Dhvanyāloka with Abhinavagupta's Locana and Rāmaśāraka's Bālapriya (with commentary) · Part 261280

haṃsaiśśāradaśobā kāvyakathā sajjanaiḥ kriyate gurvī //
iti chāyā) ityādiṣūpamāgarbhatve 'pi sati vācyālaṅkāramukhenaiva cārutvaṃ vyavatiṣṭhate na vyaṅgyālaṅkāratātparyeṇa /
tasmāttatra vācyālaṅkāramukhenaiva kāvyavyapadeśo nyāyyaḥ /
yatra tu vyaṅgyaparatvenaiva vācyasya vyavasthānaṃ tatra vyaṅgyamukhenaiva vyapadeśo yuktaḥ /
locanam sādhujanatā /
candramayūkheśca niśāyā gurukīkaraṇaṃ bhāsvaratvasevyatvādi yatkriyate, kamalairnalinyāḥ śobhāparimalalakṣmyādi, kusumagucchairlatāyā abhigamyatvamanoharatvādi, haṃsaiḥ śāradaśobhāyāḥ śrutisukhakaratvamanoharatvādi, tatsarvaṃ kāvyakathāyāḥ sajjanairityetāvānayamartho guruḥ kryita iti dīpakabalāccakāsti /
kathāśabda idamāha---āsatāṃ tāvatkāvyasya kecana sūkṣmā viśeṣāḥ, sajjanairvinā kāvyamityeṣa śabdo 'pi dhvaṃsate /
teṣu tu satsvāste subhagaṃ kāvyaśabdavyapadeśabhāgapi śabdasandarbhamātram; tathā taiḥ kriyate yathādaraṇīyatāṃ pratipadyata iti dīpakasyaiva vyavacchedyabalena yo 'rtho 'bhimato yatra tatparatvaṃ sa dhvanemārga ityevaṃrūpastaṃ vyācaṣṭe---yatra tviti /
tatra ca vācyālaṅkāreṇa kadācidvyahgyamalaṅkārāntaraṃ, yadi vā vācyālaṅkārasya sadbhāvamātraṃ na vyañjakatā, vācyālaṅkārasyābhāva bālapriyā na bhavatītyarthaḥ /
gurukīkaraṇaṃ vivṛṇoti--candramayūkhaiścetyādi /
yatkriyate iti /
taditi śeṣaḥ /
kamalairityādivākyeṣvapi yatkriyata ityasyānuṣaṅgaḥ /
tatsarvamiti /
kāvyakathānvayayogyaṃ pūrvoktaṃ sevyatvamanoharatvādikamityarthaḥ /
sajjanairiti /
kriyata ityasyānuṣaṅgaḥ /
cakāstīti /
vācyatayā pratīyata ityarthaḥ /
kavitetyanuktvā kāvyakathetyukteḥ phalamāha---kathetyādi /
kāvyakathetyasya kathyamānaṃ kāvyamityarthaḥ /
tatra kathāśabdo vakṣyamāṇaṃ dyotayatītyarthaḥ /
sūkṣmā viśeṣāḥ dhvanitvādayaḥ /
teṣviti /
sajjaneṣvityarthaḥ /
śabdasandarbhamātramapi kāvyaśabdavyapadeśabhāk sūbhagamāsta ityanvayaḥ /
kuta ityatrāha---tathetyādi /
'iti dīpakasye'tyādinā 'vācyetyādivṛttigrantho vivṛtaḥ /
nopamāyā iti /
sajjaneṣu haṃsādīnāṃ kāvyakathāyāṃ niśādīnāṃ ca gamyamānāyā upamāyā na prādhānyamityarthaḥ /
vyavacchedyabaleneti /
yatra bhāsate tatparatvaṃ netyādyuktisāmarthyenetyarthaḥ /
abhimataḥ vivakṣitaḥ /
yatretyādinā pradarśitasya vikalpena traividhyaṃ bhavatīti darśayati---tatra cetyādi /
kadācidityasyottaravākyayorapi sambandhaḥ /
yathā--- prāptaśrīreṣa kasmātpunarapi mayi taṃ manthakhedaṃ vidadhyā- nnidrāmapyasya pūrvāmanalasamanaso naiva sambhāvayāmi /
setuṃ badhnāti bhūyaḥ kimiti ca sakaladvīpanāthānuyāta- stvayyāyāte vitarkāniti dadhata ivābhāti kampaḥ payodheḥ //
yathā vā mamaiva--- lāvaṇyakāntiparipūritadiṅmukhe 'smi- nsmere 'dhunā tava mukhe taralāyatākṣi /
kṣobhaṃ yadeti na manāgapi tena manye suvyaktameva jalarāśirayaṃ payodhiḥ //
locanam eva veti tridā vikalpaḥ /

etacca yathāyogamudāharaṇeṣu yojyam /
udāharati---prāpteti /
kasmiṃścidanantabalasamudāyavati narapatau samudraparisaravartini pūrṇacandrodayatadīyabalāvagāhanādinā nimittena payodhestāvatkampo jātaḥ /
so 'nena sandehenotprekṣyata iti sasandehotprekṣayoḥ saṅkarātsaṅkarālaṅkāro vācyaḥ /
tena ca vāsudevarūpatā bālapriyā eṣāmudāharaṇāni sphuṭībhaviṣyanti /
prāptaśrīriti /
eṣaḥ rājā, prāptā śrīḥ sampadramā ca yena saḥ /
ataḥ punarapi mayi tamanubhūtam /
manthakhedaṃ mathanahetukaṃ duḥkham kasmāt kimiti vidadhyāt kuryāt /
atrādau punarapītyādi sandehaḥ, paścānmathanaphalabhūtalakṣmīprāptibuddhyā kasmāditi phalāntarajijñāsā /
evamuparyapi bodhyam /
analasamālasyarahitaṃ mano yasya tasyeti hetugarbham /
asya rājñaḥ pūrvā nidrāmapyahaṃ naiva sambhāvayāmi naiva saṃśaye /
setumiti /
eṣamayītyanuṣaṅgaḥ /
eṣaḥ yataḥ sakaladvīpanāthairanuyātaḥ, ataḥ kimiti mayi bhūyaḥ setuṃ badhnāti /
tvayi āyāte svasannidhimāgate sati iti vitarkān pūrvoktavākyairgamyān kiṃ mathnīyādityādisandehān /
dadhata iva taddhāraṇādiva payodheḥ kampaḥ jalacāñcalyamatha ca vepathuḥ ābhātītyanvayaḥ /
atra vācyaṃ tadyvaṅgyaṃ cālaṅkāraṃ vivṛṇoti---kasmiṃścidityādi /
sa iti /
kampa ityarthaḥ /
atra jalacāñcalyasya vepathoścābhedādhyavasāyo bodhyaḥ /
anena sandeheneti /
vitarkān dadhata iti vākyapratipāditena eṣaḥ kiṃ mathnīyāditi sandehena hetunetyarthaḥ /
utprekṣyata iti /
kampena kāryeṇa nimittena uktasandeharūpo hetuḥ payodhāvutprekṣyate /
yadvā---jalacāñcalyarūpaḥ kampaḥ uktasandehahetukavepathutvenotprekṣyata iti bhāvaḥ /
saṅkarāditi /
ekavākyānupraveśasaṅkarādityarthaḥ /
ityevaṃvidhe viṣaye 'nuraṇanarūparūpakāśrayeṇa kāvyacārutvavyavasthānādrūpakadhvaniriti vyapadeśo nyāyyaḥ /
drapakadhvaniriti vyapadeśo nyāyyaḥ /
upamādhvaniryathā----
vīrāṇaṃ ramai ghusiṇaruṇammi ṇa tadā piāthaṇucchaṅge /
diṭhṭhī riugaakumbhatthalammi jaha bahalasindūre //
locanam tasya nṛpaterdhvanyate /
yadyapi cātra vyatireko bhāti, tathāpi sa pūrvavāsudevasvarūpāt, nādyatanāt /
adyatanatve bhagavato 'pi prāptaśrīkatvenānālasyena sakaladvīpādhipati vijayitvena ca vartamānatvāt /
na ca sandehotprekṣānupapattibalādrūpakasyākṣepaḥ, yena vācyālaṅkāropaskārakatvaṃ vyaṅgyasya bhavet /
yo yo 'samprāptalakṣmīko nirvyājavijigīṣākrāntaḥ sa sa māṃ mathnīyādityādyarthasambhāvanāt /
na ca punarapīti pūrvāmiti bhūya iti ca śabdairayamākṛṣṭo 'rthaḥ /

punararthasya bhūyorthasya ca kartṛbhede 'pi samudraikyamātreṇāpyupapatteḥ /
yathā pṛthvī pūrvaṃ kārtavīryeṇa jitā punarapi jāmadagnyeneti /
pūrvā nidrā ca siddhā rājaputrādyavasthāyāmapīti siddhaṃ rūpakadhvanirevāyamiti /
śabdavyāpāraṃ vinaivārthasaundarayabalādrūpaṇāpratipatteḥ /
bālapriyā tene saṅkareṇa /
vāsudevarūpateti /
bhagavadvāsudevābheda ityarthaḥ /
vyatireko bhātīti /
prāptaśrīkatvādinā rājño vāsudevādvyatireko bhātītyarthaḥ /
tathāca kathamabhedabhānaṃ bhavatīti bhāvaḥ /
saḥ vyatirekaḥ /
vūrvavāsudevasvarūpāditi /
pūrvaṃ mathanodyukto nidronmukhaḥ setubandhanodyuktaśca yo vāsudevaḥ tatsvarūpādityarthaḥ /
nādyatanāditi /
sa bhātītyanuṣaṅgaḥ /
atra hetumāha---adyatanatva ityādi /
vartamānatvāditi viśiṣṭatvādityarthaḥ /
tathācaitadvacanakālīnatathāvidhavāsudevādvyatireko na bhātīti tadabhedo 'tra dhvanyata iti bhāvaḥ /
nanvatra niśi vāsudevatvapratīti vinā payodheruktavitarkā na dhaṭanta ityastadvyaṅgyaṃ tadupapādakatayā guṇībhūtamiti śaṅkāṃ pariharati---na cetyādi /
yeneti /
anupapattimūlakākṣepeṇetyarthaḥ /
vācyālaṅkāreti /
sasandehotprekṣāsaṅkaretyarthaḥ /
nākṣepa ityatra hetumāha---yo ya ityādi /
vāsudeva iva asamprāptalakṣmīko yo yo janaḥ, sa sa māṃ mathnīyāt /
nirvyājavijigoṣākrānto yo yaḥ, sa sa mayi setuṃ badhnīyādityādisaṃśayasambhavādityarthaḥ /
svoktyā vyaṅgyāviṣkaraṇamāśaṅkya pariharati---ta cetyādi /
ayamartha iti /
rājño vāsudevatvamityarthaḥ /
itīti hetau /
ayaṃ rūpakadhvanireveti siddhamityanvayaḥ /
atra hetumāha---śabdeti /
śabdavyāpāraḥ abhidhā /
kvacit granthe prāptaśrīrityasyānantaraṃ yathā vā 'jyotsnāpūre'tyādi pāṭho dṛśyate, sa locanam yathā ca---- jyotsnāpūraprasaradhavale saikate 'sminsarayvā vādadyūtaṃ suciramabhavatsiddhayūnoḥ kayościt /
eko 'vādītprathamanihataṃ keśinaṃ kaṃsamanyo matvā tattavaṃ kathaya bhavatā ko hatastatra pūrvam //
iti kecidudāharaṇamatra paṭhanti, tadasat ; bhavatetyanena śabdabalenātra, tvaṃ vāsudeva ityarthasya sphuṭīkṛtatvāt /
lāvaṇyaṃ saṃsthānamugdhimā, kāntiḥ prabhā tābhyāṃ paripūritāni saṃvibhaktani hṛdyāni sampāditāni diṅmukhāni yena /
adhunā kopakāluṣyādanantaraṃ prasādaunmukhyena /
smereriṣadvihasanaśīle taralāyate prasādāndolanavikāsasundare akṣiṇī yasyāstasyā āmantraṇam /
atha cādhunā na eti, vṛtte tu kṣaṇāntare kṣobhamagamat /

kopakaṣāyapāṭalaṃ smeraṃ ca tava mukhaṃ sandhyāruṇapūrṇaśaśadharamaṇḍalameveti bhāvyaṃ kṣobheṇa calacittatayā sahṛdayasya /
na caiti tatsuvyaktamanvarthatāyaṃ jalarāśirjaḍyasañjayaḥ /
jalādayaḥ śabdā bhāvārthapradhānā bālapriyā tvapapāṭha ityāha---yathocetyādi /
tadasadityatra hetumāha---bhavatetyādi /
sphuṭīkṛtatvāditi /
bhavacchabdārthasya varṇyasya rājño hananakartṛtvoktyā tasya vāsudevābhedo yataḥ sphujīkṛtastasmādityarthaḥ /
tathācātra vyaṅgyaṃ guṇībhūtamiti bhāvaḥ /
paunaruktyaparihārāya lāvaṇyapadenātra vivakṣitamarthaṃ vyācaṣṭe---saṃsthāneti /
ākṛtisaundaryamityarthaḥ /
'saṃvibhaktānī'tyasyaiva vivaraṇaṃ hṛdyānītyādi /
diṅmukhānīti /
diśāmārambhadeśā ityarthaḥ /
yeṣu mukhasya svadṛṣṭidvārā sambandhastāni diṅmukhānīti bhāvaḥ /
'adhune'tyasya 'smere' ityanena sambandha iti vyācaṣṭe---kopetyādi /
prasādeti /
prasādena yāvāndolanavikāsau tābhyāṃ sundare ityarthaḥ /
vyaṅgyānugaṇamarthāntaraṃ cāha---atha cetyādi /
adhunetyasya na eti ityanenāpi sambandha iti bhāvaḥ /
adhunā naitītyanena gamyamarthāntaraṃ darśayati---vṛtte tvityādi /
vṛtte gate /
kṣaṇāntare kṣaṇaviśeṣe, candrodayakāle iti yāvat /
kṣobhamagamaditi /
payodhiriti śeṣaḥ /
payodheḥ kṣobho dṛṣṭa iti bhāvaḥ /
rūpakadhvaniṃ darśayati---kopetyādi /
itīti hetau /
tathāvidhasya mukhasya tathāvidhacandramaṇjalābhinnatvādityarthaḥ /
taddarśanāditi yāvat /
bhāvyamityādi /
sahṛdayasya madanavikāratmakacittacāñcalyarūpeṇa kṣobheṇa bhāvyamityarthaḥ /
payodhestu salilollāsalakṣaṇaḥ kṣobhaḥ /
dvayoḥ kṣobhayoratrābhedādhyavasāyaḥ /
kṣobhapadasya cittacāñcalyamātrārthakatve tu mukhasya saundaryātiśaya eva dhvanenna candrābhedaḥ /
ataścandrodayakāryabhūtasalilollāsarūpakṣobhārthakatvamapi vivakṣitam /
na caitīti /
payodhiḥ kṣobhamiti śeṣaḥ /
taditi /
kṣobhaprāptyabhāvādityarthaḥ /
jāḍyasañcaya locanam ityuktaṃ prāk /
atra ca kṣobho madanavikārātmā sahṛdayasya tvanmukhāvalokanena bhavatītīyatyabhidhāyā viśrāntatayā rūpakaṃ dhvanyamānameva /

vācyālaṅkāraścātra śleṣaḥ, sa ca na vyañjakaḥ /
anuraṇanarūpaṃ yadrūpakamarthaśaktivyaṅgyaṃ tadāśrayeṇeha kāvyasya cārutvaṃ vyavatiṣṭhate /
tatastenaiva vyapadeśa iti sambandhaḥ /
tulyojanatvādupamādhvanyudāharaṇayorlakṣaṇaṃ svakaṇṭhena na yojitam /
vīrāṇāṃ ramate ghusṛṇāruṇe na tathā priyāstanotsaṅge /
dṛṣṭī ripugajakumbhatthale yathā bahalasindūre //
prasādhitapriyatamāśvāsanaparatayā samanantarībhūtayuddhatvaritamanaskatayā ca dolāyamānadṛṣṭitve 'pi yuddhe tvarātiśaya iti vyatireko vācyālaṅkāraḥ /
tatra tu yeyaṃ dhvanyamānopamā priyākucakuṅmalābhyāṃ sakalajanatrāsakareṣvapi śātraveṣu mardanodyateṣu rājakumbhasthaleṣu bālapriyā iti /
āśrayāśrayiṇorabhedādhyavasāyenoktiḥ /
manye ityanenāsya sambandhaḥ /
niścinomiti tadarthaḥ. /
tathāvidhe mukhe prakāśamāne kṣobhaprāptyabhāvāt, janairucyamānaṃ mahajjāḍyaṃ payodherniścinomityarthaḥ /
atrāpi jāḍyapadārthasyānābhijñatvasya jalasya caikyādhyavasāyo bodhyaḥ /
bhāvārthapradhānā iti /
prādhānyena jāḍyādyarthavācakā ityarthaḥ /
vyaṅgyasyoktasya vācyasiddhyaṅgatvaṃ nirākurvan dhvaniṃ vyavasthāpayati--atra cetyādi /
tvanmukhāvalokaneneti /
saptamyantatayāpi pāṭhaḥ /
iyatīti /
tathāvidhakṣobhaprāptyabhāvāt payonidhirjaḍarāśiriti niścinomi ityetāvatyarthe ityarthaḥ /
rūpakamiti /
nāyikāmukhe pūrṇacandrābheda ityarthaḥ /
śleṣa iti /
jaḍaśabdagataśleṣa ityarthaḥ /
na vyañjaka iti tasyoktarūpakadhvanāvanupayogāditi bhāvaḥ /
anuraṇanarūparupaketyādi vyācaṣṭe--anuraṇanarūpaṃ yadrūpakamityādi /
nanu vṛttau vīrāṇāmityudāharaṇayorupamādhvaniḥ svaśabdena kutato na yojita ityata āha--tulyetyādi /
svakaeṭhana svavacanena /
vīrāṇāmiti /
virāṇāṃ dṛṣṭiryathā bahalasindūre ripugajakumbhasthale ramate, tathā ghusṛṇāruṇe priyāstanotsaṅge na samate ityanvayaḥ /
ghusṛṇaṃ kuṅkumam /
vivṛṇoti---prasādhitetyādi /
prasādhitā alaṅkṛtā /
samāśvāsanaṃ sambhogenānandanam /
samanantarībhūteti /
pratyāsannetyarthaḥ /
ḍolāyamānā cañcalā /
iti vyatireko vācyālaṅkāra iti /
vīrāṇāṃ dṛṣṭeḥ priyātanotsaṅgaramaṇāpekṣayā ripugajakumbhasthalaramaṇe 'tiśayasya pratipādanāt sambhogatvarāpekṣayā yuddhe tvarātiśayo gamyata iti tasya vācyāyamānatvāt vācyalaṅkāratā /
yadvā---iti vyatireka ityasya ityarthavyañjako vyatireka ityarthaḥ /

sa ca pūrvoktaḥ /
atropamādhvaniṃ vivṛṇoti --tatra tvityādi /
tatra tadvacane /
yeyamityādi----gajakumbhasthaleṣu ityasya upametyanena sambandhaḥ /
gajakumbhasthalānuyogikā priyākucakuṅmalapratiyogikā dhvanyamānā yeyamupametyarthaḥ /
asyāḥ prādhānyaṃ vivṛṇoti---sakaletyādi /
etāni kumbhasthalaviśeṣaṇāni vastusthitikathanaparāṇi /
yathā vā mamaiva viṣamabāṇalīlāyāmasuraparākramaṇe kāmadevasya---
taṃ tāṇa sirisahoararaaṇāharaṇammi hiaamekkarasam /
bimbāhare piāṇaṃ ṇivesiaṃ kusumabāṇena //
(tatteṣāṃ śrīsahodararatnāharaṇe hṛdayamekarasam /
bimbādhare priyāṇāṃ niveśitaṃ kusumabāṇena //
iti chāyā ) ākṣepadhvaniryathā---- sa vaktumakhilān śakto hayagrīvāśritān guṇān /
yo 'mbukumbhaiḥ paricchedaṃ jñātuṃ śakto mahodadheḥ //
locanam tadvaśena ratimādadānānāmiva bahumāna iti saiva vīratātiśayacamatkāraṃ vidhatta ityupamāyāḥ prādhānyam /
asuraparākramaṇa iti /
trailokyavijayo hi tatrāsya varṇyate /
teṣāmasurāṇāṃ pātālavāsināṃ yaiḥ punaḥ punarindrapurāvamardanādi kiṃ kiṃ na kṛtaṃ taddhṛdayamiti yattebhyastebhyo 'tiduṣkarebhyo 'pyakampanīyavyavasāyaṃ tacca /
śrīsahodarāṇāmata evānirvācyotkarṣāṇāmityarthaḥ /
teṣāṃ ratnānāmā samantāddharaṇe ekarasaṃ tatparaṃ yaddhṛdayaṃ tatkusumabāṇena sukumārataropakaraṇasambhāreṇa priyāṇāṃ bimbādhare niveśitam tadavalokanaparicumbanadarśanamātrakṛtakṛtyatābhimānayogi tenakāmadevena kṛtam /
teṣāṃ hṛdayaṃ yadatyantaṃ vijigīṣājvalanajājvalyamānamabhūditi yāvat /
atrātiśayoktirvācyālaṅkāraḥ /
bālapriyā śātraveṣu śatrubhūteṣu, śatrumasambandhiṣu vā /
apiśabdo ratibahumānotpattau virodhaṃ dyotayati /
gajakumbhasthaleṣvityasya ratimityanena bahumāna ityanena ca sambandhaḥ /
tadvaśena upamāvaśena /
ratiṃ prītim /
ādadānāṃ bibhratām /
iveti pratītau /
bahumāna iti /
priyākucakuṅmalasādṛśyena gajakumbhasthaleṣu prītiṃ bibhratāṃ vīrāṇāṃ teṣu bahumatirivetyarthaḥ /
ratimādadānāmanuraktānamivetyartha iti vā /
itīti hetau /
saiva iktopamaiva /
vīrateti /
pratīyamāno yo bhaṭānāṃ vīryātiśayastasya yaścamatkāraḥ camatkārakāritvaṃ tamityarthaḥ /
vidhatte sampādayati /
itīti hetau /
vīrarasopaskārakatvenetyarthaḥ /
tatrāsyeti /

viṣamabāṇalīlāyāṃ kāmasyetyarthaḥ /
'teṣā' mityasyaiva vivaraṇam---yairityādi /
tadityasya vyākhāyānaṃ yattebhya ityādi /
akampanīyeti /
acālanīyetyarthaḥ /
gamyarthakathanam---anirvācyetyādi /
sukumāretyādi ca /
'bimbādhare niveśitam' ityasya bhāvārthamāha---tadityādi /
teṣāṃ hṛdayaṃ yadityādinā pūrvārdhabhāvārthakathanaṃ taditi śeṣaḥ /
tattena kāmadevena tadavalokanaparicumbanadarśanamānakṛtakṛtyatābhimānayogi kṛtamiti sambandhaḥ /
atrātiśayoktiriti /
atrātiśayoktyā hayagrīvaguṇānāmavarṇanīyatāpratipādanarūpasyāsādhāraṇatadviśeṣaprakāśanaparasyākṣepasya prakāśanam /
arthāntaranyāsadhvaniḥ śabdaśaktimūlānuraṇanarūpavyaṅgyo 'rthaktimūlānuraṇanarūpavyaṅgyaśca sambhavati /
tatrādyasyodāharaṇam---
devvāettammi phale kiṃ kīrai ettiaṃ puṇā bhaṇimo /
kaṅkillapallavāḥ pallavāṇaṃ aṇṇāṇa ṇa saricchā //
locanam pratīyamānā copamā /
sakalaratnasāratulyo bimbādhara iti hi teṣāṃ bahumāno vāstava eva /
ata eva na rūpakadhvaniḥ /
rūpakasyāropyamāṇatvenāvāstavatvāt /
teṣāmasurāṇāṃ vastuvṛttyaiva sādṛśyaṃ sphurati /
tadeva ca sādṛśyaṃ camatkārahetuḥ prādhānyena /
atiśayoktyeti /
vācyālaṅkārarūpayetyarthaḥ /
avarṇanīyatāpratipādanamevākṣepasya rūpamiṣṭapratiṣedhātmakatvāt /
tasya prādhānyaṃ viśeṣaṇadvāreṇāha---asādhāraṇeti /
sambhavatītyanena prasaṅgācchabdaśaktimūlasyātra vicāra iti darśayati /
bālapriyā nimittato vaco yattu lokātikrāntagocaram /
bhede 'nanyatvamanyatra nānātvaṃ yatra badhyate //
tathā sambhāvyamānārthanibandhe 'tiśayoktigīḥ /
ityādinā tallakṣaṇamuktamudbhaṭādibhiḥ /
ratnāharaṇe ekarasaṃ yaddhṛdayaṃ tadbimbadhare niveśitamiti vastuto bhinnayorantaḥkaraṇavṛttiviśeṣātmakayoḥ hṛdayayoraikyamatra pratipāditamiti bhede abhedarūpātiśayoktirityarthaḥ /
niveśanāsambandhe 'pi tatsambandhakathanāt sambandhātiśayoktirvā /
pratīyamāneti /
dhvanyamānetyarthaḥ /
uktaṃ vivṛṇoti---sakaletyādi /
samupādeyatvāditā ratnāsāratulyatvam /
ata eva vakṣyamāṇādeva /
rūpakasyāropyamāṇatveneti /
ratnasārarūpopamānābhedasya kalpitatvenetyarthaḥ /

rūpakasyopacāratveneti ca pāṭhaḥ /
sādṛśyamiti /
bimbādhare ratnasārasādṛśyamityarthaḥ /
vṛttau 'anatiśayoktye'tyuktaṃ tadvivṛṇoti---vācyetyādi /
vācyālaṅkārarūpayeti /
'yo 'mbukumbhairi'tyādinā sambhāvyamānārthanibandhanāditi bhāvaḥ /
avarṇanīyatāpratipādanamevetyatra hetumāha---iṣṭeti /
iṣṭamatra varṇanīyatvapratipādanamiti bhāvaḥ /
'asādhāraṇe'tyādikathanasya phalaṃ darśayati--tasyetyādiviśeṣaṇadvāreṇa tasya prādhānyamāhetyanvayaḥ /
atra 'yo 'mbukumbhairi'tyādyatiśayoktyā hayagrīvaguṇānāmavaṇanīyatvapratipādanarūpākṣepo dhvanyate, tena tadguṇānāmasādhāraṇo viśeṣaśceti bhāvaḥ /
vṛttau 'śabdaśaktī'tyādyuktau kā saṅgatirityata āha---sambhavatītyādi /
atreti /
padaprakāśaścāyaṃ dhvaniriti vākyasyārthāntaratātparye 'pi sati na virodhaḥ /
dvitīyasyodāharaṇaṃ yathā---
hiaaṭṭāviamaṇṇuṃ avaruṇṇamuhaṃ hi maṃ pasāanta /
avaraddhasya vi ṇa hu de pahujāṇaa rosiuṃ sakkam //
(hṛdayasthāpitamanyumaparoṣamukhīmapi māṃ prasādayan /
aparāddhasyāpi na khalu te bahujña roṣituṃ śakyam //
iti chāyā) locanam daivāyatte phale kiṃ kriyatāmetāvatpunarbhaṇāmaḥ /
raktāśokapallavāḥ pallavānāmanyeṣāṃ na sadṛśāḥ //
aśokasya phalamāmrādivannāsti, kiṃ kriyatāṃ pallavāstvatīva hṛdyā itīyatābhidhā samāptaiva /
atra phalaśabdasya śaktivaśātsamarthakamasya vastunaḥ pūrvameva pratīyate /
lokottarajigīṣātadupāyapravṛttasyāpi hi phalaṃ sampallakṣaṇaṃ daivāyattaṃ kadācinna bhavedapītyevaṃrūpaṃ sāmānyātmakam /
nanvasya sarvavākyasyāprastutapraśaṃsā prādhānyena vyaṅgyā tatkathamarthāntaranyāsasya vyaṅgyatā, dvayoryugapadekatra prādhānyāyogādityāśaṅkyāha---padaprakāśeti /
sarvo hi dhvaniprapañcaḥ padaprakāśo vākyaprakāśaśceti yakṣyate /
tatra bālapriyā arthaśaktimūlavicāre ityarthaḥ /
kiṃ kriyatāmityantasya vivaraṇam---aśokasyetyādi /
uttarārdhavivaraṇam----pallavā ityādi /
iyateti /
uktārthamātreṇetyarthaḥ /
dhvaniṃ vivṛṇoti---atretyādi /
atra ityevaṃrūpaṃ sāmānyātmakaṃ asya vastunaḥ samarthakaṃ phalaśabdasya śaktivaśātpūrvameva pratīyata ityanvayaḥ /
daivāyatte hi phale kiṃ kriyatāmityatra phalaśabdaḥ prakaraṇavaśāt sasyarūpamarthamabhidhayā vakti, tataścāśokasya phalaṃ nāstīti prastutārtho labhyate, punaśca phalaśabdaśśaktimūladhvaninā sampadātmakaprayojanarūpamarthaṃ bodhayati, tataśca sarveṣāṃ sampado daivāyattāḥ kadācinna bhaveyurapīti sāmānyarūpo 'rthaḥ pūrvoktaprastutārthasya samarthako labhyata ityarthaḥ /
pūrvameva pratīyate ityasya daivāyatte hi phale ityasya śravaṇakāla eva pratīyata ityarthaḥ /
'padaprakāśa' ityādigranthamavatārayati---nanvityādi /
aprastutapraśaṃseti /
upāyapravṛttasyāpi sampallakṣaṇaṃ phalamalabdhavataḥ kasyacidrājādeḥ guṇapraśaṃsārūpaḥ prastutārtha ityarthaḥ /
prādhānyena vyaṅgyeti /
aprastutapraśaṃsāsthaleprastutārtho vyaṅgyaḥ, sa kvacit pradhānañceti prathamodyote uktam /
arthāntaranyāsasya vyaṅgyateti /

prādhānyenetyanuṣajyate /
kuta ityatrāha---dvayorityādi /
bhāvārthamāha---sarvo hītyādi /
vākye tvaprastutapraśaṃseti /
prādhānyena vyaṅgyeti śeṣaḥ /
nanvevaṃ sati kathamatra vyavahāra hatyata atra hi vācyaviśeṣeṇa sāparāghasyāpi bahujñasya kopaḥ kartumaśakya iti samarthakaṃ sāmānyamanvitamanyattātparyeṇa prakāśate /
locanam phalapade 'rthāntaranyāsadhvaniḥ prādhānyena /
vākye tvaprastutapraśaṃsā /
tatrāpi punaḥ phalapadopāttasāmarthyasamarthakabhāvaprādhānyameva bhātītyarthāntaranyāsadhvanirevāyamiti bhāvaḥ /
hṛdaye sthāpito na tu bahiḥ prakaṭato manyuryayā /
ata evāpradarśitaroṣamukhīmapi māṃ prasādayan he bahujña, aparāddhasyāpi tava na khalu roṣakaraṇaṃ śakyam /
atra bahujñetyāmantraṇārthe viśeṣe paryavasitaḥ /
anantaraṃ tu tadarthaparyālojanādyatsāmānyarūpaṃ samarthakaṃ pratīyate tadeva camatkārakāri /
sā hi khaṇḍitā satī vaidagdhyānunītā taṃ pratyasūyāṃ darśayantītthamāha /
yaḥ kaścidbahujño dhūrtaḥ sa evaṃ sāparādho 'pi svāparādhāvakāśamācchādayatīti mā tvamātmani bahumānaṃ mithyā grahīriti /
anvitamiti /
viśeṣe sāmānyasya saṃbaddhatvāditi bhāvaḥ /
bālapriyā āha---tatrāpītyādi /
phaleti /
phalapadopāttau yau samarthyasamarthakāvarthau tayorbhāvasya prādhānyamityarthaḥ /
bhāti sahṛdayānāṃ sphurati /
arthāntaretyādi /
'prādhānyena vyapadeśā bhavantī'ti nyāyenārthāntaranyāsadhvanivyavahāra evātreti bhāvaḥ /
kasyāścidantargataroṣāyā anāviṣkṛtaroṣacihnāyāḥ kṛtāgasā vallabhena prasādyamānāyāḥ taṃ prativacanam--hṛdayetyādi /
vivṛṇoti--hṛdaye sthāpita ityādi /
prasādayanniti sambuddhyantam /
yadvā--tvamasīti śeṣaḥ /
na khaluroṣakaraṇaṃ śakyamiti /
mayeti śeṣaḥ /
he bahujña ! yatastvaṃ māṃ prasādayannasi, ato 'parāddhamapi tvāṃ prati roṣaṃ kartuṃ na śaknomītyarthaḥ /
'bahujñasye'ti /
bahujñaṃ pratītyarthaḥ /
'aśakya' iti /
kenāpa na śakya ityarthaḥ /
svavaidugdhyena svāparādhsya tena pracchādanāditi bhāvaḥ /
'itī'ti /
evaṃrūpamityarthaḥ /
'samarthakaṃ samānam' ityasya viśeṣaṇam 'anvitamanyadi'ti ca /
'tātparyeṇa prakāśata' iti /
dhvanatītyarthaḥ /

vṛttyuktamevārtha vivṛṇoti---atretyādi /
viśeṣe paryavasita iti /
nāhamaparādhī nāhamanyāṃ cintayāmi, tvadekāsakte mayi prasīdetyādyamekavacanābhijñeti bahujñapadaprakṛtārthe ityarthaḥ /
dhvaniṃ darśayati---anantaramityādi /
sālāmyarūpaṃ samarthakamiti /
tattu ya ityādinā vakṣyate---seti /
prakṛtā nāyiketyarthaḥ /
khaṇḍiteti /
"jñāte 'nyāsaṅgavikṛte khaṇjiterṣyākaṣāyite'ti tallakṣaṇam /
vaidugdhyānunītā svavaidugdhyena prasāditā, nāyakeneti śeṣaḥ /
kathamāhetyatrāha---ya ityādi /
tvamātmani mithyābahujñānaṃ mā grahīḥ, yato bahujñāstu sāparādhā api tattadvacanena svāparādhāvakāśamācchādayantītyarthaḥ /
anvitamityanena sāmānyaviśeṣabhāvarūpasambandho vivakṣita iti darśayati---viśeṣa ityādi /
"vyati prāgi'tyetadvivṛṇoti-----svamityādi /
vyatirekadhvanirapyubhayarūpaḥ sambhavati /
tatrādyasyodāharaṇaṃ prākpradarśitameva /
dvitīyasyodāharaṇaṃ yathā---
jāejja vaṇuddese khujja vvia pāavo gaḍiavatto /
mā māṇusammi loe tāekvaraso dariddo a //
(jāyeya vanoddeśe kubja eva pādapo galitapatraḥ /
mā mānuṣe loke tyāgaikaraso daridraśca //
ita chāyā) atra hi tyāgaikarasasya daridrasya janmānabhinandanaṃ truṭitapatrrakubjapā dapajanmābhinandanaṃ ca sākṣācchabdavācyam /
tathāvidhādapi pādapāttādṛśasya puṃsa upamānopameyatvapratītipūrvakaṃ śocyatāyāmādhikyaṃ tātparyeṇa prakāśayati /
utprekṣādhvaniryathā---- candanāsaktabhujaganiḥśvāsānilamūrcchitaḥ /
mūrcchayatyeṣa pathikānmadhau malayamārutaḥ //
locanam vyatirekadhvanirapīti /
apiśabdenārthāntaranyāsavadeva dviprakāratvamāha /
prāgiti /
'khaṃ ye 'tyujjvalayanti' iti /
'raktastvaṃ navapallavaiḥ' iti /
jāyeya, vanoddeśa eva vanasyaikānte gahane yatra sphuṭatarabahuvṛkṣasampattyā prekṣate 'pi na kaścit /
kubja ita rūpayoṭanādāvanupayogī /
galitapatrra iti /
chāyāmapi na karoti tasya kā puṣpaphalavattetyabhiprāyaḥ /
tādṛśo 'pi kadācidāṅgārikasyopayogī bhavedulūkādīnāṃ vā nivāsāyeti bhāvaḥ /
mānuṣa iti /
sulabhārthijana iti bhāvaḥ /
loka iti /
yatra lokyate so 'rthibhistena cārthijano na ca kiñcicchakyate kartuṃ tanmahadvaiśasamiti bhāvaḥ /
atra bālapriyā khaṃ ye 'tyujvalayanti iti, ityasyānantaraṃ 'raktastvaṃnavapallavai'riti iti ca pāṭhaḥ kvacit dṛśyate, sa prāmādikaḥ /

'na tu raktastvam' ityādipāṭho vā /
kubja eveti chāyā /
vanoddeśa ityanenaivakārasya sambandha ityāha---vanetyādi /
vanoddeśa ityasya vivaraṇam----vanasyetyādi /
gamyamarthamāha---yatretyādi /
evamuparyapi bodhyam /
rūpaghaṭaneti /
pratimādyakṛtinirmāṇetyarthaḥ /
galitapatra iti /
truṭitatra iti ca pāṭhaḥ /
āṅgārikasyeti /
aṅgāropajīvina ityarthaḥ /
ahaṃ kubjaḥ galitapatraḥ pādapaḥ panoddeśe iva jāyeya /
tyāgaikaraso daridraśca mānuṣeloke mājayeya ityanvayaḥ /
vṛtto---'śabdavācya'mityasya 'prakāśayatī'tyanenānvayaḥ /
atra hi madhau malayamārutasya pathikamūrcchākāritvaṃ manmathonmāthadāyitvenaiva /
tattu candanāsaktabhujaganiḥśvāsānilamūrcchitatvenotprekṣitamityutprekṣā sākṣādanuktāpi vākyārthasāmarthyādanuraṇanarūpā lakṣyate /
na caivaṃvidhe viṣaye ivādiśabdaprayogamantareṇāsaṃbaddhataiveti śakyate vaktum /
gamakatvādanyatrāpi locanam vācyālaṅkāro na kaścit /
upamānetyanena vyatirekasya mārgapariśuddhiṃ karoti /
ādhikyamiti /
vyatirekamityarthaḥ /
utprekṣitamiti /
viṣavātena hi mūrchito bṛṃhita upacito mohaṃ karoti /
ekaśca mūrcchitaḥ pathikamadhye 'nyeṣāmapi dhairyacyuti vidadhanmūrcchāṃ karotītityubhayathotprekṣā /
nanvatra viśeṣaṇamadhikībhavaddhetutayaiva saṅgacchate /
tataḥ kiṃ? na hi hetutā paramārthataḥ /
tathāpi tu hetutā utprekṣyata iti yatkiñcidetat /
bālapriyā mārgapariśuddhiṃ karotīti /
kiñciddharmeṇa sādṛśyātmakasyopamāṅgopameyatvasya pratītirhi vyatirekapratīteraṅgamiti bhāvaḥ /
vṛttau---'candane'ti /
malayādristhacandanavṛkṣetyarthaḥ /
'madhau' vasante /
'pathike'tyādi /
virahijanamohakāritvamityarthaḥ /
'manmathe'ti /
kāmoddīpakatvenavastudatā hetunetyarthaḥ /
'tattvi'ti /
pathikamūrcchākāritvantvityarthaḥ /
'candane'tyādi /

candanāsaktabhujaganiśvāsānilamūrñchitatvena hetunā utprekṣitamityarthaḥ /
etadvivṛṇoti---viṣavātenetyādi /
viṣavātena viṣayuktavāyunā /
prakṛte niḥśvāsānilasya bhujagasambandhitayāviṣasamparko gamyata iti bhāvaḥ /
"mūrcchāmohasamucchrāyayo"riti dhātupāṭhaḥ /
tatra samucchrāyārthāprāyeṇā vyācaṣṭe---bṛṃhita iti asyaiva vivaraṇam---upacita iti /
mohaṃ karotīti /
svasarṅgeṇānyasya mohāvasthāṃ /
janayatītyarthaḥ /
gopārthābhiprāyeṇa vyācaṣṭe---ekaścetyādi /
ekapadārthatvenātra pathikāyamāno vāyurgrāhyaḥ /
dhairyacyutiṃ taddvāretyarthaḥ /
mūrcchāmiti /
mohamityarthaḥ /
ubhayathotprekṣeti viṣavātopacitatvaṃ mohāvasthāprāptiśceti ye tayoḥ malayamārutasya pathikamūrcchākaraṇehetutvenotprekṣetyarthaḥ /
vṛttau 'mūrcchitatvenotprekṣita'miti granthasya uktahetūtprekṣāparatvaṃ śaṅkāsamādhānābhyāṃ darśayati---nanvityādi /
viśeṣaṇaṃ candanetyādiviśeṣaṇam /
hetutayaiveti /
hetugarbhatvenaivetyarthaḥ /
samādhatte---tata ityādi /
tataḥ kiṃ hetugarbhatve satyapi kim /
kuta ityata āha--na hītyādi /
tadviśeṣaṇasya parthikamūrcchākāritve vastuto hetutvaṃ nāstītyarthaḥ /
tathāpi tviti /
kiṃ tvityarthaḥ /
hetutā utprekṣyata iti /
uktayordvayoḥ hetutvamutprekṣyate ityarthaḥ /
hetutāpi iti ca pāṭhaḥ /
tatpakṣe malayamārute tayordvayorutprekṣāyā apiśabdena samuccayaḥ /
candanāsaktabhujagānāṃ niśvāsānilaiḥ mūrcchitaḥ sambaddha iti svarūpakathanamātraparaṃ tadviśeṣaṇamato vācyārthaniṣpattirbodhyā /
vṛttau 'sākṣādanuktāpī'ti /
ivādipadenābodhitāpītyarthaḥ /
tadaprayoge tadarthāvagṛtidarśanāt /
yathār---
isākalusassa vi tuha muhassa ṇaṃ esa puṇṇimācando /
ajja sarisattaṇaṃ pāviūṇa aṅge via ṇa māi //
r(irṣyākaluṣasyāpi tava mukhasya nanveṣa pūrṇimācandraḥ /
adya sadṛśatvaṃ prāpyāṅga eva na māti //
iti chāyā) locanam taditi /
tasyevāderaprayoge 'pi tasyārthasyetyutprekṣārūpasyāvagateḥ pratīterdarśanāt /

etadevodāharati---yathetir /
irṣyākaluṣasyāpīṣadaruṇacchāyākasya /
yadi tu prasannasya mukhasya sādṛśyamudvahetsarvadā vā tatkiṃ kuryāttvanmukhaṃ tvetadbhavatīti manorathānāmapyapathamidamityapiśabdasyābhiprāyaḥ /
aṅge svadehe na mātyeva daśa diśaḥ pūrayati yataḥ /
adyeyatā kālenaikaṃ divasamātramityarthaḥ /
atra pūrṇacandreṇa diśāṃ pūraṇaṃ svarasasiddhamevamutprekṣyate /
nanu nanuśabdena vitarkotprekṣārūpamācakṣāṇenāsambaddhatā nirākṛteti sambhāvayamāna bālapriyā 'anuraṇanarūpā' saṃlakṣyakramavyaṅgyā /
'lakṣyate' jñāyate /
śaṅkate 'na ce'tyādi 'evaṃvidhe viṣaye' iti candanāsaktetyādisthala ityarthaḥ /
'asambaddhate'ti /
utprekṣāyāḥ vākyāsambaddhatetyarthaḥ /
vākyāpratipādyateti yāvat /
samādhatte---'gamakatvādi'ti /
candanetyādiviśeṣaṇasya pratipattṛpratibhāvadisahakāreṇa bodhakatvādityarthaḥ /
atra pramāṇamāha----'anyatrāpī'tyādi /
'tadaprayoga' ityādigranthaṃ vivṛṇoti---tasyetyādir /
irṣyeti /
kupitāṃ nāyikāṃ prasādayatumuktirḥ, irṣyākaluṣasyetyasya vyākhyānarm----iṣadityādi /
apiśabdagamyamāha---yadi tvityādi /
udvahet kuryādityubhayatra candra iti śeṣaḥ /
adyetyanena gamyamāha---sarvadeti /
tattadā kiṃ kuryāditi /
santoṣātiśayena yadyat kuryāt tanna jānāmītyarthaḥ /
etadbhavatīti /
candrībhavatītyarthaḥ /
aṅga eveti chāyā /
evakārasya mātītyanenānvaya ityāha---netyādi /
atra gamyaṃ hetumāha---daśadiśaḥ pūrayati yata iti /
adyeti padaṃ vivṛṇoti----iyatetyādi /
dhvaniṃ darśayati---atretyādi /
diśāṃ pūraṇamiti /
aṅgena bhātyevetyanena labdhaṃ svaprabhayā diśaṃ pūraṇamityarthaḥ /
svarasasiddhaṃ asvābhāvikam /
evamutprekṣyate iti /
tava mukhasya sadṛśatvaṃ prāpyeveti mukhasādṛśyaprāptihetukatvenotprekṣyata ityarthaḥ /
udāharaṇāntaramavatārayati---nanvityādi /
nanuśabdeneti /
gāthāsthananuśabdenetyarthaḥ /
sadṛśatvaṃ prāpya nanviti yojaneti bhāvaḥ /
'trāse'tyādi ślokaṃ vyācaṣṭe---sarvata ityādi /

niketān parita iti /
nānubaddha iti ca sambandhaḥ /
anubaddhaḥ yathā vā---- trāsākulaḥ paripatan parito niketān puṃbhirna kaiścidapi dhanvibhiranvabandhi /
tasthau tathāpi na mṛgaḥ kvacidaṅganābhi- rākarṇapūrṇanayaneṣuhatekṣaṇaśrīḥ //
śabdārthavyavahāre ca prasiddhireva pramāṇam /
śleṣadhvaniryathā--- ramyā iti prāptavatīḥ patākāḥ rāgaṃ viviktā iti vardhayantīḥ /
yasyāmasevanta namadvalīkāḥ samaṃ vadhūbhirvalabhīryuvānaḥ //
atra vadhūmiḥ saha valabhīrasevanteti vākyārthapratīteranantaraṃ vadhva iva locanam udāharaṇāntaramāha--yathā veti /
paritaḥ sarvato niketān paripatannākramanna kaiścidapi cāpapāṇibhirasau mṛgo 'nubaddhastathāpi na kvacittasthau trāsacāpalayogātsvābhāvikādeva /
tatra cotprekṣā dhvanyate---aṅganābhirākarṇapūrṇaurnetraśarairhatār ikṣaṇaśrīḥ sarvasvabhūtā yasya yato 'to na tasthau /
nanvetadapyasambaddhamastvityāśaṅkyāha----śabdārtheti /
patākā dhvajapaṭān prāptavantī /
ramyā iti hetoḥ /
patākāḥ prasiddhīḥ prāptavatīḥ /
kimākārāḥ prasiddhīḥ ramyā ityevamākārāḥ viviktā janasaṅkulatvābhāvādityato heto rāgaṃ sambhogābhilāṣaṃ vardhayantīḥ /
anye tu rāgaṃ citraśobhāmiti /
tathā rāgamanurāgaṃ vardhayantīḥ /
yato hetoḥ viviktā vibhaktaṅgyo laṭabhāḥ yāḥ /
namanti valīkāni chadiparyantabhāgā yāsu /
namantyo vallayastrivalīlakṣaṇā yāsām /
samamiti sahetyarthaḥ /
nanu samaśabdāttulyārtho 'pi pratītaḥ /
bālapriyā anugataḥ, 'na tasthāvi'tyatra vāstavo hetustrāsākula ityanena darśita ityāha---trāsetyādi /
ākarṇapūrṇaiḥ karṇaparyantavyāptaiḥ ākarṇakṛṣṭaiśca netraśaraiḥ netrāṇyeva śarāstaiḥ, ato na tasthāviti /
uktāddhetoreva na sthitavānityarthaḥ /
tathācātra hetūtprekṣādhvaniritibhāvaḥ /
atrāpyaṅganādṛṣṭiṃ praśaṃsāparamākarṇetyādikaṃ svarūpakathanamitivākyārthaniṣpattiravaseyā /
etadapīti /
uktodāharaṇamapītyarthaḥ /
asambaddhamiti /
utprekṣārūpārthābodhakamityarthaḥ /
vṛttau 'śabde'ti /
evamasyaśabdasyārtha iti vyavahāra ityarthaḥ /
'prasiddhireva' pratipattṝṇāṃ pratitireva /
tathācoktasthale ivādiśabdābhāve 'pyutprekṣārūpārthasya sahṛdayānāṃ pratīterasambaddhatvāpādānaṃ na yuktamiti bhāvaḥ /
vyācaṣṭe----patākā ityādi /
atrādyo 'rtho valabhībhiranveti, dvitīyastu vadhūbhiḥ /
vyākhyānāntaramāha--anya iti /
laṭabhā iti sundarya ityarthaḥ /
nanvityādi /

samaśabdāditi /
locanam satyam ; so 'pi śleṣabalāt /
śleṣaśca nābhidhāvṛtterākṣiptaḥ, api tvarthasaundaryabalādeveti sarvathā dhvanyamāna eva śleṣaḥ /
ata eva vadhva iva valabhya ityabhidadhatāpi vṛttikṛtopamādhvaniriti noktam /
śleṣasyaivātra mūlatvāt /
samā iti hi yadi spaṣṭaṃ bhavettadopamāyā eva spaṣṭatvācchleṣastadākṣiptaḥ syāt /
samamiti nipāto 'ñjasā sahārthavṛttirvyañjakatvabalenaiva kriyāviśeṣaṇatvena śabdaśleṣatāmeti /
na ca tena vinābhidāyā aparipuṣṭatā kācit /
ata eva samāptāyāmevābhidhāyāṃ sahṛdayaireva sa dvitīyo 'rtho 'pṛthakprayatnenaivāvagamyaḥ /
yathoktaṃ prāk---'śabdārthaśāsanajñānamātreṇaiva' ityādi /
etacca sarvodāharaṇeṣvanusartavyam /
'pīnaścaitro divā nāti' ityatrābhidhaivāparyavasiteti saiva svārthanirvāhāyārthāntaraṃ śabdāntaraṃ vākarṣatītyanumānasya śrutārthāpattervā bālapriyā samamiti śabdādityarthaḥ /
tulyārtho 'pīta /
apiśabdena pūrvoktasahārthasya samuccayaḥ /
so 'pi tulyarūpārtho 'pi śleṣabalāditi /
vadhvanvayyarthāntarasāmarthyādityarthaḥ /
śleṣasceti /
arthāntaraṃ cetyarthaḥ /
abhidhāvṛtteḥ abhidhāvyāpārāddhetoḥ /
nākṣiptaḥ na pratītaḥ /
padānāṃ valabhīpadasamānavibhaktikatvenābhidāyā valabhyanvayyarthe niyamanāditi bhāvaḥ /
ata eveti /
vakṣyamāṇahetorevetṣathaḥ /
samā itīti /
samamityasya sathāna iti śeṣaḥ /
samamityuktau kuto na spaṣṭatvamata āha---samamityādi /
añjasā jhaṭiti /
sahārthavṛttiḥ sāhityarūpārthabodhakaḥ /
yūnāṃ savadhūkānāṃ satāṃ valabhīsevanasyārthasya prakṛtatvāditi bhāvaḥ /
kriyāviśeṣaṇatveneti /
sevanakriyāyāḥ vartamānā ityavyāhṛtakriyāyā vā viśeṣaṇatayetyarthaḥ /
śabdaśleṣatāmetīti /
tulyamityarthāntaraṃ bodhayatītyarthaḥ /
śleṣadhvaniṃ sthāpayati--na cetyādi /
apūthakprayatnena prayatnāntaraṃ vinā /
prasaṅgādāha--pīna ityādi /
apryavasiteti /
divābhojanamakurvataḥ kutaḥ pīnatvamityākāṅkṣāsattvena śāntākāṅkṣasya bodhasyājananāditi bhāvaḥ /
svārtheti /
pīnatvādighaṭitasvaviṣayārthetyarthaḥ /

arthāntaram rātribhojanam /
śabdāntaram rātrau bhuṅkte iti śabdam /
ākarṣati anusandhāpayati /
anumānetyādi /
yatāsaṃkhyamatra bodhyam /
yathāsaṃkhyadhvaniṃ vivṛṇoti vṛttau---'ata hī'tyādi /
'yathoddeśaṃ' uddeśakramamanatilaṅdhya /
'anūddeśe' paścānnirdeśe sati /
'yaccārutvam' cārutvakāri yat 'anuraṇanarūpaṃ' saṃlakṣyakramaṃ vyaṅgyam /
'madane'ti /
madanaviśeṣaṇībhūto yo 'ṅkuritādiśabdaḥ sañjāteṣatprādurbhāvādiḥ tadarthaḥ taṭgataṃ tadāśritam /
'tadi'ti /
cārutvakāri yathāsaṃkhyātmakaṃ vyaṅgyamityarthaḥ /
tattu yatāśrutakramaṃ saṃkhyāsāmyameva /
'madanasahakārayori'ti /
kāryakāraṇātmakayostayorityarthaḥ /
'tulye'ti /
tulyayogitā tulyakālasambandhaḥ tadrūpo yaḥ samuccayastallakṣaṇādityarthaḥ /
'vācyādi'ti /
cakārābhyāṃ bodhyādityarthaḥ /
'atiricyamānam' iti /
utkṛṣṭamityarthaḥ /
'ālakṣyate'jñāyate /
balabhya iti śleṣapratītiraśabdāpyarthasāmarthyānmukhyatvena vartate /
yathāsaṅkhyadhvaniryathā--- aṅkuritaḥ pallavitaḥ korakitaḥ puṣpitaśca sahakāraḥ /
aṅkuritaḥ pallavitaḥ korakitaḥ puṣpitaśca hṛdi madanaḥ //
atra hi yathoddeśamanūddeśe yacacārutvamanuraṇanarūpaṃ madanāviśeṣaṇabhūtāṅkuritādiśabdagataṃ tanmadanasahakārayostulyayogitāsamuccayalakṣaṇādvācyādatiricyamānamālakṣyate /
evamanye 'pyalaṅkārā yathoyogaṃ locanam tārkikamīmāṃsakayorna dhvaniprasaṅga ityalaṃ bahunā /
tadāha--aśabdāpīti /
evamanye 'pīti /
sarveṣāmevārthālaṅkārāṇāṃ dhvanyamānatā dṛśyate /
yathā ca dīpakadhvaniḥ-- mā bhavantamanalaḥ pavano vā vāraṇo madavalaḥ paraśurvā /
vajramindrakaraviprasṛtaṃ vā svasti te 'stu latayā saha vṛkṣa //
ityatra bādhiṣṭeti gopyamānādeva dīpakādatyantasnehāspadatvapratipattyā cārutvaniṣpattiḥ /
aprastugatapraśaṃsādhvanirapi---
ḍhuṇḍhullanto marihisi kaṇṭaakaliāiṃ keaivaṇāiṃ /
mālaikusumasaricchaṃ bhamara bhamanto ṇa pāvihisi //
priyatamena sākamudyāne viharantī kācinnāyikā bhramaramevamāheti bhṛṅgasyābhidhāyāṃ bālapriyā 'aṅkurite' iti saptamyantapāṭho 'pi pūrvārdhe dṛśyate /
locane--yathāceti /
tathā ca iti ca pāṭhaḥ /

ityatretyasya dīpakadhvanirityanenāpi sambandhaḥ /
dīpakadhvaniṃ vivṛṇoti---bādhiṣṭhetyādi /
bādhiṣṭheti dīpakāditi /
māṅarthānvitaluṅantabādhatyartharūpādanalādyanekānvayi dharmādityarthaḥ /
atyanteti /
latāsahite vṛkṣe vaktṛgataniratiśayaśnehāspadatvasya pratītyetyarthaḥ /
cārutvaniṣpattiriti /
yatastato dīpakadhvaniriti sambandhaḥ /
atra "yaśca nimbaṃ paraśune"tyādāviva mā bhavantamanala ityatra dhākṣīdityasya, pavano vetyādau bhāṅkṣīrityasya, paraśurvetyādau bhaitsīdityasya cādhyāhāreṇa vācyārthaniṣpattirbodhyā /
aprastutapraśaṃsādhvanirapīti /
sādṛśyanimittakāprastutapraśaṃsādhvanirapītyarthaḥ /
ḍuṇḍhu ityādi /
anveṣayanmariṣyasi kaṇṭakakalitāni ketakīvanāni /
mālatīkusumasadṛśaṃ bhramara bhramanna prāpsyasi //
iti chāyā /
vivṛṇoti--priyatamenetyādi /
bhramaramiti /
ketakyabhimukhaṃ carantaṃ kañjinmadhupamityarthaḥ /
āhetīti /
vaktītyato hetorityarthaḥ /
bhṛṅgasyeti /
bhṛṅgavṛttāntasyetyarthaḥ /
abhidāyāmabhidheyatve sati /
locanam prastutatvameva /
na cāmantraṇādaprastutatvāvagatiḥ, pratyutāmāntraṇaṃ tasyā maugdhyavijṛmbhitamiti abhidhayā tāvannāprastutapraśaṃsā samāpyā /
samāptāyāṃ punarabhidhāyāṃ vācyārthabalādanyāpadeśatā dhvanyate /
yatsaubhāgyābhimānapūrṇā sukumāraparimalamālatīkusumasadṛśī kulavadhūrnirvyājapremaparatayā kṛtakavaidagdhyalabdhaprasiddhyatiśayāni śambhalīkaṇṭakavyāptāni dūrāmodaketakīvanasthānīyāni veśyākulānītaścetaśca cañcūryamāṇaṃ priyatamamupālabhate /
apahnutadhvaniryathāsmadupādhyāyabhaṭṭendurājasya--- yaḥ kālagurupatrrabhaṅgaracanāvāsaikasārāyate gaurāṅgīkuvakumbhabhūrisubhagābhoge sudhādhāmani /
bālapriyā prastutatvamevetyevakāreṇāprastutatvavyavacchedaḥ /
śaṅketa---na cetyādi /
āmantraṇāditi /
bhṛṅgasyetyanuṣaṅgaḥ /
anāmantraṇīyasya bhramarasya sambodhanādityarthaḥ /
aprastutatvāvagatiḥ aprastutatvasya bodhaḥ /
na cetyanvayaḥ /
kuta ityata āha---pratyutetyādi /
tasyāḥ nāyikāyāḥyanmaugadhyaṃ mugdhatvaṃ "mugdhā navavayaḥkāme"tyādi mugdhālakṣaṇaṃ, tasya vijṛmbhitaṃ maugdhyahetukamiti yāvat /
itīti hetau /
abhidhayā tāvadityādi /
bhṛṅgavṛttāntasya yadyaprastutatvaṃ bhavetadā priyatamopālambharūpārtha eva vākyasya viśrāntyā tasyābhidhayā samāpyatvaṃ bhavet, prakṛte bhṛṅgavṛttāntasyāpi prastutatvasambhavānmukhyatayā vivakṣitaḥ /

priyatamopālambharūpārtho 'bhidhayā na samāpya ityarthaḥ /
samāptāyāmityādi /
prakāraṇavaśena bhṛṅgatadanvayyabhidheyārthabodhe niṣpanne satītyarthaḥ /
vācyārthabalāditi /
vācyārthasāmyabalādityarthaḥ /
anyāpadeśateti /
arthāntaramityarthaḥ /
tadāha---yadityādi /
sukumāraḥ sundaraḥ mugdhakulavadhūriti ca pāṭhaḥ /
premeti /
priyatamaviṣayakapremetyarthaḥ /
paratayā hetunā upālabhate iti sambandhaḥ /
kṛtaketi /
kṛtakavaidagdhyena labdhaḥ prasiddhyatiśayo yaiḥ tāni /
śambhalīti /
kaṇṭakatulyābhiḥ kuṭṭanībhirvyāptānītyarthaḥ /
ḍāmbhikakaṇṭaketi ca pāṭhaḥ /
dūreti /
dūravyāptāmodāni yāni ketakīvanāni tattulyānītyarthaḥ /
cañcūryamāṇamiti /
tatsambhogāya muhuścarantamityarthaḥ /
ya iti /
yaḥ gaurāṅgīkucakumbha iva bhūriḥ subhagaścābhogo yasya tasmin /
sudhādhāmani candre kālāgaruṇā yā patrabhaṅgaracanā racitaḥ patrabhaṅga iti yāvat, tadrūpeṇa yo vāsaḥ, yadvā---racanāyā āvāsaḥ āspadatvaṃ tena ekena sārāyate /
he natāṅgi sundari ! locanam vicchedānaladīpitotkavanitācetodhivāsodbhavaṃ santāpaṃ vininīṣureṣa vitatairaṅgairnatāṅgi smaraḥ //
atra candramaṇjalamadhyavartino lakṣmaṇo viyogāgniparicitavanitāhṛdayoditaploṣamalīmasacchavimanmathākāratayāpahnavo dhvanyate /
atreva sasandehadhvaniḥ---yataścandravartinastasya nāmāpi na gṛhītam /
api tu gaurāṅgīstanābhogasthānīye candramasi kālāgurupatrrabhaṅgavicchittyāspadatvena yaḥ sāratāmutkṛṣṭatāmācaratīti tanna jānīmaḥ kimetadvastviti sasandeho 'pi dhvanyate /
pūrvamanaṅgīkṛtapraṇayāmanutaptāṃ virahotkaṇṭhitāṃ vallabhāgamanapratīkṣāparatvena kṛtaprasādhanādividhitayā vāsakasajjībhūtāṃ pūrṇacandrodayāvasare dūtīmukhānītaḥ priyatamastvadīyakucakalaśanyastakālāgurupatrrabhaṅgaracanā manmathoddīpanakāriṇīti cāṭukaṃ kurvāṇaścandravartinī ceyaṃ kuvalayadalaśyāmalakāntirevameva karotīti prativastūpamādhvanirapi /
sudhādhāmanīti candraparyāyatayopāttamapi padaṃ santāpaṃ vininīṣurityatra hetutāmapi bālapriyā eṣa iti /
ya ityasya pratinirdeśaḥ sa ityarthaḥ /
vicchedaḥ priyatamaviraha evānalo 'griḥ, tena dīpitāni yāni utkānāmutkaṇṭhitānāṃ vanitānāṃ cetāṃsi tadadhivāsena udbhavo yasya tam /
santāpaṃ vininīṣuḥ vinetuṃ śamayitumicchuriti hetugarbham /
vitatairiti /
prasāritairityarthaḥ /
aṅgairupalakṣitaḥ smaraḥ bhavatītyanvayaḥ /
dhvaniṃ darśayati--atretyādinā /
apahnava iti /
nāyamaṅkaḥ, kintu tathāvidho manmatha ityapahnava ityarthaḥ /
yata ityādyācaratītyantaṃ vyākhyātṛvacanam /

tasyeti /
lakṣmaṇa ityarthaḥ /
na gṛhītamiti /
viśeṣato na nirdiṣṭamityarthaḥ /
api tvityādi /
gṛhītamityanuṣajyate /
api tu iti gṛhītamiti sambandhaḥ /
evaṃ nirdiṣṭamityarthaḥ /
gaurāṅgītyādi /
ābhogaviśiṣṭagaurāṅgīstanatulyetyarthaḥ /
racanāvāsetyasya vivaraṇam---vicchittyāspadatveneti /
ācaratīti /
āvahatītyarthaḥ /
phalitārthakathanametat /
sāraḥ utkṛṣṭa ivācarati sāro bhavati iti vā vigrahaḥ /
taditi /
tathā nirdeśādityarthaḥ /
na jānīma ityādi sandehākārakathanam /
itīti /
uktānadhyavasāyātmakavaktṛnāyakagatasaṃśayapratīterityarthaḥ /
sasandehaḥ sasandehālaṅkāraḥ /
apīti samuccaye /
pūrvamitiyādi /
praṇayaḥ priyātamasya prārthanā /
anutaptāmiti /
paścāttāpavatīmityarthaḥ /
bhūtāmiti /
nāyikāmiti śeṣaḥ /
cāṭukaṃ kurvāṇa ityanenāsya sambandhaḥ /
tvadīyetyādi /
cāṭuvacanam /
evameva karotīti /
manmathoddīpanakāriṇītyarthaḥ /
itiprativastūpamādhvaniriti /
tvadīyakucakalaśanyastakālāgarupatrabhaṅgaracanāmanmathoddīpanakāriṇo candravartinīyaṃ kuvalayadalaśyāmalā kāntiścaivameva karotīti vaktṛnāyakacāṭuvākyārthasya pratītyā prativastūpamāyā dhvanirityarthaḥ /
hetutāmiti /
sudhādhāmatvarūpayogārthasyeti śeṣaḥ /
śobhābhiḥ saha uddīpayati iti ca pāṭhaḥ /
locanam vyanaktīti hetvalaṅkāradhvanirapi /
tvadīyakucaśobhā mṛgāṅkaśobhā ca saha madanamuddīpayata iti sahoktidhvanirapi /

'tvatkucasadṛśaścandraścandraścandrasamastvakuvābhogaḥ' ityarthapratiterupameyopamādhvanirapi /
evamanye 'pyatra bhedāḥ śakyotprekṣāḥ /
mahākavivāco 'syāḥ kāmadhenutvāt /
yataḥ--- helāpi kasyacidacintyaphalaprasūtyai kasyāpi nālamaṇave 'pi phalāya yatnaḥ /
digdantiromacalanaṃ dharaṇīṃ dhunoti khātsampatannapi latāṃ calayenna bhṛṅgaḥ //
eṣāṃ tu bhedānāṃ saṃsṛṣṭitva saṅkaratvaṃ ca yathāyogaṃ cintyam /
atiśayoktidhvaniryathā mamaiva--- kelīkandalitasya vibhramamadhordhuryaṃ vapuste dṛśau bhaṅgībhaṅgarakāmakārbhukamidaṃ bhrūnarmakarmakramaḥ /
āpāte 'pi vikārakāraṇamaho vaktrāmbujanmāsavaḥ satyaṃ sundari vedhasastrijagatīsārastvamekākṛtiḥ //
atra hi madhu māsamadanāsavānāṃ trailokye subhagatānyonyaṃ paripoṣakatvena /
te tu bālapriyā heleti /
helā līlā /
yatnaḥ buddhipūrvako vyāpāraḥ /
vākyadvaye bhavatīti śeṣaḥ /
uktaṃ sāmānyaṃ viśeṣeṇa samarthayati---digdantītyādi /
digdantino 'ṅgacalanamiti ca pāṭhaḥ /
eṣāṃ tvityādi /
apahnavena sahetareṣāṃ saṃsṛṣṭiḥ, sasandehaprativastūpamopameyopamānāmekavākyānupraveśasaṅkara ityādikaṃ cintyamityarthaḥ /
kelīti /
he sundari ! te tava dṛśau kelīvilāsijanasya krīḍā tasyāḥ kandalaṃ navāṅkuraḥ riṣadāvirbhāva iti yāvat /
tadasya sañjātamiti kelīkandalitaḥ, tasya acirāvirbhūtasyetyarthaḥ /
vibhramaḥ strīṇāṃ śṛhgāraceṣṭā tatkārī vibhramaḥ śobhā, tacchālī vā yo madhurvasantaḥ tasya dhuraṃ kāmoddīpanādibhāraṃ vahatīti dhuryam /
vapuḥ sta iti śeṣaḥ /
tvadīyaṃ netradvitayamacirāvirbhūtasya vasantasya kāmoddīpanādikāryakāri śarīraṃ bhavatītyarthaḥ /
tathā te idamityādyekaṃ padam /
ayamanubhavaikagocaro bhruvornarmakarmaṇaḥ līlāyāḥ kramaḥ kramikalīlāviśiṣṭabhrūyugmamityarthaḥ /
bhaṅkī racanāviśeṣaḥ, tayā hetunā bhaṅguraṃ vakraṃ, yadvā---bhaṅgīyuktaṃ vakraṃ ca yat kāmasya kārbhukaṃ kramikakarmaviśiṣṭaṃ dhanuḥ tadbhavati /
yadvā---idamiti bhinnaṃ padaṃ karmukaviśeṣaṇaṃ, kramikakarmaviśiṣṭamiti tadarthaḥ /
tathā te vaktrāmbujanmani mukhapajhe ya āsavaḥ madyaviśeṣaḥ /
atrāsavatvenādhararasasyādhyavasāyaḥ /
āpāte 'pi kiñjidāsvāde 'pi /
kikārāṇāṃ sammohānandādirūpacittavikārāṇāṃ kāraṇaṃ bhavati /
aho idamadbhutam /
ataḥ tvamekā vedhasaḥ kṛtiḥ sṛṣṭiḥ trijagatīsāraḥ trailokyasārabhūtā bhavati /
satyaṃ niścitam /
atra hītyasya dhvanyata ityādibhiḥ sambandhaḥ /
poṣakatvenetyantaṃ hetuvacanam /
te ityādivyaṅgyakathanam /
yojanīyāḥ /
evamalaṅkāradhvanimārgaṃ vyutpādya tasya prayojanavattāṃ khyāpayitumidamucyate--
śarīrīkaraṇaṃ yeṣāṃ vācyatve na vyavasthitam /