ધ્વન્યાલોક (ટીકા સહિત) · ભાગ 301320

મહાપ્રલય ઇતિ ।
મહસ્ય ઉત્સવસ્ય આસમન્તાત્પ્રલયો યત્ર તાદૃશિ શોકકારણભૂતે વૃત્તે ધરણ્યા રાજ્યધુરાયા ધારણાયાશ્વાસનાય ત્વં શેષઃ શિષ્યમાણઃ ।
ઇતીયતા પૂર્ણે વાક્યાર્થે કલ્પાવસાને ભૂપીઠભારોદ્વહનક્ષમ્ એકો બાલપ્રિયા ઇત્યનેન ગમ્યમર્થમાહ--અન્યો હીત્યાદિ ।
લોકોપયોગીતિ ।
લોકૈરિત્યાદિ ।
ચ ગમ્યાર્થવિવરણમ્ ।
ઽઆત્મસમાનાધિકરણતયેઽતિ પ્રતીકધારણમાદાવસ્મદર્થાન્વયી જડપદાર્થો વિવરિષ્યત ઇતિ જ્ઞાપનાય ।
તમર્થમાહ--કિઙ્કર્તવ્યતામૂઢ ઇતિ ।
કૂપાન્વયિનં વ્યઙ્ગ્યમર્થમાહ--અથ ચેત્યાદિ ।
અત્રાર્થાન્તરઞ્ચાહ---અત એવેત્યાદિ ।
અત એવ વિવેકાભાવાદેવ ।
શીતલ ઇતિ ।
"શિશિરો જડ" ઇત્યમરઃ ।
અનેન ગમ્યમર્થમાહ---નિર્વેદેતિ ।
લડયોરભેદાજ્જડપદં જલમયાર્થકઞ્ચેત્યાહ---તથેત્યાદિ ।
વૃત્તૌ ઽકૂપસમાનાધિકરણતાં પ્રતિપદ્યતઽ ઇત્યનેન જડપદસ્ય કૂપપદસામાનાધિકરણ્યમેવોક્તન્ન તુ તટાકપદસામાનાધિકરણ્યમપિ, તત્કુત ઇતિ શઙ્કાં પરિહરંસ્તદ્ગ્રન્થમવતારયતિ---અનેનેત્યાદિ ।
અનેન તૃતીયાર્થેનેતિ ।
કૂપાન્વયિત્વેનોક્તેષ્વર્થેષુ તૃતીયેન શીતજલવાહિતયેત્યાદ્યુક્તેનાર્થેન હેતુનેત્યર્થઃ ।
તટાકાર્થેનેતિ ।
તેન સહેત્યર્થઃ ।
પુનરુક્તેતિ ।
ઽપ્રસન્નામ્બુધરઽ ઇતિ વિશેષણાર્થસ્યૈવોક્ત્યા પુનરુક્તાર્થસમ્બન્ધસ્સ્યાદિત્યર્થઃ ।
ઽસ્વશક્ત્યેઽત્યત્રાન્યથાપ્રતિપત્તિનિરાસાયાહ---શબ્દેત્યાદિ ।
વાચ્યાર્થમાહ--મહસ્યેત્યાદિ ।
અસ્મિન્નિત્યસ્ય વિવરણમ્---શોકેત્યાદિ ।
વૃત્તે જાતે ।
વ્યઙ્ગ્યમર્થાન્તરન્દર્શયતિ---કલ્પેત્યાદિ ।
અસ્યૈવ કવિપ્રૌઢોક્તિમાત્રનિષ્પન્નશરીરસ્યાર્થશક્ત્યુદ્ભવે પ્રભેદે પ્રદપ્રકાશતા યથા હરિવજયે---
ચૃઅઙ્કુરાવઅંસં છણમપ્યસરમહધ્ઘણમણહરસુરામોઅમ્ ।
અસમપ્પિઅં પિ ગહિઅં કુસુમસરેણ મહુમાસલચ્છિમુહમ્ ॥
અત્ર હ્યસમર્પિતમપિ કુસુમશરેણ મધુમાસલક્ષ્મ્યા મુખં ગૃહીતમિત્યસમર્પિતમપીત્યેતદવસ્થાભિધાયિપદમર્થશક્ત્યા કુસુમશરસ્ય બલાત્કારં પ્રકાશયતિ ।
અત્રૈવ પ્રભેદે વાક્યપ્રકાશતા યથોદાહૃતં પ્રાક્ ઽસજ્જેહિ સુરહિમાસોઽ ઇત્યાદિ ।
અત્ર સજ્જયતિ સુરભિમાસો ન તાવદર્પયત્યનઙ્ગાય શરાનિત્યયં વાક્યાર્થઃ કવિપ્રૌઢોક્તિમાત્રનિષ્પન્નશરીરો મન્મથોન્માથકદનાવસ્થાં વસન્તસમયસ્ય સૂચયતિ ।
લોચનમ્ નાગરાજ એવ દિગ્દન્તિપ્રભૃતિષ્વપિ પ્રલીનેષ્વિત્યર્થાન્તરમ્ ।
ચૂતાઙ્કુરાવતંસં ક્ષણપ્રસરમહાર્ઘમનોહરસુરામોદમ્ ।
મહાર્ઘણ ઉત્સવપ્રસરેણ મનોહરસુરસ્ય મન્મથદેવસ્ય આમોદશ્ચમત્કારો યત્ર તત્ ।
અત્ર મહાર્ઘશબ્દસ્ય પરનિપાતઃ, પ્રાકૃતે નિયમાભાવાત્ ।
છણ ઇત્યુત્સવઃ ।
અસમર્પિતમપિ ગૃહીતં કુસુમશરેણ મધુમાસલક્ષ્મીમુખમ્ ॥
મુખં પ્રારમ્ભો વક્ક્રં ચ ।

તચ્ચ સુરામોદયુક્તં ભવતિ ।
મધ્વારમ્ભે કામશ્ચિત્તમાક્ષિપતીત્યેતાવાનયમર્થઃ કવિપ્રૌઢોક્ત્યાર્થાન્તરવ્યઞ્જકઃ સમ્પાદિતઃ ।
અત્ર કવિનિબદ્ધવક્તૃપ્રૌઢોક્તિશરીરાર્થશક્ત્યુદ્ભવે પદવાક્યપ્રકાશતાયામુદાહરણદ્વયં ન દત્તમ્ ।
ઽપ્રૌઢોક્તિમાત્રનિષ્પન્નશરીરઃ સમ્ભવી સ્વતઃઽ ઇતિ પ્રાચ્યકારિકાયા ઇયતૈવોદાહૃતત્વં ભવેદિત્યભિપ્રાયેણ ।
તત્ર પદપ્રકાશતા યથા--- સત્યં મનોરમાઃ કામાઃ સત્યં રમ્યા વિભૂતયઃ ।
કિન્તુ મત્તાઙ્ગનાપાઙ્ગભઙ્ગલોલં હિ જીવિતમ્ ॥
બાલપ્રિયા ઽમહાપ્રલયઽ ઇત્યસ્ય કલ્પાવસાન ઇતિ, ઽધરણીધારણાયેઽત્યસ્ય ભૂભારેત્યાદિ, શેષઽ ઇત્યસ્ય નાગરાજ ઇતિ ચ વિવરણમ્ ।
દિગ્દન્તીત્યાદિ ।
ભાવાર્થકથનમ્ ।
અત્રોપમા વ્યઙ્ગ્યા બોધ્યા ।
મધુમાસલક્ષ્મ્યા નાયિકાત્વપ્રતીત્યા તદનુગુણમર્થમાહ---વક્ત્રઞ્ચેતિ ।
સુરા મદ્યમ્ ।
અર્થાન્તરવ્યઞ્જક ઇતિ ।
અર્થાન્તરં વૃત્તાવુક્તમ્ ।
અત્રેત્યાદિ ।
ઇત્યભિપ્રાયેણ ન દત્તમિતિ સમ્બન્ધઃ ।
સત્યમિતિ ।
કાવ્યપ્રકાશે ઽપ્યુદાહૃતો ઽયં શ્લોકઃ ।
સ્વતઃસમ્ભવિશરીરાર્થશક્ત્યુદ્ભવે પ્રભેદે પદપ્રકાશતા યથા---
વાણિઅઅ હત્તિદન્તા કુત્તો અહ્યાણ બાધકિત્તી અ ।
જાવ લુલિઆલપઅમુહી ધરમ્મિ પરિસક્કએ સુહ્ણા ॥
અત્ર લુલિતાલકમુખીત્યેતત્પદં વ્યાધવધ્વાઃ સ્વતઃસમ્ભાવિતશરીરાર્થશક્ત્યા સુરતક્રીડાસક્તિં સૂચયંસ્તદીયસ્ય ભર્તુઃ સતતસમ્ભોગક્ષામતાં પ્રકાશયતિ ।
લોચનમ્ ઇત્યત્ર કવિના યો વિરાગી વક્તા નિબદ્ધસ્તત્પ્રૌઢોક્ત્યા જીવિતશબ્દો ઽર્થશક્તિમૂલતયેદં ધ્વનયતિ---સર્વ એવામી કામા વિભૂતયશ્ચ સ્વજીવિતમાત્રોપયોગિનઃ, તદભાવે હિ સદ્ભિરપિ તૈરસદ્રૂપતાપ્યતે, તદેવ ચ જીવિતં પ્રાણધારણરૂપત્વાત્પ્રાણવૃત્તેશ્ચ ચાઞ્ચલ્યાદનાસ્થાપદમિતિ વિષયેષુ વરાકેષુ કિં દોષોદ્ધોષણદૌર્જન્યેન નિજમેવ જીવિતમુપાલભ્યમ્, તદપિ ચ નિસર્ગચઞ્ચલમિતિ ન સાપરાધમિત્યેતાવતા ગાઢં વૈરાગ્યમિતિ ।
વાક્યપ્રકાશતા યથા--ઽશિખરિણિઽ ઇત્યાદૌ ।
વાણિજક હસ્તિદન્તાઃ કુતો ઽસ્માકં વ્યાઘ્રકૃત્તયશ્ચ ।
યાવલ્લુલિતાલકમુખી ગૃહે પરિષ્વક્કતે સ્નુષા ॥
ઇતિ છાયા ।
સવિભ્રમં ચઙ્ક્રમ્યતે ।
અત્ર લુલિતેતિ સવરૂપમાત્રેણ વિશેષણમવલિપ્તતયા ચહસ્તિદન્તાદ્યપાહરણં સમ્ભાવ્યમિતિ વાક્યાર્થસ્ય તાવત્યેવ ન કાચિદનુપપત્તિઃ ।
બાલપ્રિયા કામાઃ કામ્યમાના વનિતાદયઃ તદભાવે જીવિતાભાવે ।
જીવિતમનાસ્થાપદમિતિ સમ્બન્ધઃ ।
અત્ર હેતુઃ--પ્રાણેત્યાદિ ।
ઇતીતિ હેતૌ ।
નિસર્ગચઞ્ચલમિતીતિ ।
નિસર્ગચઞ્ચલત્વાદ્ધેતોરિત્યર્થઃ ।
સ્વભાવસ્યાપરિહાર્યત્વાદિતિ ભાવઃ ।
વાણિજકેતિ ।
અસ્માકં ગૃહે કુતસ્સન્તિ? ન સન્તીત્યર્થઃ ।
અત્ર કાર્યાન્તરવ્યગ્રતાં હેતુત્વેન દર્શયન્નાહ---યાવદિત્યાદિ ।
યાવત્ યતઃ ।

લુલિતેતિ ।
લુલિતાઃ ઇતસ્તતો વિકીર્ણા અલકા યત્ર તથાવિધં મુખં યસ્યાસ્સા ।
સ્નુષા પુત્રભાર્યા ।
પરિષ્વક્કત ઇતિ ।
અતસ્તત્પરિપાલનવ્યગ્રા વયમિતિ ભાવઃ ।
સ્વત ઇત્યાદિ ।
સ્વતસ્સમ્ભાવિતં લોકે ઽપ્યૌચિત્યાત્સમ્ભાવ્યમાનં શરીરં ય્સય તથાવિધસ્યાર્થસ્ય શક્ત્યા સામર્થ્યેનેત્યર્થઃ ।
લોચને ઽપરિષ્વક્કતઽ ઇત્યસ્ય વ્યાખ્યાનમ્---સવિભ્રમં ચઙ્ક્રમ્યત ઇતિ ।
વ્યઙ્ગ્યસ્ય વાચ્યસિદ્ધ્યઙ્ગત્વશઙ્કા પરિહરતિ--અત્રેત્યાદિ ।
લુલિતેતીતિ ।
ઇત્યાદિકમિત્યર્થઃ ।
સ્વરૂપેત્યાદિ ।
સ્વરૂપકથનમિત્યર્થઃ ।
અવલપ્તતયેતિ ।
ધનિત્વાદ્યભિમાનેનેત્યર્થઃ ।
ચકારસ્સમ્ભવતો હેત્વન્તરસ્ય સમુચ્ચાયકઃ ।
હસ્તીત્યાદિ ।
તસ્યૈવ વાક્યપ્રકાશતા યથા---
સિહિપિઞ્છકણ્ણઊરા બહુઆ વાહસ્સ ગવ્વિરી ભમૈ ।
મુત્તાફલરૈઅપસાહણાણં મજ્ઝે સવત્તીણમ્ ॥
અનેનાપિ વાક્યેન વ્યાધવધ્વા શિખિપિચ્છકર્ણપૂરાયા નવપરિણીતાયાઃ કસ્યાશ્ચિત્સૌભાગ્યાતિશયઃ પ્રકાશ્યતે ।
તત્સમ્ભોગૈકરથો મયૂરમાત્રમારણસમર્થઃ પતિર્જાતં ઇત્યર્થપ્રકાશનાત્ તદન્યાસાં ચિરપરિણીતાનાં મુક્તાફલરચિતપ્રસાધનાનાં દૌર્ભાગ્યાતિશયઃ ખ્યાપ્યતે ।
તત્સમ્ભોગકાલે સ એવ વ્યાધઃ કરિવરવધવ્યાપારસમર્થ આસીદિત્યર્થપ્રકાશનાત્ ।
નનુ ધ્વનિઃ કાવ્યવિશેષ ઇત્યુક્તં કત્કથં તસ્ય પદપ્રકાશતા ।
કાવ્યવિશેષો હિ વિશિષ્ટાર્થપ્રતિપત્તિહેતુઃ શબ્દસન્દર્ભવિશેષઃ ।
તદ્ભાવશ્ચ પદપ્રકાશત્વે નોપપદ્યતે ।
પદાનાં સ્મારકત્વેનાવાચકત્વાત્ ।
ઉચ્યતે--
સ્યાદેષ દોષઃ લોચનમ્ સિહિપિચ્છેતિ ।
પૂર્વમેવ યોજિતા ગાથા ।
નન્વિતિ ।
સમુદાય એવ ધ્વનિરિત્યત્ર પક્ષે ચોદ્યમેતત્ ।
તદ્ભાવશ્ચેતિ ।
કાવ્યવિશેષત્વમિત્યર્થઃ ।
અવાચકત્વાદિતિ યદુક્તં સો ઽયમપ્રયોજકો હેતુરિતિ છલેન તાવદ્દર્શયતિ--સ્યાદેષ દોષ ઇતિ ।
એવં છલેન પરિહૃત્ય બાલપ્રિયા હસ્તિદન્તાદેરપાહરણમનાહરણં દન્તાદ્યનાહરણમિતિ ચ પાઠઃ ।
સ્નુષાભર્તુરિતિ શેષઃ ।
સમુદાય ઇતિ ।
વાચકવાચ્યવ્યઙ્ગ્યાદિસમુદાય ઇત્યર્થઃ ।
ઇત્યત્ર પક્ષ ઇતિ ।

ઽઅવવક્ષિતવાચ્યસ્યેઽત્યાદિકારિકાયાં સમુદાયસ્યૈવ ધ્વનિપદાર્થવાદત્ર પક્ષ એવ ચોદ્યસ્યોપપત્તેશ્ચેતિ ભાવઃ ।
વૃત્તૌ ઽનન્વિઽત્યાદિ ।
ઽઇત્યુક્તમ્ઽ ઇતિ ।
ઽયત્રાર્થશ્શબ્દો વેઽત્યાદિનેતિ ભાવઃ ।
ઽતત્ઽ તસ્માત્ ।
ચોદ્યમુપપાદયતિ---ઽકાવ્યવિશેષો હીઽત્યાદિ ।
ઽવિશિષ્ટેઽતિ ।
વાચ્યવ્યઙ્ગ્યભેદેન દ્વિવિધો યો વિશિષ્ટાર્થઃ તત્પ્રતિપત્તિહેતુરિત્યર્થઃ ।
ઽશબ્દેઽત્યાદિ ।
સઙ્ઘટિતપદવિશેષ ઇત્યર્થઃ ।
વિશિષ્ટાર્થસ્તત્પ્રતિપાદકો વાક્યવિશેષશ્ચેતિ યાવત્ ।
તતઃ કિમત આહ--ઽતદ્ભાવશ્ચેઽત્યાદિ ।
ઽપદપ્રકાશત્વેઽ પદપ્રકાશ્યત્વે સતિ ।
ઽનોપપદ્યતેઽ ન સઙ્ગચ્છતે ।
તદ્ભાવઃ પદપ્રકાશત્વેન સહ વિરુદ્ધ ઇત્યર્થઃ ।
કુત ઇત્યત્રાહ---ઽપદાનામ્ઽ ઇત્યાદિ ।
ઽઅવાચકત્વાત્ઽ અનુભાવક્તવાભાવાત્ ।
તદૈસ્તત્તદર્થાઃ સ્માર્યન્તે, સ્મૃતાસ્તે ત્વાકાઙ્ગક્ષાદસહકૃતા વાક્યાર્થમનુભાવયન્તીતિ મતે પદસ્મારિતત્વરૂપં પદપ્રકાશત્વં તત્તદર્થ એવ વર્તતે ।
તત્ર ચ કાવ્યવિશેષત્વરૂપં ધ્વનિત્વન્નાસ્તીત્યતો ધ્વનેઃ ન પદપ્રકાશત્વં, કિન્તુ વાક્યપ્રકાશત્વમેવ સમ્ભવતીતિ ભાવઃ ।
અનેન ગ્રન્થેન પદન્ન ધ્વનિપ્રકાશકમવાચકત્વાદિત્યર્થઃ ફલિત ઇત્યભિપ્રેત્ય ઽસ્યાદેષદોષઽ ઇત્યાદિસમાધાનગ્રન્થમવતારયતિ લોચને---અવાચકત્વાદિત્યાદિ ।
અપ્રયોજક ઇતિ ।
યદિ વાચકત્વં પ્રયોજકં ધ્વનિવ્યવહારે સ્યાત્ ।
ન ત્વેવમ્ ; તસ્ય વ્યઞ્જકત્વેન વ્યવસ્થાનાત્ ।
કિં ચ કાવ્યાનાં શરીરાણામિવ સંસ્થાનવશેષાવચ્છિન્નસમુદાયસાધ્યાપિ ચારુત્વપ્રતીતિરન્વયવ્યતિરેકાભ્યાં ભાગેષુ કલ્પ્યત ઇતિ પદાનામપિ વ્યઞ્જકત્વમુખેન વ્યવસ્થિતો ધ્વનિવ્યવહારો ન વિરોધિ ।
લોચનમ્ વસ્તુવૃત્તેનાપિ પરિહરતિ---કિં ચેતિ ।
યદિ પરો બ્રૂયાત્---ન મયા અવાચકત્વં ધ્વન્યભાવે હેતૂકૃતં કિં તૂક્તં કાવ્યં ધ્વનિઃ ।
કાવ્યં ચાનાકાઙ્ક્ષપ્રતિપત્તિકારિ વાક્યં ન પદમિતિ તત્રાહ--સત્યમેવં, તથાપિ પદં ન ધ્વનિરિત્યસ્માભિરુક્તમ્ ।
અપિ તુ સમુદાય એવ ; તથા ચ પદપ્રકાશો ધ્વનિરિતિ પ્રકાશપદેનોક્તમ્. નનુ પદસ્ય તત્ર તથાવિથં સામર્થ્યમિતિ કુતો ઽખણ્ડ એવ પ્રતીતિક્રમ ઇત્યાશઙ્ક્યાહ--કાવ્યાનામિતિ ।
ઉક્તં હિ પ્રાગ્વિવેકકાલે વિભાગોપદેશ ઇતિ ।
નનુ ભાગેષુ પદરૂપેષુ કથં સા ચારુત્વપ્રતીતિરારોપયિતું શક્યા? તાનિ હિ સ્મારકાણ્યેવ ।
તતઃ કિમ્? મનોહારિવ્યઙ્ગ્યાર્થસ્મારકત્વાદ્ધિ ચારુત્વપ્રતીતિનિબન્ધનત્વં કેન બાલપ્રિયા અસાધક ઇત્યર્થઃ ।
છલેન વ્યાજેન વક્ષ્યમાણાભિપ્રાયાપ્રકટનેનેતિ યાવત્ ।
તાવત્ આદૌ ।
વસ્તુવૃત્તેનાપીતિ ।
પારમાર્થિકાભિપ્રેતાર્થપ્રકટનેનાપીત્યર્થઃ ।
નનુ વસ્તુવૃત્તેન પરિહારઃ કિમર્થ ઇત્યતઃ કાવ્યાનામિત્યાદિગ્રન્થમવતારયિષ્યન્ ભૂમિકામાહ--યદિ પર ઇત્યાદિ ।
ધ્વન્યભાવે ધ્વનિપ્રકાશકત્વાભાવે ।
પદાનામિતિ શેષઃ ।
હેતૂકૃતં હેતુત્વેનોક્તમ્ ।
કિન્ત્વિત્યાદિ ।

કાવ્યવિશેષો ધ્વનિઃ કાવ્યઞ્ચ તથાવિધં વાક્યમિતિ વાક્યમેવ ધ્વનિઃ, પદન્તુ ન ધ્વનિરિત્યર્થઃ ।
તથાચ પદે ધ્વન્યભાવે અવાક્યત્વં હેતુરિતિ ભાવઃ ।
ઇતિ બ્રૂયાદિતિ સમ્બન્ધઃ ।
આહેતિ ।
સિદ્ધાન્તીતિ શેષઃ ।
તથાપીત્યન્તમભ્યુપગમે ।
ન ઉક્તમિતિ સમ્બન્ધઃ ।
સમુદાય એવેતિ ।
ધ્વનિરિત્યુક્તમિત્યનુષઙ્ગઃ ।
અત્રોપષ્ટમ્ભકમાહ---તથાચેત્યાદિ ।
તત્રેતિ ।
વાક્ય ઇત્યર્થઃ ।
તથાવિધં ધ્વનિપ્રકાશનાનુકૂલમ્ ।
ઇતિ કુત ઇત્યેતત્કથં ઘટતે ।
અત્ર હેતુઃ--
અખએડ ઇત્યાદિ ।
ભાગેષુ કલ્પ્યત ઇત્યત્રોપષ્ટમ્ભકમાહ---ઉક્તં હીત્યાદિ ।
વૃત્તૌ ઽકાવ્યાનામ્ઽ ઇત્યસ્ય ઽચારુત્વેઽત્યનેન સમ્બન્ધઃ ।
ઽસંસ્થાનેઽતિ ।
સંસ્થાનવિશેષૈઃ શબ્દસન્દર્ભવિશેષૈઃ મુખાદ્યવયવસંયોગવિશેષૈશ્ચ અવચ્છિન્નો વિશિષ્ટો યસ્સમુદાયસ્તત્સાધ્યાપીત્યર્થઃ ।
તથાચ પ્રતીયમાનં ચારુત્વં સમુદાયનિષ્ઠમિતિ ભાવઃ ।
ઽભાગેષુઽ પદેષુમુખાદિષુ ચ ।
ઽકલ્પ્યતઽ ઇતિ ।
પ્રાધાન્યાદિતિ ભાવઃ ।
ઇતીતિ હેતૌ ।
ઽવ્યઞ્જકત્વમુખેનઽ વ્યઞ્જકત્વપ્રાધાન્યેન ।
ઽધ્વનિવ્યવહારઃઽ પદપ્રકાશો ધ્વનિરિતિ વ્યવહારઃ ।
ઽઅનિષ્ટસ્યેઽત્યાદિગ્રન્થમવતારયતિ લોચને--નન્વિત્યાદિ ।
સ્મારકાણ્યેવેત્યન્તઃ ઽઅનિષ્ટસ્ય શ્રુતિર્યદ્વદાપાદયતિ દુષ્ટતામ્ ।
શ્રુતિદુષ્ટાવિષુ વ્યક્તં તદ્વાદિષ્ટસ્મૃતિર્ગુણમ્ ॥
પદાનાં સ્મારકત્વે ઽપિ પદમાત્રાવભાસિનઃ ।
તેન ધ્વનેઃ પ્રભેદેષુ સર્વષ્વેવાસ્તિ રમ્યતા ॥
વિચ્છિત્તિશોભિનૈકેન ભૂષણેનેવ કામિની ।
પદદ્યોત્યેન સુકવેર્ધ્વનિની ભાતિ ભારતી ॥
ઽ ઇતિ પરિકરશ્લોકાઃ
યસ્ ત્વ્ અલક્ષ્ય-ક્રમ-વ્યઙ્ગ્યો ધ્વનિર્ વર્ણ-પદાદિષુ ।
વાક્યે સઙ્ઘટનાયાં ચ સ પ્રબન્ધે ઽપિ દીપ્યતે
યસ્ત્વલક્ષ્યક્રમવ્યઙ્ગ્યો ધ્વનિર્વર્ણપદાદિષુ ।
વાક્યે સઙ્ઘટનાયાં ચ સ પ્રબન્ધે ઽપિ દીપ્યતે ॥ 2 ॥
લોચનમ્ વાર્યતે ।

યથા શ્રુતિદુષ્ટાનાં પેલવાદિપદાનામસભ્યપેલાદ્યર્થં પ્રતિ ન વાચકત્વમ્ ।
અપિ તુ સ્મારકત્વમ્ ।
તદ્વશાચ્ચ ચારુસ્વરૂપં કાવ્યં શ્રુતિદુષ્ટમ્ ।
તચ્ચ શ્રુતિદુષ્ટત્વમન્વયવ્યતિરેકાભ્યાં ભાગેષુ વ્યવસ્થાપ્યતે તથા પ્રકૃતે ઽપીતિ તદાહ--અનિષ્ટસ્યેતિ ।
અનિષ્ટાર્થસ્મારકસ્યેત્યર્થઃ ।
દુષ્ટતામિત્યચારુત્વમ્ ।
ગુણમિતિ ચારુત્વમ્ ।
એવં દૃષ્ટાન્તમભિધાય પાદત્રયેણ તુર્યેણ દાર્ષ્ટાન્તિકાર્થ ઉક્તઃ ।
અધુનોપસંહરતિ---પદાનામિતિ ।
યત એવ મિષ્ટસ્મૃતિશ્ચારુત્વમાવૈતિ તેન હેતુના સર્વેષુ પ્રકારેષુ નિરૂપિતસ્ય પદમાત્રાવભાસિનો ઽપિ પદપ્રકાશસ્યાપિ ધ્વને રમ્યતાસ્તિ સ્મારકત્વે ઽપિ પદાનામિતિ સમન્વયઃ ।
અપિશબ્દઃ કાકાક્ષિન્યાયેનોભયત્રાપિ સમ્બધ્યતે ।
અધુના ચારુત્વપ્રતીતૌ પદસ્યાન્વયવ્યતિરેકૌ દર્શયતિ---વિચ્છિત્તીતિ ॥ 1 ॥
એવં કારિકાં વ્યાખ્યાય તદસઙ્ગૃહીતમલક્ષ્યક્રમવ્યઙ્ગ્યં પ્રપઞ્ચયિતુમાહ--યસ્ત્વિતિ ।
તુશબ્દઃ પૂર્વભેદેભ્યો ઽસ્ય વિશેષદ્યોતકઃ ।
વર્ણસમુદાયશ્ચ પદમ્ ।
તત્સમુદાયો વાક્યમ્ ।
સઙ્ઘટના પદગતા વાક્યગતા ચ ।
સઙ્ઘટિતવાક્યસમુદાયઃ પ્રબન્ધઃ બાલપ્રિયા શઙ્કાગ્રન્થઃ ।
તતઃ કિમિત્માદિર્વક્ષ્યમાણાર્થકઃ પરિહારગ્રન્થઃ ।
પેલવાદિપદાનામિતિ ।
ઽઅતિપેલવમતિપરિમિતવર્ણં લઘુતરમુદાહરતિ શઠઽ ઇત્યાદૌ પેલવાદિશબ્દાનામિત્યર્થઃ ।
અસભ્યેતિ ।
અસભ્યો યઃ પેલાદ્યર્થઃ પેલાદિશબ્દાર્થસ્તં પ્રતીત્યર્થઃ ।
પેલશબ્દો હિ લાટભાષાયાં વૃષણવાચકઃ ।
નવાચકત્વમિતિ ।
તદર્થસ્ય તદ્વાક્યાર્થઘટકત્વાભાવાદિતિ ભાવઃ ।
પાદત્રયેણાભિધાયેતિ સમ્બન્ધઃ ।
ઽતેનેઽત પદસ્ય વિવરણમ્---યત ઇત્યાદિ ।
નિરૂપિતસ્યેતિ પૂરિતમ્ ।
અપિશબ્દઃ સ્મારકત્વે ઽપીત્યપિશબ્દઃ ॥ 2 ॥
તત્ર વર્ણાનામનર્થકત્વાદ્દ્યોતકત્વમસમ્ભવીત્યાશઙ્ક્યેદમુચ્યતે--
શષૌ સરેફ-સંયોગો ઢકારશ્ ચાપિ ભૂયસા ।
વિરોધિનઃ સ્યુઃ શૃઙ્ગારે તે ન વર્ણા રસ-ચ્યુતઃ
ત એવ તુ નિવેશ્યન્તે બીભત્સાદૌ રસે યદા ।
તદા તં દીપયન્ત્ય્ એવ તે ન વર્ણા રસ-ચ્યુતઃ
શષૌ સરેફસંયોગો ઢકારશ્ચાપિ ભૂયસા ।
વિરોધિનઃ સ્યુઃ શૃઙ્ગારે તેન વર્ણા રસચ્યુતઃ ॥ 3 ॥
ત એવ તુ નિવેશ્યન્તે બીભત્સાદૌ રસે યદા ।
તદા તં દીપયન્ત્યેવ તેન વર્ણા રસચ્યુતઃ ॥ 4 ॥
શ્લોકદ્વયેનાન્વયવ્યતિરેકાભ્યાં વર્ણાનાં દ્યોતકત્વં દર્શિતં ભવતિ ।

લોચનમ્ ઇત્યભિપ્રાયેણ વર્ણાદીનાં યથાક્રમમુપાદાનમ્ ।
આદિશબ્દેન પદૈકદેશપદદ્વિતયાદીનાં ગ્રહણમ્ ।
સપ્તમ્યા નિમિત્તત્વમુક્તમ્ ।
દોપ્યતે ઽવભાસતે સકલકાવ્યાવભાસકતયેતિ પૂર્વવત્કાવ્યવિશેષત્વં સમર્થિતમ્ ॥ 2 ॥
ભૂયસેતિ પ્રત્યેકમભિસમ્બધ્યતે ।
તેન શકારો ભૂયસેત્યાદિ વ્યાખ્યાતવ્યમ્ ।
રેફપ્રધાનસ્સંયોગર્ઃ કર્હ્રર્દ્ર ઇત્યાદિ ।
વિરોધિન ઇતિ ।
પરુષા વૃત્તિવિરોધિની શૃઙ્ગારસ્ય ।
યતસ્તે વર્ણા ભૂયસા પ્રયુજ્યમાના ન રસાંશ્ચ્યોતન્તિ સ્રવન્તિ ।
યદિ વા તેન શૃઙ્ગારવિરોધિત્વેન હેતુનાવર્ણાઃ શષાદયો રસાચ્છૃઙ્ગારાચ્ચ્યવન્તે તં ન વ્યઞ્જયન્તીતિ વ્યતિરેક ઉક્તઃ ।
અન્વયમાહ--ત એવત્વિતિ ।
શાદયઃ ।
તમિતિ બીભત્સાદિકં રસમ્ ।
દીપયન્તિ દ્યોતયન્તિ ।
કારિકાદ્વયં તાત્પર્યેણ વ્યાચષ્ટે---શ્લોકદ્વયેનેતિ ।
યથાસંખ્યપ્રસઙ્ગપરહારાર્થં બાલપ્રિયા આદિશબ્દેનેતિ ।
ઽપદાદિષ્વિઽત્યાદિપદેનેત્યર્થઃ ।
સપ્તમ્યેતિ ।
પદાદિષ્વિત્યાદિસ્થયા સપ્તમ્યેત્યર્થઃ ।
નિમિત્તત્વમુક્તમિતિ ।
ન ત્વધિકરણત્વમિતિ ભાવઃ ।
દીપ્યત ઇત્યસ્ય વિવરણમ્---સકલકાવ્યાવભાસકતયાવભાસત ઇતિ ।
અલક્ષ્યક્રમસ્તુ યો ધ્વનિઃ સમુદાયત્મકઃ કાવ્યવિશેષઃ ।
સઃ વર્ણાદનિમિત્તકો દીપ્યત ઇત્યર્થાદયમર્થસ્સિધ્યતીતિ ભાવઃ ।
કાવ્યવિશેષત્વમિતિ ।
ધ્વનેરિતિ શેષઃ ॥ 2 ॥
પ્રત્યેકમિતિ ।
શષાવિત્યાદિના પ્રત્યેકમિત્યર્થઃ ।
ભૂયસેતિ ।
પ્રયુજ્યમાનો વિરોધીતિ શેષઃ ।
સારાર્થમાહ--પરુષેતિ ।
તલ્લક્ષણમુક્તં ભટ્ટેદ્ભટેન---"શષાભ્યાં રેફસંયોગૈઃ ટવર્ગેણ ચ યોજિતા ।
પરુષા નામ વૃત્તિસ્સ્યાદિ"તિ ।
રસશ્ચ્યુત ઇતિ પાઠે તે ન ઇતિ પદદ્વયમિત્યાશયેન વ્યાચષ્ટે---તે વર્ણા ઇત્યાદિ ।
તે વર્ણાઃ શષાદયઃ ।
રસં શૃઙ્ગારમ્ ।
સ્રવન્તિ સ્રાવયન્તિ ।
રસચ્યુત ઇતિ પાઠે તુ તેનેત્યેકં પદમિત્યાહ--યદિ વેત્યાદિ ।
તેનેત્યસ્ય વ્યાખ્યાનમ્---શૃઙ્ગારેત્યાદિ, રસાચ્ચ્યવન્ત ઇત્યસ્ય તં ન વ્યઞ્જયન્તીતિ ચ ।

ઇતીત્યાદિ ।
શષાવિત્યાદિશ્લોકેન શકારાદિવર્ણસત્વે શૃઙ્ગારાવ્યક્ત્યભાવરૂપો વ્યતરેકઃ પ્રદર્શિત ઇત્યર્થઃ ।
અન્વયમિતિ ।
શષાદિસત્વે બીભત્સાદિવ્યક્તરૂપમન્વયમિત્યર્થઃ ।
ઽત એવેઽત્યાદિકારિકાયાશ્ચતુર્થપાદે રસશ્ચ્યુત ઇતિ પદે ચાલક્ષ્યક્રમવ્યઙ્ગ્યસ્ય દ્યોતનં યથા--- ઉત્કમ્પિની ભયપરસ્ખલિતાંશુકાન્તા તે લોચને પ્રતિદિશં વિધુરે ક્ષિપન્તી ।
ક્રૂરેણ દારુણતયા સહસૈવ દગ્ધા ધૂમાન્ધિતેન દહનેન ન વીક્ષિતાસિ ॥
લોચનમ્ શ્લોકાભ્યામિતિ ન કૃતમ્ ।
પૂર્વશ્લોકેન હિ વ્યતિરેક ઉક્તો દ્વિતીયેનાન્વયઃ ।
અસ્મિન્વિષયે શૃઙ્ગારલક્ષણે શષાદિપ્રયોગઃ સુકવિત્વમભિવાઞ્છતા ન કર્તવ્ય ઇત્યેવંફલત્વાદુપદેશસ્ય કારકાકારેણ પૂર્વં વ્યતિરેક ઉક્તઃ ।
ન ચ સર્વથા ન કર્તવ્યો ઽપિ તુ બીભત્સાદૌ કર્તવ્ય એવેતિ પશ્ચાદન્વયઃ ।
વૃત્તિકારેણ ત્વન્વયપૂર્વકો વ્યતિરેક ઇતિ શૈલીમનુસર્તુમન્વયઃ પૂર્વમુપાત્તઃ ।
એતદુક્તં ભવતિ---યદ્યપિ વિભાવાનુભાવવ્યભિચારિપ્રતીતિસમ્પદેવ રસાખાદે નિબન્ધનમ્ ।
તથાપિ વિશિષ્ટક્ષુતિકશબ્દસમર્થ્યમાણાસ્તે વિભાવાદયસ્તથા ભવન્તીતિ સ્વસંવિત્સિદ્ધમદઃ ।
તેન વર્ણાનામપિ શ્રુતિસમયોપલક્ષ્યમાણાર્થાનપેક્ષ્યપિ શ્રોત્રૈકગ્રાહ્યો મૃદુપરુષાત્મા બાલપ્રિયા પાઠે તેનેત્યેકં પદં, રસચ્યુત ઇતિ પાઠે તુ તે નેતિ તદદ્વયમિતિ બોધ્યમ્ ।
યથા સંખ્યેત્યાદિ ।
શ્લોકાભાયામિતિ નિર્દેશે દ્વાભ્યાં શ્લોકાભ્યાં પ્રતપાદિતૌ યાવન્વયવ્યતિરેકૌ તાભ્યામિત્યર્થસ્ય પ્રતીત્યા યથાસઙ્ખ્યમન્વયસ્ય પ્રસક્તિર્ભવતી, શ્લોકદ્વયેનેતિ નિર્દેશે તુ શ્લોકાત્મકદ્વ્યવયવઘટિતસમુદાયેન પ્રતિપાદિતૌ યાવન્વયવ્યતિરેકૌ તાભ્યામિત્યર્થસ્ય પ્રતીત્યા યથાસઙ્ખ્યમન્વયસ્ય પ્રસક્તિર્ભવતિ, શ્લેકદ્વયેનેતિ નિર્દેશે તુ શ્લોકાત્મકદ્વ્યવયવઘટિતસમુદાયેન પ્રતિપાદિતૌ યાવન્વયવ્યતિરેકૌ તાભ્યામિત્યર્થસ્ય પ્રતીત્યાન તત્પ્રસક્તિરિતિ ભાવઃ ।
નન્વત્ર યથાસઙ્ખ્યમસ્ત્વિત્યત્રાહ--પૂર્વેત્યાદિ ।
કારિકાયામાદૌ વ્યતિરેકપ્રદર્શનસ્ય બૂજમાહ---અસ્મિન્નિત્યાદિ ।
તર્હિ વૃત્તાવન્યથા કથને કિં બીજમિત્યત્રાહ---વૃત્તીત્યાદિ ।
વિભાવાદીનામેવ રસ્વયઞ્જકત્વાદ્વર્ણાદીનાન્તાત્ કથમિત્યશઙ્કાં પ્રદર્શ્ય પરિહરતિ---એતદિત્યાદિ ।
વિશિષ્ટેતિ ।
વિશિષ્ટા ઉપનાગરકાદિવૃત્તિવિશિષ્ટા તદ્વિષયિકેતિ યાવત્ ।
શ્રુતિઃ શ્રવણં યેષાન્તૈઃ શબ્દૈઃ સમર્પ્યમાણા ઇત્યર્થઃ ।
તથેતિ ।
રસાસ્વાદનિબન્ધનાનીત્યર્થઃ ।
વર્ણાનામપીતિ ।
ઽસ્વભાવઽ ઇત્યનેનાસ્ય સમ્બન્ધઃ ।
શ્રુતીતિ ।
અત્ર હિ તે ઇત્યેતત્પદં રસમયત્વેન સ્ફુટમેવાવભાસતે સહૃદયાનામ્ ।
પદાવયવેન દ્યોતનં યથા--- વ્રિડાયોગાન્નતવદનયા સન્નધાને ગુરૂણાં બદ્ધોત્કમ્પં કુચકલશયોર્મન્યુમન્તર્નિગૃહ્ય ।
લોચનમ્ સ્વભાવો રસાસ્વાદે સહકાર્યેવ ।
અત એવ ચ સહકારતામેવાભિધાતું નિમિત્તસપ્તમી કૃતા વર્ણપદાદિષ્વિતિ ।
ન તુ વર્ણરેવ રસાભિવ્યક્તિઃ, વિભાવાદિસંયોગાદ્ધિ રસનિષ્પત્તિરિત્યુક્તં બહુશઃ ।
શ્રોત્રૈકગ્રાહ્યો ઽપિ ચ સ્વભાવો રસનિષ્યન્દે વ્યાપ્રિયત એવ, અપદગીતધ્વનિવત્ પુષ્કરવાદ્યનિયમિતવિશિષ્ટજાતિકરણઘ્રાદ્યનુકરણશબ્દવચ્ચ ।
પદે ચેતિ ।
પદે ચ સતીત્યર્થઃ ।
તેન રસપ્રતીતર્વિભાવાદેરેવ ।
તે વિભવાદયો યદા વિશિષ્ટેન કેનાપિ પદેનાર્પ્યમામા રસચમત્કારવિધાયિનો ભવન્તિ તદા પદસ્યૈવાસૌ મહિમા સમર્પ્યત ઇતિ ભાવઃ ।
અત્ર હીતિ ।
વાસવદત્તાદાહાકર્ણનપ્રબુદ્ધશોકનિભરસ્ય વત્સરાજસ્યેદં પરિદેવિતવચનમ્ ।

તત્ર ચ શોકો નામેષ્ટજનવિનાશપ્રભવ ઇતિ તસ્ય જનસ્ય યે ભ્રૂક્ષેપકટાક્ષપ્રભૃતયઃ પૂર્વં રતિવિભાવતામવલમ્બન્તે સ્મ ત એવાત્યન્તવિનષ્ટાઃ સન્ત ઇદાનીં સ્મૃતિગોચરતયા નિરપેક્ષભાવત્વપ્રાણં કરુણમુદ્દીપયન્તીતિ સ્થિતમ્ ।
તે લોચને ઇતિ તચ્છબ્દસ્યલ્લોચનગતસ્વસંવેદ્યાવ્યપદેશ્યાનન્તગુણગણસ્મરણાકારદ્યોતકો રસસ્યાસાધારણનિમિત્તતાં પ્રાપ્તઃ ।
તેન યત્કેનચિચ્ચોદિતં પરિહૃતં ચ તન્મિથ્યૈવ ।
તથાહિ ચોદ્યમ્--પ્રકાન્તપરામર્શકસ્ય તચ્છબ્દસ્ય કથમિયતિ સામર્થ્યમિતિ ।
ઉત્તરં ચ---રસાવિષ્ટો ઽત્ર પરામ્રષ્ટેતિ ।
બાલપ્રિયા શ્રુતિસમયે ઉપલક્ષ્યમાણો જ્ઞાયમાનો યો ઽર્થસ્તદનપેક્ષ્યપીત્યર્થઃ ।
મૃદુપુરુષાત્મેતિ ।
મૃદુત્વપરુષત્વરૂપ ઇત્યર્થઃ ।
રસનિષ્યન્દે વ્યાપ્રિયત ઇતિ ।
રસાસ્વાદે સહકારીત્યર્થઃ ।
દૃષ્ટાન્તમાહ--અપદેત્યાદિ ।
પદરહિતગાનશબ્દવદિત્યર્થઃ ।
ઘ્રદ્યનુહારેતિ ચ પાઠઃ ।
પદે ચ સતીતિ ।
પદવિશેષસત્વનિમિ કઞ્ચેત્યર્થઃ ।
અસ્ય ભાવમાહ---તેનેત્યાદિ ।
તે રસાસ્વાદહેતવઃ ।
તસ્ય જનસ્યેતિ ।
વાસવદત્તાત્મકેષ્ટજનસ્યેત્યર્થઃ ।
ઇતિ સ્થિતમિતિ ।
ઇતિ વસ્તુસ્થિતિરિત્યર્થઃ ।
તચ્છબ્દ ઇતિ અનુભૂતાર્થક ઇતિ ભાવઃ ।
સ્પષ્ટમિદં કાવ્યપ્રકાશાદૌ ।
તદિત્યાદિ ।
વક્તૃનાયકગતં તથાવિધગુણગણસ્મરણં સ્મરણવિષયગુણગણં વા દ્યોતયતીત્યર્થઃ ।
પ્રાપ્ત ઇતિ ।
તત્સ્મરણસ્ય શોકોદ્દીપકત્વાદિતિ ભાવઃ ।
તેનેત ।
યતો ઽત્ર તચ્છબ્દો ઽનુભૂતાર્થકઃ સ્મરણાકારદ્યોતકશ્ચ તત ઇત્યર્થઃ ।
અનુત્થાનોપહિતમિત્યનેનાસ્ય સમ્બન્ધઃ ।
મથ્યૈવ પરિહૃતમિત્યન્વયઃ ।
ઇયતીતિ ઉક્તાર્થબોદન ઇત્યર્થઃ ।
રસાવિષ્ટ ઇત્યાદિ ।
તલ્લોચનગતતથાવિધગુણગણં બુદ્ધૌ કૃત્વા રસાવિષ્ટેન વક્ત્રા તે ઇત્યુક્તમ્, સ એવાર્થઃ પ્રતિપત્ત્રાપિ પરામૃશ્યત ઇતિ ભાવઃ ।
પરામ્રષ્ટા લોચનમ્ તદુભયમનુત્થાનોપહતમ્ ।
યત્ર હ્યનુદ્દિશ્યમાનધર્માન્તરસાહિત્યયોગ્યધર્મયોગિત્વં વસ્તુનો યચ્છબ્દેનાભિધાય તદ્બુદ્ધિસ્થધર્માન્તરસાહિત્યં તચ્છબ્દેન નિર્વાચ્યતે ।
તત્રોચ્યતે--ઽયત્તદોર્નિત્યસમ્બન્ધત્વંઽ ઇતિ, તત્ર પૂર્વપ્રક્રાન્તપરામર્શકત્વં તચ્છબ્દસ્ય ।
યત્ર પુનર્નિમિત્તોપનતસ્મરણવિશેષાકારસૂચકત્વં તચ્છબ્દસ્ય ઽસ ઘટઽ ઇત્યાદૌ યથા, તત્ર કા પરામર્શકત્વકથેત્યાસ્તામલીકપરામર્શકૈઃ પણ્ડિતમ્મન્યૈઃ સહ વિવાદેન ।
ઉત્કમ્પિનીત્યાદિના તદીયભયાનુભાવોત્પ્રેક્ષણમ્ ।
મયાનિર્વાહિતપ્રતીકારમિતિ શોકાવેશસ્ય વિભાવઃ ।

તે ઇતિ સાતિશયવિભ્રમૈકાયતનરૂપે અપ લોચને વિધુરે કાન્દિશીકતયા નિર્લક્ષે ક્ષિપન્તી કસ્ત્રાતા ક્વાસાવાર્યપુત્ર ઇતિ તયોર્લોચનયોસ્તાદૃશીચાવસ્થેતિ સુતરાં શોકોદ્દીપનમ્ ।
ક્રૂરેણેતિ ।
તસ્યાયં સ્વભાવ એવ ।
કિં કુરુતાં તથાપિ ચ ધૂમેનાન્ધીકૃતો દ્રષ્ટુમસમર્થ ઇતિ ન તુ સવિવેકસ્યેદૃશાનુચિતકારિત્વં સમ્ભાવ્યતે, ઇતિ સ્મર્યમાણં તદીયં સૌન્દર્યમિદાનીં સાતિશયશોકાવેશવિભાવતાં પ્રાપ્તમિતિ ।
તે શબ્દે સતિ સર્વો ઽયમર્થો નિર્વયૂઢઃ ।
એવં તત્ર તત્ર વ્યાખ્યાતવ્યમ્ ।
બાલપ્રિયા પરામર્શકર્તા ।
યત્ર હીત્યાદિ ।
યત્ર યો વિદ્વાન્ સ પૂજ્ય ઇત્યાદૌ ।
અનૂદ્દિશ્યમાનેતિ અનૂદેક્ષ્યમાણેતિ ચ પાઠઃ ।
તથાવિધં યદ્ધર્માન્તરં પૂજ્યત્વાદિકં તત્સાહિત્યસ્ય યોગ્યઃ પ્રયોજકો યો ધર્મો વિદ્વત્ત્વાદિઃ તદ્યોગિત્વં તત્સમ્બન્ધ ઇત્યર્થઃ ।
યચ્છબ્દેન યચ્છબ્દઘટિતવાક્યેન ।
તદિતિ ।
તદ્બુદ્ધિસ્થઞ્ચ યદ્ધર્માન્તરં વિદ્ધત્ત્વાદકં તસ્ય સાહિત્યં સમ્બન્ધ ઇત્યર્થઃ ।
નિર્વાચ્યતે બોધ્યતે ।
તત્ર પૂર્વપ્રક્રાન્તપરામર્શકત્વમિતિ સમ્બન્ધઃ ।
મધ્યે સંવાદકથનમ્---યત્રોચ્યત ઇત્યાદિ ।
તત્રેતિ ।
યો વિદ્વાન્ સ પૂજ્ય ઇત્યાદાવિત્યર્થઃ ।
પૂર્વેતિ ।
પૂર્વોક્તવિદ્વત્ત્વાદિધર્મવિશષ્ટોપસ્થાપકત્વરૂપં પૂર્વપક્રાન્તપરામર્શકત્વમિત્યર્થઃ ।
ઇદમુપલક્ષણં ઽતદન્વયે શુદ્ધિમતીઽ ત્યાદાવપિ તદ્બોધ્યમ્. યત્રેતિ ।
ઽતે લોચનેઽ ઇત્યાદાવિત્યર્થઃ ।
સ ઇત્યાદિદૃષ્ટન્તકથનમ્ ।
કા પરામર્શકત્વકથેતિ ।
પૂર્વપ્રકાન્તપરામર્શકત્વપ્રસઙ્ગ એવ નાસ્તીત્યર્થઃ ।
ઉત્કમ્પિનીત્યાદિનેતિ ।
તદુક્ત્યા ગમ્યમિતિ ભાવઃ ।
તદીયેતિ ।
તદીયાનાં વાસવદત્તાસમ્બન્ધિનાં ભયાનુભાવાનામુત્કમ્પાદીનામુત્પ્રેક્ષણમનુમાનમિત્યર્થઃ ।
ઽવિભાવઽ ઇત્યનેનાસ્ય સમ્બન્ધઃ ।
શોકાવેશપ્રકારકથનમ્--મયેત્યાદિ ।
અનિર્વાહિતઃ અકૃતઃ પ્રતીકારો યસ્ય તત્ ।
ભયમિતિ શેષઃ ।
ઇતિ ઇતિમત્યા ।
વિભાવઃ ઉદ્દીપનમ્ ।
તચ્છબ્દદ્યોત્યાર્થકથનં સાતિશયેત્યાદિ ।
કાન્દિશીકતયા ભયાતશયેન ।
ઇતિ ઇતિ બુદ્ધ્યા ।
ક્ષિપન્તીતિ સમ્બન્ધઃ ।

ક્રૂરેણેતિ તીક્ષ્ણેનેતિ ચ પાઠઃ ।
તસ્યાયં સ્વભાવ ઇતિ ।
દાહકત્વાદિઃ ક્રૂરસ્વભાવ ઇત્યર્થઃ ।
ક્રૂરત્વે ઽપિ ન તન્માત્રેણ દગ્ધા,કિન્તુ હેત્વન્તરેણાપીત્યાહ--તથેત્યાદિ ।
ધૂમાન્ધિતેનેતિ દહનસ્ય વિશેષણં, તચ્ચ હેતુગર્ભમિતિ ભાવઃ ।
ઉપસંહરતિ---ઇતીત્યાદિ ।
તે શબ્દે સતીત્યાદિ ।
તે ઇતિ તિષ્ઠેત્યુક્તં કિમિવ ન તયા યત્સમુત્સૃજ્ય બાષ્પં મથ્યાસક્તશ્ચકિતહરિણીહારિનેત્રત્રિભાગઃ ॥
ઇત્યત્ર ત્રિભાગશબ્દઃ ।
વાક્યરૂપશ્ચાલક્ષ્યક્રમવ્યઙ્ગ્યો ધ્વનિઃ શુદ્ધો ઽલઙ્કારસઙ્કીર્ણશ્ચેતિ દ્વિધા મતઃ ।
તત્ર શુદ્ધસ્યોદાહરમં યથા રામાભ્યુદયે---ઽકૃતકકુપિતૈઃઽ ઇત્યાદિ લોચનમ્ ત્રિભાગશબ્દ ઇતિ ।
ગુરુજનમવધીર્યાપિ સા માં યતા તથાપિ સાભિલાષમન્યુદૈન્યગર્વમન્થરં વિલોકિતવતીત્યેવં સ્મરણેન પરસ્પરહેતુકત્વપ્રાણપ્રવાસવિપ્રલમ્ભોદ્દીપનં ત્રિભાગશબ્દસન્નિધૌ સ્ફુટં ભાતીતિ ।
વાક્યરૂપશ્ચેતિ ।
પ્રથમાનિર્દેશેનાવ્યતિરેકનિર્દેશસ્યાયમભિપ્રાયઃ ।
વર્ણપદતદ્ભાગાદિષુ સત્સ્વેવાલક્ષ્યક્રમો વ્યઙ્ગ્યો નિર્ભાસમાનો ઽપિ સમસ્તકાવ્યવ્યાપક એવ નિર્ભાસતે, વિભાવાદિસંયોગપ્રાણત્વાત્ ।
તેન વર્ણાદીનાં નિમિત્તત્વમાત્રમેવ, વાક્યં તુ ધ્વનેરલક્ષ્યક્રમસ્ય ન નિમિત્તતામાત્રેણ વર્ણાદિવદુપકારિ, કિં તુ સમગ્રવિભાવાદપ્રતિપત્તિવ્યાપૃતત્વાદ્રસાદિમયમેવ તન્નિર્ભાસત ઇતિ ઽવાક્યઽ ઇત્યેતત્કારિકાયાં બાલપ્રિયા પદસ્યૈવાત્ર પ્રાધાન્યમિતિ ભાવઃ ।
વૃત્તૌ ઽઝટિતિ કનકેઽત્યાદ્યુદાહરણાન્તરં પ્રક્ષિપ્તમત એવ ન વિવૃતં લોચને ।
પ્રવાસોદ્યતમાત્માનં ગુરુજનસન્નિધાને દૃષ્ટવત્યાઃ પ્રયાયા દર્શનપ્રકારં કશ્ચિત્ સ્યયં પરામૃશતિ ; યદ્વા--સ્નિગ્ધં પ્રતિ કથયતિ--વ્રીજાયોગાદિતિ ।
ગુરૂણાં પિત્રાદીનામ્ ।
કુચકલશયોઃ બદ્ધઃ કૃત ઉત્કમ્પઃ યેન તમ્ ।
મન્યું પ્રવાસનિરોધે ઽપિ તદુદ્યમાજ્જતં કોપમ્ ।
ત્વં તિષ્ટેતિ માં પ્રતિ ન ઉક્તં કિમિવ, ઉક્તમેવ ।
યદ્યતઃ તયા બાષ્પં સમુત્સૃજ્ય ચકિતહરિણોવ ચકિતહરિણીનેત્રમિવ હારિ, યદ્વા--ચકિતહરિણ્યા હારિ યન્નેત્રં તસ્ય ત્રિભાગઃ તૃતીયો ભાગઃ ।
ચકિતહરિણીહારીતિ ભિન્નં પદમાસઞ્જનક્રયાવશેષણમિતિ વા ।
મયિ આસક્ત આસઞ્જિન ઇત્યન્વયઃ ।
ત્રિભાગશબ્દસ્ય વ્યઞ્જકત્વં વિવૃણોતિ--ગુરુજનમિત્યાદિ ।
સાભિલાષેતિ ।
અભિલાષાદયો ભાવા નેત્રે પ્રકાશિતા ઇતિભાવઃ ।
સ્મરણેનેતિ ।
સ્મરણમાત્રગમ્યમ્ ।
પરસ્પરહેતુકત્વેતિ ।
પરસ્પરાસ્થાબન્ધહેતુકત્વેત્યર્થઃ ।
પ્રથમેતિ ।
વાક્યરૂપો ધ્વનિરિતિ પ્રથમાન્તનિર્દેશેનેત્યર્થઃ ।
અવ્યતિરેકનિર્દેશસ્ય અભેદબોધનસ્ય ।
અયં વાક્યન્ત્વિત્યાદિના વક્ષ્યમાણઃ ।
સત્સ્વેવ નિર્ભાસમાનો ઽપીતિ સમ્બન્ધઃ ।
યદ્યપિ વર્ણપદાદપ્રયુક્તમેવ નિર્ભાસનન્તથાપીત્યર્થઃ ।
તેનેતિ ।
વિભાવાદિસંયોગપ્રાણત્વેન નિર્ભાસનાદિત્યર્થઃ ।

વર્ણાદિવદિતિ વૈધર્યેણ દૃષ્ટાન્તઃ ।
સમગ્રેતિ ।
સમગ્રવિભાવાદિપ્રતિપાદકત્વાદિત્યર્થઃ ।
તત્ વાક્યમ્ ।
ઇતીતિ હેતૌ ।
વાક્ય ઇત્યાદિ ।
કારિકાસ્થં વાક્યે ઇત્યેતદત્યર્થઃ ।
શલોકઃ ।
એતદ્ધિ વાક્યં પરસ્પરાનુરાગં પરિપોષપ્રાપ્તં પ્રદર્શયત્સર્વત એવ પરં રસતત્ત્વં પ્રકાશયતિ ।
અલઙ્કારાન્તરસઙ્કીર્ણો યથા---ઽસ્મરનવનદીપૂરેણોઢાઃઽ ઇત્યાદિશ્લોકઃ ।
લોચનમ્ રિકાયાં ન નિમિત્તસપ્તમીમાત્રમ્, અપિ ત્વનન્યત્ર ભાવવિષયાર્થમપીતિ ।
શુદ્ધ ઇત્યર્થાલઙ્કારેણ કેનાપ્યસંમિશ્રઃ ।
કૃતકકુપિતૈબાષ્પામ્ભોભિઃ સદૈન્યવિલોકિતૈર્- વનમપિ ગતા યસ્ય પ્રીત્યા ધૃતાપિ તથામ્બયા ।
નવજલધરશ્યામાઃ પશ્યન્દિશો ભવતીં વિના કઠિનહૃદયો જીવત્યેવ પ્રિયે સ તવ પ્રિયઃ ॥
અત્ર તથા તૈસ્તૈઃ પ્રકારૈર્માત્રા ધૃતાપીત્યનુરાગપરવશત્વેન ગુરુવચનોલ્લઙ્ઘનમપિ ત્વયા કૃતમિતિ ।
પ્રિયે પ્રિય ઇતિ પરસ્પરજીવિતસર્વસ્વાભિમાનાત્મકો રતિસ્થાયિભાવ ઉક્તઃ ।
નવજલધરેત્યસોઢપૂર્વપ્રાવૃષેણ્યજલદાલોકનં વિપ્રલમ્ભોદ્દીપનવિભાવત્વેનોક્તમ્ ।
જીવત્યેવેતિ સાપેક્ષભાવતા એવકારેણ કરુણાવકાશનિરાકરણાયોક્તા ।
સર્વત એવેતિ ।
નાત્રાન્યતમસ્ય પદસ્યાધિકં ક્રિઞ્ચદ્રસવ્યક્તિહેતુત્વમિત્યર્થઃ ।
રસતત્ત્વમિતિ ।
વિપ્રલમ્ભશૃઙ્ગારાત્મતત્વમ્ ।
સ્મરનવનદીપૂરેણોઢાઃ પુનર્ગુરુસેતુભિર્- યદપિ વિધૃતાઃ તિષ્ઠન્ત્યારાદપૂર્ણમનોરથાઃ ।
તદપિ લિખિતપ્રખ્યૈરઙ્ગૈઃ પરસ્પરમુન્મુખા નયનનલિનીનાલાનીતં પિબન્તિ રસં પ્રિયાઃ ॥
બાલપ્રિયા નેત્યાદી ।
તત્સપ્તમ્યર્થો નિમિત્તમાત્રં નેતિ યાવાત્ ।
અનન્યત્રેતિ ।
અનન્યત્રભાવઃ તદન્યત્ર સમ્ભવાભાવઃ, તદ્રૂપો યો વિષયસ્ય અર્થો યસ્ય તત્ ।
વાક્ય ઇતિ સપ્તમ્યર્થો વિષયશ્ચેત્યર્થઃ ।
કૃતકેતિ ।
તૃતીયાન્તાનાં ધૃતાતીત્યનેનાન્વયઃ ।
યસ્ય પ્રીત્યા યસ્મિન્ મયિ પ્રેમ્ણા ।
ધૃતા ઉપરુદ્ધા ।
વ્યાચષ્ટે--અત્રેત્યાદિ ।
કૃતમિતીતિ ।
વ્યજ્યત ઇતિ શેષઃ ।
પ્રિયે પ્રિય ઇતીતિ ।
ઇત્યાભ્યામિત્યર્થઃ ।
ઉક્તઃ વ્યઞ્જિતઃ ।
નવજલધરતીતિ ।

ઇત્યનેનેત્યર્થઃ ।
જીવત્યેવેત્યેવકારેણ સાપેક્ષભાવતોક્તેત્યન્વયઃ ।
સ્મરેતિ ।
વિધૃતાસ્તિષ્ઠન્ત્યારાદપૂર્ણેતિ ચ પાઠઃ ।
પ્રાવૃષેણ્યઃ પ્રાવૃષિભવઃ ।
પ્રવાહત્વારોપે ગમ્યં સાધર્મ્યમાહ---સરભસેત્યાદિ ।
ઊઢા ઇત્યનેનાત્ર વિવક્ષિત માહ---પરસ્પરેત્યાદિ ।
પુનરિત્યસ્ય વિવરણમનન્તરમિતિ, ગુરુપદેનાર્થાન્તરઞ્જ અત્ર હિ રૂપકેણ યથોક્તવ્યઞ્જકલક્ષણાનુગતેન પ્રસાધિતો રસઃ સુતરામભિવ્યજ્યતે ।
અલક્ષ્યક્રમવ્યઙ્ગ્યઃ સઙ્ઘટનાયાં ભાસતે ધ્વનિરિત્યુક્તં તત્ર સઙ્ઘટનાસ્વરૂપમેવ તાવન્નિરૂપ્યેતે---
અસમાસા સમાસેન મધ્યમેન ચ ભૂષિતા ।
તથા દીર્ઘ-સમાસેતિ ત્રિધા સઙ્ઘટનોદિતા
અસમાસા સમાસેન મધ્યમેન ચ ભૂષિતા ।
તથા દીર્ઘસમાસેતિ ત્રિધા સઙ્ઘટનોદિતા ॥ 5 ॥
કૈશ્ચિત્ ।
લોચનમ્ રૂપકેણેતિ ।
સ્મર એવ નવનદીપૂરઃ પ્રાવૃષેણ્યપ્રવાહઃ સરભસમેવ પ્રવૃદ્ધત્વાત્ તેનોઢાઃ પરસ્પરસાંમુખ્યમબુદ્ધિપૂર્વમેવ નીતાઃ ।
અનન્તરં ગુરવઃ શ્વશ્રૂપ્રભૃતય એવ સેતવઃ, ઇચ્છાપ્રસરરોધકત્વાત્ ।
અત ચ ગુરવો ઽલઙ્ધ્યાઃ સેતવસ્તૈઃ વિધૃતાઃ પ્રતિહતેચ્છાઃ ।
અત એવાપૂર્ણમનોરથાસ્તિષ્ઠન્તિ ।
તથાપિ પરસ્પરોન્મુખતાલક્ષણેનાન્યોન્યતાદાત્મ્યેન સ્વદેહે સકલવૃત્તિનિરોધાલ્લિખિતપ્રાયૈરઙ્ગૈર્નયનાન્યેવ નલિનીનાલાનિ તૈરાનીતં રસં પરસ્પરાભિલાષલક્ષણમાસ્વાદયન્તિ પરસ્પરાભિલાષાત્મકદૃષ્ટિચ્છટામિશ્રીકારયુક્ત્યાપિ કાલમતિવાહયન્તીતિ ।
નનુ નાત્ર રૂપકં નિર્વયૂઢં હંસચક્રવાકાદિરૂપેણ નાયકયુગલસ્યારૂપિતત્વાત્ ।
તે હિ હંસાદ્યા એકનલિનીનાલાનીતસલિલપાનક્રીડાદિષૂચિતા ઇત્યાશઙ્ક્યાહ---યથોક્તવ્યઞ્જકેતિ ।
ઉક્તં હિ પૂર્વમ્--ઽવિવક્ષાતત્પરત્વેનઽ ઇત્યાદૌ ઽનાતિનિર્વહણૈષિતાઽ ઇતિ ।
પ્રસાધિત ઇતિ ।
વિભાવાદિભૂષણદ્વારેણ રસો ઽપિ પ્રસાધિત ઇત્યર્થઃ ॥ 3.॥
,4 ॥
સઙ્ઘટનાયામિતિ બાવે પ્રત્યયઃ, વર્ણાદિવચ્ચ નિમિત્તમાત્રે સપ્તમી ।
ઉક્તમિતિ ।
કારિકાયામ્ ।
નિરૂપ્યત ઇતિ ।
ગુણેભ્યો વિવિક્તતયા વિચાર્યત ઇતિ યાવત્ ।
રસાનિતિ બાલપ્રિયા વિવક્ષિતમિત્યાહ---અથ ચેત્યાદિ ।
તદપીત્યસ્ય વિવરણમ્--તથાપીતિ ।
પરસ્પરમુન્મુખા ઇત્યેતલ્લિખિતપ્રખ્યૈરિત્યસ્યોપપાદકમિત્યાહ---પરસ્પરેત્યાદિ ।
ગમ્યં સાધર્મ્યં દર્શયતિ--સ્વદેહ ઇત્યાદિ ।
વૃત્તીતિ ।
ચેષ્ટેત્યર્થઃ ।
અઙ્ગૈરિત્યુપલક્ષણે તૃતીયા ।
રસમિત્યાદિ ।
પરસ્પરાભિલાષરૂપં જલમિત્યર્થઃ ।

તાત્પર્યમાહ---પરસ્પરેતિ ।
પરસ્પરાભિલાષાત્મકાનાં પરસ્પરાભિલાષં પ્રકાશયન્તીનાં દૃષ્ટિચ્છટાનાં યો મિશ્રીકારસ્તસ્ય યુક્ત્યા યોજનયેત્યર્થઃ ।
પ્રિયા ઇત્યત્ર હંસચક્રવાકેત્યત્રાપ્યેકશેષો બોધ્યઃ ।
અરૂપિતત્વાદિતિ ।
અરૂપણાદિત્યર્થઃ ।
તથા રૂપણે યુક્તિમાહ--તેહીત્યાદિ ।
નન્વત્ર કથં રૂપકેણ રસસ્યાલઙ્કૃતત્વમિત્યત આહ--વિભાવાદીત્યાદિ ॥ 3.॥
,4 ॥
ભાવે પ્રત્યય ઇતિ ।
ભાવરૂપાર્થે યુચ્ પ્રત્યય ઇત્યર્થઃ ।
સપ્તતમીતિ ।
સઙ્ઘટનાયામિત્યત્ર સપ્તમીત્યર્થઃ ।
તાં કેવલમનદ્યેદમુચ્યતે--
ગુણાન્ આશ્રિત્ય તિષ્ઠન્તી માધુર્યાદીન્ વ્યનક્તિ સા ।
રસાન્ . . . . . . . . . . . . . . .
ગુણાનાશ્રિત્ય તિષ્ઠન્તી માદુર્યાદીન્વ્યનક્તિ સા ।
રસાન્--- સા સઙ્ઘટના રસાદીન્ વ્યનક્તિ ગુણાનાશ્રિત્ય તિષ્ઠન્તીતિ ।
અત્ર ચ વિકલ્પ્યં ગુણાનાં સઙ્ઘટનાયાશ્ચૈક્યં વ્યતિરેકો વા ।
વ્યતિરેકે ઽપિ દ્વયીગતિઃ ।
ગુણાશ્રયા સઙ્ઘટના, સઙ્ઘટનાશ્રયા વા ગુણા ઇતિ ।
તત્રૈક્યપક્ષે સઙ્ઘટનાશ્રયગુણપક્ષે ચ ગુણાનાત્મભૂતાનાદેયભૂતાન્વાશ્રિત્યતિષ્ઠન્તી સઙ્ઘટના લોચનમ્ કારિકાયાં દ્વિતીયાર્ધસ્યાદ્યં પદમ્. ઽરસાંસ્તન્નિયમે હેતુરૌચિત્યં વક્તૃવાચ્યયોઃઽ ઇતિ કારિકાર્ધમ્ ।
બહુવચનેનાદ્યર્થઃ સઙ્ગૃહીત ઇતિ દર્શયતિ--રસાદીનિત ।
અત્ર ચેતિ ।
અસ્મિન્નેવ કારિકાર્ધે ।
વિકલ્પેનેદમર્થજાતં કલ્પયિતું વ્યાખ્યાતું શક્યમ્ કિં તદિત્યાહ--ગુણાનામિતિ ।
ત્રયઃ પક્ષા યે સમ્ભાવ્યન્તે તે વ્યાખ્યાતું શક્યાઃ ।
કથમિત્યાહ--તત્રૈક્યપક્ષ ઇતિ ।
આત્મભૂતાનિતિ ।
સ્વભાવસ્ય કલ્પનયા પ્રતપાદનાર્થં પ્રદર્શિતબેદસ્ય સ્વાશ્રયવાચોયુક્તિર્દૃશ્યતે શિશપાશ્રયં વૃક્ષત્વમિતિ ।
આધેયભૂતાનિતિ ।
સઙ્ઘટનાયા ધર્મા ગુણા ઇતિ ભટ્ટોદ્ભટાદયઃ, ધર્માશ્ચ ધર્મ્યાશ્રિતા ઇતિ બાલપ્રિયા કુત્રોક્તમિત્યત આહ---કારિકાયામિતિ ।
સઙ્ઘટનો દિતેત્યત્ર કર્તૃપદં પૂરયતિ વૃત્તૌ---ઽકૈશ્ચિદિઽતિ ।
તામિત્યાદ્યવતારિકા ।
ઽરસાનિઽત્યન્તઃ કારિકાપાઠ ઇતિ દર્શયતિ લોચને---રસાનિત્યાદિ ।
રસાદીનિત્યર્થઃ ।
કથં લબ્ધ ઇત્યત આહ---બહ્વિત્યાદિ ।
બહુવચનેન રસાનિતિ બહુવચનેન ।
અત્રેત્યસ્ય વ્યાખ્યાનમ્---અસ્મિન્નિત્યાદિ ।
ઽવિકલ્પ્યમ્ઽ ઇત્યેતત્પ્રકૃતાનુરોધેન વ્યાચષ્ટે---વિકલ્પેનેત્યાદિ ।
ઇદં વક્ષ્યમાણમ્ ।

શક્યમિતિ ।
વિકલ્પ્યમિત્યસ્ય વિકલ્પેન કલ્પ્યમિતિ વિગ્રહ ઇતિ ભાવઃ ।
ભાવમાહ--ત્રય ઇત્યાદિ ।
વૃત્તૌ---ઽવ્યતિરેકો વેઽતિ ।
ભેદો વેત્યર્થઃ ।
ઽદ્વયી ગતિઽરિતિ ।
દ્વૈવિધ્યમિત્યર્થઃ ।
કથં દ્વૈવિધ્યમિત્યત્રાહ--ઽગુણાશ્રયેઽ ત્યાદિ ।
સપ્તમ્યન્તપક્ષપદયોરર્થ ઇત્યનેન સમ્બન્ધઃ ।
ઽઆત્મભૂતાનિઽતિ ।
સ્વાભિન્નાનિત્યર્થઃ ।
ઽઆધેયભૂતાનિઽતિ ।
સ્વનિષ્ઠાનિત્યર્થઃ ।
ઽઇત્યયમર્થઽ ઇતિ ।
કારિકાયા ઇતિ શેષઃ ।
ગુમસઙ્ઘટનયોરૈક્યપક્ષે "ગુણાનાશ્રિત્ય તિષ્ઠન્તી"ત્યાધારાધેયભાવેન નિર્દેશસ્યોપપત્તિન્દર્શયતિ લોચને---સ્વભાવસ્યેત્યાદિ ।
સ્વભાવસ્ય પ્રતિપાદનાર્થં વસ્તુસ્વભાવં પ્રતિપાદયિતુમ્ ।
કલ્પનયા પ્રદર્શિતો ભેદો યત્ર તસ્ય ।
સ્વાભિન્નસ્યાપિ વસ્તુનસ્સ્વસ્માદ્ભેદં પરિકલ્પ્યેત્યર્થઃ ।
સ્વાશ્રયેતિ ।
સ્વાશ્રયત્વેન કથનમિત્યર્થઃ ।
જાતિવ્યક્ત્યોરૈક્યમતાનુરોધેન દૃષ્ટાન્તમાહ---શિંશપેત્યાદિ ।
ઇતીતિ ।
ઇત્યાદીત્યર્થઃ ।
રસાદીન્ વ્યનક્તીત્યયમર્થઃ ।
યદા તુ નાનાત્વપક્ષે ગુમાશ્રયસઙ્ઘટનાપક્ષઃ તદા ગુમાનાશ્રિત્ય તિષ્ઠન્તી ગુમપરતન્ત્રસ્વભાવા ન તુ ગુણરૂપૈવેત્યર્થઃ ।
કિં પુનરેવં વિકલ્પનસ્ય પ્રયોજનમિતિ? અભિધીયતે---યદિ ગુમાઃ સઙ્ઘટાના ચેત્યેકં તત્ત્વં સઙ્ઘટનાશ્રયા વા ગુણાઃ, તદા સઙ્ઘટનાયા ઇવ ગુમાનામનિયતવિષયત્વપ્રસઙ્ગઃ ।
ગુણાનાં હિ માધુર્યપ્રસાદપ્રકર્ષઃ કરુણવિપ્રલમ્ભશૃઙ્ગારવિષય એવ ।
રૌદ્રાદ્ભુતાદિવિષયમોજઃ ।
માધુર્યપ્રસાદૌ રસભાવતદાભાસવિષયાવેવેતિ વિષયનિયમો લોચનમ્ પ્રસિદ્ધો માર્ગઃ ।
ગુમપરતન્ત્રેતિ ।
અત્ર નાદારાધેયભાવ આશ્રયાર્થઃ ।
ન હિ ગુણેષુ સઙ્ઘટના તિષ્ઠતીતિ ।
તેન રાજાશ્રયઃ પ્રકૃતિવર્ગ ઇત્યત્ર યથા રાજાશ્રયૌચિત્યેનામાત્યાદિપ્રકૃતય ઇત્યયમર્થઃ, એવં ગુણેષુ પરતન્ત્રસ્વભાવા તદાયત્તા તન્મુખપ્રેક્ષિણી સઙ્ઘટનેત્યયમર્થો લભ્યતૈતિ ભાવઃ ।
સઙ્ઘટનાયા ઇવેતિ ।
પ્રથમપક્ષે તાદાત્મ્યેન સમાનયોગક્ષેમત્વાદિતરત્ર તુ ધર્મત્વેનેતિ ભાવઃ ।
ભવત્વનિયતવિષયતેત્યાશઙ્ક્યાહ---ગુણાનાં હીતિ ।
હિશબ્દસ્તુશબ્દાર્થે ।
ન ત્વેવમુપપદ્યતે, આપદ્યતે તુ ન્યાયબલાદિત્યર્થઃ ।
સ બાલપ્રિયા દૃશ્યત ઇત્યનેન સમ્બન્ધઃ, વૃક્ષત્વશિંશપયોરૈક્યે ઽપિ ભેદકલ્પનયા શિંશપાયા વૃક્ષત્વાશ્રયત્વકથનં યથા, તથા પ્રકૃતે ઽપીતિ ભાવઃ ।

આધેયભૂતાનિત્યત્રોપષ્ટમ્ભકમાહ---સઙ્ઘટનાયા ઇત્યાદિ ।
ગુણપરતન્ત્રસ્વભાવેતિ વ્યાખ્યાને બીજમાહ---અત્રેત્યાદિ ।
આશ્રયાર્થઃ આશ્રયશબ્દાર્થઃ ।
નેત્યત્ર હેતુમાહ---ન હીત્યાદિ ।
તેનેતિ ।
આશ્રયપદમુખ્યાર્થસ્ય બાધેનેત્યર્થઃ ।
લભ્યત ઇત્યનેનાસ્ય સમ્બન્ધઃ ।
રાજાશ્રયૌચિત્યેનેતિ ।
રાજાશ્રયશબ્દાર્થસ્યાન્વયયોગ્યત્વાયેત્યર્થઃ ।
ફલરૂપહેતૌ તૃતીયા ।
અસ્યાનન્તરં "રાજપરતન્ત્રા અમાત્યાદિપ્રકૃતય" ઇતિ પઠનીયં , રાજપરતન્ત્રા ઇતિ પાઠાભાવે તત્પદમધ્યાહાર્યમ્ ।
એવમિતિ ।
તથેત્યર્થઃ. ગુણેષુ પરતન્ત્રેત્યાદેરેવ વિવરણમ્--તદાયત્તેતિ ।
વૃત્તૌ ઽકિમ્ઽ ઇત્યાદિ ચોદ્યમ્ ।
ઽઅભિધીયતઽ ઇત્યાદ્યુત્તરમ્ ।
ઽએકં તત્વમ્ઽ ઇતિ ।
એકઃ પદાર્થ ઇત્યર્થઃ ।
સઙ્ઘટનાયા ઇવેત્યાદિગ્રન્થસ્ય ભાવમાહ લોચને--પ્રથમપક્ષ ઇત્યાદિ ।
પ્રથમપક્ષે એકં તત્વમિતિ પક્ષે ।
ગુણસઙ્ઘટનયોરિતિ શેષઃ ।
સમાનયોગક્ષેમત્વાત્ તુલ્યસ્વભાવત્વાત્ ।
ઇતરત્ર સઙ્ઘટનાશ્રયા ગુણા ઇતિ પક્ષે ।
ધર્મત્વેન સઙ્ઘટનાધર્મત્વેન ।
તુલ્યયોગક્ષેમત્વાદિત્યનુષઙ્ગઃ ।
અનિયતવિષયત્વપ્રસઙ્ગ ઇત્યેતદ્વિવૃણોતિ---ન ત્વેવમિત્યાદિ ।
એવમિતિ ।
અનિયતવિષયત્વમિત્યર્થઃ ।
ન તુ ઉપપદ્યત ઇતિ ।
ગુણાનાં નિયતવિષયત્વસ્ય વ્યવસ્થિતત્વાદિતિ ભાવઃ ।
આપદ્યતે પ્રસજ્યતે ।
ઇત્યાશઙ્ક્યાહેતિ ।
ઇતીષ્ટાપત્તિં વારયતીત્યર્થઃ ।
તુશબ્દાર્થે અવધારણાર્થે ।
વ્યવસ્થિતઃ, સઙ્ઘટનાયાસ્તુ સ વિઘટતે ।
તથા હિ શૃઙ્ગારે ઽપિ દીર્ઘસમાસા દૃશ્યતે રૌદ્રાદિષ્વસમાસા ચેતિ ।
તત્ર શૃઙ્ગારે દીર્ઘસમાસા યથા---ઽમન્દારકુસુમરેણુપિઞ્જરિતાલકાઽ ઇતિ ।
યથા વા--- અનવરતનયનજલલવનિપતનપરિમુષિતપત્ત્રલેખં તે ।
કરતલનિષણ્ણમબલે વદનમિદં કં ન તાપયતિ ॥
ઇત્યાદૌ ।
તથા રૌદ્રાદિષ્વપ્યસમાસા દૃશ્યતે ।

યથા--ઽયો યઃ શસ્ત્રં બિભર્તિ સ્વભુજગુરુમતદઃઽ ઇત્યાદૌ ।
તસ્માન્ન સઙ્ઘટનાસ્વરૂપાઃ, ન ચ સઙ્ઘટનાશ્રયા ગુણાઃ ।
નનુ યદિ સઙ્ઘટના ગુણાનાં નાશ્રયસ્તત્કિમાલમ્બના એતે પરિકલ્પ્યન્તામ્ ।
ઉચ્યતે--
પ્રતિપાદિતમેવૈષામાલમ્બનમ્ ।
લોચનમ્ ઇતિ ।
યો ઽયં ગુણેષુ નિયમ ઉક્તો ઽસાવિર્થઃ ।
તથાત્વે લક્ષ્યદર્શનમેવ હેતુત્વેનાહ---તથા હીતિ ।
દૃશ્યત ઇત્યુક્તં દર્શનસ્થાનમુદાહરણમાસૂત્રયતિ---તત્રેતિ ।
નાત્ર શૃઙ્ગારઃ કશ્ચિદિત્યાશઙ્ક્ય દ્વિતીયમુદાહરણમાહ---યથા વેતિ ।
એષા હિ પ્રમયકુપિતનાયિકાપ્રસાદનાયોક્તર્નાયકસ્યેતિ ।
તસ્માદિતિ ।
નૈતદ્વ્યાખ્યાનદ્વયં કારિકાયાં યુક્તમિતિ યાવત્ ।
કિમાલમ્બના ઇતિ ।
શબ્દાર્થાલમ્બનત્વે હિ તદલઙ્કારેભ્યઃ કો વિશેષ ઇત્યુક્તં ચિરન્તનૈરિતિ ભાવઃ ।
પ્રતિપાદિતમેવેતિ ।
અસ્મન્મૂલગ્રન્થકૃતેત્યર્થઃ ।
બાલપ્રિયા સ વિઘટત ઇત્યત્ર તત્પદં વ્યાચષ્ટે--યો ઽયમિત્યાદિ ।
નિયમ ઉક્ત ઇતિ ।
શૃઙ્ગારાદાવસમાસૈવ સઙ્ઘટના, રૌદ્રાદૌ દીર્ઘસમાસૈવેતિ નિયમ ઇતિ ભાવઃ ।
વિઘટત ઇત્યસ્ય વ્યભિચરતીત્યર્થઃ ।
તથાત્વ ઇતિ ।
નિયમવિઘટન ઇત્યર્થઃ ।
આસૂત્રયતિ પ્રદર્શયતિ ।
ઉદાહરણાન્તરમવતારયતિ--નાત્રેત્યાદિ ।
અનુભાવાદેરપ્રતીત્યેતિ ભાવઃ ।
અનવરતેતિ ।
અનવરતં યન્નયનજલલવનિપતનં તેન પરિમુષિતા અપહૃતા પત્રલેખા યસ્મિંસ્તત્ ।
તે તવ ।
ઇદં વદનમિતિ સમ્બન્ધઃ ।
ભાવમાહ--નૈતદિત્યાદિ ।
ઽકિમાલમ્બનેઽતિ ચોદ્યાશયમાહ--શબ્દેત્યાદિ ।
ગુણાનામિતિ શેષઃ ।
કો વિશેષ ઇતિ ।
વિશેષો ન ભવેદિત્યર્થઃ ।
મૂલગ્રન્થેતિ ।
કારિકેત્યર્થઃ ।
ન ચૈષામિત્યાદિગ્રન્વસ્ય તાત્પર્યે વિવૃણોતિ---ન હીત્યાદિ ।
ઐક્યમિતિ ।
વસ્તુનોરિતિ શેષઃ ।

ગુણાલઙ્કારયોરિતિ યાવત્ ।
તમર્થમવલમ્બન્તે યે ઽઙ્ગિનં તે ગુણાઃ સ્મૃતાઃ ।
અઙ્ગાશ્રિતાસ્ત્વલઙ્કારા મન્તવ્યાઃ કટકાદિવત્ ॥
ઇતિ ।
અથવા ભવન્તુ શબ્દાશ્રયા એવ ગુણાઃ, ન ચૈષામનુપ્રાસાદિતુલ્યત્વમ્ ।
યસ્માદનુપ્રાસાદયો ઽનપેક્ષિતાર્થશબ્દધર્મા એવ પ્રતપાદિતાઃ ।
ગુણાસ્તુ વ્યઙ્ગ્યવિશેષાવભાસિવાચ્યપ્રતિપાદનસમર્થશબ્દધર્મા એવ ।
શબ્દધર્મત્વં ચૈષામન્યાશ્રયત્વે ઽપિ શરીરાશ્રયત્વમિવ શૌર્યાદીનામ્ ।
નનુ યદિ શબ્દાશ્રયા ગુણાસ્તત્સઙ્ઘટનારૂપત્વં તદાશ્રયત્વં વા તેષાં પ્રાપ્તમેવ ।
ન હ્યસઙ્ઘટિતાઃ શબ્દા અર્થવિશેષપ્રતિપાદ્યરસાદ્યાશ્રિતાનાં ગુણાનામવાચકત્વાદાશ્રયા ભવન્તિ ।
લોચનમ્ અથવેતિ ।
ન હ્યેકશ્રિતત્વાદેવૈક્યં, રૂપસ્ય સંયોગસ્ય ચૈક્યપ્રસઙ્ગાત્ ।
સંયોગે દ્વિતીયમપેક્ષ્યમિતિ ચેત્---ઇહાપિ વ્યઙ્ગ્યોપકારકવાચ્યાપેક્ષાસ્ત્યેવેતિ સમાનમ્ ।
ન ચાયં મમ સ્થિતઃ પક્ષઃ, અપિ તુ ભવત્વેષામવિવેકિનામભિપ્રાયેણાપિ શબ્દધર્મત્વં શૌર્યાદીનામિવ શરીરધર્મત્વમ્ ।
અવિવેકી હિ ઔપચારિકત્વવિભાગં વિવેક્તુમસમર્થઃ ।
તથાપિ ન કશ્ચિદ્દોષ ઇત્યેવમ્પરમેતદુક્તમિત્યેતદાહ---શબ્દધર્મત્વમિતિ ।
અન્યાશ્રયત્વે ઽપીતિ ।
આત્મનિષ્ઠત્વે ઽપીત્યર્થઃ ।
શબ્દાશ્રયા ઇતિ ।
ઉપચારેણ યદિ શબ્દેષુ ગુણાસ્તદેદં તાત્પર્યમ્--શૃઙ્ગારાદિરસાભિવ્યઞ્જકવાચ્યપ્રતિપાદનસામર્થ્યમેવ શબ્દસ્ય માધુર્યમ્ ।
તચ્ચ શબ્દગતં વિશિષ્ટઘટનયૈવ લભ્યતે ।
અથ સઙ્ઘટના ન વ્યતિરિક્તા કાચિત્, અપિ તુ સઙ્ઘટિતા એવ બાલપ્રિયા ઐક્યપ્રસઙ્ગાદિતિ ।
ઘટાદ્યેકદ્રવ્યાદ્યાશ્રિતત્વાદિતિ ભાવઃ ।
ઐક્યપ્રસઙ્ગ પરિહરતિ--સંયોગ ઇત્યાદિ ।
દ્વિતીયમપેક્ષ્યમિતિ ।
સંયોગરૂપકાર્યસ્ય દ્વયોરુત્પત્યા સ્વસ્મિન્ યસ્ય સંયોગો જાયતે તં પ્રતિ તસ્યાપેક્ષાસ્તીત્યર્થઃ ।
રૂપસ્ય ત્વેકસ્મિન્નેવોત્પત્ત્યા ન દ્વિતીયાપેક્ષેતિ ભાવઃ ।
પરિહારપ્રકારસ્તુલ્ય ઇત્યાહ--ઽઇહેઽત્યાદિ ।
ઇહાપિ ગુણેષ્વપિ ।
વ્યઙ્ગ્યેતિ ।
અનેન ઽગુણાસ્તુ વ્યઙ્ગ્યેઽત્યાદિગ્રન્થો વિવૃતઃ ।
શબ્દધર્મત્વઞ્ચેત્યાદિગ્રન્થમવતારયતિ---ન ચેત્યાદિ ।
અયં સ્થિતઃ મમ પક્ષો નેતિ યોજના ।
એષામિતિ ।
ગુણાનામિત્યર્થઃ ।
શબ્દધર્મત્વં ભવત્વિત સમ્બન્ધઃ ।
ઔપચારિકત્વવિભાગમિતિ ।
ઔપચારિકત્વસ્ય મુખ્યત્વાદ્ભેદમિત્યર્થઃ ।
વિવેક્તું જ્ઞાતુમ્ ।
એતદુક્તમથવેત્યાદ્યુક્તમ્ ।

ઇત્યેતદિતિ ।
ઉક્તમિત્યર્થઃ ।
આત્મનિષ્ઠત્વે ઽપીતિ ।
આત્મપદેન રસઃ જીવાત્મા ચ ગ્રાહ્યઃ ।
ઽયદિ શબ્દાશ્રયાઽ ઇત્યાદિ ઽપ્રાપ્તમેવેઽત્યન્તગ્રન્થસ્ય તાત્પર્યમાહ---ઉપચારેણેત્યાદિ ।
ઽગુણાઽઇત્યન્તસ્ય વિવરણમ્---ઉપચારેણેત્યાદિ ।
ઇદમિતિ ।
અનુપદં નૈવમ્ ; વર્ણપદવ્યઙ્ગ્યત્વસ્ય રસાદીનાં પ્રતિપાદિતત્વાત્ ।
લોચનમ્ શબ્દાઃ, તદાશ્રિતં તત્સામથ્યમિતિ સઙ્ઘટનાશ્રિતમેવેત્યુક્તં ભવતીત તાત્પર્યમ્ ।
નનુ શબ્દધર્મત્વં શબ્દૈકાત્મકત્વં વા તાવતાસ્તુ, કિમયં મધ્યે સઙ્ઘટનાનુપ્રવેશ ઇત્યાશઙ્ક્ય સ એવ પૂર્વપક્ષવાદ્યાહ---ન હીતિ ।
અર્થવિશેષૈર્ન તુ પદાન્તરનિરપેક્ષશુદ્ધપદવાચ્યૈઃ સામાન્યૈઃ પ્રતિપાદ્યા વ્યઙ્ગ્યા યે રસભાવતદાભાસતત્પ્રશમાસ્તદાશ્રિતાનાં મુખ્યતયા તન્નિષ્ઠાનાં ગુણાનામસઙ્ઘટિતાઃ શબ્દા આશ્રયા ન ભવન્ત્યુપચારેણાપીતિ ભાવઃ ।
અત્ર હેતુઃ--અવાચકત્વાદિતિ ।
ન હ્યસઙ્ઘટિતાઃ વ્યઙ્ગ્યોપયોગિનિરાકાઙ્ક્ષરૂપં વાચ્યમાહરિત્યર્થઃ ।
એતત્પરિહરતિ---નૈવમિતિ ।
વર્ણવ્યઙ્ગ્યો હિ યાવદ્રસ ઉક્તસ્તાવદવાચકસ્યાપિ પદસ્ય શ્રવણમાત્રાવસેયેન સ્વસૌભાગ્યેન વર્ણવદેવ યદ્રસાભિવ્યક્તિહેતુત્વં સ્ફુટમેવ લક્ષ્યત ઇતિ તદેવ માધુર્યાદીતિ કિં સઙ્ઘટનયા? તથા ચ પદવ્યઙ્ગ્યો યાવદ્ધ્વનિરુક્તસ્તાવચ્છુદ્ધસ્યાપિ પદસ્ય સ્વાર્થસ્મારકત્વેનાપિ રસાભિવ્યક્તિયોગ્યાર્થવભાસકત્વમેવ માધુર્યાદીતિ તત્રાપિ કઃ સઙ્ઘટનાયા ઉપયોગઃ ।
બાલપ્રિયા વક્ષ્યમાણમિત્યર્થઃ ।
તચ્ચ શબ્દગતમિતિ ।
ઉક્તસામર્થ્યરૂપં શબ્દાશ્રિતં સામર્થ્યઞ્ચેત્યઃ ।
વિશિષ્ટેતિ ।
વિશિષ્ટા યા શબ્દાન્તરસઙ્ઘટના તથૈવ લભ્યત ઇત્યર્થઃ ।
તતઃ કિમત આહ--અથેત્યાદિ ।
અથ અથ ચ ।
ન વ્યતિરિક્તા ન શબ્દાદ્ભિન્ના ।
તદાશ્રિતં સઙ્ઘટિતશબ્દાશ્રિતમ્ ।
તત્ પૂર્વોક્તમ્ ।
ઇતીતિ હેતૌ ।
સઙ્ઘટનાશ્રિતમિતિ ।
સઙ્ઘટનારૂપત્વમપ્યુક્તરીત્યા બોધ્યમ્ ।
નન્વિતિ ।
ગુણાનામિતિ શેષઃ. તાવતેતિ ।
ઉપચારેણેત્યર્થઃ ।
સ એવાહેત્યનેન ઽતચ્ચ શબ્દગતં વિશિષ્ટઘટનયૈવેઽતિ ગ્રન્થેનાયમર્થઃ ।
સ્વયં પ્રદર્શિતિ ઇતિ પ્રકાશ્યતે ।
અર્થવિશેષૈરિતિ ।
પરસ્પરસાકાઙ્ક્ષક્ષપદસમુદાયપ્રતિપાદ્યૈર્વિબાવાદિરૂપૈરિત્યર્થઃ ।
અનેન લબ્ધં વ્યાવર્ત્યમાહ---ન ત્વિત્યાદિ ।
સામાન્યૈરિતિ ।
સામાન્યરૂપા અર્થાઃ પદવાચ્યા ઇત્યુક્તં પ્રાક્ ।
અવાચકત્વાદિત્યસ્યાનનુભાવકત્વાદિત્યર્થમભિપ્રેત્ય વ્યાચષ્ટે---ન હીત્યાદિ ।
શબ્દા ઇતિ શેષઃ ।

વાચ્યમાહુઃ વાક્યાર્થમનુભાવયન્તિ ।
વર્ણેત્યાદિગ્રન્થસ્ય ભાવં વિવૃણોતિ---વર્મવ્યઙ્ગ્યો હીત્યાદિ ।
યાવત્ યતઃ ।
ઉક્તઃ ઽયસ્ત્વલક્ષ્યક્રમવ્યઙ્ગ્યઽ ઇત્યાદિના પ્રદર્શિતઃ ।
તાવત્ તતઃ ।
અવાચકસ્યાપિ સ્વાર્થાસ્મારકસ્યાપિ ।
પદસ્ય વર્ણસમુદાયરૂપસ્ય ।
વર્ણવત્ વર્ણસ્યેવ ।
સ્ફુટમેવ લભ્યત ઇતિ ।
કૈમુત્યન્યાયેનેતિ ભાવઃ ।
તથાચેતિ ।
સ્વાર્થાસ્મારકસ્યાપિ પદસ્ય રસાભિવ્યક્તિતહેતુત્વે સિદ્ધે ચેત્યર્થઃ ।
શુદ્ધસ્યાપીતિ ।
અસઙ્ઘટિતસ્યાપીત્યર્થઃ ।
અભ્યુપગતે વા વાક્યવ્યઙ્ગ્યત્વે રસાદીનાં ન નિયતા કાચિત્સઙ્ઘટના તેષામાશ્રયત્વં પ્રતિપદ્યત ઇત્યનિયતસઙ્ઘટનાઃ શબ્દા એવં ગુણાનાં વ્યઙ્ગ્યવિશેષાનુગતા આશ્રયાઃ ।
નનુ માધુર્યે યદિ નામૈવમુચ્યતે તદુચ્યતામ્ ; ઓજસઃ પુનઃ કથમનિયતસઙ્ઘટનશબ્દાશ્રયત્વમ્ ।
ન હ્યસમાસા સઙ્ઘટના કદાચિદોજસ આશ્રયતાં પ્રતપદ્યતે ।
ઉચ્યતે--
યદિ ન પ્રસિદ્ધિમાત્રગ્રહદૂષિતં ચેતસ્તદત્રાપિ ન ન બ્રૂમઃ ।
ઓજસઃ કથમસમાસા સઙ્ઘટના નાશ્રયઃ ।
યતો રૌદ્રાદીન્ હિ પ્રકાશયતઃ કાવ્યસ્ય દીપ્તિરોજ ઇતિ પ્રાક્પ્રતિપાદતમ્ ।
તચ્ચૌજો યદ્યસમાસાયામપિ સઙ્ઘટનાયાં સ્યાત્તત્કો દોષો ભવેત્ ।
ન લોચનમ્ નનુ વાક્યવ્યઙ્ગ્યે ધ્વનૌ તર્હ્યવશ્યમનુપ્રવેષ્ટવ્યં સઙ્ઘટનયા સ્વસૌન્દર્ય વાચ્યસૌન્દર્યં વ્, તયા વિના કુત ઇત્યાશઙ્ક્યાહ---અભ્યુપગત ઇતિ ।
વાશબ્દો ઽપિશબ્દાર્થે, વાક્યવ્યઙ્ગ્યત્વે ઽપીત્યત્ર યોજ્યઃ ।
એતદુક્તં ભવતિ--અનુપ્રવિશ તત્ર સઙ્ઘટના, ન હિ તસ્યાઃ સન્નિધાનંપ્રત્યાચક્ષ્મહે ।
કિં તુ માધુર્યસ્ય ન નિયતા સઙ્ઘટના આશ્રયો વા સ્વરૂપં વા તયા વિના વર્ણપદવ્યઙ્ગ્યે રસાદૌ ભાવ્રાન્માધુર્યાદેઃ વાક્યવ્યઙ્ગ્યે ઽપિ તાદૃશીં સઙ્ઘટનાં વિહાયાપિ વાક્યસ્ય તદ્રસવ્યઞ્જકત્વાત્સઙ્ઘટના સન્નિહિતાપિ રસવ્યક્તાવપ્રયોજિકેતિ ।
તસ્માદૌપચારિકત્વે ઽપિ શબ્દાશ્રયા એવ ગુણા ઇત્યુપસંહરતિ--શબ્દા એવેતિ ।
નન્વિતિ ।
વાક્યવ્યઙ્ગ્યધ્વન્યભિપ્રાયેણેદં મન્તવ્યમિતિ કેચિત્ ।
બાલપ્રિયા નન્વિત્યાદિ ।
સઙ્ઘટનયા સઙ્ઘટનાવિશેષેણ ।
સ્વેતિ ।
વાક્યસૌન્દર્યમિત્યર્થઃ ।
વૃત્તૌ ઽતેષામ્ઽ ઇતિ ।
ગુણાનામિત્યર્થઃ ।
ઽવ્યઙ્ગ્યવિશેષાનુગતાઽ ઇતિ ।
વ્યઙ્ગ્યવિશેષાવભાસિન ઇત્યર્થઃ ।
ઽઅભ્યુપગતઽ ઇત્યાદિગ્રન્થસ્ય ભાવમાહ લોચને--એતદિત્યાદિ ।
માદુર્યસ્યેતિ ।
માધુર્યાદેરિત્યર્થઃ ।