Language

ENहिગુ
Scripture Library

Dhvanyāloka with Abhinavagupta's Locana and Rāmaśāraka's Bālapriya (with commentary) · Part 281300

te 'laṅkārāḥ parāṃ chāyāṃ yānti dhvanyaṅgatāṃ gataḥ
śarīrīkaraṇaṃ yeṣāṃ vācyatve na vyavasthitam /
te 'laṅkārāḥ parāṃ chāyāṃ yānti dhvanyaṅgatāṃ gataḥ // 28 //
dhvanyaṅgatā cobhābhyāṃ prakārābhyāṃ vyañjakatvena vyaṅgyatvena ca /
tatreha prakaraṇādyvaṅgyatvenetyavagantavyam /
vyaṅgyatve 'pyalaṅkārāṇāṃ pradhānyavivakṣāyāmeva locanam tvayi lokottareṇa vapuṣā sambhūya sthitā ityatiśayoktirdhvanyate /
āpāte 'pi vikārakāraṇamityāsvādaparamparākriyayāpi vinā vikārātmanaḥ phalasya sampattiriti vibhāvanādhvanirapi /
vibhramamadhordhuryamiti tulyayogitādhvanirapi /
evaṃ sarvālaṅkārāṇāṃ dhvanyamānatvamastīti mantavyam /
na tu yathā kaiścinniyataviṣayīkṛtam /
yathāyogamiti /
kvacidalaṅkāraḥ kvacidvastu vyañjakamityartho yojanīya iti // 2.7 //
nanuktāstāvaccirantanairalaṅkārāsteṣāṃ tu bhavatā yadi vyaṅgyatvaṃ pradarśitaṃ kimiyatetyāśaṅkyāha--evamityādi /
yeṣāmalaṅkārāṇāṃ vācyatvena śarīrīkaraṇaṃ śarīrabhūtātprastutādarthāntarabhūtatayā aśarīrāṇāṃ kaṭakādisthānīyānāṃ śarīratāpādanaṃ vyavasthitaṃ bālapriyā te madhumadanāsavāḥ /
lokāttareṇa vapuṣeti /
netrarūpeṇa bhrūrūpeṇādhararasarūpeṇa ca śarīreṇetyarthaḥ /
madanadhanuṣo bhrūrūpeṇa sthityā madanasya sthitiḥ sidhyatīti bodhyam /
itīti /
itivaktṛkāmukavākyārthapratītyetyarthaḥ /
atiśayoktiriti /
netrādau /
vasantādyabhedapratītyā bhede abhedarūpātiśayoktirityarthaḥ /
tulyayogiteti /
dṛgdvayasya madhośca sāmyavivakṣayā dṛśau vibhramamadhordhuryaṃ vapurityuktyā "nyūnasyāpi viśiṣṭene"tyādinā bhāmahādilakṣitā tulyayogitetyarthaḥ /
'evamanye 'pyalaṅkārā' iti bahuvacanalabdhamarthamāha---evamityādi /
gamyaṃ vyavacchedyamāha---na tvityādi /
na tviti /
tatheti śeṣaḥ /
niyateti /
niyataḥ niyamitaḥ viṣayaḥ alaṅkāraviśeṣarūpāśrayo yasya tatkṛtamityarthaḥ /
dhvanyamānatvamityanuṣajyate // 2.7 //
kimiyateti /
alaṅkārāṇāṃ vyaṅgyatvapradarśanena kiṃ phalamityarthaḥ /
āheti /
śarīrītyādinā tatphalaṃ darśayatītyarthaḥ /
kārikāṃ vyācaṣṭe--yeṣāmityādi /
vācyatveneti hetau tṛtīyā /
cvipratyayārthaṃ darśayan vyācaṣṭe---śarīrabhūtādityādi /
śarīratāpādanamiti /
śarīratvasampādanamityarthaḥ /

vyavasthitatve gamyaṃ hetumāha---sukavināmayatnasampādyatayā /
satyāṃ dhvanāvantaḥpātaḥ /
itarathā tu guṇībhūtavyaṅgyatvaṃ pratipādayiṣyate /
āṅgitvena vyaṅgyatāyāmapi /
alaṅkārāṇāṃ dvayī gatiḥ--kadācidvastumātreṇa vyajyante, kadācidalaṅkāreṇa /
tatra--- vyajyante vastumātreṇa yadālaṅkṛtayastayā /
dhruvaṃ dhvanyaṅgatā tāsāṃ
atra hetuḥ-
. . . . . . . . kāvya-vṛttis tad-āśrayā
atra hetuḥ---- kāvyavṛttistadāśrayā // 29 //
locanam yadi vā vācyatve sati yeṣāṃ śarīratāpādanamapi na vyavasthitaṃ durghaṭamiti yāvat /
te 'laṅkārā dhvanervyāpārasya kāvyasya vāṅgatāṃ vyaṅgyarūpatayā gatāḥ santaḥ parāṃ durlabhāṃ chāyāṃ kāntimātmarūpatāṃ yānti /
etaduktaṃ bhavati---sukavirvidagdhapurandhīvadbhūṣaṇaṃ yadyapi śliṣṭaṃ yojayati, tathāpi śarīratāpattirevāsya kaṣṭasampādyā kuṅkumapītikāyā iva /
ātmatāyāstu kā sambhāvanāpi /
evambhūtā ceyaṃ vyaṅgyatā yā apradhānabhūtāpi vācyamātrālaṅkārebhya utkarṣamalaṅkārāṇāṃ vitarati /
bālakrīḍāyāmapi rājatvamivetyamumarthaṃ manasi kṛtvāha---itarathā tviti // 2.8 //
tatreti /
dvayyāṃ gatau satyām /
atra heturityayaṃ vṛttigrandhaḥ /
kāvyasya kavivyāpārasya bālapriyā sukavīnāmityādi /
vācyatve iti saptamyantam /
neti pṛthak padamityanyathāpi vyācaṣṭe---yadi vetyādi /
'dhvanyaṅgatām' ityatra dhvaniśabdaṃ dvedhā vyācaṣṭe---vyāpārasyetyādi /
kathamaṅgatvamityatrāha----vyaṅgyatayeti /
yadi vetyuktavyākhyānānurodhena bhāvārthamāha---ataduktamityādi /
bhūṣaṇamiti /
upamādikaṃ kuṅkumādikaṃ cetyarthaḥ /
śliṣṭamiti /
saktamityarthaḥ /
atiśliṣṭamiti ca pāṭhaḥ /
śararītāpattiḥ śarīratvasampādanam /
asyeti /
upamāderbhūṣaṇasyetyarthaḥ /
kuṅkumeti /
kuṅkumayuktānulepanaviśeṣaḥ kuṅkumapītikā tasyā ivetyarthaḥ /
ātmatāyā iti /
ātmatvasampādanasyetyarthaḥ /
asyetyanuṣaṅgaḥ /
kā sambhāvanāpīti /
ātmatvasampādanamatikaṣṭasampādyamityarthaḥ /

itarathetyādigranthamavatārayati---evaṃbhūtetyādi /
iyaṃ vyaṅgyatā evambhūtā cetyanvayaḥ /
kathambhūtetyatrāha---yetyādi /
rājatvamiveti /
bālāntarebhyo rājabālasyeti /
śeṣaḥ // 2.8 //
vṛttigrantha iti /
na tu kārikāṃśa iti bhāvaḥ /
"kāvvavṛttistadāśraye"ti yasmāttatra tathāvidhavyaṅgyālaṅkāraparatvenaiva kāvyaṃ pravṛttam /
anyathā tu tadvākyamātrameva syāt /
tāsāmevālaṅkṛtīnām--- alaṅkārāntaravyaṅgyabhāve
punaḥ,
. . . . . . . . dhvany-aṅgatā bhavet /
cārutvotkarṣato vyaṅgya-prādhānyaṃ yadi lakṣyate
punaḥ, dhvanyaṅgatā bhavet /
cārutvotkarṣato vyaṅgyaprādhānyaṃ yadi lakṣyate // 30 //
uktaṃ hyetat--'cārutvotkarṣanibandhanā vācyavyaṅgyayoḥ prādhānyavivakṣā' iti /
vastumātravyaṅgyatve cālaṅkārāṇāmanantaropadarśitebhya evodāharaṇebhyo viṣaya unneyaḥ /
tadevamarthamātreṇālaṅkāraviśeṣarūpeṇa vārthenārthāntarasyālaṅkārasya locanam vṛttistadāśrayālaṅkārapravaṇā yataḥ /
anyatheti /
yadi na tatparatvamityarthaḥ /
tena tatra guṇībhūtavyaṅgyatā naiva śaṅkyeti /
tātparyam /
tāsāmevālaṅkṛtīnāmityayaṃ paṭhiṣyamāṇakārikopaskāraḥ /
punariti kārikāmadhya upaskāraḥ /
dhvanyaṅgateti /
dhvanibhedatvamityarthaḥ /
vyaṅgyaprādhānyamiti /
atra hetuḥ---cārutvotkarṣata iti /
yadīti /
tadaprādhānye tu vācyālaṅkāra eva pradhānamiti guṇībhūtavyaṅgyateti bhāvaḥ /
nanvalaṅkāro vastunā vyajyate alaṅkārāntareṇa ca vyajyata ityatrodāharaṇāni kimiti na darśitānītyāśaṅkyāha---vastviti /
etatsaṃkṣipyopasaṃharati---tadevamiti /
vyaṅgyasya bālapriyā kārikāpāṭhābhiprāyeṇa vyācaṣṭe---kāvyasyetyādi /
kavivyāpārasyeti /
śabdārtharūpasyetyarthaḥ /
vṛttiriti /
sthitirityarthaḥ /
sā alaṅkṛtirāśrayo yasyā ityabhiprāyeṇa vyācaṣṭe---alaṅkāretyādi /
yadi na tatparatvamiti /

vyaṅgyālaṅkāraparatvaṃ na bhavati yadītyarthaḥ /
vṛttau 'tadvākyamātrameva syādi'ti /
'tat' kāvyatvenābhimatam /
'vākyamātrameva' na tu kāvyātmakamityarthaḥ /
ataḥ tatparatvena bhāvyaṃ, tathāca dhvanyaṅgatvameveti bhāvaḥ /
etadbhāvārthaṃ darśayati locane--tenetyādi /
tāsāmityasyālaṅkārāntaravyaṅgyabhāva ityanenāpi sambandhaḥ /
tāsāmityasyālaṅkṛtīnāmityarthaścetyāśayena vṛttau 'tāsāmevālaṅkṛtīnāṃ' ityuktamityāha--tāsāmevetyādi /
paṭhiṣyetyādi /
vakṣyamāṇakārikayāpi sambandhamāsādya kāsāmityākaṅkakṣānivartakatvenopakārakārītyarthaḥ /
prakṛtānuguṇyena vyācaṣṭe--dhvanibhedatvamiti /
dhvanyavāntaraprakāratvamityarthaḥ /
vācyālaṅkāra eveti /
dīpakādirevetyarthaḥ /
kārikāyāmalaṅkārāntaravyaṅgyabhāve ityasya alaṅkārāntareṇa vyaṅgyatve satītyarthaḥ /
tadevamityādigranthasya sārārthamāha---vyaṅgyasyetyādi /
vā prakāśane cārutvotkarṣanibandhane sati prādhānye 'rthaśaktudbhavānuraṇarūpavyaṅgyo dhvaniravagantavyaḥ /
evaṃ dhvaneḥ prabhedān pratipādya tadābhāsavivekaṃ kartumucyate--
yatra pratīyamāno 'rthaḥ pramliṣṭatvena bhāsate /
vācyasyāṅgatayā vāpi nāsyāsau gocaro dhvaneḥ
yatra pratīyamāno 'rthaḥ pramliṣṭatvena bhāsate /
vācyasyāṅgatayā vāpi nāsyāsau gocaro dhvaneḥ // 31 //
dvividho 'pi pratiyamānaḥ sphuṭo 'sphuṭaśca /
tatra ya eva sphuṭaḥ śabdaśaktyārthaśaktyā vā prakāśate sa eva dhvanermārgo netaraḥ /
sphuṭo 'pi yo 'bhidheyasyāṅgatvena pratiyamāno 'vabhāsate so 'syānuraṇanarūpavyaṅgyasya dhvaneragocaraḥ /
yathā----
kamalāarā ṇaṃ maliā haṃsā uḍḍāviā ṇa a piucchā /
locanam vyañjakasya ca pratyekaṃ vastvalaṅkārarūpatayā dviprakāratvāccaturvidho 'yamathaśaktyudbhava iti tātparyam //29//
,30 //
evamiti /
avivakṣitavācyo vivakṣitānyaparavācya iti dvau mūlabhedau /
ādyasya dvau bhedau---atyantatiraskṛtavācyar'thāntarasaṃkramitavācyaśca /
dvitīyasya dvau bhedau alakṣyakramo 'nuraṇanarūpaśca /
prathamo 'nantabhedaḥ /
dvitīyo dvividhaḥ---śabdaśaktimūlo 'rthaśaktimūlaśca /
paścimastrividhaḥ---kaviprauḍhoktikṛtaśarīraḥ kavinibaddhavaktṛprauḍhoktikṛtaśarīraḥ svatassambhavī ca /
te ca pratyekaṃ vyaṅgyavyañjakayoruktabhedanayena caturdheti dvādaśavidho 'rthaśaktimūlaḥ /
ādyāścatvāro bhedā iti ṣoḍaśa mukhyabhedāḥ /
te ca padavākyaprakāśatvena pratyekaṃ dvividhā vakṣyante /
alakṣyakramasya tu varṇapadavākyasaṅghaṭanāprabandhaprakāśyatvena pañcatriṃśadbhedāḥ /

tadābhāsebhyo dhvanyābhāsebhyo viveko vibhāgaḥ /
bālapriyā subodhāyoktān vakṣyamāṇāṃśca dhvaniprabhedān saṅkalayyāha---avivakṣitavācyaityādinā pañjatriṃśadbhedā ityantena /
uktabhedeti /
vastvalaṅkārabhedetyarthaḥ /
ādyāścatvāra iti /
atyantatiraskṛtavācyo 'rthāntarasaṅkramitavācyo 'lakṣyakramavyaṅgyaḥ śabdaśaktimūlānuraṇanarūpaśceti catvāra ityarthaḥ /
dvividhā vakṣyanta iti /
tathāca dvātriṃśadityarthaḥ /
varṇotyādi /
atra padavākyaprakāśatvena bhedasyoktatvādanena varṇasaṅghaṭanāprabandhaprakāśayatvena yadbhedatrayaṃ tadeva vivakṣitaṃ, tathāca pañcatriṃśadbhedāḥ /
tadābhāsebhya ityādi /
dhvanerityasyātrāpi sambandho bodhyaḥ /
yatretyādipūrvādhasya vivaraṇam /
vṛttau'dvividho 'pī'tyādi /
pratiyamānaḥsphuṭaḥ asphuṭaśca dvividho 'pa bhavatītyanvayaḥ /
keṇa vi gāmataḍāe abbhaṃ uttāṇaaṃ phaliham //
atra hi pratiyamānasya mugdhavadhvā jaladharapratibimbadarśanasya vācyāṅgatvameva /
evaṃvidhe viṣaye 'nyatrāpi yatra vyaṅgyāpekṣayā vācyasya cārutvotkarṣapratītyā prādhānyamavasīyate, tatra vyaṅgyāpekṣayā vācyasya cārutvotkarṣapratītyā prādhānyamavasīyate, tatra vyaṅgyasyāṅgatvena pratīterdhvaneraviṣayatvam /
yathā----
vāṇīrakuḍaṅgoḍḍīṇasauṇikolāhalaṃ suṇantīe /
gharakammavāvaḍāe bahue sīanti aṅgāiṃ //
evaṃvidho hi viṣayaḥ prāyeṇa guṇībhūtavyaṅgyasyodāharaṇatvena nirdakṣyate /
locanam asyetyātmabhūtasya dhvanerasau kāvyaviśeṣo na gocaraḥ /
kamalākarā na malitā haṃsā uḍḍāyitā na ca sahasā /
na viṣaya ityarthaḥ /
kenāpi grāmataḍāge 'bhramuttānitaṃ kṣiptam //
iti cchāyā /
anye tu pi ucchā pitṛṣvasaḥ itthamāmantryate /
kenāpi atinipuṇena /
vācyāṅgatvameveti /
vācyenaiva hi vismayavibhāvarūpeṇa mugdhimātiśayaḥ pratīyata iti vācyādeva cārutvasampat /
vācyaṃ tu svātmopapattaye 'rthāntaraṃ svopakāravāñchayā vyanakti /
vetasalatāgahanoḍḍīnaśakunikolāhalaṃ śṛṇvatyāḥ /
gṛhakarmavyāpṛtāyā vadhvāḥ sīdantyaṅgāni //
iti cchāyā /
bālapriyā 'apī'ti samuccaye /
'sphuṭa' iti /
asphuṭabhinna ityarthaḥ /
'asphuṭa' iti 'yaḥ pramliṣṭatvena bhāsata' ityasya vivaraṇam /
vācyetyādyuttarārdhasya vivaraṇam---'sphuṭo 'pī'tyādi /

'nāsyāsā'vityādicaturthapādasya vṛttigranthenāprakāśitamarthamāha locane-asyetyādi /
kasyāścinmugdhāyāstaṭāke pratibimbitamabhraṃ dṛṣṭvā vismitāyāḥ sakhījanaṃ pitṛṣvasāraṃ vā prati kamaletyādivacanam /
kenāpi grāmataṭāke abhraṃ medhamaṇḍalam uttānitamuttānaṃ kṛtaṃ sat anyathā yathopari tathā jalāntardarśanaṃ na bhavet kṣiptaṃ parantu /
kamalākarāḥ na malināḥ sañjātamalāḥ malinā iti vā chāyā /
haṃsāḥ sahasā uḍḍāyitāḥ urdhvaṅgatāḥ /
na ca idamadbhutamiti bhāvaḥ /
sahasetyasya sthāne pitṛṣvasa iti chāyāṃ kecit paṭhantītyāha---anya ityādi /
kenāpītyasyavivaraṇam---atinipuṇeneti /
vācyāṅgatvaṃ vivṛṇoti---vācyainaivetyādi /
svātmopapattaye svabodhaviśrāntaye /
arthāntaramiti /
vyaṅgyaṃ mugdhavadhvā jaladharapratibimbasya darśanamityarthaḥ /
svopakāravāñchayā svopakāraṃ karotīti vāñchayeva /
vetaseti /
kāvyaprakāśe 'pyudāhṛteyaṃ gāthā /
guṇībhūtavyaṅgyatvamatra vivṛṇoti---atretyādi /
yatra tu prakaraṇādipratipattyā nirdhārataviśeṣo vācyo 'rthaḥ punaḥ pratīyamānāṅgatvenaivāvabhāsate so 'syaivānuraṇanarūpavyaṅgyasya dhvanermārgaḥ /
yathā---
ucciṇasu paḍia kusumaṃ mā dhuṇa sehāliaṃ haliasuhṇe /
aha de visamavirāvo samureṇa suo valaasaddo //
locanam atra dattasaṅketacauryakāmukaratasamucitasthānaprāptirdhvanyamānā vācyamevopaskurute /
tathā hi gṛhakarmavyāpṛtāyā ityanyaparāyā api, vādhvā iti sātiśayalajjāpāratantryabaddhāyā api, aṅgānītyekamapi na tādṛgaṅgaṃ yadgāmbhīryāvahitthavaśena saṃvarītuṃ pāritam, sadintītyāstāṃ gṛhakarmasampādanaṃ svātmānamapi dhartuṃ na prabhavantīti /
gṛhakarmayogena sphuṭaṃ tathā lakṣyamāṇānīti /
asmādeva vācyātsātiśayamadanaparavaśatāpratīteścārutvasampattiḥ /
yatra tviti /
prakaraṇamādiryasya śabdāntarasannidhānasāmarthyaliṅgādestadavagamādeva yatrārtho niścitasamastasvabhāvaḥ /
punarvācyaḥ punarapi svaśabdenokto 'ta eva svātmāvagateḥ sampannapūrvatvādena tāvanmātraparyavasāyī na bhavati bālapriyā datteti /
dattasaṅketo yaścauryakāmuko jāraḥ tasya ratasamucitasthāne vetasalatāgahane prāptiḥ /
dhvanyamāneti /
śakunikolāhaloktyā vyajyamānetyarthaḥ /
anyetyādi /
sātiśayetyādi ca gamyārthakathanam /
tābhyāṃ sarvāṅgasādotpatteḥ pratibandhakasadbhāvo darśitaḥ /
gāmbhīryeṇa yadavahitthamākāragopanaṃ tadvaśena /
na prabhavantīti /
aṅgānītyasyānuṣaṅgaḥ gṛhakarmavyāpṛtāyā ityanena gamyamāha---gṛhetyādi /
tatheti /
sādātiśayavattvenetyarthaḥ /
gṛhakarmayoge sphuṭaṃ tathā na lakṣyamāṇānīti sambandhaḥ /
ataḥ kolāhalaśravaṇameva sādātiśayajanakamiti bhāvaḥ /

yoge ceti pāṭhe 'lakṣyamāṇānīti chedaḥ /
asmādeva vācyāditi /
tathāvidhāyāstasyāḥ kolāhalaśravaṇakāla eva santanyamānatāviśiṣṭasarvāṅgasādarūpavācyārthadevetyarthaḥ /
'prakaraṇādī'tyādipadena "saṃyogo viprayogaśce"tyādinā abhidhāniyāmakatayā nirdiṣṭānāṃ grahaṇamityāśayena vyācaṣṭe---prakaraṇamādiryasyeti /
śabdāntaretyādi /
taddhaṭitasamudāyasyetyarthaḥ /
tadavagamādeveti /
tadajñānādevetyarthaḥ /
yatretyasya sambandhaṃ darśayannirdhāritetyādikaṃ vyācaṣṭe---yatrārtha ityādi /
niściteti /
niścayo 'tra /
bodhayitavyajanagato vākyajanyo grāhyaḥ /
vākyajanyabodhaṃ pratyeva prakaraṇādijñānasya hetutvāt upalakṣaṇaṃ cedamanumānādajanyaniścayasya /
'uccinvi'tyādau śephālikādhūnanaṃ na kartavyaṃ śvaśurakopādyaniṣṭajanakatvāditi vacanādijanyo bodhayitavyanāyikādigato niścayo grāhyaḥ /
samastasvabhāva iti viśeṣapadavivaraṇam /
punarvācya iti hetugarbhamityāha--ata evetyādi /
ata atra hyavinayapatinā saha ramamāṇā sakhī bahiḥśrutavalayakalakalayā locanam tathāvidhaśca pratīyamānasyāṅgatāmetīti so 'sya dhvanerviṣaya ityanena vyaṅgyatātparyanibandhanaṃ sphuṭaṃ vadatā vyaṅgyaguṇībhāve tvetadviparītameva nibandhanaṃ mantavyamityuktaṃ bhavati /
uccinu patitaṃ kusumaṃ mā dhunīhi śephālikāṃ hālakasnuṣe /
eṣa te viṣamavipākaḥ śvaśureṇa śruto valayaśabdaḥ //
iti cchāyā /
yataḥ śvaśuraḥ śophālikālatikāṃ prayatnai rakṣaṃstasyā ākarṣaṇadhūnanādinā kupyati /
tenātra viṣamaparipākatvaṃ mantavyam /
anyathā svoktyaiva vyaṅgyākṣepaḥ syāt /
atra ca 'kassa vā ṇa hoi roso' ityetadanusāreṇa vyākhyā kartavyā /
vācyārthasya pratipattaye lābhāya etadyvamapekṣaṇīyam /
anyathā vācyo 'rtho na labhyate /
svatassiddhatayā avacanīya eva so 'rthaḥ syāditi yāvat /
nanvevaṃ vyaṅgyasyopaskāratā pratyutoktā bālapriyā evetyasya vivaraṇam---svāmetyādi /
tāvanmātreti /
vācyārthamātretyarthaḥ /
pratīyamānāṅgatvenetyādervavaraṇam---pratīyamānasyetyādi /
sa iti /
tatkāvyamityarthaḥ /
bhāvārthamāha---anenetyādi /
uccinviti /
śephālikāmiti /
"śophālikā tu suvahe"tyamaraḥ /
hāliko halakarṣakaḥ tasva snuṣā putrabhāryā /
dhūnananiṣedhe hetumāha---eṣa ityādi /
eṣaḥ mayā śrūyamāṇaḥ /

te valayaśabdaḥ /
śvaśureṇa śrutaḥ san viṣamavipākaḥ viṣamo 'niṣṭajanako vipākaḥ pariṇāmo yasya saḥ /
bhavediti śeṣaḥ /
viṣamavipāka ityuktervakṣyamāṇavyaṅgyākṣepakatvaśaṅkāṃ pariharati---yata ityādinā /
vyākhyā kartavyeti /
viṣayabhedena nānāvidhaṃ vyaṅgyamavadhātavyamiti bhāvaḥ /
atra yatkiñcidvyaṅgyasya vācyāṅgatve 'pi vyaṅgyāntaramādāya dhvanitvamiti darśayati vṛttau--'atre'tyādinā /
'avinayapatinā' jāreṇa /
'sakhī'ti /
nāyiketyarthaḥ /
etadapekṣaṇīyaṃ 'vācyārthapratipattaye' iti granthaṃ vivṛṇoti---vācyārthasyetyādi /
vācyārthasya uccinvatyādigāthāvācyārthasya /
lābhāyeti /
nirākāṅkṣākabodhaniṣpattaye /
saphalabodhāya vetyarthaḥ /
etadityasya vivaraṇam---etadyvaṅgyamiti /
sakhīkatṛkanāyikāpratibodhanarūpaṃ vyaṅgyamityarthaḥ /
apekṣaṇīyamiti /
sahakāritayāpekṣaṇīyamityarthaḥ /
bodhayitavyanāyikāyāḥ sakhī māṃ pratibodhayatīti, sahṛdayānāṃ tu ramamāṇanāyikāyai sakhī pratibodhayatīti ca jñānaṃ jñāyamānaṃ tadyvaṅgyaṃ vā vācyārthalābhaṃ prati sahakārīti yāvat /
uktaṃ vyavasthāpayati----anyathetyādi /
anyathā vyaṅgyāpekṣābhāve /
na labhyeteti /
kuta ityata āha---svata ityādi /
svatassiddhatayā nāyikādibhiḥ svato jñātatvena /
avacanīya eveti /
niṣphalatveneti bhāvaḥ /
so 'rtha iti /
śephalikāṃ mā dhunīrityādyartha ityarthaḥ /
vya ysyeti uktavyaṅgyasyetyarthaḥ /
punarvācya iti grantho yathāvyākhyātastathā sakhyā pratibodhyate /
etadapekṣaṇīyaṃ vācyārthapratipattaye /
pratipanne ca vācye 'rthe tasyāvanayapracchādanatātparyeṇābhidhīyamānatvātpunarvyaṅgyāṅgatvamevetyasminnanuraṇanarūpavyaṅgyadhvanāvantarbhāvaḥ /
evaṃ vivakṣitavācyasya dhvanestadābhāsaviveke prastute satyavivakṣitavācyasyāpi taṃ kartumāha---
avyutpatter aśakter vā nibandho yaḥ skhalad-gateḥ /
śabdasya sa ca na jñeyaḥ sūribhir viṣayo dhvaneḥ
avyutpatteraśaktervā nibandho yaḥ skhaladgateḥ /
śabdasya sa ca na jñeyaḥ sūribhirviṣayo dhvaneḥ // 32 //
locanam bhavedatyāśaṅkyāha--pratipanne ceti /
śabdenokta iti yāvat // 31 //

tadābhāsaviveke prastuta iti saptamī hetau /
tadābhāsavivekaprastāvalakṣaṇātprasaṅgāditi yāvat /
kasya tadābhāsa ityapekṣāyāmāha---vivakṣitavācyasyeti /
spaṣṭe tu vyākhyāne prastuta ityasaṅgatam /
parisamāptau hi vivakṣitābhidheyasya tadābhāsavivekaḥ /
na tvadhunā prastutaḥ /
nāpyuttarakālamanubadhnāta /
skhaladgateriti /
gauṇasya lākṣaṇikasya vā śabdasyetyarthaḥ /
avyutpattiranuprāsādinibandhanatātparyapravṛttiḥ /
yathā---- preṅkhatpremaprabandhapracuraparicaye prauḍhasīmantinīnāṃ cittākāśāvakāśe viharati satataṃ yaḥ sa saubhāgyabhūmiḥ /
atrānuprāsarasikatayā preṅkhaditi lākṣaṇikaḥ, cittākāśa iti gauṇaḥ prayogaḥ kavinā kṛto 'pi na dhvanyamānarūpasundaraprayojanāṃśaparyavasāyī /
aśaktirvṛttaparipūraṇādyasāmarthyam /
bālapriyā pratipanne ityetadvyācaṣṭe---śabdenokte iti /
vṛttau 'tasye'ti /
vācyārthasyetyarthaḥ /
'avinaye'tyādi /
avinayasya cauryasuratasya pracchādanaṃ balayaśabdādinā prakāśanābhāvaḥ /
tattātparyeṇetyarthaḥ /
'vyaṅgyāṅgatvam' iti /
valayaśabdaṃ mā kārṣīrityādivyaṅgyāṅgatvamityarthaḥ // 31 //
tadābhāsa iti /
tadābhāsaviveka ityarthaḥ /
spaṣṭe tu vyākhyāna ityāda /
prastute ityasya ārabdhe prakṛte iti vā vyākhyāne sati tatpadamasaṅgataṃ syādityarthaḥ /
kuta ityatrāha--parasamāptau hītyādi /
avyutpattipadena tatkāryaṃ vivakṣitamiti darśayati---anuprāsādīti /
anuprāsādinibandhane yattātparyaṃ tena kāvyapravṛttirityarthaḥ /
preṅkhaditi /
preṅkhataścañjalasya yathoktaṃ "strīṇāṃ prema yaduttarottaraguṇagrāmaspṛhācañcalam' iti /
premṇaḥ prabandhaḥ prakarṣeṇa bandhaḥ sthirīkaraṇaṃ tena saha pracuraḥ paricayo yasya tasmin /
lākṣaṇika iti /
asthira ityarthe iti śeṣaḥ /
gauṇa iti /
apratyakṣatvādināṃ ākāśatulye citte ityarthāditi bhāvaḥ /
aśaktipadaṃ vyācaṣṭe---vṛttetyādi /
skhaladgaterupacaritasya śabdasyāvyutpatteraśaktervā nibandho yaḥ sa ca na dhvanerviṣayaḥ /
yataḥ---
sarveṣv eva prabhedeṣu sphuṭatvenāvabhāsanam /
yad vyaṅgyasyāṅgi-bhūtasya tat pūrṇaṃ dhvani-lakṣaṇam

sarveṣveva prabhedeṣu sphuṭatvenāvabhāsanam /
yadvyaṅgyasyāṅgibhūtasya tatpūrṇe dhvanilakṣaṇam // 33 //
locanam yathā---- viṣamakāṇḍakuṭumbakasañcayapravara vārinidhau patatā tvayā /
calataraṅgavighūrṇitabhājane vicalatātmani kuḍyamaye kṛtā //
atra pravarāntamādyapadaṃ candramasyupacaritam /
bhājanamityāśaye, kuḍyamaya iti ca vicale /
atraitat kāmapi kāntiṃ na puṣyata, ṛte vṛttapūraṇāt /
sa ceti /
prathamoddyote yaḥ prasiddhyanurodhapravartitavyavahārāḥ kavaya ityatra 'vadati bisinīpatrraśayanam' ityādi bhākta uktaḥ /
sa na kevalaṃ dhvanerna viṣayo yāvadayamanyo 'pīti caśabdasyārthaḥ /
uktameva dhvanisvarūpaṃ tadābhāsavivekahetutayā kārikākāro 'nuvadatītyabhiprāyeṇa vṛttikṛdupaskāraṃ dadāti--yata iti /
avabhāsanamiti /
bhāvānayane dravyānayanamiti nyāyādavabhāsamānaṃ vyaṅgyam /
dhvanilakṣaṇaṃ dhvaneḥ svarūpaṃ pūrṇam, avabhāsanaṃ vā jñānaṃ taddhvanerlakṣaṇaṃ pramāṇaṃ, tacca pūrṇaṃ, pūrṇadhvanisvarūpanivedakatvāt /
ata vā jñānameva bālapriyā viṣameti /
viṣamaḥ viṣamasaṃkhyākaḥ kāṇḍaśśaro yasya tasya kāmadevasya, yaḥ kuḍumbakasañjayaḥ tasya pravaramukhya he candretyarthaḥ /
vārinidhau patatā patitena tvayā /
kuraṅgeti pāṭhe ca latākuraṅgeṇa mṛgeṇa vidhūrṇitaṃ bhājanaṃ madhyabhāgo yasya tasminnityātmaviśeṣaṇam /
taraṅgeti pāṭhe vārinidhiviśeṣaṇam /
kuḍyamaye acaḍhcale /
ātmanisvaśarīre /
vicalateti /
sa caccalatetyarthaḥ /
kṛtā utpāditā /
upacaritamityasya uttaravākyāyorapi sambandhaḥ /
sa ceti cakāraḥ prathamodyotoktasamuccāyaka ityāha--prathamadyoto ityādi /
sa netyādi /
tanmātraṃ dhvaneraviṣayo netyarthaḥ /
anyo 'pīti /
avyutpatterityādyuktaprakāro 'pītyarthaḥ /
avabhāsanamityādikaṃ vyācaṣṭe---bhāvetyādi /
avabhāsanapadena avabhāsamānaṃ vyaṅgyaṃ lakṣyata iti bhāvaḥ /
pūrṇaṃ svarūpamiti sambandhaḥ /
nanvevaṃ vyaṅgyasyāṅgībhūtasyetyasyānvayo durghaṭa ityata āha---avabhāsanamityādi /
tat sphuṭatvena jñānam /
lakṣyate jñāyate aneneti vyutpatyanurodhenāha---pramāṇamiti /
lakṣaṇapadasya pramāṇārthakatvaṃ na svarasaṃ, tatpadamasādhāraṇadharmārthakamevetyāśayenāha--athavetyādi /
lakṣaṇajñānayoḥ paricchedyaparicchedakabhāvāttayoraikyāropeṇātra nirdeśa ityāha---jñānamevetyādi /
tañcodāhṛtaviṣayameva //
iti śrīrājānakānandavardhanācāryaviracite dhvanyāloke dvitīya uddyotaḥ //

locanam dhvanilakṣaṇam, lakṣaṇasya jñānaparacchedyatvāt /
vṛttāvevakāreṇa tato 'nyasya cābhāsarūpatvameveti sūcayatā tadābhāsavivekahetubhāvoyaḥ prakrantaḥ sa eva nirvāhita iti śivam //
prājyaṃ prollāsamātraṃ sadbhedenāsūtryate yayā /
vande 'bhinavagupto 'haṃ paśyantīṃ tāmidaṃ jagat //
iti śrīmahāmāheśvarācāryavaryābhinavaguptonmīlite sahṛdayāloka locane dhvanisaṅkete dvitīya uddyotaḥ //
bālapriyā jñānaparicchedyatvāditi /
lakṣyajñānena nirṇetavyatvādityarthaḥ /
gavādijñānena hi gavādilakṣaṇaṃ paricchidyate /
evakāreṇeti /
udāhṛtaviṣayamevetyevakāreṇetyarthaḥ /
prājyamiti /
yayā māyārūpayā parameśvaryā prājyaṃ prabhūtam idaṃ jagadati prathamāntatayā /
ḍapakṛṣyate /
prollāsaḥ pratītistanmātram sat na tu vastusaditi bhāvaḥ /
bhedena brahmabhinnatvena /
yadvā---sadbhedenetyekaṃ padam sato brahmaṇo bhinnatvenatyarthaḥ /
āsūtryate prakāśyate /
idaṃ jagatpaśyantīṃ tāmabhinavagupto 'haṃ vande iti sambandhaḥ /
iti sarvaṃ śivam /
iti śrīsahṛdayatilakapaṇḍitarājarāmaśārakaviracitāyāṃ dhvanyālokaṭippaṇyāṃ bālapriyāyāṃ dvitīyoddyotaḥ samāptaḥ //
tṛtīya uddyotaḥ
tṛtīya uddyotaḥ - - - evaṃ vyaṅgyamukhenaiva dhvaneḥ pradarśite saprabhede svarūpe punarvyañjakamukhenaitatprakāśyate--- locanam tṛtīya uddyotaḥ smarāmi smarasaṃhāralīlāpāṭavaśālinaḥ /
prasahya śambhordehārdhe harantīṃ parameśvarīm //
udyotāntarasaṅgatiṃ kartumāha vṛttikāraḥ---evamityādi /
tatra vācyamukhena tāvadavivakṣitavācyādayo bhedāḥ, vācyaśca yadyapi vyañjaka eva /
yathoktam--'yatrārthaḥ śabdo vā' iti /
tataśca vyañjakamukhenāpi bheda uktaḥ, tathāpi sa vācyo 'rtho vyaṅgyamukhenaiva bhidyate /
tathā hyavivakṣito vācyo vyaṅgyena nyagbhāvitaḥ, vivakṣitānyaparo vācya iti vyaṅgyārthapravaṇa evocyate ityevaṃ mūlabhedayoreva yathāsvamavāntarabhedasahitayorvyañjakarūpo bālapriyā atha tṛtīyodyotaṭippaṇī prārabhyate athāhaṃ prauḍhamudyotaṃ tṛtīyañca yathāmati /
kimapi vyākariṣyāmi prasīdantvatra me budhāḥ //
smarāmīti /
smarasya kāmasya saṃhāra eva līlā, tatra yatpāṭavaṃ sāmarthyaṃ tacchālinaḥ /
śambhoḥ dehārdhaṃ prasahya harantīmityanena parameśvaryāḥ tathāvidhāt parameśvarādapyatiśayitaṃ pāṭavaṃ dyotyate /
udyoteti /
anya udyotaḥ uddyotāntaraṃ tṛtīyodyotaḥ, tasya saṅgāta dvitīyoyotena saha prasaṅgarūpāṃ saṅgatimityarthaḥ /
kartuṃ sampādayitum /
vyaṅgyamukhena pradarśita ityuktyā vyañjakamukhenāpradarśanaṃ labhyate, tadanupapannamityāśaṅkāmudbhāvya tadukterabhiprāyaṃ darśayannavatārayati---tatretyādi /
yadyapītyādau yojyam /
tatra dhvanau /
vācyamukhenetyādi /
avivakṣitatvādiviśiṣṭavācyaṃ bhedakamavalambyaiva dhvaneravivakṣitavācyatvādayaḥ prabhedāssambhavantītyarthaḥ /

tataḥ kimata āha--vācyaścetyādi /
yathoktamiti /
vācyasya vyañjakatvamastītyuktamityarthaḥ /
etāvatāpi kimāyātamityata āha---tataścetyādi /
sa iti /
vyañjaka ityarthaḥ /
vyaṅgyena nyagbhāvita iti /
vācyasyāvivakṣitatvoktyā vyaṅgyenāpradhānīkṛtatvaṃ siddhyatīti bhāvaḥ /
vyaṅgyārthapravaṇaḥ vyaṅgyaparatantraḥ /
upasaṃharati---itītyādi /
mūlabhedayoriti /
avivakṣitavācyavivakṣitānyaparavācyayorityarthaḥ /
vyaṅgyamukhatyādi /
vyaṅgyapāratantryeṇaivetyarthaḥ /
ata eva uktābhiprāyādeva /
kiñceti /
vyaṅgyamukhena
avivakṣita-vācyasya pada-vākya-prakāśatā /
tad-anyasyānuraṇana-rūpa-vyaṅgyasya ca dhvaneḥ
avivakṣitavācyasya padavākyaprakāśatā /
tadanyasyānuraṇanarūpavyaṅgyasya ca dhvaneḥ // 1 //
avivakṣitavācyasyātyantatiraskṛtavācye prabhede padaprakāśatā yathā maharṣervyāsasya---'saptaitāḥ samidhaḥ śriyaḥ', yathā vā kālidāsasya---'kaḥ sannaddhe virahavidhurāṃ tvayyupekṣeta jāyām', yathā vā--'kimiva hi madhurāṇāṃ maṇḍanaṃ nākṛtīnām', eteṣūdāharaṇeṣu 'samidha' iti sannaddha' iti 'madhurāṇā'miti ca padāni vyañjakatvābhiprāyeṇaiva kṛtāni /
locanam yo 'rthaḥ sa vyaṅgyamukhaprekṣitāśaraṇatayaiva bhedamāsādayati /
ata evāha---vyaṅgyamukheneti /
kiṃ ca yadyapyartho vyañjakastathāpi vyaṅgyatāyogyo 'pyasau bhavatīti, śabdastu na kadācidyvaṅgyaḥ api tu vyañjaka eveti /
tadāha---vyañjakamukheneti /
na ca vācyasyāvivakṣitādirūpeṇa yo bhedastatra sarvathaiva na na prakāśitaḥ kintu prakāśito 'pyadhunā punaḥ śuddhavyañjakamukhena /
tathāhi vyaṅgyamukhaprekṣitayā vinā padaṃ vākyaṃ varṇāḥ padabhāgaḥ saṅghaṭanā mahāvākyamiti svarūpata eva v.yañjakānāṃ bhedaḥ, na caiṣāmarthavatkadācidapi vyaṅgyatā sambhavatīti vyañjakaikaniyataṃ svarūpaṃ yattanmukhena bhedaḥ prakāśyata iti tātparyam /
yastu vyācaṣṭe---'vyaṅgyānāṃ vastvalaṅkārarasānāṃ mukhena' iti, sa evaṃ praṣṭavyaḥ---etattāvatrribhedatvaṃ na kārikākāreṇa kṛtam /
vṛttikāreṇa tu darśitam /
na cedānīṃ vṛttikārobhedaprakaṭanaṃ karoti bālapriyā pradarśita ityukterabhiprāyāntarañcāstītyarthaḥ /
tadāha---yadyapītyādi /
arthaḥ vācyaḥ /
vyaṅgyetyādi /
kadācidvyaṅgyo 'pi bhavatītyarthaḥ /
tadāheti /
tadabhiprāyādāhetyarthaḥ /
nanvevaṃ punarvyañjakamukhenetyatra bhavatītyarthaḥ tadāheti /
tadabhiprāyādāhetyarthaḥ /
nanvevaṃ punarvyañjakamukhenetyatra punaśaśbdo 'nupapanna ityatastātparyaṃ vivṛṇoti---na cetyādi /

tatreti /
avivakṣitatvādibedaviśiṣṭavācya ityarthaḥ /
vyañjakatvanna ca nāstītyanvayaḥ /
'vyañjakamukhatvam' iti pāṭhe vācyasyetyādeḥ vācyasambandhiyadavivakṣitādirūpaṃ avivakṣitatvādikantena hetunā yo bhedaḥ dhvaneravāntarabhedaḥ /
tatra dhvanibheda ityarthaḥ /
na ca nāstītyuktamevārthaṃ vivṛṇoti---vyañjakamukhenāpītyādi /
tathāca vyañjakamukhenetyasya phalitamarthamāha---śuddhetyādi /
kevalavyañjakamukhenetyarthaḥ /
eṣāmiti /
padādīnāmityarthaḥ /
sambhavatīti /
sambhāvyata itica pāṭhaḥ /
itīti hetau /
locanam tataścedaṃ kṛtamidaṃ kriyata iti kartṛbhede kā saṅgatiḥ? na caitāvatā sakalaprāktanagranthasaṅgatiḥ kṛtā bhavati /
avivakṣitavācyādīnāmapi prakārāṇāṃ darśitatvādityalaṃ nijapūjyajanasagotraiḥ sākaṃ vivādena /
cakāraḥ kārikāyāṃ yathāsaṅkhyaśaṅkānivṛttyarthaḥ /
tenāvivakṣitavācyo dviprabhedo 'pi pratyekaṃ padavākyaprakāśa iti dvidhā /
tadanyasya vivakṣitābhidheyasya sambandhī yo bhedaḥ kramadyotyo nāma svabhedasahitaḥ so 'pi pratyekaṃ dvidhaiva /
anuraṇanena rūpaṃ rūpaṇasādṛśyaṃ yasya tādṛgvyaṅgyaṃ yattasyetyarthaḥ /
maharṣerityanena tadanusandhatte yatprāguktam, atha ca rāmāyaṇamahābhārata prabhṛtini lakṣye dṛśyata iti /
dhṛtiḥ kṣamā dayā śaucaṃ kāruṇyaṃ vāganiṣṭhurā /
mitrāṇāṃ cānabhidrohaḥ saptatāḥ samidhaḥ śriyaḥ //
samicchabdārthasyātra sarvathā tiraskāraḥ, asambhavāt /
samicchabdena ca vyaṅgyo 'rtho 'nanyāpekṣalakṣmyuddīpanakṣamatvaṃ saptānāṃ vakrabhipretaṃ dhvanitam /
yadyapa---'niḥśvāsāndha ivādarśaḥ' ityādyudāharaṇādapyayamartho lakṣyate, tathāpi prasaṅgādbahulakṣyavyāpitvandarśayitumudāharaṇāntarāṇyuktani /
atra ca vācyasyātyantatiraskāraḥ pūrvoktamanusṛtya bālapriyā svarūpamiti /
padadisvarūpamityarthaḥ /
iti kartṛbhede kā saṅgatiriti /
ityasya kartṛbhede sati saṅgatatvaṃ na sambhavatītyarthaḥ /
'vyaṅgyamukhena pradarśite punarvyañjakamukhenaitatprakāśyata' ityanena pradarśanaprakāśanayorekakartṛkatvaṃ svarasataḥ pratīyate, tadasaṅgataṃ bhavediti yāvat /
'kā saṅgatiḥ evaṃ praṣṭavya' iti sambandhaḥ /
doṣāntarañjāha---na cetyādi /
cakāra ityādi /
cakārasyābhāve avivakṣitavācyasya pradaprakāśatā, tadanyasya vākyaprakāśateti yathāsaṅkhyenārthabhramassyāditi bhāvaḥ /
teneti /
samuccayārthakacakāreṇetyarthaḥ /
'tadanyasye'ti vyadhikaraṇaviśeṣaṇamityāśayena vyācaṣṭe---vivakṣitetyādi /
'anuraṇane'tyādervivaraṇaṃ--krametyādi /
'rūpam' ityasya vivaraṇam--rūpaṇoti /
phalitamāha---sādṛśyamiti /

iti /
yatprāguktamiti sambandhaḥ /
samicchabdārthasya idhmatvaviśiṣṭasya /
samicchabdeneti /
uddīpakatvaṃ lakṣyateti śeṣaḥ /
samicchabdo 'tra vācyalakṣyobhayānugatoddīpakatvaprakāreṇa lakṣayati /
evamudyatatvaṃ lakṣayatetyāderudyatatvādyubhayānugatadharmaprakāreṇa lakṣayatetyartho bodhyaḥ /
'śabdena ce'tyanantaraṃ tasyaivārthāntarasaṅkramitavācye yathā---'rāmeṇa priyajīvitena tu kṛtaṃ locanam yojanīyaḥ kiṃ punaruktena /
sannaddhapadena cātrāsambhavatsvārthonodyatatvaṃ lakṣayatā vakrabhipretā niṣkaruṇakatvāpratikāryatvāprekṣāpūrvakāritvādayo dhvanyante /
tathaiva madhuraśabdena sarvaviṣayarañjakatvatarpakatvādikaṃ lakṣayatā sātiśayāmilāṣaviṣayatvaṃ nātrāścaryamiti vakrabhipretaṃ dhvanyate /
tasyaiveti /
avivakṣitavācyasya yo dvitīyo bhedastasyetyarthaḥ /
'pratyākhyānaruṣaḥ kṛtaṃ samucitaṃ krūreṇa te rakṣasā soḍhaṃ tacca tathā tvayā kulajano dhatte yathoccaiḥ śiraḥ /
vyartha samprati bibhratā dhanuridaṃ tvadyvāpadaḥ sākṣiṇā' iti /
rakṣaḥsvabhāvādeva yaḥ krūro 'natilaṅghyaśāsanatvadurmadatayā ca prasahya nirākriyamāṇaḥ kodhāndhaḥ tasyaitattāvatsvacittavṛttisamucitamanuṣṭhānaṃ yanmūrdhakartanaṃ nāma, mānyo 'pi bālapriyā vyaṅgyo 'rtha iti pāṭho dṛśyate tatsatve dhvanitamityasya bodhitamityarthaḥ /
asambhavatsvārtheneti /
svārthaḥ varmitaḥ /
'sannaddho varmita' ityamaraḥ /
dhvanyanta iti /
tvatpadārthasya meghasyeti śeṣaḥ /
madhuraśabdeneti /
mādhuryarasaviśiṣṭavācineti bhāvaḥ /
sarveti /
sarvaviṣayarañjakatvatarpakatvādīnāmmadhye ekandharmamityarthaḥ /
atreti /
ākṛtiṣvityarthaḥ /
pratyākhyāneti śrīrāmacandrasya devīṃ sītāmuddiśyedaṃ vacanam /
vivṛṇoti--rakṣa ityādi /
yaḥ rāvaṇaḥ /
pratyākhyānaruḍityasya vivaraṇam---anatītyādi krodhāndha ityantam /
anatilaṅdhyaṃ śāsanaṃ yasya tatvena yā durmadatā ahamanatilaṅdhyaśāsana iti durabhimānaḥ tayeti krodhāndhatve hetuḥ /
nirākriyamāṇaḥ tvayā nirākṛtaḥ /
'etadanuṣṭhānaṃ svacittavṛtti samucitam' iti sambandhaḥ /
etadisyetadvivṛṇoti---yanmūrdhakartanaṃ nāmeti premṇaḥ priye nocitam' /
atra rāmeṇetyetatpadaṃ sāhasaikarasatvādivyaṅgyābhisaṅkramitavācyaṃ vyañjakam /
locanam kaścinmamājñāṃ laṅghayiṣyatīti /
taiti yathā tādṛgapi tayā na gaṇitastasyāstavetyarthaḥ /
tadapi tathā avikāreṇotsavāpattibuddhyā netravisphāratāmukhaprasādādilakṣyamāṇayā soḍham /
yathā yena prakāreṇa kulajana iti yaḥ kaścitpāmaraprāyo 'pi kulavadhūśabdavācyaḥ /
uccaiḥ śiro dhattai evaṃvidhāḥ kila vayaṃ kulavadhvo bhavāma iti /

atha ca śilaḥkartanāvasare tvayā śīghraṃ kṛtyatāmiti tathā soḍhaṃ tathoccaiḥ śiro dhṛtaṃ yathānyo 'pi kulastrījana uccaiḥ śiro dhatte netyapravṛttatayā /
evaṃ rāvaṇasya tava ca samucitakāritvaṃ nirvyūḍham /
mama punaḥ sarvamevānucitaṃ paryavasitam /
tathāhirājyanirvāsanādiniravakāśīkṛtadhanurvyāpārasyāpi kalatramātrarakṣaṇaprayojanamapi yaccāpamabhūttatsaṃprati tvayyarakṣitavyāpannāyāmeva niṣprayojanam, tathāpi ca taddhārayāmi /
tannūnaṃ nijajīvitarakṣaivāsya prayojanatvena saṃbhāvyate /
na caitadyuktam /
rāmāṇeti /
asamasāhasarasatvasatyasaṃdhatvocitakāritvādivyaṅgyadharmāntarapariṇatenetyarthaḥ /
'kāpuruṣādidharmaparigrahastvādiśabdāt' iti yadvyākhyātam, tadasat ; kāpuruṣasya hyetadeva pratyutocitaṃ syāt /
priya iti śabdamāmevaitadidānīṃ saṃvṛttam /
priyaśabdasya pravṛttinimittaṃ yatpremanāma tadapyanaucityakalaṅkitamiti bālapriyā rāvaṇena hi śrīrāmasya purato māyāsītāśiraśchedaḥ kṛtaḥ /
itīti /
iti buddhyetyarthaḥ /
te ityasya pratyākhyānetyanena, kṛtamityanena ca sambandhaḥ /
bhāvārthamāha---yathetyādi /
tādṛgapi niratiśayaiśvaryādiviśiṣṭo 'pi saḥ gaṇitaḥ ādṛtaḥ /
tadapi śiraḥkartanamapi /
buddhyetyasya viśeṣaṇaṃ---netretyādi /
visphāratā vikāsaḥ /
soḍhamanubhūtam /
ityucchaidiśaro dhatta iti sambandhaḥ /
ityabhimānena śira unnataṃ karotītyarthaḥ /
anyathāpi vyācaṣṭe--atha cetyādi /
taccetyasya vivaraṇaṃ--śiraḥkartanāvasara iti /
tathā soḍhamityasya vyākhyānaṃ--tathoñcairityādi /
uccaiśiśaro dhatta iti prārthanāpratyākhyānena krodhāndhe kasmiṃścit kāmini śiraḥkartanāyodyukte sati śira unnataṃ karotītyarthaḥ /
nityapravṛttatayeti laḍarthavivaraṇam /
uttarārdhaṃ vyākhyāsyannāha--evamityādi /
punariti tuśabdavivaraṇam /
'vyartha' mityādervyākhyānam---rājyetyādi /
'priyajīvitene'tyasya tannūnamityādi /
ca /
asyeti /
dhanurdhāraṇasyetyarthaḥ /
etaditi /
nijajīvitarakṣāprayojanakatvena dhanurdhāraṇamityarthaḥ /
'rāmeṇe'tyādivṛttigranthaṃ vyācaṣṭe--rāmeṇetyādi /
sāhasaikarasatvamityasya vivaraṇam--asametyādi /
ādipadārthakathanaṃ--satyetyādi /
atra rāmapadalakṣyatāvacchedakaṃ kātaratvamiti pradīpakāraḥ, kaitavasnehavatvamiti cakravartī, puruṣakāraparāṅmukhatvamiti bhaṭṭagopālaḥ /

yathā vā---
emea jaṇo tissā deu kavolopamāi sasibimbam /
paramatthaviāre uṇa cando cando via varāo //
atra dvitīyaścandraśabdo 'rthāntarasaṅkramitavācyaḥ /
avivakṣitavācyasyātyantatiraskṛtavācye prabhede vākyaprakāśatā yathā---- yā niśā sarvabhūtānāṃ tasyāṃ jāgarti saṃyamī /
yasyāṃ jāgrati bhūtāni sā niśā paśyato muneḥ //
locanam śokālambanoddīpanavibhāvayogātkaruṇaraso rāmasya sphuṭīkṛta iti /
emea iti /
evameva janastasyā dadāti kapolopamāyāṃ śaśibimbam /
paramārthavicāre punaścandraścandra iva varākaḥ (iti chāyā) /
evameveti svayamavivekāndhatayā /
jana iti lokaprasiddhagatānugatikatāmātraśaraṇaḥ /
tasyā ityasādhāraṇaguṇagaṇamahārdhavapuṣaḥ /
kapolopamāyāmiti nirvyājalāvaṇyasarvasvabhūtamukhamadhyavartipradhānabhūtakapolatalasyāpamāyāṃ pratyuta tadadhikavastukartavyaṃ tato dūranikṛṣṭaṃ śaśibimbaṃ kalaṅkavyājajihmīkṛtam /
evaṃ yadyapi gaṅḍarikāpravāhapatito lokaḥ, tathāpi yadi parīkṣakāḥ parīkṣante tadvarākaḥ kṛpaikabhājanaṃ yaścandra iti prasiddhaḥ sa candra eva kṣayitvavilāsaśūnyatvamalinatvadharmāntarasaṃkrānto yo 'rthaḥ /
atra ca yathā vyaṅgyadharmāntarasaṅkrāntistatā pūrvoktamanusandheyam /
evamuttaratrāpi /
evaṃ prathamabhedasya dvāvapi prakārau padaprakāśakatvenodāhṛtya vākyaprakāśakatvenodāharati---yā niśeti /
vivakṣita iti /
tena hyuktena na kaścidupadeśyaṃ pratyupadeśaḥ siddhyati /
bālapriyā śoketyādi /
sambhāvitapriyāmaraṇamālambanavibhāvaḥ /
priyāsambandhyasādhāramakarmādismaraṇamuddīpanavibhāvaḥ /
evamevetyāderbhāvārthaṃ vyācaṣṭe---svayamityādi /
tadadhikamiti /
kapolādutkṛṣṭamityarthaḥ /
upamāyāṃ kartavyamityanvayaḥ /
upamānatvena vaktavyamityarthaḥ /
tata iti /
kapolādityarthaḥ /
śaśipadavivaraṇam--kalaṅketyādi /
kalaṅkavyājo yaḥ śaśaḥ tena jihmīkṛtaṃ malinīkṛtam /
via ityavadhāraṇārthakamityāśayenāha---candra eveti /
dvitīyacandrapadasya candrapadavācyatvena guṇaśūnyatvena vā rūpeṇa lakṣaṇātra bodhyā /
vyaṅgyadharmānāha---kṣayitvetyādi /
saṅkrānto yo 'rtha iti /
arthaḥ candrapadārthaḥ /
atreti /
uktayorudāharaṇayorityarthaḥ /
pūrvoktamiti /

dvitīyodyotasyādāvuktamityarthaḥ /
tena hyukteneti /
niśādipadavācyena rātryādyarthenetyarthaḥ /
anena hi vākyena niśārtho na ca jāgaraṇārthaḥ kaścidvivakṣitaḥ /
kiṃ tarhi? tattvajñānāvahitatvamatattvaparāṅmukhatvaṃ ca muneḥ pratipādyata iti tiraskṛtavācyasyāsya vyañjakatvam /
tasyaivārthāntarasaṅkramitavācyasya vākyaprakāśatā yathā--- visamaio kāṇa vi kāṇa vi vālei abhiaṇimmāo /
kāṇa vi visāmiamao kāṇa vi avisāmao kālo //
(viṣamayitaḥ keṣāmapi keṣāmapi prayātyamṛtanirmāṇaḥ /
keṣāmapi viṣāmṛtamayaḥ keṣāmapyaviṣāmṛtaḥ kālaḥ //
iti chāyā ) locanam niśāyāṃ jāgaratavyamanyatra rātrivadāsitavyamiti kimanenoktena /
tasmādbādhitasvārthametadvākyaṃ saṃyamino lokottaratālakṣaṇena nimittena tatvadṛṣṭāvavadhānaṃ mithyādṛṣṭo ca parāṅmukhatvaṃ dhvanati /
sarvaśabdārthasya cāpekṣikatayāpyupapadyamānateti na sarvaśabdārtānyathānupapatyāyāmartha ākṣipto mantavyaḥ /
sarvoṣāṃ brahmādisthāvarāntānāṃ caturdaśānāmapi bhūtānāṃ yā niśā vyāmohajananītattvadṛṣṭiḥ tasyāṃ saṃyamī jāgarti kathaṃ prāpyeteti /
bālapriyā na kaściditi /
kaścidupadeśo na siddhyatītyanvayaḥ /
bhagavadgītāgatasyāsyopadeśaparatvamāvaśyakamiti bhāvaḥ /
kuto na siddhyatītyatrāha--niśāyāmityādi /
anyatra rātrivaditi /
ahani rātrāvivetyarthaḥ /
bādhiteti /
anupayogabādhitetyarthaḥ /
vākyamiti /
niśā jāgartītyādipadasamudāya ityarthaḥ /
tattatpadalakṣyārthāḥ pradarśayiṣyante /
lokottaretyādi /
lokottaratvena hetunetyarthaḥ /
nanvatra nidrākālarūpaniśāpadārthe sarvabhūtasambandhānvaye sarvapadārthaghaṭakatayā saṃyamino 'pi tadanvayaḥ prāptaḥ, sa ca jāgartītyetadarthānvayino 'nupapannastasmādanenoktavyaṅgyasyāviṣkṛtatvānna dhvanitvamiti śaṅkāṃ pariharati---sarvaśabdārthasyetyādi /
āpekṣikatayeti /
sarvaśabdo 'tra saṃyamivyatiriktāśeṣatvāvacchinnavācaka ityataḥ kiñjidapekṣayetyarthaḥ /
sarvaśabdārtheti /
sarvaśabdārthānvayetyarthaḥ /
ayamarthaḥ pūrvoktavyaṅgyārthaḥ /
ākṣiptaḥ āviṣkṛtaḥ /
ślokaṃ vyacaṣṭe---sarvaṣāmityādi /
caturdaśānāmapi bhūtānāmiti /
brahmāprājāpatyaindrapitryagāndharvayākṣarākṣasapaiśācabhedādaṣṭavidhandaivaṃ mānuṣamekavidhaṃ paśupakṣisarpakīṭasthāvarabhedātpañcavidhaṃ tairyagyonaṃ bhūtamiti caturdaśavidhānāmapi dehināmityarthaḥ /
yathoktaṃ sāṅkhyakārikāyāṃ "aṣṭavikalpo daiva" ityādi /
vyāmohajananīti niśāpadalakṣyārthakathanam /
sā ketyatrāha--tetveti /
'jāgarti' padalakṣyārthamāha---kathamityādi /

locanam na tu viṣayavarjanamātrādeva saṃyamīti yāvat /
yadi vā sarvabhūtaniśāyāṃ mohinyāṃ jāgarti kathamiyaṃ heyeti /
yasyāṃ tu mithyādṛṣṭau sarvāṇi bhūtāni jāgrati atiśayena suprabuddharūpāṇi sā tasya rātriraprabodhaviṣayaḥ /
tasyā hi ceṣṭāyāṃ nāsau prabuddhaḥ /
evameva lokottarācāravyavasthitaḥ paśyati manyate ca /
tasyaivāntarbahaṣkaraṇavṛttiścaritārthā /
anyastu na paśyata na ca manyata iti /
tatvadṛṣṭipareṇa bhāvyamiti tātparyam /
evaṃ ca paśyata ityapi munerityapi ca na svārthamātravibhrāntam /
api tu vyaṅgya eva viśrāmyati /
yattacchabdayośca na svatantrārthateti sarva evāyamākhyātasahāyaḥ padasamūho vyaṅgyaparaḥ /
tadāha---anena hi vākyeneti /
pratipādyata iti dhvanyata ityarthaḥ /
viṣamayito viṣamayatāṃ prāptaḥ /
keṣāñcidduṣkṛtināmativivekināṃ vā /
keṣāñcitsukṛtanāmatyantamavivekināṃ vā atikrāmatyamṛtanirmāṇaḥ /
keṣāñcinmiśrakarmaṇāṃ vivekāvivekavatāṃ vā, viṣābhṛtamayaḥ /
keṣāmapi mūḍhaprāyāṇāṃ dhārāprāptayogabhūmikārūḍhānāṃ vā aviṣābhṛtamayaḥ kālo 'tikrāmatīti sambandhaḥ /
viṣāmṛtapade ca lāvaṇyādiśabdavannirūḍhalakṣaṇārūpatayā sukhaduḥkhasādhanayorvartate, yathā---viṣaṃ nimbamamṛtaṃ kapitthamiti /
na cātra suśaduḥkhasādhane tanmātraviśrānte, api tu svakartavyasukhaduḥkhaparyavasite /
na ca te sādhane sarvathā bālapriyā iyaṃ kathaṃ prāpyeteti matyā tatprāptyupāyamanutiṣṭhatītyarthaḥ /
bhāvamāha---na tvityādi /
saṃyamī saṃyamipadavācyaḥ /
tatvadṛṣṭermohajanakatvamaprasiddhamityato 'nyathā vivṛṇoti---yadi vetyādi /
mohinyāmiti /
avidyāyāmityarthaḥ /
mithyādṛṣṭāviti /
avidyāyāṃ tatkārye dvaitaprapañce vetyarthaḥ /
tasyeti /
saṃyamina ityarthaḥ /
aprabodhaviṣaya ityasyaiva vivaraṇam---tasyā hītyādi /
asāviti /
saṃyamītyarthaḥ /
lokottarācāravyavasthiti iti saṃyamipadasyaiva lakṣyārthakathanam /
'paśyato mune' rityasya vivaṇam---paśyati manyate ceti /
atra paśyatītyetaccaritārthabahiṣkaraṇavṛttitvena manyata ityetaccaritārthāntaḥkaraṇavṛttitvena ca rūpeṇa lakṣakamityāha---tasyaivetyādi /
anena gamyamarthamāha---anya ityādi /
phalitaṃ vyaṅgyamāha---tatveti /
vyaṅgya eveti /
pūrvoktamukhyavyaṅgya evetyarthaḥ /

tadāheti /
uktābhiprāyādāhetyarthaḥ /
'keṣāmapī'tyādervivaraṇam---keṣāñcidityādi /
"prayātī'tyasya atikramatīti /
'amiaṇimmāo'iti gāthāpāṭhābhiprāyeṇa chāyāmāha---amṛtanirmāṇa iti /
amṛtasyeva nirmāṇaṃ yasya sa ityarthaḥ /
viṣāmṛtapadayoḥ duḥkhasukhasaṅkramitavācyatvaṃ vṛttāvuktaṃ vyavasthāpayiṣyannāha---viṣāmṛtapade ityādi /
sukhaduḥkheti vyutkrameṇa nirdeśaḥ duḥkhasukhasādhanayorityarthaḥ /
tathā pāṭho vā /
evamuparyapi bodhyam /
atra dṛṣṭāntamāha---yathetyādi /
itītyasya ityādāvityarthaḥ /
prakṛtodāharaṇe viśeṣamāha--ne cetyādi /
atreti /
prakṛtodāharaṇa ityarthaḥ /
tanmātreti /
sukhaduḥkhasādhanamātretyarthaḥ /
tanmātraviśrāntena atra hi vākye viṣāmṛtaśabdābhyāṃ duḥkhasukharūpasaṅkramitavācyābhyāṃ vyavahāra ityarthāntarasaṅkramitavācyasyā vyañjakatvam /
vivakṣitābhidheyasyānuraṇanarūpavyaṅgyasya śabdaśaktyudbhave prabhede padaprakāśatā yathā--- locanam na vivakṣite /
nissādhanayostayorabhāvāt /
tadāha---saṅkramitavācyābhyāmiti /
keṣāñciditi cāsya viśeṣe saṅkrānti /
atakrāmatītyasya ca kriyāmātrasaṅkrāntiḥ /
kāla ityasya ca sarvavyavahārasaṅkrāntiḥ /
upalakṣaṇārthaṃ tu viṣāmṛtagrahaṇamātrasaṅkramaṇaṃ vṛttikṛtā vyākhyātam /
tadāha--vākyaiti /
evaṃ kārikāprathamārdhalakṣitāṃścaturaḥ prakārānudāhṛtya dvitīyakārikārdhasvīkṛtān ṣaḍanyān prakārān krameṇodāharati--vivakṣitābhidheyasyetyādinā /
prātumiti pūrayitum /
dhanairiti bahuvacanaṃ yo yenārthī tasya teneti sūcanārtham /
ata evārthagrahaṇam /
janasyeti bāhulyena hi loko dhanārthī, na tu guṇairupakārārthī /
daiveneti /
aśakyaparyanuyogenetyarthaḥ /
bālapriyā ceti sambandhaḥ /
vivakṣite ityapakṛṣyate /
svakartavyeti /
svasādhyetyarthaḥ /
svapadaṃ sādhanaparam /
na ca na vivakṣite vivakṣite eva /
kuta ityatatrāha--nissādhanetyādi /

tadāheti /
uktābhiprāyeṇa sukhaduḥkharūpasaṅkramitavācyatvamāhetyarthaḥ /
'viṣaṃnimbamamṛtaṃ kapittham' ityādau nirūḍhalakṣaṇayā duḥkhasādhanaṃ nimbaṃ sukhasādhanaṃ kapitthamityevārthe vivakṣitaḥ, prakṛte tu kālaḥ keṣāñcidduḥkhamayaḥ keṣāñcitsukhamayaścātikrāmatītyarthasya vivakṣitatayā viṣapadasya kiñcitsādhanakaduḥkhe amṛtapadasya kiñcitsādhanakasukhe ca lakṣaṇā duḥkhasukhayorviśeṣo vyaṅgyaḥ, sādhanatvena viṣāmṛtayorbhānādarthāntarasaṅkramitavācyatā ceti bhāvaḥ /
keṣāñciditi cāsya viśeṣe saṅkrāntirati /
ajñātaviśeṣadharmāvacchinnavācakasya keṣāmapīti śabdasya ca duṣkṛtināmityādyuktārthaviśeṣe saṅkrāntirityarthaḥ /
duṣkṛtyādīnāmajñātatvādikaṃ vyaṅgyam /
kriyāmātre bhavatyarthe /
sarvavyavahāreti /
vyavahāragocaravastujātetyarthaḥ /
dvitīyeti /
dvitīyaṃ yatkārikārdhaṃ tatsvīkṛtāṃstaduktānityarthaḥ /
'prātum' iti /
'asmī'tyavyayamahamarthe /
dhanairarthijanasya vāñchāṃ prātuṃ daivena na sṛṣṭo yadi nāmetyabhyupagame /
tarhiti śeṣaḥ /
jaḍo 'haṃ pathi prasannāmbudharastaṭākaḥ athavā kūpaḥ kiṃ kasmāt /
na kṛtaḥ daivena na sṛṣṭaḥ /
taṭākasya kūpādutkṛṣṭatvādādāvuktiḥ /
locane--yo yenārthāti /
yo jano gosuvarṇādīnāmmadhye yena dhanenārthītyarthaḥ /
ata eveti /
uktābhiprāyādevetyarthaḥ /
bhāvārthakathanam---aśakyetyādi /
daivasyādṛśyatvāditi bhāvaḥ /
'asmi na sṛṣṭa' prātuṃ dhanairarthijanasya vāñchāṃ daivena sṛṣṭo yadi nāma nāsmi /
pathi prasannāmbudharastaḍāgaḥ kūpo 'thavā kiṃ na jaḍaḥ kṛto 'ham // 1 //
atra hi jaḍa iti padaṃ nirviṇṇena vakrātmasamānādhikaraṇatayā prayuktamanuraṇanarūpatayā kūpasamānādhikaraṇatāṃ svaśaktyā pratipadyate /
tasyaiva vākyaprakāśatā yatā harṣacarite siṃhanādavākyeṣu--'vṛtte 'sminmahāpralaye dharaṇīdhāraṇāyādhunā tvaṃ śeṣaḥ' /
etaddhi vākyamanuraṇanarūpamarthāntaraṃ śabdaśaktyā sphuṭameva prakāśayati /
locanam asmīti /
anyo hi tāvadavaśyaṃ kaścitsṛṣṭo na tvahamiti nirvedaḥ /
prasannaṃ lokopayogi ambu dhārayatīti /
kūpo 'thaveti /
lokairapyalakṣyamāṇa ityarthaḥ /
ātmasamāmādhikaraṇatayeti /
jaḍaḥ kiṅkartavyatāmūḍha ityarthaḥ, atha ca kūpo jaḍo 'rthitā kasya kīdṛśītyasambhavadviveka iti /
ata eva jaḍaḥ śītalo nirvedasantāparahitaḥ /
tathā jaḍaḥ śītajalayogitayā paropakārasamarthaḥ /
anena tṛtīyārthenāyaṃ jaḍaśabdastaṭākārthena punaruktārthasambandha ityabhiprāyeṇāha--kūpasamānādhikaraṇatāmiti /
svaśaktyeti śabdaśaktyudbhavatvaṃ yojayati /

Original text: Dhvanyāloka with Abhinavagupta's Locana and Rāmaśāraka's Bālapriya · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc