yataste varṇā bhūyasā prayujyamānā na rasāṃścyotanti sravanti /
yadi vā tena śṛṅgāravirodhitvena hetunāvarṇāḥ śaṣādayo rasācchṛṅgārāccyavante taṃ na vyañjayantīti vyatireka uktaḥ /
anvayamāha--ta evatviti /
śādayaḥ /
tamiti bībhatsādikaṃ rasam /
dīpayanti dyotayanti /
kārikādvayaṃ tātparyeṇa vyācaṣṭe---ślokadvayeneti /
yathāsaṃkhyaprasaṅgaparahārārthaṃ bālapriyā ādiśabdeneti /
'padādiṣvi'tyādipadenetyarthaḥ /
saptamyeti /
padādiṣvityādisthayā saptamyetyarthaḥ /
nimittatvamuktamiti /
na tvadhikaraṇatvamiti bhāvaḥ /
dīpyata ityasya vivaraṇam---sakalakāvyāvabhāsakatayāvabhāsata iti /
alakṣyakramastu yo dhvaniḥ samudāyatmakaḥ kāvyaviśeṣaḥ /
saḥ varṇādanimittako dīpyata ityarthādayamarthassidhyatīti bhāvaḥ /
kāvyaviśeṣatvamiti /
dhvaneriti śeṣaḥ // 2 //
pratyekamiti /
śaṣāvityādinā pratyekamityarthaḥ /
bhūyaseti /
prayujyamāno virodhīti śeṣaḥ /
sārārthamāha--paruṣeti /
tallakṣaṇamuktaṃ bhaṭṭedbhaṭena---"śaṣābhyāṃ rephasaṃyogaiḥ ṭavargeṇa ca yojitā /
paruṣā nāma vṛttissyādi"ti /
rasaścyuta iti pāṭhe te na iti padadvayamityāśayena vyācaṣṭe---te varṇā ityādi /
te varṇāḥ śaṣādayaḥ /
rasaṃ śṛṅgāram /
sravanti srāvayanti /
rasacyuta iti pāṭhe tu tenetyekaṃ padamityāha--yadi vetyādi /
tenetyasya vyākhyānam---śṛṅgāretyādi, rasāccyavanta ityasya taṃ na vyañjayantīti ca /
itītyādi /
śaṣāvityādiślokena śakārādivarṇasatve śṛṅgārāvyaktyabhāvarūpo vyatarekaḥ pradarśita ityarthaḥ /
anvayamiti /
śaṣādisatve bībhatsādivyaktarūpamanvayamityarthaḥ /
'ta eve'tyādikārikāyāścaturthapāde rasaścyuta iti pade cālakṣyakramavyaṅgyasya dyotanaṃ yathā--- utkampinī bhayaparaskhalitāṃśukāntā te locane pratidiśaṃ vidhure kṣipantī /
krūreṇa dāruṇatayā sahasaiva dagdhā dhūmāndhitena dahanena na vīkṣitāsi //
locanam ślokābhyāmiti na kṛtam /
pūrvaślokena hi vyatireka ukto dvitīyenānvayaḥ /
asminviṣaye śṛṅgāralakṣaṇe śaṣādiprayogaḥ sukavitvamabhivāñchatā na kartavya ityevaṃphalatvādupadeśasya kārakākāreṇa pūrvaṃ vyatireka uktaḥ /
na ca sarvathā na kartavyo 'pi tu bībhatsādau kartavya eveti paścādanvayaḥ /
vṛttikāreṇa tvanvayapūrvako vyatireka iti śailīmanusartumanvayaḥ pūrvamupāttaḥ /
etaduktaṃ bhavati---yadyapi vibhāvānubhāvavyabhicāripratītisampadeva rasākhāde nibandhanam /
tathāpi viśiṣṭakṣutikaśabdasamarthyamāṇāste vibhāvādayastathā bhavantīti svasaṃvitsiddhamadaḥ /
tena varṇānāmapi śrutisamayopalakṣyamāṇārthānapekṣyapi śrotraikagrāhyo mṛduparuṣātmā bālapriyā pāṭhe tenetyekaṃ padaṃ, rasacyuta iti pāṭhe tu te neti tadadvayamiti bodhyam /
yathā saṃkhyetyādi /
ślokābhāyāmiti nirdeśe dvābhyāṃ ślokābhyāṃ pratapāditau yāvanvayavyatirekau tābhyāmityarthasya pratītyā yathāsaṅkhyamanvayasya prasaktirbhavatī, ślokadvayeneti nirdeśe tu ślokātmakadvyavayavaghaṭitasamudāyena pratipāditau yāvanvayavyatirekau tābhyāmityarthasya pratītyā yathāsaṅkhyamanvayasya prasaktirbhavati, ślekadvayeneti nirdeśe tu ślokātmakadvyavayavaghaṭitasamudāyena pratipāditau yāvanvayavyatirekau tābhyāmityarthasya pratītyāna tatprasaktiriti bhāvaḥ /
nanvatra yathāsaṅkhyamastvityatrāha--pūrvetyādi /
kārikāyāmādau vyatirekapradarśanasya būjamāha---asminnityādi /
tarhi vṛttāvanyathā kathane kiṃ bījamityatrāha---vṛttītyādi /
vibhāvādīnāmeva rasvayañjakatvādvarṇādīnāntāt kathamityaśaṅkāṃ pradarśya pariharati---etadityādi /
viśiṣṭeti /
viśiṣṭā upanāgarakādivṛttiviśiṣṭā tadviṣayiketi yāvat /
śrutiḥ śravaṇaṃ yeṣāntaiḥ śabdaiḥ samarpyamāṇā ityarthaḥ /
tatheti /
rasāsvādanibandhanānītyarthaḥ /
varṇānāmapīti /
'svabhāva' ityanenāsya sambandhaḥ /
śrutīti /
atra hi te ityetatpadaṃ rasamayatvena sphuṭamevāvabhāsate sahṛdayānām /
padāvayavena dyotanaṃ yathā--- vriḍāyogānnatavadanayā sannadhāne gurūṇāṃ baddhotkampaṃ kucakalaśayormanyumantarnigṛhya /
locanam svabhāvo rasāsvāde sahakāryeva /
ata eva ca sahakāratāmevābhidhātuṃ nimittasaptamī kṛtā varṇapadādiṣviti /
na tu varṇareva rasābhivyaktiḥ, vibhāvādisaṃyogāddhi rasaniṣpattirityuktaṃ bahuśaḥ /
śrotraikagrāhyo 'pi ca svabhāvo rasaniṣyande vyāpriyata eva, apadagītadhvanivat puṣkaravādyaniyamitaviśiṣṭajātikaraṇaghrādyanukaraṇaśabdavacca /
pade ceti /
pade ca satītyarthaḥ /
tena rasapratītarvibhāvādereva /
te vibhavādayo yadā viśiṣṭena kenāpi padenārpyamāmā rasacamatkāravidhāyino bhavanti tadā padasyaivāsau mahimā samarpyata iti bhāvaḥ /
atra hīti /
vāsavadattādāhākarṇanaprabuddhaśokanibharasya vatsarājasyedaṃ paridevitavacanam /
tatra ca śoko nāmeṣṭajanavināśaprabhava iti tasya janasya ye bhrūkṣepakaṭākṣaprabhṛtayaḥ pūrvaṃ rativibhāvatāmavalambante sma ta evātyantavinaṣṭāḥ santa idānīṃ smṛtigocaratayā nirapekṣabhāvatvaprāṇaṃ karuṇamuddīpayantīti sthitam /
te locane iti tacchabdasyallocanagatasvasaṃvedyāvyapadeśyānantaguṇagaṇasmaraṇākāradyotako rasasyāsādhāraṇanimittatāṃ prāptaḥ /
tena yatkenaciccoditaṃ parihṛtaṃ ca tanmithyaiva /
tathāhi codyam--prakāntaparāmarśakasya tacchabdasya kathamiyati sāmarthyamiti /
uttaraṃ ca---rasāviṣṭo 'tra parāmraṣṭeti /
bālapriyā śrutisamaye upalakṣyamāṇo jñāyamāno yo 'rthastadanapekṣyapītyarthaḥ /
mṛdupuruṣātmeti /
mṛdutvaparuṣatvarūpa ityarthaḥ /
rasaniṣyande vyāpriyata iti /
rasāsvāde sahakārītyarthaḥ /
dṛṣṭāntamāha--apadetyādi /
padarahitagānaśabdavadityarthaḥ /
ghradyanuhāreti ca pāṭhaḥ /
pade ca satīti /
padaviśeṣasatvanimi kañcetyarthaḥ /
asya bhāvamāha---tenetyādi /
te rasāsvādahetavaḥ /
tasya janasyeti /
vāsavadattātmakeṣṭajanasyetyarthaḥ /
iti sthitamiti /
iti vastusthitirityarthaḥ /
tacchabda iti anubhūtārthaka iti bhāvaḥ /
spaṣṭamidaṃ kāvyaprakāśādau /
tadityādi /
vaktṛnāyakagataṃ tathāvidhaguṇagaṇasmaraṇaṃ smaraṇaviṣayaguṇagaṇaṃ vā dyotayatītyarthaḥ /
prāpta iti /
tatsmaraṇasya śokoddīpakatvāditi bhāvaḥ /
teneta /
yato 'tra tacchabdo 'nubhūtārthakaḥ smaraṇākāradyotakaśca tata ityarthaḥ /
anutthānopahitamityanenāsya sambandhaḥ /
mathyaiva parihṛtamityanvayaḥ /
iyatīti uktārthabodana ityarthaḥ /
rasāviṣṭa ityādi /
tallocanagatatathāvidhaguṇagaṇaṃ buddhau kṛtvā rasāviṣṭena vaktrā te ityuktam, sa evārthaḥ pratipattrāpi parāmṛśyata iti bhāvaḥ /
parāmraṣṭā locanam tadubhayamanutthānopahatam /
yatra hyanuddiśyamānadharmāntarasāhityayogyadharmayogitvaṃ vastuno yacchabdenābhidhāya tadbuddhisthadharmāntarasāhityaṃ tacchabdena nirvācyate /
tatrocyate--'yattadornityasambandhatvaṃ' iti, tatra pūrvaprakrāntaparāmarśakatvaṃ tacchabdasya /
yatra punarnimittopanatasmaraṇaviśeṣākārasūcakatvaṃ tacchabdasya 'sa ghaṭa' ityādau yathā, tatra kā parāmarśakatvakathetyāstāmalīkaparāmarśakaiḥ paṇḍitammanyaiḥ saha vivādena /
utkampinītyādinā tadīyabhayānubhāvotprekṣaṇam /
mayānirvāhitapratīkāramiti śokāveśasya vibhāvaḥ /
te iti sātiśayavibhramaikāyatanarūpe apa locane vidhure kāndiśīkatayā nirlakṣe kṣipantī kastrātā kvāsāvāryaputra iti tayorlocanayostādṛśīcāvastheti sutarāṃ śokoddīpanam /
krūreṇeti /
tasyāyaṃ svabhāva eva /
kiṃ kurutāṃ tathāpi ca dhūmenāndhīkṛto draṣṭumasamartha iti na tu savivekasyedṛśānucitakāritvaṃ sambhāvyate, iti smaryamāṇaṃ tadīyaṃ saundaryamidānīṃ sātiśayaśokāveśavibhāvatāṃ prāptamiti /
te śabde sati sarvo 'yamartho nirvayūḍhaḥ /
evaṃ tatra tatra vyākhyātavyam /
bālapriyā parāmarśakartā /
yatra hītyādi /
yatra yo vidvān sa pūjya ityādau /
anūddiśyamāneti anūdekṣyamāṇeti ca pāṭhaḥ /
tathāvidhaṃ yaddharmāntaraṃ pūjyatvādikaṃ tatsāhityasya yogyaḥ prayojako yo dharmo vidvattvādiḥ tadyogitvaṃ tatsambandha ityarthaḥ /
yacchabdena yacchabdaghaṭitavākyena /
taditi /
tadbuddhisthañca yaddharmāntaraṃ viddhattvādakaṃ tasya sāhityaṃ sambandha ityarthaḥ /
nirvācyate bodhyate /
tatra pūrvaprakrāntaparāmarśakatvamiti sambandhaḥ /
madhye saṃvādakathanam---yatrocyata ityādi /
tatreti /
yo vidvān sa pūjya ityādāvityarthaḥ /
pūrveti /
pūrvoktavidvattvādidharmaviśaṣṭopasthāpakatvarūpaṃ pūrvapakrāntaparāmarśakatvamityarthaḥ /
idamupalakṣaṇaṃ 'tadanvaye śuddhimatī' tyādāvapi tadbodhyam. yatreti /
'te locane' ityādāvityarthaḥ /
sa ityādidṛṣṭantakathanam /
kā parāmarśakatvakatheti /
pūrvaprakāntaparāmarśakatvaprasaṅga eva nāstītyarthaḥ /
utkampinītyādineti /
taduktyā gamyamiti bhāvaḥ /
tadīyeti /
tadīyānāṃ vāsavadattāsambandhināṃ bhayānubhāvānāmutkampādīnāmutprekṣaṇamanumānamityarthaḥ /
'vibhāva' ityanenāsya sambandhaḥ /
śokāveśaprakārakathanam--mayetyādi /
anirvāhitaḥ akṛtaḥ pratīkāro yasya tat /
bhayamiti śeṣaḥ /
iti itimatyā /
vibhāvaḥ uddīpanam /
tacchabdadyotyārthakathanaṃ sātiśayetyādi /
kāndiśīkatayā bhayātaśayena /
iti iti buddhyā /
kṣipantīti sambandhaḥ /
krūreṇeti tīkṣṇeneti ca pāṭhaḥ /
tasyāyaṃ svabhāva iti /
dāhakatvādiḥ krūrasvabhāva ityarthaḥ /
krūratve 'pi na tanmātreṇa dagdhā,kintu hetvantareṇāpītyāha--tathetyādi /
dhūmāndhiteneti dahanasya viśeṣaṇaṃ, tacca hetugarbhamiti bhāvaḥ /
upasaṃharati---itītyādi /
te śabde satītyādi /
te iti tiṣṭhetyuktaṃ kimiva na tayā yatsamutsṛjya bāṣpaṃ mathyāsaktaścakitahariṇīhārinetratribhāgaḥ //
ityatra tribhāgaśabdaḥ /
vākyarūpaścālakṣyakramavyaṅgyo dhvaniḥ śuddho 'laṅkārasaṅkīrṇaśceti dvidhā mataḥ /
tatra śuddhasyodāharamaṃ yathā rāmābhyudaye---'kṛtakakupitaiḥ' ityādi locanam tribhāgaśabda iti /
gurujanamavadhīryāpi sā māṃ yatā tathāpi sābhilāṣamanyudainyagarvamantharaṃ vilokitavatītyevaṃ smaraṇena parasparahetukatvaprāṇapravāsavipralambhoddīpanaṃ tribhāgaśabdasannidhau sphuṭaṃ bhātīti /
vākyarūpaśceti /
prathamānirdeśenāvyatirekanirdeśasyāyamabhiprāyaḥ /
varṇapadatadbhāgādiṣu satsvevālakṣyakramo vyaṅgyo nirbhāsamāno 'pi samastakāvyavyāpaka eva nirbhāsate, vibhāvādisaṃyogaprāṇatvāt /
tena varṇādīnāṃ nimittatvamātrameva, vākyaṃ tu dhvaneralakṣyakramasya na nimittatāmātreṇa varṇādivadupakāri, kiṃ tu samagravibhāvādapratipattivyāpṛtatvādrasādimayameva tannirbhāsata iti 'vākya' ityetatkārikāyāṃ bālapriyā padasyaivātra prādhānyamiti bhāvaḥ /
vṛttau 'jhaṭiti kanake'tyādyudāharaṇāntaraṃ prakṣiptamata eva na vivṛtaṃ locane /
pravāsodyatamātmānaṃ gurujanasannidhāne dṛṣṭavatyāḥ prayāyā darśanaprakāraṃ kaścit syayaṃ parāmṛśati ; yadvā--snigdhaṃ prati kathayati--vrījāyogāditi /
gurūṇāṃ pitrādīnām /
kucakalaśayoḥ baddhaḥ kṛta utkampaḥ yena tam /
manyuṃ pravāsanirodhe 'pi tadudyamājjataṃ kopam /
tvaṃ tiṣṭeti māṃ prati na uktaṃ kimiva, uktameva /
yadyataḥ tayā bāṣpaṃ samutsṛjya cakitahariṇova cakitahariṇīnetramiva hāri, yadvā--cakitahariṇyā hāri yannetraṃ tasya tribhāgaḥ tṛtīyo bhāgaḥ /
cakitahariṇīhārīti bhinnaṃ padamāsañjanakrayāvaśeṣaṇamiti vā /
mayi āsakta āsañjina ityanvayaḥ /
tribhāgaśabdasya vyañjakatvaṃ vivṛṇoti--gurujanamityādi /
sābhilāṣeti /
abhilāṣādayo bhāvā netre prakāśitā itibhāvaḥ /
smaraṇeneti /
smaraṇamātragamyam /
parasparahetukatveti /
parasparāsthābandhahetukatvetyarthaḥ /
prathameti /
vākyarūpo dhvaniriti prathamāntanirdeśenetyarthaḥ /
avyatirekanirdeśasya abhedabodhanasya /
ayaṃ vākyantvityādinā vakṣyamāṇaḥ /
satsveva nirbhāsamāno 'pīti sambandhaḥ /
yadyapi varṇapadādaprayuktameva nirbhāsanantathāpītyarthaḥ /
teneti /
vibhāvādisaṃyogaprāṇatvena nirbhāsanādityarthaḥ /
varṇādivaditi vaidharyeṇa dṛṣṭāntaḥ /
samagreti /
samagravibhāvādipratipādakatvādityarthaḥ /
tat vākyam /
itīti hetau /
vākya ityādi /
kārikāsthaṃ vākye ityetadatyarthaḥ /
śalokaḥ /
etaddhi vākyaṃ parasparānurāgaṃ paripoṣaprāptaṃ pradarśayatsarvata eva paraṃ rasatattvaṃ prakāśayati /
alaṅkārāntarasaṅkīrṇo yathā---'smaranavanadīpūreṇoḍhāḥ' ityādiślokaḥ /
locanam rikāyāṃ na nimittasaptamīmātram, api tvananyatra bhāvaviṣayārthamapīti /
śuddha ityarthālaṅkāreṇa kenāpyasaṃmiśraḥ /
kṛtakakupitaibāṣpāmbhobhiḥ sadainyavilokitair- vanamapi gatā yasya prītyā dhṛtāpi tathāmbayā /
navajaladharaśyāmāḥ paśyandiśo bhavatīṃ vinā kaṭhinahṛdayo jīvatyeva priye sa tava priyaḥ //
atra tathā taistaiḥ prakārairmātrā dhṛtāpītyanurāgaparavaśatvena guruvacanollaṅghanamapi tvayā kṛtamiti /
priye priya iti parasparajīvitasarvasvābhimānātmako ratisthāyibhāva uktaḥ /
navajaladharetyasoḍhapūrvaprāvṛṣeṇyajaladālokanaṃ vipralambhoddīpanavibhāvatvenoktam /
jīvatyeveti sāpekṣabhāvatā evakāreṇa karuṇāvakāśanirākaraṇāyoktā /
sarvata eveti /
nātrānyatamasya padasyādhikaṃ kriñcadrasavyaktihetutvamityarthaḥ /
rasatattvamiti /
vipralambhaśṛṅgārātmatatvam /
smaranavanadīpūreṇoḍhāḥ punargurusetubhir- yadapi vidhṛtāḥ tiṣṭhantyārādapūrṇamanorathāḥ /
tadapi likhitaprakhyairaṅgaiḥ parasparamunmukhā nayananalinīnālānītaṃ pibanti rasaṃ priyāḥ //
bālapriyā netyādī /
tatsaptamyartho nimittamātraṃ neti yāvāt /
ananyatreti /
ananyatrabhāvaḥ tadanyatra sambhavābhāvaḥ, tadrūpo yo viṣayasya artho yasya tat /
vākya iti saptamyartho viṣayaścetyarthaḥ /
kṛtaketi /
tṛtīyāntānāṃ dhṛtātītyanenānvayaḥ /
yasya prītyā yasmin mayi premṇā /
dhṛtā uparuddhā /
vyācaṣṭe--atretyādi /
kṛtamitīti /
vyajyata iti śeṣaḥ /
priye priya itīti /
ityābhyāmityarthaḥ /
uktaḥ vyañjitaḥ /
navajaladharatīti /
ityanenetyarthaḥ /
jīvatyevetyevakāreṇa sāpekṣabhāvatoktetyanvayaḥ /
smareti /
vidhṛtāstiṣṭhantyārādapūrṇeti ca pāṭhaḥ /
prāvṛṣeṇyaḥ prāvṛṣibhavaḥ /
pravāhatvārope gamyaṃ sādharmyamāha---sarabhasetyādi /
ūḍhā ityanenātra vivakṣita māha---parasparetyādi /
punarityasya vivaraṇamanantaramiti, gurupadenārthāntarañja atra hi rūpakeṇa yathoktavyañjakalakṣaṇānugatena prasādhito rasaḥ sutarāmabhivyajyate /
alakṣyakramavyaṅgyaḥ saṅghaṭanāyāṃ bhāsate dhvanirityuktaṃ tatra saṅghaṭanāsvarūpameva tāvannirūpyete---
asamāsā samāsena madhyamena ca bhūṣitā /
tathā dīrgha-samāseti tridhā saṅghaṭanoditā
asamāsā samāsena madhyamena ca bhūṣitā /
tathā dīrghasamāseti tridhā saṅghaṭanoditā // 5 //
kaiścit /
locanam rūpakeṇeti /
smara eva navanadīpūraḥ prāvṛṣeṇyapravāhaḥ sarabhasameva pravṛddhatvāt tenoḍhāḥ parasparasāṃmukhyamabuddhipūrvameva nītāḥ /
anantaraṃ guravaḥ śvaśrūprabhṛtaya eva setavaḥ, icchāprasararodhakatvāt /
ata ca guravo 'laṅdhyāḥ setavastaiḥ vidhṛtāḥ pratihatecchāḥ /
ata evāpūrṇamanorathāstiṣṭhanti /
tathāpi parasparonmukhatālakṣaṇenānyonyatādātmyena svadehe sakalavṛttinirodhāllikhitaprāyairaṅgairnayanānyeva nalinīnālāni tairānītaṃ rasaṃ parasparābhilāṣalakṣaṇamāsvādayanti parasparābhilāṣātmakadṛṣṭicchaṭāmiśrīkārayuktyāpi kālamativāhayantīti /
nanu nātra rūpakaṃ nirvayūḍhaṃ haṃsacakravākādirūpeṇa nāyakayugalasyārūpitatvāt /
te hi haṃsādyā ekanalinīnālānītasalilapānakrīḍādiṣūcitā ityāśaṅkyāha---yathoktavyañjaketi /
uktaṃ hi pūrvam--'vivakṣātatparatvena' ityādau 'nātinirvahaṇaiṣitā' iti /
prasādhita iti /
vibhāvādibhūṣaṇadvāreṇa raso 'pi prasādhita ityarthaḥ // 3.//
,4 //
saṅghaṭanāyāmiti bāve pratyayaḥ, varṇādivacca nimittamātre saptamī /
uktamiti /
kārikāyām /
nirūpyata iti /
guṇebhyo viviktatayā vicāryata iti yāvat /
rasāniti bālapriyā vivakṣitamityāha---atha cetyādi /
tadapītyasya vivaraṇam--tathāpīti /
parasparamunmukhā ityetallikhitaprakhyairityasyopapādakamityāha---parasparetyādi /
gamyaṃ sādharmyaṃ darśayati--svadeha ityādi /
vṛttīti /
ceṣṭetyarthaḥ /
aṅgairityupalakṣaṇe tṛtīyā /
rasamityādi /
parasparābhilāṣarūpaṃ jalamityarthaḥ /
tātparyamāha---paraspareti /
parasparābhilāṣātmakānāṃ parasparābhilāṣaṃ prakāśayantīnāṃ dṛṣṭicchaṭānāṃ yo miśrīkārastasya yuktyā yojanayetyarthaḥ /
priyā ityatra haṃsacakravāketyatrāpyekaśeṣo bodhyaḥ /
arūpitatvāditi /
arūpaṇādityarthaḥ /
tathā rūpaṇe yuktimāha--tehītyādi /
nanvatra kathaṃ rūpakeṇa rasasyālaṅkṛtatvamityata āha--vibhāvādītyādi // 3.//
,4 //
bhāve pratyaya iti /
bhāvarūpārthe yuc pratyaya ityarthaḥ /
saptatamīti /
saṅghaṭanāyāmityatra saptamītyarthaḥ /
tāṃ kevalamanadyedamucyate--
guṇān āśritya tiṣṭhantī mādhuryādīn vyanakti sā /
rasān . . . . . . . . . . . . . . .
guṇānāśritya tiṣṭhantī māduryādīnvyanakti sā /
rasān--- sā saṅghaṭanā rasādīn vyanakti guṇānāśritya tiṣṭhantīti /
atra ca vikalpyaṃ guṇānāṃ saṅghaṭanāyāścaikyaṃ vyatireko vā /
vyatireke 'pi dvayīgatiḥ /
guṇāśrayā saṅghaṭanā, saṅghaṭanāśrayā vā guṇā iti /
tatraikyapakṣe saṅghaṭanāśrayaguṇapakṣe ca guṇānātmabhūtānādeyabhūtānvāśrityatiṣṭhantī saṅghaṭanā locanam kārikāyāṃ dvitīyārdhasyādyaṃ padam. 'rasāṃstanniyame heturaucityaṃ vaktṛvācyayoḥ' iti kārikārdham /
bahuvacanenādyarthaḥ saṅgṛhīta iti darśayati--rasādīnita /
atra ceti /
asminneva kārikārdhe /
vikalpenedamarthajātaṃ kalpayituṃ vyākhyātuṃ śakyam kiṃ tadityāha--guṇānāmiti /
trayaḥ pakṣā ye sambhāvyante te vyākhyātuṃ śakyāḥ /
kathamityāha--tatraikyapakṣa iti /
ātmabhūtāniti /
svabhāvasya kalpanayā pratapādanārthaṃ pradarśitabedasya svāśrayavācoyuktirdṛśyate śiśapāśrayaṃ vṛkṣatvamiti /
ādheyabhūtāniti /
saṅghaṭanāyā dharmā guṇā iti bhaṭṭodbhaṭādayaḥ, dharmāśca dharmyāśritā iti bālapriyā kutroktamityata āha---kārikāyāmiti /
saṅghaṭano ditetyatra kartṛpadaṃ pūrayati vṛttau---'kaiścidi'ti /
tāmityādyavatārikā /
'rasāni'tyantaḥ kārikāpāṭha iti darśayati locane---rasānityādi /
rasādīnityarthaḥ /
kathaṃ labdha ityata āha---bahvityādi /
bahuvacanena rasāniti bahuvacanena /
atretyasya vyākhyānam---asminnityādi /
'vikalpyam' ityetatprakṛtānurodhena vyācaṣṭe---vikalpenetyādi /
idaṃ vakṣyamāṇam /
śakyamiti /
vikalpyamityasya vikalpena kalpyamiti vigraha iti bhāvaḥ /
bhāvamāha--traya ityādi /
vṛttau---'vyatireko ve'ti /
bhedo vetyarthaḥ /
'dvayī gati'riti /
dvaividhyamityarthaḥ /
kathaṃ dvaividhyamityatrāha--'guṇāśraye' tyādi /
saptamyantapakṣapadayorartha ityanena sambandhaḥ /
'ātmabhūtāni'ti /
svābhinnānityarthaḥ /
'ādheyabhūtāni'ti /
svaniṣṭhānityarthaḥ /
'ityayamartha' iti /
kārikāyā iti śeṣaḥ /
gumasaṅghaṭanayoraikyapakṣe "guṇānāśritya tiṣṭhantī"tyādhārādheyabhāvena nirdeśasyopapattindarśayati locane---svabhāvasyetyādi /
svabhāvasya pratipādanārthaṃ vastusvabhāvaṃ pratipādayitum /
kalpanayā pradarśito bhedo yatra tasya /
svābhinnasyāpi vastunassvasmādbhedaṃ parikalpyetyarthaḥ /
svāśrayeti /
svāśrayatvena kathanamityarthaḥ /
jātivyaktyoraikyamatānurodhena dṛṣṭāntamāha---śiṃśapetyādi /
itīti /
ityādītyarthaḥ /
rasādīn vyanaktītyayamarthaḥ /
yadā tu nānātvapakṣe gumāśrayasaṅghaṭanāpakṣaḥ tadā gumānāśritya tiṣṭhantī gumaparatantrasvabhāvā na tu guṇarūpaivetyarthaḥ /
kiṃ punarevaṃ vikalpanasya prayojanamiti? abhidhīyate---yadi gumāḥ saṅghaṭānā cetyekaṃ tattvaṃ saṅghaṭanāśrayā vā guṇāḥ, tadā saṅghaṭanāyā iva gumānāmaniyataviṣayatvaprasaṅgaḥ /
guṇānāṃ hi mādhuryaprasādaprakarṣaḥ karuṇavipralambhaśṛṅgāraviṣaya eva /
raudrādbhutādiviṣayamojaḥ /
mādhuryaprasādau rasabhāvatadābhāsaviṣayāveveti viṣayaniyamo locanam prasiddho mārgaḥ /
gumaparatantreti /
atra nādārādheyabhāva āśrayārthaḥ /
na hi guṇeṣu saṅghaṭanā tiṣṭhatīti /
tena rājāśrayaḥ prakṛtivarga ityatra yathā rājāśrayaucityenāmātyādiprakṛtaya ityayamarthaḥ, evaṃ guṇeṣu paratantrasvabhāvā tadāyattā tanmukhaprekṣiṇī saṅghaṭanetyayamartho labhyataiti bhāvaḥ /
saṅghaṭanāyā iveti /
prathamapakṣe tādātmyena samānayogakṣematvāditaratra tu dharmatveneti bhāvaḥ /
bhavatvaniyataviṣayatetyāśaṅkyāha---guṇānāṃ hīti /
hiśabdastuśabdārthe /
na tvevamupapadyate, āpadyate tu nyāyabalādityarthaḥ /
sa bālapriyā dṛśyata ityanena sambandhaḥ, vṛkṣatvaśiṃśapayoraikye 'pi bhedakalpanayā śiṃśapāyā vṛkṣatvāśrayatvakathanaṃ yathā, tathā prakṛte 'pīti bhāvaḥ /
ādheyabhūtānityatropaṣṭambhakamāha---saṅghaṭanāyā ityādi /
guṇaparatantrasvabhāveti vyākhyāne bījamāha---atretyādi /
āśrayārthaḥ āśrayaśabdārthaḥ /
netyatra hetumāha---na hītyādi /
teneti /
āśrayapadamukhyārthasya bādhenetyarthaḥ /
labhyata ityanenāsya sambandhaḥ /
rājāśrayaucityeneti /
rājāśrayaśabdārthasyānvayayogyatvāyetyarthaḥ /
phalarūpahetau tṛtīyā /
asyānantaraṃ "rājaparatantrā amātyādiprakṛtaya" iti paṭhanīyaṃ , rājaparatantrā iti pāṭhābhāve tatpadamadhyāhāryam /
evamiti /
tathetyarthaḥ. guṇeṣu paratantretyādereva vivaraṇam--tadāyatteti /
vṛttau 'kim' ityādi codyam /
'abhidhīyata' ityādyuttaram /
'ekaṃ tatvam' iti /
ekaḥ padārtha ityarthaḥ /
saṅghaṭanāyā ivetyādigranthasya bhāvamāha locane--prathamapakṣa ityādi /
prathamapakṣe ekaṃ tatvamiti pakṣe /
guṇasaṅghaṭanayoriti śeṣaḥ /
samānayogakṣematvāt tulyasvabhāvatvāt /
itaratra saṅghaṭanāśrayā guṇā iti pakṣe /
dharmatvena saṅghaṭanādharmatvena /
tulyayogakṣematvādityanuṣaṅgaḥ /
aniyataviṣayatvaprasaṅga ityetadvivṛṇoti---na tvevamityādi /
evamiti /
aniyataviṣayatvamityarthaḥ /
na tu upapadyata iti /
guṇānāṃ niyataviṣayatvasya vyavasthitatvāditi bhāvaḥ /
āpadyate prasajyate /
ityāśaṅkyāheti /
itīṣṭāpattiṃ vārayatītyarthaḥ /
tuśabdārthe avadhāraṇārthe /
vyavasthitaḥ, saṅghaṭanāyāstu sa vighaṭate /
tathā hi śṛṅgāre 'pi dīrghasamāsā dṛśyate raudrādiṣvasamāsā ceti /
tatra śṛṅgāre dīrghasamāsā yathā---'mandārakusumareṇupiñjaritālakā' iti /
yathā vā--- anavaratanayanajalalavanipatanaparimuṣitapattralekhaṃ te /
karatalaniṣaṇṇamabale vadanamidaṃ kaṃ na tāpayati //
ityādau /
tathā raudrādiṣvapyasamāsā dṛśyate /
yathā--'yo yaḥ śastraṃ bibharti svabhujagurumatadaḥ' ityādau /
tasmānna saṅghaṭanāsvarūpāḥ, na ca saṅghaṭanāśrayā guṇāḥ /
nanu yadi saṅghaṭanā guṇānāṃ nāśrayastatkimālambanā ete parikalpyantām /
ucyate--
pratipāditamevaiṣāmālambanam /
locanam iti /
yo 'yaṃ guṇeṣu niyama ukto 'sāvirthaḥ /
tathātve lakṣyadarśanameva hetutvenāha---tathā hīti /
dṛśyata ityuktaṃ darśanasthānamudāharaṇamāsūtrayati---tatreti /
nātra śṛṅgāraḥ kaścidityāśaṅkya dvitīyamudāharaṇamāha---yathā veti /
eṣā hi pramayakupitanāyikāprasādanāyoktarnāyakasyeti /
tasmāditi /
naitadvyākhyānadvayaṃ kārikāyāṃ yuktamiti yāvat /
kimālambanā iti /
śabdārthālambanatve hi tadalaṅkārebhyaḥ ko viśeṣa ityuktaṃ cirantanairiti bhāvaḥ /
pratipāditameveti /
asmanmūlagranthakṛtetyarthaḥ /
bālapriyā sa vighaṭata ityatra tatpadaṃ vyācaṣṭe--yo 'yamityādi /
niyama ukta iti /
śṛṅgārādāvasamāsaiva saṅghaṭanā, raudrādau dīrghasamāsaiveti niyama iti bhāvaḥ /
vighaṭata ityasya vyabhicaratītyarthaḥ /
tathātva iti /
niyamavighaṭana ityarthaḥ /
āsūtrayati pradarśayati /
udāharaṇāntaramavatārayati--nātretyādi /
anubhāvāderapratītyeti bhāvaḥ /
anavarateti /
anavarataṃ yannayanajalalavanipatanaṃ tena parimuṣitā apahṛtā patralekhā yasmiṃstat /
te tava /
idaṃ vadanamiti sambandhaḥ /
bhāvamāha--naitadityādi /
'kimālambane'ti codyāśayamāha--śabdetyādi /
guṇānāmiti śeṣaḥ /
ko viśeṣa iti /
viśeṣo na bhavedityarthaḥ /
mūlagrantheti /
kāriketyarthaḥ /
na caiṣāmityādigranvasya tātparye vivṛṇoti---na hītyādi /
aikyamiti /
vastunoriti śeṣaḥ /
guṇālaṅkārayoriti yāvat /
tamarthamavalambante ye 'ṅginaṃ te guṇāḥ smṛtāḥ /
aṅgāśritāstvalaṅkārā mantavyāḥ kaṭakādivat //
iti /
athavā bhavantu śabdāśrayā eva guṇāḥ, na caiṣāmanuprāsāditulyatvam /
yasmādanuprāsādayo 'napekṣitārthaśabdadharmā eva pratapāditāḥ /
guṇāstu vyaṅgyaviśeṣāvabhāsivācyapratipādanasamarthaśabdadharmā eva /
śabdadharmatvaṃ caiṣāmanyāśrayatve 'pi śarīrāśrayatvamiva śauryādīnām /
nanu yadi śabdāśrayā guṇāstatsaṅghaṭanārūpatvaṃ tadāśrayatvaṃ vā teṣāṃ prāptameva /
na hyasaṅghaṭitāḥ śabdā arthaviśeṣapratipādyarasādyāśritānāṃ guṇānāmavācakatvādāśrayā bhavanti /
locanam athaveti /
na hyekaśritatvādevaikyaṃ, rūpasya saṃyogasya caikyaprasaṅgāt /
saṃyoge dvitīyamapekṣyamiti cet---ihāpi vyaṅgyopakārakavācyāpekṣāstyeveti samānam /
na cāyaṃ mama sthitaḥ pakṣaḥ, api tu bhavatveṣāmavivekināmabhiprāyeṇāpi śabdadharmatvaṃ śauryādīnāmiva śarīradharmatvam /
avivekī hi aupacārikatvavibhāgaṃ vivektumasamarthaḥ /
tathāpi na kaściddoṣa ityevamparametaduktamityetadāha---śabdadharmatvamiti /
anyāśrayatve 'pīti /
ātmaniṣṭhatve 'pītyarthaḥ /
śabdāśrayā iti /
upacāreṇa yadi śabdeṣu guṇāstadedaṃ tātparyam--śṛṅgārādirasābhivyañjakavācyapratipādanasāmarthyameva śabdasya mādhuryam /
tacca śabdagataṃ viśiṣṭaghaṭanayaiva labhyate /
atha saṅghaṭanā na vyatiriktā kācit, api tu saṅghaṭitā eva bālapriyā aikyaprasaṅgāditi /
ghaṭādyekadravyādyāśritatvāditi bhāvaḥ /
aikyaprasaṅga pariharati--saṃyoga ityādi /
dvitīyamapekṣyamiti /
saṃyogarūpakāryasya dvayorutpatyā svasmin yasya saṃyogo jāyate taṃ prati tasyāpekṣāstītyarthaḥ /
rūpasya tvekasminnevotpattyā na dvitīyāpekṣeti bhāvaḥ /
parihāraprakārastulya ityāha--'ihe'tyādi /
ihāpi guṇeṣvapi /
vyaṅgyeti /
anena 'guṇāstu vyaṅgye'tyādigrantho vivṛtaḥ /
śabdadharmatvañcetyādigranthamavatārayati---na cetyādi /
ayaṃ sthitaḥ mama pakṣo neti yojanā /
eṣāmiti /
guṇānāmityarthaḥ /
śabdadharmatvaṃ bhavatvita sambandhaḥ /
aupacārikatvavibhāgamiti /
aupacārikatvasya mukhyatvādbhedamityarthaḥ /
vivektuṃ jñātum /
etaduktamathavetyādyuktam /
ityetaditi /
uktamityarthaḥ /
ātmaniṣṭhatve 'pīti /
ātmapadena rasaḥ jīvātmā ca grāhyaḥ /
'yadi śabdāśrayā' ityādi 'prāptameve'tyantagranthasya tātparyamāha---upacāreṇetyādi /
'guṇā'ityantasya vivaraṇam---upacāreṇetyādi /
idamiti /
anupadaṃ naivam ; varṇapadavyaṅgyatvasya rasādīnāṃ pratipāditatvāt /
locanam śabdāḥ, tadāśritaṃ tatsāmathyamiti saṅghaṭanāśritamevetyuktaṃ bhavatīta tātparyam /
nanu śabdadharmatvaṃ śabdaikātmakatvaṃ vā tāvatāstu, kimayaṃ madhye saṅghaṭanānupraveśa ityāśaṅkya sa eva pūrvapakṣavādyāha---na hīti /
arthaviśeṣairna tu padāntaranirapekṣaśuddhapadavācyaiḥ sāmānyaiḥ pratipādyā vyaṅgyā ye rasabhāvatadābhāsatatpraśamāstadāśritānāṃ mukhyatayā tanniṣṭhānāṃ guṇānāmasaṅghaṭitāḥ śabdā āśrayā na bhavantyupacāreṇāpīti bhāvaḥ /
atra hetuḥ--avācakatvāditi /
na hyasaṅghaṭitāḥ vyaṅgyopayoginirākāṅkṣarūpaṃ vācyamāharityarthaḥ /
etatpariharati---naivamiti /
varṇavyaṅgyo hi yāvadrasa uktastāvadavācakasyāpi padasya śravaṇamātrāvaseyena svasaubhāgyena varṇavadeva yadrasābhivyaktihetutvaṃ sphuṭameva lakṣyata iti tadeva mādhuryādīti kiṃ saṅghaṭanayā? tathā ca padavyaṅgyo yāvaddhvaniruktastāvacchuddhasyāpi padasya svārthasmārakatvenāpi rasābhivyaktiyogyārthavabhāsakatvameva mādhuryādīti tatrāpi kaḥ saṅghaṭanāyā upayogaḥ /
bālapriyā vakṣyamāṇamityarthaḥ /
tacca śabdagatamiti /
uktasāmarthyarūpaṃ śabdāśritaṃ sāmarthyañcetyaḥ /
viśiṣṭeti /
viśiṣṭā yā śabdāntarasaṅghaṭanā tathaiva labhyata ityarthaḥ /
tataḥ kimata āha--athetyādi /
atha atha ca /
na vyatiriktā na śabdādbhinnā /
tadāśritaṃ saṅghaṭitaśabdāśritam /
tat pūrvoktam /
itīti hetau /
saṅghaṭanāśritamiti /
saṅghaṭanārūpatvamapyuktarītyā bodhyam /
nanviti /
guṇānāmiti śeṣaḥ. tāvateti /
upacāreṇetyarthaḥ /
sa evāhetyanena 'tacca śabdagataṃ viśiṣṭaghaṭanayaive'ti granthenāyamarthaḥ /
svayaṃ pradarśiti iti prakāśyate /
arthaviśeṣairiti /
parasparasākāṅkṣakṣapadasamudāyapratipādyairvibāvādirūpairityarthaḥ /
anena labdhaṃ vyāvartyamāha---na tvityādi /
sāmānyairiti /
sāmānyarūpā arthāḥ padavācyā ityuktaṃ prāk /
avācakatvādityasyānanubhāvakatvādityarthamabhipretya vyācaṣṭe---na hītyādi /
śabdā iti śeṣaḥ /
vācyamāhuḥ vākyārthamanubhāvayanti /
varṇetyādigranthasya bhāvaṃ vivṛṇoti---varmavyaṅgyo hītyādi /
yāvat yataḥ /
uktaḥ 'yastvalakṣyakramavyaṅgya' ityādinā pradarśitaḥ /
tāvat tataḥ /
avācakasyāpi svārthāsmārakasyāpi /
padasya varṇasamudāyarūpasya /
varṇavat varṇasyeva /
sphuṭameva labhyata iti /
kaimutyanyāyeneti bhāvaḥ /
tathāceti /
svārthāsmārakasyāpi padasya rasābhivyaktitahetutve siddhe cetyarthaḥ /
śuddhasyāpīti /
asaṅghaṭitasyāpītyarthaḥ /
abhyupagate vā vākyavyaṅgyatve rasādīnāṃ na niyatā kācitsaṅghaṭanā teṣāmāśrayatvaṃ pratipadyata ityaniyatasaṅghaṭanāḥ śabdā evaṃ guṇānāṃ vyaṅgyaviśeṣānugatā āśrayāḥ /
nanu mādhurye yadi nāmaivamucyate taducyatām ; ojasaḥ punaḥ kathamaniyatasaṅghaṭanaśabdāśrayatvam /
na hyasamāsā saṅghaṭanā kadācidojasa āśrayatāṃ pratapadyate /
ucyate--
yadi na prasiddhimātragrahadūṣitaṃ cetastadatrāpi na na brūmaḥ /
ojasaḥ kathamasamāsā saṅghaṭanā nāśrayaḥ /
yato raudrādīn hi prakāśayataḥ kāvyasya dīptiroja iti prākpratipādatam /
taccaujo yadyasamāsāyāmapi saṅghaṭanāyāṃ syāttatko doṣo bhavet /
na locanam nanu vākyavyaṅgye dhvanau tarhyavaśyamanupraveṣṭavyaṃ saṅghaṭanayā svasaundarya vācyasaundaryaṃ v, tayā vinā kuta ityāśaṅkyāha---abhyupagata iti /
vāśabdo 'piśabdārthe, vākyavyaṅgyatve 'pītyatra yojyaḥ /
etaduktaṃ bhavati--anupraviśa tatra saṅghaṭanā, na hi tasyāḥ sannidhānaṃpratyācakṣmahe /
kiṃ tu mādhuryasya na niyatā saṅghaṭanā āśrayo vā svarūpaṃ vā tayā vinā varṇapadavyaṅgye rasādau bhāvrānmādhuryādeḥ vākyavyaṅgye 'pi tādṛśīṃ saṅghaṭanāṃ vihāyāpi vākyasya tadrasavyañjakatvātsaṅghaṭanā sannihitāpi rasavyaktāvaprayojiketi /
tasmādaupacārikatve 'pi śabdāśrayā eva guṇā ityupasaṃharati--śabdā eveti /
nanviti /
vākyavyaṅgyadhvanyabhiprāyeṇedaṃ mantavyamiti kecit /
bālapriyā nanvityādi /
saṅghaṭanayā saṅghaṭanāviśeṣeṇa /
sveti /
vākyasaundaryamityarthaḥ /
vṛttau 'teṣām' iti /
guṇānāmityarthaḥ /
'vyaṅgyaviśeṣānugatā' iti /
vyaṅgyaviśeṣāvabhāsina ityarthaḥ /
'abhyupagata' ityādigranthasya bhāvamāha locane--etadityādi /
māduryasyeti /
mādhuryāderityarthaḥ /
Original text: Dhvanyāloka with Abhinavagupta's Locana and Rāmaśāraka's Bālapriya · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0