ધ્વન્યાલોક (ટીકા સહિત) · ભાગ 281300

તે ઽલઙ્કારાઃ પરાં છાયાં યાન્તિ ધ્વન્યઙ્ગતાં ગતઃ
શરીરીકરણં યેષાં વાચ્યત્વે ન વ્યવસ્થિતમ્ ।
તે ઽલઙ્કારાઃ પરાં છાયાં યાન્તિ ધ્વન્યઙ્ગતાં ગતઃ ॥ 28 ॥
ધ્વન્યઙ્ગતા ચોભાભ્યાં પ્રકારાભ્યાં વ્યઞ્જકત્વેન વ્યઙ્ગ્યત્વેન ચ ।
તત્રેહ પ્રકરણાદ્ય્વઙ્ગ્યત્વેનેત્યવગન્તવ્યમ્ ।
વ્યઙ્ગ્યત્વે ઽપ્યલઙ્કારાણાં પ્રધાન્યવિવક્ષાયામેવ લોચનમ્ ત્વયિ લોકોત્તરેણ વપુષા સમ્ભૂય સ્થિતા ઇત્યતિશયોક્તિર્ધ્વન્યતે ।
આપાતે ઽપિ વિકારકારણમિત્યાસ્વાદપરમ્પરાક્રિયયાપિ વિના વિકારાત્મનઃ ફલસ્ય સમ્પત્તિરિતિ વિભાવનાધ્વનિરપિ ।
વિભ્રમમધોર્ધુર્યમિતિ તુલ્યયોગિતાધ્વનિરપિ ।
એવં સર્વાલઙ્કારાણાં ધ્વન્યમાનત્વમસ્તીતિ મન્તવ્યમ્ ।
ન તુ યથા કૈશ્ચિન્નિયતવિષયીકૃતમ્ ।
યથાયોગમિતિ ।
ક્વચિદલઙ્કારઃ ક્વચિદ્વસ્તુ વ્યઞ્જકમિત્યર્થો યોજનીય ઇતિ ॥ 2.7 ॥
નનુક્તાસ્તાવચ્ચિરન્તનૈરલઙ્કારાસ્તેષાં તુ ભવતા યદિ વ્યઙ્ગ્યત્વં પ્રદર્શિતં કિમિયતેત્યાશઙ્ક્યાહ--એવમિત્યાદિ ।
યેષામલઙ્કારાણાં વાચ્યત્વેન શરીરીકરણં શરીરભૂતાત્પ્રસ્તુતાદર્થાન્તરભૂતતયા અશરીરાણાં કટકાદિસ્થાનીયાનાં શરીરતાપાદનં વ્યવસ્થિતં બાલપ્રિયા તે મધુમદનાસવાઃ ।
લોકાત્તરેણ વપુષેતિ ।
નેત્રરૂપેણ ભ્રૂરૂપેણાધરરસરૂપેણ ચ શરીરેણેત્યર્થઃ ।
મદનધનુષો ભ્રૂરૂપેણ સ્થિત્યા મદનસ્ય સ્થિતિઃ સિધ્યતીતિ બોધ્યમ્ ।
ઇતીતિ ।
ઇતિવક્તૃકામુકવાક્યાર્થપ્રતીત્યેત્યર્થઃ ।
અતિશયોક્તિરિતિ ।
નેત્રાદૌ ।
વસન્તાદ્યભેદપ્રતીત્યા ભેદે અભેદરૂપાતિશયોક્તિરિત્યર્થઃ ।
તુલ્યયોગિતેતિ ।
દૃગ્દ્વયસ્ય મધોશ્ચ સામ્યવિવક્ષયા દૃશૌ વિભ્રમમધોર્ધુર્યં વપુરિત્યુક્ત્યા "ન્યૂનસ્યાપિ વિશિષ્ટેને"ત્યાદિના ભામહાદિલક્ષિતા તુલ્યયોગિતેત્યર્થઃ ।
ઽએવમન્યે ઽપ્યલઙ્કારાઽ ઇતિ બહુવચનલબ્ધમર્થમાહ---એવમિત્યાદિ ।
ગમ્યં વ્યવચ્છેદ્યમાહ---ન ત્વિત્યાદિ ।
ન ત્વિતિ ।
તથેતિ શેષઃ ।
નિયતેતિ ।
નિયતઃ નિયમિતઃ વિષયઃ અલઙ્કારવિશેષરૂપાશ્રયો યસ્ય તત્કૃતમિત્યર્થઃ ।
ધ્વન્યમાનત્વમિત્યનુષજ્યતે ॥ 2.7 ॥
કિમિયતેતિ ।
અલઙ્કારાણાં વ્યઙ્ગ્યત્વપ્રદર્શનેન કિં ફલમિત્યર્થઃ ।
આહેતિ ।
શરીરીત્યાદિના તત્ફલં દર્શયતીત્યર્થઃ ।
કારિકાં વ્યાચષ્ટે--યેષામિત્યાદિ ।
વાચ્યત્વેનેતિ હેતૌ તૃતીયા ।
ચ્વિપ્રત્યયાર્થં દર્શયન્ વ્યાચષ્ટે---શરીરભૂતાદિત્યાદિ ।
શરીરતાપાદનમિતિ ।
શરીરત્વસમ્પાદનમિત્યર્થઃ ।

વ્યવસ્થિતત્વે ગમ્યં હેતુમાહ---સુકવિનામયત્નસમ્પાદ્યતયા ।
સત્યાં ધ્વનાવન્તઃપાતઃ ।
ઇતરથા તુ ગુણીભૂતવ્યઙ્ગ્યત્વં પ્રતિપાદયિષ્યતે ।
આઙ્ગિત્વેન વ્યઙ્ગ્યતાયામપિ ।
અલઙ્કારાણાં દ્વયી ગતિઃ--કદાચિદ્વસ્તુમાત્રેણ વ્યજ્યન્તે, કદાચિદલઙ્કારેણ ।
તત્ર--- વ્યજ્યન્તે વસ્તુમાત્રેણ યદાલઙ્કૃતયસ્તયા ।
ધ્રુવં ધ્વન્યઙ્ગતા તાસાં
અત્ર હેતુઃ-
. . . . . . . . કાવ્ય-વૃત્તિસ્ તદ્-આશ્રયા
અત્ર હેતુઃ---- કાવ્યવૃત્તિસ્તદાશ્રયા ॥ 29 ॥
લોચનમ્ યદિ વા વાચ્યત્વે સતિ યેષાં શરીરતાપાદનમપિ ન વ્યવસ્થિતં દુર્ઘટમિતિ યાવત્ ।
તે ઽલઙ્કારા ધ્વનેર્વ્યાપારસ્ય કાવ્યસ્ય વાઙ્ગતાં વ્યઙ્ગ્યરૂપતયા ગતાઃ સન્તઃ પરાં દુર્લભાં છાયાં કાન્તિમાત્મરૂપતાં યાન્તિ ।
એતદુક્તં ભવતિ---સુકવિર્વિદગ્ધપુરન્ધીવદ્ભૂષણં યદ્યપિ શ્લિષ્ટં યોજયતિ, તથાપિ શરીરતાપત્તિરેવાસ્ય કષ્ટસમ્પાદ્યા કુઙ્કુમપીતિકાયા ઇવ ।
આત્મતાયાસ્તુ કા સમ્ભાવનાપિ ।
એવમ્ભૂતા ચેયં વ્યઙ્ગ્યતા યા અપ્રધાનભૂતાપિ વાચ્યમાત્રાલઙ્કારેભ્ય ઉત્કર્ષમલઙ્કારાણાં વિતરતિ ।
બાલક્રીડાયામપિ રાજત્વમિવેત્યમુમર્થં મનસિ કૃત્વાહ---ઇતરથા ત્વિતિ ॥ 2.8 ॥
તત્રેતિ ।
દ્વય્યાં ગતૌ સત્યામ્ ।
અત્ર હેતુરિત્યયં વૃત્તિગ્રન્ધઃ ।
કાવ્યસ્ય કવિવ્યાપારસ્ય બાલપ્રિયા સુકવીનામિત્યાદિ ।
વાચ્યત્વે ઇતિ સપ્તમ્યન્તમ્ ।
નેતિ પૃથક્ પદમિત્યન્યથાપિ વ્યાચષ્ટે---યદિ વેત્યાદિ ।
ઽધ્વન્યઙ્ગતામ્ઽ ઇત્યત્ર ધ્વનિશબ્દં દ્વેધા વ્યાચષ્ટે---વ્યાપારસ્યેત્યાદિ ।
કથમઙ્ગત્વમિત્યત્રાહ----વ્યઙ્ગ્યતયેતિ ।
યદિ વેત્યુક્તવ્યાખ્યાનાનુરોધેન ભાવાર્થમાહ---અતદુક્તમિત્યાદિ ।
ભૂષણમિતિ ।
ઉપમાદિકં કુઙ્કુમાદિકં ચેત્યર્થઃ ।
શ્લિષ્ટમિતિ ।
સક્તમિત્યર્થઃ ।
અતિશ્લિષ્ટમિતિ ચ પાઠઃ ।
શરરીતાપત્તિઃ શરીરત્વસમ્પાદનમ્ ।
અસ્યેતિ ।
ઉપમાદેર્ભૂષણસ્યેત્યર્થઃ ।
કુઙ્કુમેતિ ।
કુઙ્કુમયુક્તાનુલેપનવિશેષઃ કુઙ્કુમપીતિકા તસ્યા ઇવેત્યર્થઃ ।
આત્મતાયા ઇતિ ।
આત્મત્વસમ્પાદનસ્યેત્યર્થઃ ।
અસ્યેત્યનુષઙ્ગઃ ।
કા સમ્ભાવનાપીતિ ।
આત્મત્વસમ્પાદનમતિકષ્ટસમ્પાદ્યમિત્યર્થઃ ।

ઇતરથેત્યાદિગ્રન્થમવતારયતિ---એવંભૂતેત્યાદિ ।
ઇયં વ્યઙ્ગ્યતા એવમ્ભૂતા ચેત્યન્વયઃ ।
કથમ્ભૂતેત્યત્રાહ---યેત્યાદિ ।
રાજત્વમિવેતિ ।
બાલાન્તરેભ્યો રાજબાલસ્યેતિ ।
શેષઃ ॥ 2.8 ॥
વૃત્તિગ્રન્થ ઇતિ ।
ન તુ કારિકાંશ ઇતિ ભાવઃ ।
"કાવ્વવૃત્તિસ્તદાશ્રયે"તિ યસ્માત્તત્ર તથાવિધવ્યઙ્ગ્યાલઙ્કારપરત્વેનૈવ કાવ્યં પ્રવૃત્તમ્ ।
અન્યથા તુ તદ્વાક્યમાત્રમેવ સ્યાત્ ।
તાસામેવાલઙ્કૃતીનામ્--- અલઙ્કારાન્તરવ્યઙ્ગ્યભાવે
પુનઃ,
. . . . . . . . ધ્વન્ય્-અઙ્ગતા ભવેત્ ।
ચારુત્વોત્કર્ષતો વ્યઙ્ગ્ય-પ્રાધાન્યં યદિ લક્ષ્યતે
પુનઃ, ધ્વન્યઙ્ગતા ભવેત્ ।
ચારુત્વોત્કર્ષતો વ્યઙ્ગ્યપ્રાધાન્યં યદિ લક્ષ્યતે ॥ 30 ॥
ઉક્તં હ્યેતત્--ઽચારુત્વોત્કર્ષનિબન્ધના વાચ્યવ્યઙ્ગ્યયોઃ પ્રાધાન્યવિવક્ષાઽ ઇતિ ।
વસ્તુમાત્રવ્યઙ્ગ્યત્વે ચાલઙ્કારાણામનન્તરોપદર્શિતેભ્ય એવોદાહરણેભ્યો વિષય ઉન્નેયઃ ।
તદેવમર્થમાત્રેણાલઙ્કારવિશેષરૂપેણ વાર્થેનાર્થાન્તરસ્યાલઙ્કારસ્ય લોચનમ્ વૃત્તિસ્તદાશ્રયાલઙ્કારપ્રવણા યતઃ ।
અન્યથેતિ ।
યદિ ન તત્પરત્વમિત્યર્થઃ ।
તેન તત્ર ગુણીભૂતવ્યઙ્ગ્યતા નૈવ શઙ્ક્યેતિ ।
તાત્પર્યમ્ ।
તાસામેવાલઙ્કૃતીનામિત્યયં પઠિષ્યમાણકારિકોપસ્કારઃ ।
પુનરિતિ કારિકામધ્ય ઉપસ્કારઃ ।
ધ્વન્યઙ્ગતેતિ ।
ધ્વનિભેદત્વમિત્યર્થઃ ।
વ્યઙ્ગ્યપ્રાધાન્યમિતિ ।
અત્ર હેતુઃ---ચારુત્વોત્કર્ષત ઇતિ ।
યદીતિ ।
તદપ્રાધાન્યે તુ વાચ્યાલઙ્કાર એવ પ્રધાનમિતિ ગુણીભૂતવ્યઙ્ગ્યતેતિ ભાવઃ ।
નન્વલઙ્કારો વસ્તુના વ્યજ્યતે અલઙ્કારાન્તરેણ ચ વ્યજ્યત ઇત્યત્રોદાહરણાનિ કિમિતિ ન દર્શિતાનીત્યાશઙ્ક્યાહ---વસ્ત્વિતિ ।
એતત્સંક્ષિપ્યોપસંહરતિ---તદેવમિતિ ।
વ્યઙ્ગ્યસ્ય બાલપ્રિયા કારિકાપાઠાભિપ્રાયેણ વ્યાચષ્ટે---કાવ્યસ્યેત્યાદિ ।
કવિવ્યાપારસ્યેતિ ।
શબ્દાર્થરૂપસ્યેત્યર્થઃ ।
વૃત્તિરિતિ ।
સ્થિતિરિત્યર્થઃ ।
સા અલઙ્કૃતિરાશ્રયો યસ્યા ઇત્યભિપ્રાયેણ વ્યાચષ્ટે---અલઙ્કારેત્યાદિ ।
યદિ ન તત્પરત્વમિતિ ।

વ્યઙ્ગ્યાલઙ્કારપરત્વં ન ભવતિ યદીત્યર્થઃ ।
વૃત્તૌ ઽતદ્વાક્યમાત્રમેવ સ્યાદિઽતિ ।
ઽતત્ઽ કાવ્યત્વેનાભિમતમ્ ।
ઽવાક્યમાત્રમેવઽ ન તુ કાવ્યાત્મકમિત્યર્થઃ ।
અતઃ તત્પરત્વેન ભાવ્યં, તથાચ ધ્વન્યઙ્ગત્વમેવેતિ ભાવઃ ।
એતદ્ભાવાર્થં દર્શયતિ લોચને--તેનેત્યાદિ ।
તાસામિત્યસ્યાલઙ્કારાન્તરવ્યઙ્ગ્યભાવ ઇત્યનેનાપિ સમ્બન્ધઃ ।
તાસામિત્યસ્યાલઙ્કૃતીનામિત્યર્થશ્ચેત્યાશયેન વૃત્તૌ ઽતાસામેવાલઙ્કૃતીનાંઽ ઇત્યુક્તમિત્યાહ--તાસામેવેત્યાદિ ।
પઠિષ્યેત્યાદિ ।
વક્ષ્યમાણકારિકયાપિ સમ્બન્ધમાસાદ્ય કાસામિત્યાકઙ્કક્ષાનિવર્તકત્વેનોપકારકારીત્યર્થઃ ।
પ્રકૃતાનુગુણ્યેન વ્યાચષ્ટે--ધ્વનિભેદત્વમિતિ ।
ધ્વન્યવાન્તરપ્રકારત્વમિત્યર્થઃ ।
વાચ્યાલઙ્કાર એવેતિ ।
દીપકાદિરેવેત્યર્થઃ ।
કારિકાયામલઙ્કારાન્તરવ્યઙ્ગ્યભાવે ઇત્યસ્ય અલઙ્કારાન્તરેણ વ્યઙ્ગ્યત્વે સતીત્યર્થઃ ।
તદેવમિત્યાદિગ્રન્થસ્ય સારાર્થમાહ---વ્યઙ્ગ્યસ્યેત્યાદિ ।
વા પ્રકાશને ચારુત્વોત્કર્ષનિબન્ધને સતિ પ્રાધાન્યે ઽર્થશક્તુદ્ભવાનુરણરૂપવ્યઙ્ગ્યો ધ્વનિરવગન્તવ્યઃ ।
એવં ધ્વનેઃ પ્રભેદાન્ પ્રતિપાદ્ય તદાભાસવિવેકં કર્તુમુચ્યતે--
યત્ર પ્રતીયમાનો ઽર્થઃ પ્રમ્લિષ્ટત્વેન ભાસતે ।
વાચ્યસ્યાઙ્ગતયા વાપિ નાસ્યાસૌ ગોચરો ધ્વનેઃ
યત્ર પ્રતીયમાનો ઽર્થઃ પ્રમ્લિષ્ટત્વેન ભાસતે ।
વાચ્યસ્યાઙ્ગતયા વાપિ નાસ્યાસૌ ગોચરો ધ્વનેઃ ॥ 31 ॥
દ્વિવિધો ઽપિ પ્રતિયમાનઃ સ્ફુટો ઽસ્ફુટશ્ચ ।
તત્ર ય એવ સ્ફુટઃ શબ્દશક્ત્યાર્થશક્ત્યા વા પ્રકાશતે સ એવ ધ્વનેર્માર્ગો નેતરઃ ।
સ્ફુટો ઽપિ યો ઽભિધેયસ્યાઙ્ગત્વેન પ્રતિયમાનો ઽવભાસતે સો ઽસ્યાનુરણનરૂપવ્યઙ્ગ્યસ્ય ધ્વનેરગોચરઃ ।
યથા----
કમલાઅરા ણં મલિઆ હંસા ઉડ્ડાવિઆ ણ અ પિઉચ્છા ।
લોચનમ્ વ્યઞ્જકસ્ય ચ પ્રત્યેકં વસ્ત્વલઙ્કારરૂપતયા દ્વિપ્રકારત્વાચ્ચતુર્વિધો ઽયમથશક્ત્યુદ્ભવ ઇતિ તાત્પર્યમ્ ॥29॥
,30 ॥
એવમિતિ ।
અવિવક્ષિતવાચ્યો વિવક્ષિતાન્યપરવાચ્ય ઇતિ દ્વૌ મૂલભેદૌ ।
આદ્યસ્ય દ્વૌ ભેદૌ---અત્યન્તતિરસ્કૃતવાચ્યર્ઽથાન્તરસંક્રમિતવાચ્યશ્ચ ।
દ્વિતીયસ્ય દ્વૌ ભેદૌ અલક્ષ્યક્રમો ઽનુરણનરૂપશ્ચ ।
પ્રથમો ઽનન્તભેદઃ ।
દ્વિતીયો દ્વિવિધઃ---શબ્દશક્તિમૂલો ઽર્થશક્તિમૂલશ્ચ ।
પશ્ચિમસ્ત્રિવિધઃ---કવિપ્રૌઢોક્તિકૃતશરીરઃ કવિનિબદ્ધવક્તૃપ્રૌઢોક્તિકૃતશરીરઃ સ્વતસ્સમ્ભવી ચ ।
તે ચ પ્રત્યેકં વ્યઙ્ગ્યવ્યઞ્જકયોરુક્તભેદનયેન ચતુર્ધેતિ દ્વાદશવિધો ઽર્થશક્તિમૂલઃ ।
આદ્યાશ્ચત્વારો ભેદા ઇતિ ષોડશ મુખ્યભેદાઃ ।
તે ચ પદવાક્યપ્રકાશત્વેન પ્રત્યેકં દ્વિવિધા વક્ષ્યન્તે ।
અલક્ષ્યક્રમસ્ય તુ વર્ણપદવાક્યસઙ્ઘટનાપ્રબન્ધપ્રકાશ્યત્વેન પઞ્ચત્રિંશદ્ભેદાઃ ।

તદાભાસેભ્યો ધ્વન્યાભાસેભ્યો વિવેકો વિભાગઃ ।
બાલપ્રિયા સુબોધાયોક્તાન્ વક્ષ્યમાણાંશ્ચ ધ્વનિપ્રભેદાન્ સઙ્કલય્યાહ---અવિવક્ષિતવાચ્યૈત્યાદિના પઞ્જત્રિંશદ્ભેદા ઇત્યન્તેન ।
ઉક્તભેદેતિ ।
વસ્ત્વલઙ્કારભેદેત્યર્થઃ ।
આદ્યાશ્ચત્વાર ઇતિ ।
અત્યન્તતિરસ્કૃતવાચ્યો ઽર્થાન્તરસઙ્ક્રમિતવાચ્યો ઽલક્ષ્યક્રમવ્યઙ્ગ્યઃ શબ્દશક્તિમૂલાનુરણનરૂપશ્ચેતિ ચત્વાર ઇત્યર્થઃ ।
દ્વિવિધા વક્ષ્યન્ત ઇતિ ।
તથાચ દ્વાત્રિંશદિત્યર્થઃ ।
વર્ણોત્યાદિ ।
અત્ર પદવાક્યપ્રકાશત્વેન ભેદસ્યોક્તત્વાદનેન વર્ણસઙ્ઘટનાપ્રબન્ધપ્રકાશયત્વેન યદ્ભેદત્રયં તદેવ વિવક્ષિતં, તથાચ પઞ્ચત્રિંશદ્ભેદાઃ ।
તદાભાસેભ્ય ઇત્યાદિ ।
ધ્વનેરિત્યસ્યાત્રાપિ સમ્બન્ધો બોધ્યઃ ।
યત્રેત્યાદિપૂર્વાધસ્ય વિવરણમ્ ।
વૃત્તૌઽદ્વિવિધો ઽપીઽત્યાદિ ।
પ્રતિયમાનઃસ્ફુટઃ અસ્ફુટશ્ચ દ્વિવિધો ઽપ ભવતીત્યન્વયઃ ।
કેણ વિ ગામતડાએ અબ્ભં ઉત્તાણઅં ફલિહમ્ ॥
અત્ર હિ પ્રતિયમાનસ્ય મુગ્ધવધ્વા જલધરપ્રતિબિમ્બદર્શનસ્ય વાચ્યાઙ્ગત્વમેવ ।
એવંવિધે વિષયે ઽન્યત્રાપિ યત્ર વ્યઙ્ગ્યાપેક્ષયા વાચ્યસ્ય ચારુત્વોત્કર્ષપ્રતીત્યા પ્રાધાન્યમવસીયતે, તત્ર વ્યઙ્ગ્યાપેક્ષયા વાચ્યસ્ય ચારુત્વોત્કર્ષપ્રતીત્યા પ્રાધાન્યમવસીયતે, તત્ર વ્યઙ્ગ્યસ્યાઙ્ગત્વેન પ્રતીતેર્ધ્વનેરવિષયત્વમ્ ।
યથા----
વાણીરકુડઙ્ગોડ્ડીણસૌણિકોલાહલં સુણન્તીએ ।
ઘરકમ્મવાવડાએ બહુએ સીઅન્તિ અઙ્ગાઇં ॥
એવંવિધો હિ વિષયઃ પ્રાયેણ ગુણીભૂતવ્યઙ્ગ્યસ્યોદાહરણત્વેન નિર્દક્ષ્યતે ।
લોચનમ્ અસ્યેત્યાત્મભૂતસ્ય ધ્વનેરસૌ કાવ્યવિશેષો ન ગોચરઃ ।
કમલાકરા ન મલિતા હંસા ઉડ્ડાયિતા ન ચ સહસા ।
ન વિષય ઇત્યર્થઃ ।
કેનાપિ ગ્રામતડાગે ઽભ્રમુત્તાનિતં ક્ષિપ્તમ્ ॥
ઇતિ ચ્છાયા ।
અન્યે તુ પિ ઉચ્છા પિતૃષ્વસઃ ઇત્થમામન્ત્ર્યતે ।
કેનાપિ અતિનિપુણેન ।
વાચ્યાઙ્ગત્વમેવેતિ ।
વાચ્યેનૈવ હિ વિસ્મયવિભાવરૂપેણ મુગ્ધિમાતિશયઃ પ્રતીયત ઇતિ વાચ્યાદેવ ચારુત્વસમ્પત્ ।
વાચ્યં તુ સ્વાત્મોપપત્તયે ઽર્થાન્તરં સ્વોપકારવાઞ્છયા વ્યનક્તિ ।
વેતસલતાગહનોડ્ડીનશકુનિકોલાહલં શૃણ્વત્યાઃ ।
ગૃહકર્મવ્યાપૃતાયા વધ્વાઃ સીદન્ત્યઙ્ગાનિ ॥
ઇતિ ચ્છાયા ।
બાલપ્રિયા ઽઅપીઽતિ સમુચ્ચયે ।
ઽસ્ફુટઽ ઇતિ ।
અસ્ફુટભિન્ન ઇત્યર્થઃ ।
ઽઅસ્ફુટઽ ઇતિ ઽયઃ પ્રમ્લિષ્ટત્વેન ભાસતઽ ઇત્યસ્ય વિવરણમ્ ।
વાચ્યેત્યાદ્યુત્તરાર્ધસ્ય વિવરણમ્---ઽસ્ફુટો ઽપીઽત્યાદિ ।

ઽનાસ્યાસાઽવિત્યાદિચતુર્થપાદસ્ય વૃત્તિગ્રન્થેનાપ્રકાશિતમર્થમાહ લોચને-અસ્યેત્યાદિ ।
કસ્યાશ્ચિન્મુગ્ધાયાસ્તટાકે પ્રતિબિમ્બિતમભ્રં દૃષ્ટ્વા વિસ્મિતાયાઃ સખીજનં પિતૃષ્વસારં વા પ્રતિ કમલેત્યાદિવચનમ્ ।
કેનાપિ ગ્રામતટાકે અભ્રં મેધમણ્ડલમ્ ઉત્તાનિતમુત્તાનં કૃતં સત્ અન્યથા યથોપરિ તથા જલાન્તર્દર્શનં ન ભવેત્ ક્ષિપ્તં પરન્તુ ।
કમલાકરાઃ ન મલિનાઃ સઞ્જાતમલાઃ મલિના ઇતિ વા છાયા ।
હંસાઃ સહસા ઉડ્ડાયિતાઃ ઉર્ધ્વઙ્ગતાઃ ।
ન ચ ઇદમદ્ભુતમિતિ ભાવઃ ।
સહસેત્યસ્ય સ્થાને પિતૃષ્વસ ઇતિ છાયાં કેચિત્ પઠન્તીત્યાહ---અન્ય ઇત્યાદિ ।
કેનાપીત્યસ્યવિવરણમ્---અતિનિપુણેનેતિ ।
વાચ્યાઙ્ગત્વં વિવૃણોતિ---વાચ્યૈનૈવેત્યાદિ ।
સ્વાત્મોપપત્તયે સ્વબોધવિશ્રાન્તયે ।
અર્થાન્તરમિતિ ।
વ્યઙ્ગ્યં મુગ્ધવધ્વા જલધરપ્રતિબિમ્બસ્ય દર્શનમિત્યર્થઃ ।
સ્વોપકારવાઞ્છયા સ્વોપકારં કરોતીતિ વાઞ્છયેવ ।
વેતસેતિ ।
કાવ્યપ્રકાશે ઽપ્યુદાહૃતેયં ગાથા ।
ગુણીભૂતવ્યઙ્ગ્યત્વમત્ર વિવૃણોતિ---અત્રેત્યાદિ ।
યત્ર તુ પ્રકરણાદિપ્રતિપત્ત્યા નિર્ધારતવિશેષો વાચ્યો ઽર્થઃ પુનઃ પ્રતીયમાનાઙ્ગત્વેનૈવાવભાસતે સો ઽસ્યૈવાનુરણનરૂપવ્યઙ્ગ્યસ્ય ધ્વનેર્માર્ગઃ ।
યથા---
ઉચ્ચિણસુ પડિઅ કુસુમં મા ધુણ સેહાલિઅં હલિઅસુહ્ણે ।
અહ દે વિસમવિરાવો સમુરેણ સુઓ વલઅસદ્દો ॥
લોચનમ્ અત્ર દત્તસઙ્કેતચૌર્યકામુકરતસમુચિતસ્થાનપ્રાપ્તિર્ધ્વન્યમાના વાચ્યમેવોપસ્કુરુતે ।
તથા હિ ગૃહકર્મવ્યાપૃતાયા ઇત્યન્યપરાયા અપિ, વાધ્વા ઇતિ સાતિશયલજ્જાપારતન્ત્ર્યબદ્ધાયા અપિ, અઙ્ગાનીત્યેકમપિ ન તાદૃગઙ્ગં યદ્ગામ્ભીર્યાવહિત્થવશેન સંવરીતું પારિતમ્, સદિન્તીત્યાસ્તાં ગૃહકર્મસમ્પાદનં સ્વાત્માનમપિ ધર્તું ન પ્રભવન્તીતિ ।
ગૃહકર્મયોગેન સ્ફુટં તથા લક્ષ્યમાણાનીતિ ।
અસ્માદેવ વાચ્યાત્સાતિશયમદનપરવશતાપ્રતીતેશ્ચારુત્વસમ્પત્તિઃ ।
યત્ર ત્વિતિ ।
પ્રકરણમાદિર્યસ્ય શબ્દાન્તરસન્નિધાનસામર્થ્યલિઙ્ગાદેસ્તદવગમાદેવ યત્રાર્થો નિશ્ચિતસમસ્તસ્વભાવઃ ।
પુનર્વાચ્યઃ પુનરપિ સ્વશબ્દેનોક્તો ઽત એવ સ્વાત્માવગતેઃ સમ્પન્નપૂર્વત્વાદેન તાવન્માત્રપર્યવસાયી ન ભવતિ બાલપ્રિયા દત્તેતિ ।
દત્તસઙ્કેતો યશ્ચૌર્યકામુકો જારઃ તસ્ય રતસમુચિતસ્થાને વેતસલતાગહને પ્રાપ્તિઃ ।
ધ્વન્યમાનેતિ ।
શકુનિકોલાહલોક્ત્યા વ્યજ્યમાનેત્યર્થઃ ।
અન્યેત્યાદિ ।
સાતિશયેત્યાદિ ચ ગમ્યાર્થકથનમ્ ।
તાભ્યાં સર્વાઙ્ગસાદોત્પત્તેઃ પ્રતિબન્ધકસદ્ભાવો દર્શિતઃ ।
ગામ્ભીર્યેણ યદવહિત્થમાકારગોપનં તદ્વશેન ।
ન પ્રભવન્તીતિ ।
અઙ્ગાનીત્યસ્યાનુષઙ્ગઃ ગૃહકર્મવ્યાપૃતાયા ઇત્યનેન ગમ્યમાહ---ગૃહેત્યાદિ ।
તથેતિ ।
સાદાતિશયવત્ત્વેનેત્યર્થઃ ।
ગૃહકર્મયોગે સ્ફુટં તથા ન લક્ષ્યમાણાનીતિ સમ્બન્ધઃ ।
અતઃ કોલાહલશ્રવણમેવ સાદાતિશયજનકમિતિ ભાવઃ ।

યોગે ચેતિ પાઠે ઽલક્ષ્યમાણાનીતિ છેદઃ ।
અસ્માદેવ વાચ્યાદિતિ ।
તથાવિધાયાસ્તસ્યાઃ કોલાહલશ્રવણકાલ એવ સન્તન્યમાનતાવિશિષ્ટસર્વાઙ્ગસાદરૂપવાચ્યાર્થદેવેત્યર્થઃ ।
ઽપ્રકરણાદીઽત્યાદિપદેન "સંયોગો વિપ્રયોગશ્ચે"ત્યાદિના અભિધાનિયામકતયા નિર્દિષ્ટાનાં ગ્રહણમિત્યાશયેન વ્યાચષ્ટે---પ્રકરણમાદિર્યસ્યેતિ ।
શબ્દાન્તરેત્યાદિ ।
તદ્ધટિતસમુદાયસ્યેત્યર્થઃ ।
તદવગમાદેવેતિ ।
તદજ્ઞાનાદેવેત્યર્થઃ ।
યત્રેત્યસ્ય સમ્બન્ધં દર્શયન્નિર્ધારિતેત્યાદિકં વ્યાચષ્ટે---યત્રાર્થ ઇત્યાદિ ।
નિશ્ચિતેતિ ।
નિશ્ચયો ઽત્ર ।
બોધયિતવ્યજનગતો વાક્યજન્યો ગ્રાહ્યઃ ।
વાક્યજન્યબોધં પ્રત્યેવ પ્રકરણાદિજ્ઞાનસ્ય હેતુત્વાત્ ઉપલક્ષણં ચેદમનુમાનાદજન્યનિશ્ચયસ્ય ।
ઽઉચ્ચિન્વિઽત્યાદૌ શેફાલિકાધૂનનં ન કર્તવ્યં શ્વશુરકોપાદ્યનિષ્ટજનકત્વાદિતિ વચનાદિજન્યો બોધયિતવ્યનાયિકાદિગતો નિશ્ચયો ગ્રાહ્યઃ ।
સમસ્તસ્વભાવ ઇતિ વિશેષપદવિવરણમ્ ।
પુનર્વાચ્ય ઇતિ હેતુગર્ભમિત્યાહ--અત એવેત્યાદિ ।
અત અત્ર હ્યવિનયપતિના સહ રમમાણા સખી બહિઃશ્રુતવલયકલકલયા લોચનમ્ તથાવિધશ્ચ પ્રતીયમાનસ્યાઙ્ગતામેતીતિ સો ઽસ્ય ધ્વનેર્વિષય ઇત્યનેન વ્યઙ્ગ્યતાત્પર્યનિબન્ધનં સ્ફુટં વદતા વ્યઙ્ગ્યગુણીભાવે ત્વેતદ્વિપરીતમેવ નિબન્ધનં મન્તવ્યમિત્યુક્તં ભવતિ ।
ઉચ્ચિનુ પતિતં કુસુમં મા ધુનીહિ શેફાલિકાં હાલકસ્નુષે ।
એષ તે વિષમવિપાકઃ શ્વશુરેણ શ્રુતો વલયશબ્દઃ ॥
ઇતિ ચ્છાયા ।
યતઃ શ્વશુરઃ શોફાલિકાલતિકાં પ્રયત્નૈ રક્ષંસ્તસ્યા આકર્ષણધૂનનાદિના કુપ્યતિ ।
તેનાત્ર વિષમપરિપાકત્વં મન્તવ્યમ્ ।
અન્યથા સ્વોક્ત્યૈવ વ્યઙ્ગ્યાક્ષેપઃ સ્યાત્ ।
અત્ર ચ ઽકસ્સ વા ણ હોઇ રોસોઽ ઇત્યેતદનુસારેણ વ્યાખ્યા કર્તવ્યા ।
વાચ્યાર્થસ્ય પ્રતિપત્તયે લાભાય એતદ્ય્વમપેક્ષણીયમ્ ।
અન્યથા વાચ્યો ઽર્થો ન લભ્યતે ।
સ્વતસ્સિદ્ધતયા અવચનીય એવ સો ઽર્થઃ સ્યાદિતિ યાવત્ ।
નન્વેવં વ્યઙ્ગ્યસ્યોપસ્કારતા પ્રત્યુતોક્તા બાલપ્રિયા એવેત્યસ્ય વિવરણમ્---સ્વામેત્યાદિ ।
તાવન્માત્રેતિ ।
વાચ્યાર્થમાત્રેત્યર્થઃ ।
પ્રતીયમાનાઙ્ગત્વેનેત્યાદેર્વવરણમ્---પ્રતીયમાનસ્યેત્યાદિ ।
સ ઇતિ ।
તત્કાવ્યમિત્યર્થઃ ।
ભાવાર્થમાહ---અનેનેત્યાદિ ।
ઉચ્ચિન્વિતિ ।
શેફાલિકામિતિ ।
"શોફાલિકા તુ સુવહે"ત્યમરઃ ।
હાલિકો હલકર્ષકઃ તસ્વ સ્નુષા પુત્રભાર્યા ।
ધૂનનનિષેધે હેતુમાહ---એષ ઇત્યાદિ ।
એષઃ મયા શ્રૂયમાણઃ ।

તે વલયશબ્દઃ ।
શ્વશુરેણ શ્રુતઃ સન્ વિષમવિપાકઃ વિષમો ઽનિષ્ટજનકો વિપાકઃ પરિણામો યસ્ય સઃ ।
ભવેદિતિ શેષઃ ।
વિષમવિપાક ઇત્યુક્તેર્વક્ષ્યમાણવ્યઙ્ગ્યાક્ષેપકત્વશઙ્કાં પરિહરતિ---યત ઇત્યાદિના ।
વ્યાખ્યા કર્તવ્યેતિ ।
વિષયભેદેન નાનાવિધં વ્યઙ્ગ્યમવધાતવ્યમિતિ ભાવઃ ।
અત્ર યત્કિઞ્ચિદ્વ્યઙ્ગ્યસ્ય વાચ્યાઙ્ગત્વે ઽપિ વ્યઙ્ગ્યાન્તરમાદાય ધ્વનિત્વમિતિ દર્શયતિ વૃત્તૌ--ઽઅત્રેઽત્યાદિના ।
ઽઅવિનયપતિનાઽ જારેણ ।
ઽસખીઽતિ ।
નાયિકેત્યર્થઃ ।
એતદપેક્ષણીયં ઽવાચ્યાર્થપ્રતિપત્તયેઽ ઇતિ ગ્રન્થં વિવૃણોતિ---વાચ્યાર્થસ્યેત્યાદિ ।
વાચ્યાર્થસ્ય ઉચ્ચિન્વત્યાદિગાથાવાચ્યાર્થસ્ય ।
લાભાયેતિ ।
નિરાકાઙ્ક્ષાકબોધનિષ્પત્તયે ।
સફલબોધાય વેત્યર્થઃ ।
એતદિત્યસ્ય વિવરણમ્---એતદ્ય્વઙ્ગ્યમિતિ ।
સખીકતૃકનાયિકાપ્રતિબોધનરૂપં વ્યઙ્ગ્યમિત્યર્થઃ ।
અપેક્ષણીયમિતિ ।
સહકારિતયાપેક્ષણીયમિત્યર્થઃ ।
બોધયિતવ્યનાયિકાયાઃ સખી માં પ્રતિબોધયતીતિ, સહૃદયાનાં તુ રમમાણનાયિકાયૈ સખી પ્રતિબોધયતીતિ ચ જ્ઞાનં જ્ઞાયમાનં તદ્ય્વઙ્ગ્યં વા વાચ્યાર્થલાભં પ્રતિ સહકારીતિ યાવત્ ।
ઉક્તં વ્યવસ્થાપયતિ----અન્યથેત્યાદિ ।
અન્યથા વ્યઙ્ગ્યાપેક્ષાભાવે ।
ન લભ્યેતેતિ ।
કુત ઇત્યત આહ---સ્વત ઇત્યાદિ ।
સ્વતસ્સિદ્ધતયા નાયિકાદિભિઃ સ્વતો જ્ઞાતત્વેન ।
અવચનીય એવેતિ ।
નિષ્ફલત્વેનેતિ ભાવઃ ।
સો ઽર્થ ઇતિ ।
શેફલિકાં મા ધુનીરિત્યાદ્યર્થ ઇત્યર્થઃ ।
વ્ય ય્સ્યેતિ ઉક્તવ્યઙ્ગ્યસ્યેત્યર્થઃ ।
પુનર્વાચ્ય ઇતિ ગ્રન્થો યથાવ્યાખ્યાતસ્તથા સખ્યા પ્રતિબોધ્યતે ।
એતદપેક્ષણીયં વાચ્યાર્થપ્રતિપત્તયે ।
પ્રતિપન્ને ચ વાચ્યે ઽર્થે તસ્યાવનયપ્રચ્છાદનતાત્પર્યેણાભિધીયમાનત્વાત્પુનર્વ્યઙ્ગ્યાઙ્ગત્વમેવેત્યસ્મિન્નનુરણનરૂપવ્યઙ્ગ્યધ્વનાવન્તર્ભાવઃ ।
એવં વિવક્ષિતવાચ્યસ્ય ધ્વનેસ્તદાભાસવિવેકે પ્રસ્તુતે સત્યવિવક્ષિતવાચ્યસ્યાપિ તં કર્તુમાહ---
અવ્યુત્પત્તેર્ અશક્તેર્ વા નિબન્ધો યઃ સ્ખલદ્-ગતેઃ ।
શબ્દસ્ય સ ચ ન જ્ઞેયઃ સૂરિભિર્ વિષયો ધ્વનેઃ
અવ્યુત્પત્તેરશક્તેર્વા નિબન્ધો યઃ સ્ખલદ્ગતેઃ ।
શબ્દસ્ય સ ચ ન જ્ઞેયઃ સૂરિભિર્વિષયો ધ્વનેઃ ॥ 32 ॥
લોચનમ્ ભવેદત્યાશઙ્ક્યાહ--પ્રતિપન્ને ચેતિ ।
શબ્દેનોક્ત ઇતિ યાવત્ ॥ 31 ॥

તદાભાસવિવેકે પ્રસ્તુત ઇતિ સપ્તમી હેતૌ ।
તદાભાસવિવેકપ્રસ્તાવલક્ષણાત્પ્રસઙ્ગાદિતિ યાવત્ ।
કસ્ય તદાભાસ ઇત્યપેક્ષાયામાહ---વિવક્ષિતવાચ્યસ્યેતિ ।
સ્પષ્ટે તુ વ્યાખ્યાને પ્રસ્તુત ઇત્યસઙ્ગતમ્ ।
પરિસમાપ્તૌ હિ વિવક્ષિતાભિધેયસ્ય તદાભાસવિવેકઃ ।
ન ત્વધુના પ્રસ્તુતઃ ।
નાપ્યુત્તરકાલમનુબધ્નાત ।
સ્ખલદ્ગતેરિતિ ।
ગૌણસ્ય લાક્ષણિકસ્ય વા શબ્દસ્યેત્યર્થઃ ।
અવ્યુત્પત્તિરનુપ્રાસાદિનિબન્ધનતાત્પર્યપ્રવૃત્તિઃ ।
યથા---- પ્રેઙ્ખત્પ્રેમપ્રબન્ધપ્રચુરપરિચયે પ્રૌઢસીમન્તિનીનાં ચિત્તાકાશાવકાશે વિહરતિ સતતં યઃ સ સૌભાગ્યભૂમિઃ ।
અત્રાનુપ્રાસરસિકતયા પ્રેઙ્ખદિતિ લાક્ષણિકઃ, ચિત્તાકાશ ઇતિ ગૌણઃ પ્રયોગઃ કવિના કૃતો ઽપિ ન ધ્વન્યમાનરૂપસુન્દરપ્રયોજનાંશપર્યવસાયી ।
અશક્તિર્વૃત્તપરિપૂરણાદ્યસામર્થ્યમ્ ।
બાલપ્રિયા પ્રતિપન્ને ઇત્યેતદ્વ્યાચષ્ટે---શબ્દેનોક્તે ઇતિ ।
વૃત્તૌ ઽતસ્યેઽતિ ।
વાચ્યાર્થસ્યેત્યર્થઃ ।
ઽઅવિનયેઽત્યાદિ ।
અવિનયસ્ય ચૌર્યસુરતસ્ય પ્રચ્છાદનં બલયશબ્દાદિના પ્રકાશનાભાવઃ ।
તત્તાત્પર્યેણેત્યર્થઃ ।
ઽવ્યઙ્ગ્યાઙ્ગત્વમ્ઽ ઇતિ ।
વલયશબ્દં મા કાર્ષીરિત્યાદિવ્યઙ્ગ્યાઙ્ગત્વમિત્યર્થઃ ॥ 31 ॥
તદાભાસ ઇતિ ।
તદાભાસવિવેક ઇત્યર્થઃ ।
સ્પષ્ટે તુ વ્યાખ્યાન ઇત્યાદ ।
પ્રસ્તુતે ઇત્યસ્ય આરબ્ધે પ્રકૃતે ઇતિ વા વ્યાખ્યાને સતિ તત્પદમસઙ્ગતં સ્યાદિત્યર્થઃ ।
કુત ઇત્યત્રાહ--પરસમાપ્તૌ હીત્યાદિ ।
અવ્યુત્પત્તિપદેન તત્કાર્યં વિવક્ષિતમિતિ દર્શયતિ---અનુપ્રાસાદીતિ ।
અનુપ્રાસાદિનિબન્ધને યત્તાત્પર્યં તેન કાવ્યપ્રવૃત્તિરિત્યર્થઃ ।
પ્રેઙ્ખદિતિ ।
પ્રેઙ્ખતશ્ચઞ્જલસ્ય યથોક્તં "સ્ત્રીણાં પ્રેમ યદુત્તરોત્તરગુણગ્રામસ્પૃહાચઞ્ચલમ્ઽ ઇતિ ।
પ્રેમ્ણઃ પ્રબન્ધઃ પ્રકર્ષેણ બન્ધઃ સ્થિરીકરણં તેન સહ પ્રચુરઃ પરિચયો યસ્ય તસ્મિન્ ।
લાક્ષણિક ઇતિ ।
અસ્થિર ઇત્યર્થે ઇતિ શેષઃ ।
ગૌણ ઇતિ ।
અપ્રત્યક્ષત્વાદિનાં આકાશતુલ્યે ચિત્તે ઇત્યર્થાદિતિ ભાવઃ ।
અશક્તિપદં વ્યાચષ્ટે---વૃત્તેત્યાદિ ।
સ્ખલદ્ગતેરુપચરિતસ્ય શબ્દસ્યાવ્યુત્પત્તેરશક્તેર્વા નિબન્ધો યઃ સ ચ ન ધ્વનેર્વિષયઃ ।
યતઃ---
સર્વેષ્વ્ એવ પ્રભેદેષુ સ્ફુટત્વેનાવભાસનમ્ ।
યદ્ વ્યઙ્ગ્યસ્યાઙ્ગિ-ભૂતસ્ય તત્ પૂર્ણં ધ્વનિ-લક્ષણમ્

સર્વેષ્વેવ પ્રભેદેષુ સ્ફુટત્વેનાવભાસનમ્ ।
યદ્વ્યઙ્ગ્યસ્યાઙ્ગિભૂતસ્ય તત્પૂર્ણે ધ્વનિલક્ષણમ્ ॥ 33 ॥
લોચનમ્ યથા---- વિષમકાણ્ડકુટુમ્બકસઞ્ચયપ્રવર વારિનિધૌ પતતા ત્વયા ।
ચલતરઙ્ગવિઘૂર્ણિતભાજને વિચલતાત્મનિ કુડ્યમયે કૃતા ॥
અત્ર પ્રવરાન્તમાદ્યપદં ચન્દ્રમસ્યુપચરિતમ્ ।
ભાજનમિત્યાશયે, કુડ્યમય ઇતિ ચ વિચલે ।
અત્રૈતત્ કામપિ કાન્તિં ન પુષ્યત, ઋતે વૃત્તપૂરણાત્ ।
સ ચેતિ ।
પ્રથમોદ્દ્યોતે યઃ પ્રસિદ્ધ્યનુરોધપ્રવર્તિતવ્યવહારાઃ કવય ઇત્યત્ર ઽવદતિ બિસિનીપત્ર્રશયનમ્ઽ ઇત્યાદિ ભાક્ત ઉક્તઃ ।
સ ન કેવલં ધ્વનેર્ન વિષયો યાવદયમન્યો ઽપીતિ ચશબ્દસ્યાર્થઃ ।
ઉક્તમેવ ધ્વનિસ્વરૂપં તદાભાસવિવેકહેતુતયા કારિકાકારો ઽનુવદતીત્યભિપ્રાયેણ વૃત્તિકૃદુપસ્કારં દદાતિ--યત ઇતિ ।
અવભાસનમિતિ ।
ભાવાનયને દ્રવ્યાનયનમિતિ ન્યાયાદવભાસમાનં વ્યઙ્ગ્યમ્ ।
ધ્વનિલક્ષણં ધ્વનેઃ સ્વરૂપં પૂર્ણમ્, અવભાસનં વા જ્ઞાનં તદ્ધ્વનેર્લક્ષણં પ્રમાણં, તચ્ચ પૂર્ણં, પૂર્ણધ્વનિસ્વરૂપનિવેદકત્વાત્ ।
અત વા જ્ઞાનમેવ બાલપ્રિયા વિષમેતિ ।
વિષમઃ વિષમસંખ્યાકઃ કાણ્ડશ્શરો યસ્ય તસ્ય કામદેવસ્ય, યઃ કુડુમ્બકસઞ્જયઃ તસ્ય પ્રવરમુખ્ય હે ચન્દ્રેત્યર્થઃ ।
વારિનિધૌ પતતા પતિતેન ત્વયા ।
કુરઙ્ગેતિ પાઠે ચ લતાકુરઙ્ગેણ મૃગેણ વિધૂર્ણિતં ભાજનં મધ્યભાગો યસ્ય તસ્મિન્નિત્યાત્મવિશેષણમ્ ।
તરઙ્ગેતિ પાઠે વારિનિધિવિશેષણમ્ ।
કુડ્યમયે અચઢ્ચલે ।
આત્મનિસ્વશરીરે ।
વિચલતેતિ ।
સ ચચ્ચલતેત્યર્થઃ ।
કૃતા ઉત્પાદિતા ।
ઉપચરિતમિત્યસ્ય ઉત્તરવાક્યાયોરપિ સમ્બન્ધઃ ।
સ ચેતિ ચકારઃ પ્રથમોદ્યોતોક્તસમુચ્ચાયક ઇત્યાહ--પ્રથમદ્યોતો ઇત્યાદિ ।
સ નેત્યાદિ ।
તન્માત્રં ધ્વનેરવિષયો નેત્યર્થઃ ।
અન્યો ઽપીતિ ।
અવ્યુત્પત્તેરિત્યાદ્યુક્તપ્રકારો ઽપીત્યર્થઃ ।
અવભાસનમિત્યાદિકં વ્યાચષ્ટે---ભાવેત્યાદિ ।
અવભાસનપદેન અવભાસમાનં વ્યઙ્ગ્યં લક્ષ્યત ઇતિ ભાવઃ ।
પૂર્ણં સ્વરૂપમિતિ સમ્બન્ધઃ ।
નન્વેવં વ્યઙ્ગ્યસ્યાઙ્ગીભૂતસ્યેત્યસ્યાન્વયો દુર્ઘટ ઇત્યત આહ---અવભાસનમિત્યાદિ ।
તત્ સ્ફુટત્વેન જ્ઞાનમ્ ।
લક્ષ્યતે જ્ઞાયતે અનેનેતિ વ્યુત્પત્યનુરોધેનાહ---પ્રમાણમિતિ ।
લક્ષણપદસ્ય પ્રમાણાર્થકત્વં ન સ્વરસં, તત્પદમસાધારણધર્માર્થકમેવેત્યાશયેનાહ--અથવેત્યાદિ ।
લક્ષણજ્ઞાનયોઃ પરિચ્છેદ્યપરિચ્છેદકભાવાત્તયોરૈક્યારોપેણાત્ર નિર્દેશ ઇત્યાહ---જ્ઞાનમેવેત્યાદિ ।
તઞ્ચોદાહૃતવિષયમેવ ॥
ઇતિ શ્રીરાજાનકાનન્દવર્ધનાચાર્યવિરચિતે ધ્વન્યાલોકે દ્વિતીય ઉદ્દ્યોતઃ ॥

લોચનમ્ ધ્વનિલક્ષણમ્, લક્ષણસ્ય જ્ઞાનપરચ્છેદ્યત્વાત્ ।
વૃત્તાવેવકારેણ તતો ઽન્યસ્ય ચાભાસરૂપત્વમેવેતિ સૂચયતા તદાભાસવિવેકહેતુભાવોયઃ પ્રક્રન્તઃ સ એવ નિર્વાહિત ઇતિ શિવમ્ ॥
પ્રાજ્યં પ્રોલ્લાસમાત્રં સદ્ભેદેનાસૂત્ર્યતે યયા ।
વન્દે ઽભિનવગુપ્તો ઽહં પશ્યન્તીં તામિદં જગત્ ॥
ઇતિ શ્રીમહામાહેશ્વરાચાર્યવર્યાભિનવગુપ્તોન્મીલિતે સહૃદયાલોક લોચને ધ્વનિસઙ્કેતે દ્વિતીય ઉદ્દ્યોતઃ ॥
બાલપ્રિયા જ્ઞાનપરિચ્છેદ્યત્વાદિતિ ।
લક્ષ્યજ્ઞાનેન નિર્ણેતવ્યત્વાદિત્યર્થઃ ।
ગવાદિજ્ઞાનેન હિ ગવાદિલક્ષણં પરિચ્છિદ્યતે ।
એવકારેણેતિ ।
ઉદાહૃતવિષયમેવેત્યેવકારેણેત્યર્થઃ ।
પ્રાજ્યમિતિ ।
યયા માયારૂપયા પરમેશ્વર્યા પ્રાજ્યં પ્રભૂતમ્ ઇદં જગદતિ પ્રથમાન્તતયા ।
ડપકૃષ્યતે ।
પ્રોલ્લાસઃ પ્રતીતિસ્તન્માત્રમ્ સત્ ન તુ વસ્તુસદિતિ ભાવઃ ।
ભેદેન બ્રહ્મભિન્નત્વેન ।
યદ્વા---સદ્ભેદેનેત્યેકં પદમ્ સતો બ્રહ્મણો ભિન્નત્વેનત્યર્થઃ ।
આસૂત્ર્યતે પ્રકાશ્યતે ।
ઇદં જગત્પશ્યન્તીં તામભિનવગુપ્તો ઽહં વન્દે ઇતિ સમ્બન્ધઃ ।
ઇતિ સર્વં શિવમ્ ।
ઇતિ શ્રીસહૃદયતિલકપણ્ડિતરાજરામશારકવિરચિતાયાં ધ્વન્યાલોકટિપ્પણ્યાં બાલપ્રિયાયાં દ્વિતીયોદ્દ્યોતઃ સમાપ્તઃ ॥
તૃતીય ઉદ્દ્યોતઃ
તૃતીય ઉદ્દ્યોતઃ - - - એવં વ્યઙ્ગ્યમુખેનૈવ ધ્વનેઃ પ્રદર્શિતે સપ્રભેદે સ્વરૂપે પુનર્વ્યઞ્જકમુખેનૈતત્પ્રકાશ્યતે--- લોચનમ્ તૃતીય ઉદ્દ્યોતઃ સ્મરામિ સ્મરસંહારલીલાપાટવશાલિનઃ ।
પ્રસહ્ય શમ્ભોર્દેહાર્ધે હરન્તીં પરમેશ્વરીમ્ ॥
ઉદ્યોતાન્તરસઙ્ગતિં કર્તુમાહ વૃત્તિકારઃ---એવમિત્યાદિ ।
તત્ર વાચ્યમુખેન તાવદવિવક્ષિતવાચ્યાદયો ભેદાઃ, વાચ્યશ્ચ યદ્યપિ વ્યઞ્જક એવ ।
યથોક્તમ્--ઽયત્રાર્થઃ શબ્દો વાઽ ઇતિ ।
તતશ્ચ વ્યઞ્જકમુખેનાપિ ભેદ ઉક્તઃ, તથાપિ સ વાચ્યો ઽર્થો વ્યઙ્ગ્યમુખેનૈવ ભિદ્યતે ।
તથા હ્યવિવક્ષિતો વાચ્યો વ્યઙ્ગ્યેન ન્યગ્ભાવિતઃ, વિવક્ષિતાન્યપરો વાચ્ય ઇતિ વ્યઙ્ગ્યાર્થપ્રવણ એવોચ્યતે ઇત્યેવં મૂલભેદયોરેવ યથાસ્વમવાન્તરભેદસહિતયોર્વ્યઞ્જકરૂપો બાલપ્રિયા અથ તૃતીયોદ્યોતટિપ્પણી પ્રારભ્યતે અથાહં પ્રૌઢમુદ્યોતં તૃતીયઞ્ચ યથામતિ ।
કિમપિ વ્યાકરિષ્યામિ પ્રસીદન્ત્વત્ર મે બુધાઃ ॥
સ્મરામીતિ ।
સ્મરસ્ય કામસ્ય સંહાર એવ લીલા, તત્ર યત્પાટવં સામર્થ્યં તચ્છાલિનઃ ।
શમ્ભોઃ દેહાર્ધં પ્રસહ્ય હરન્તીમિત્યનેન પરમેશ્વર્યાઃ તથાવિધાત્ પરમેશ્વરાદપ્યતિશયિતં પાટવં દ્યોત્યતે ।
ઉદ્યોતેતિ ।
અન્ય ઉદ્યોતઃ ઉદ્દ્યોતાન્તરં તૃતીયોદ્યોતઃ, તસ્ય સઙ્ગાત દ્વિતીયોયોતેન સહ પ્રસઙ્ગરૂપાં સઙ્ગતિમિત્યર્થઃ ।
કર્તું સમ્પાદયિતુમ્ ।
વ્યઙ્ગ્યમુખેન પ્રદર્શિત ઇત્યુક્ત્યા વ્યઞ્જકમુખેનાપ્રદર્શનં લભ્યતે, તદનુપપન્નમિત્યાશઙ્કામુદ્ભાવ્ય તદુક્તેરભિપ્રાયં દર્શયન્નવતારયતિ---તત્રેત્યાદિ ।
યદ્યપીત્યાદૌ યોજ્યમ્ ।
તત્ર ધ્વનૌ ।
વાચ્યમુખેનેત્યાદિ ।
અવિવક્ષિતત્વાદિવિશિષ્ટવાચ્યં ભેદકમવલમ્બ્યૈવ ધ્વનેરવિવક્ષિતવાચ્યત્વાદયઃ પ્રભેદાસ્સમ્ભવન્તીત્યર્થઃ ।

તતઃ કિમત આહ--વાચ્યશ્ચેત્યાદિ ।
યથોક્તમિતિ ।
વાચ્યસ્ય વ્યઞ્જકત્વમસ્તીત્યુક્તમિત્યર્થઃ ।
એતાવતાપિ કિમાયાતમિત્યત આહ---તતશ્ચેત્યાદિ ।
સ ઇતિ ।
વ્યઞ્જક ઇત્યર્થઃ ।
વ્યઙ્ગ્યેન ન્યગ્ભાવિત ઇતિ ।
વાચ્યસ્યાવિવક્ષિતત્વોક્ત્યા વ્યઙ્ગ્યેનાપ્રધાનીકૃતત્વં સિદ્ધ્યતીતિ ભાવઃ ।
વ્યઙ્ગ્યાર્થપ્રવણઃ વ્યઙ્ગ્યપરતન્ત્રઃ ।
ઉપસંહરતિ---ઇતીત્યાદિ ।
મૂલભેદયોરિતિ ।
અવિવક્ષિતવાચ્યવિવક્ષિતાન્યપરવાચ્યયોરિત્યર્થઃ ।
વ્યઙ્ગ્યમુખત્યાદિ ।
વ્યઙ્ગ્યપારતન્ત્ર્યેણૈવેત્યર્થઃ ।
અત એવ ઉક્તાભિપ્રાયાદેવ ।
કિઞ્ચેતિ ।
વ્યઙ્ગ્યમુખેન
અવિવક્ષિત-વાચ્યસ્ય પદ-વાક્ય-પ્રકાશતા ।
તદ્-અન્યસ્યાનુરણન-રૂપ-વ્યઙ્ગ્યસ્ય ચ ધ્વનેઃ
અવિવક્ષિતવાચ્યસ્ય પદવાક્યપ્રકાશતા ।
તદન્યસ્યાનુરણનરૂપવ્યઙ્ગ્યસ્ય ચ ધ્વનેઃ ॥ 1 ॥
અવિવક્ષિતવાચ્યસ્યાત્યન્તતિરસ્કૃતવાચ્યે પ્રભેદે પદપ્રકાશતા યથા મહર્ષેર્વ્યાસસ્ય---ઽસપ્તૈતાઃ સમિધઃ શ્રિયઃઽ, યથા વા કાલિદાસસ્ય---ઽકઃ સન્નદ્ધે વિરહવિધુરાં ત્વય્યુપેક્ષેત જાયામ્ઽ, યથા વા--ઽકિમિવ હિ મધુરાણાં મણ્ડનં નાકૃતીનામ્ઽ, એતેષૂદાહરણેષુ ઽસમિધઽ ઇતિ સન્નદ્ધઽ ઇતિ ઽમધુરાણાઽમિતિ ચ પદાનિ વ્યઞ્જકત્વાભિપ્રાયેણૈવ કૃતાનિ ।
લોચનમ્ યો ઽર્થઃ સ વ્યઙ્ગ્યમુખપ્રેક્ષિતાશરણતયૈવ ભેદમાસાદયતિ ।
અત એવાહ---વ્યઙ્ગ્યમુખેનેતિ ।
કિં ચ યદ્યપ્યર્થો વ્યઞ્જકસ્તથાપિ વ્યઙ્ગ્યતાયોગ્યો ઽપ્યસૌ ભવતીતિ, શબ્દસ્તુ ન કદાચિદ્ય્વઙ્ગ્યઃ અપિ તુ વ્યઞ્જક એવેતિ ।
તદાહ---વ્યઞ્જકમુખેનેતિ ।
ન ચ વાચ્યસ્યાવિવક્ષિતાદિરૂપેણ યો ભેદસ્તત્ર સર્વથૈવ ન ન પ્રકાશિતઃ કિન્તુ પ્રકાશિતો ઽપ્યધુના પુનઃ શુદ્ધવ્યઞ્જકમુખેન ।
તથાહિ વ્યઙ્ગ્યમુખપ્રેક્ષિતયા વિના પદં વાક્યં વર્ણાઃ પદભાગઃ સઙ્ઘટના મહાવાક્યમિતિ સ્વરૂપત એવ વ્.યઞ્જકાનાં ભેદઃ, ન ચૈષામર્થવત્કદાચિદપિ વ્યઙ્ગ્યતા સમ્ભવતીતિ વ્યઞ્જકૈકનિયતં સ્વરૂપં યત્તન્મુખેન ભેદઃ પ્રકાશ્યત ઇતિ તાત્પર્યમ્ ।
યસ્તુ વ્યાચષ્ટે---ઽવ્યઙ્ગ્યાનાં વસ્ત્વલઙ્કારરસાનાં મુખેનઽ ઇતિ, સ એવં પ્રષ્ટવ્યઃ---એતત્તાવત્ર્રિભેદત્વં ન કારિકાકારેણ કૃતમ્ ।
વૃત્તિકારેણ તુ દર્શિતમ્ ।
ન ચેદાનીં વૃત્તિકારોભેદપ્રકટનં કરોતિ બાલપ્રિયા પ્રદર્શિત ઇત્યુક્તેરભિપ્રાયાન્તરઞ્ચાસ્તીત્યર્થઃ ।
તદાહ---યદ્યપીત્યાદિ ।
અર્થઃ વાચ્યઃ ।
વ્યઙ્ગ્યેત્યાદિ ।
કદાચિદ્વ્યઙ્ગ્યો ઽપિ ભવતીત્યર્થઃ ।
તદાહેતિ ।
તદભિપ્રાયાદાહેત્યર્થઃ ।
નન્વેવં પુનર્વ્યઞ્જકમુખેનેત્યત્ર ભવતીત્યર્થઃ તદાહેતિ ।
તદભિપ્રાયાદાહેત્યર્થઃ ।
નન્વેવં પુનર્વ્યઞ્જકમુખેનેત્યત્ર પુનશશ્બ્દો ઽનુપપન્ન ઇત્યતસ્તાત્પર્યં વિવૃણોતિ---ન ચેત્યાદિ ।

તત્રેતિ ।
અવિવક્ષિતત્વાદિબેદવિશિષ્ટવાચ્ય ઇત્યર્થઃ ।
વ્યઞ્જકત્વન્ન ચ નાસ્તીત્યન્વયઃ ।
ઽવ્યઞ્જકમુખત્વમ્ઽ ઇતિ પાઠે વાચ્યસ્યેત્યાદેઃ વાચ્યસમ્બન્ધિયદવિવક્ષિતાદિરૂપં અવિવક્ષિતત્વાદિકન્તેન હેતુના યો ભેદઃ ધ્વનેરવાન્તરભેદઃ ।
તત્ર ધ્વનિભેદ ઇત્યર્થઃ ।
ન ચ નાસ્તીત્યુક્તમેવાર્થં વિવૃણોતિ---વ્યઞ્જકમુખેનાપીત્યાદિ ।
તથાચ વ્યઞ્જકમુખેનેત્યસ્ય ફલિતમર્થમાહ---શુદ્ધેત્યાદિ ।
કેવલવ્યઞ્જકમુખેનેત્યર્થઃ ।
એષામિતિ ।
પદાદીનામિત્યર્થઃ ।
સમ્ભવતીતિ ।
સમ્ભાવ્યત ઇતિચ પાઠઃ ।
ઇતીતિ હેતૌ ।
લોચનમ્ તતશ્ચેદં કૃતમિદં ક્રિયત ઇતિ કર્તૃભેદે કા સઙ્ગતિઃ? ન ચૈતાવતા સકલપ્રાક્તનગ્રન્થસઙ્ગતિઃ કૃતા ભવતિ ।
અવિવક્ષિતવાચ્યાદીનામપિ પ્રકારાણાં દર્શિતત્વાદિત્યલં નિજપૂજ્યજનસગોત્રૈઃ સાકં વિવાદેન ।
ચકારઃ કારિકાયાં યથાસઙ્ખ્યશઙ્કાનિવૃત્ત્યર્થઃ ।
તેનાવિવક્ષિતવાચ્યો દ્વિપ્રભેદો ઽપિ પ્રત્યેકં પદવાક્યપ્રકાશ ઇતિ દ્વિધા ।
તદન્યસ્ય વિવક્ષિતાભિધેયસ્ય સમ્બન્ધી યો ભેદઃ ક્રમદ્યોત્યો નામ સ્વભેદસહિતઃ સો ઽપિ પ્રત્યેકં દ્વિધૈવ ।
અનુરણનેન રૂપં રૂપણસાદૃશ્યં યસ્ય તાદૃગ્વ્યઙ્ગ્યં યત્તસ્યેત્યર્થઃ ।
મહર્ષેરિત્યનેન તદનુસન્ધત્તે યત્પ્રાગુક્તમ્, અથ ચ રામાયણમહાભારત પ્રભૃતિનિ લક્ષ્યે દૃશ્યત ઇતિ ।
ધૃતિઃ ક્ષમા દયા શૌચં કારુણ્યં વાગનિષ્ઠુરા ।
મિત્રાણાં ચાનભિદ્રોહઃ સપ્તતાઃ સમિધઃ શ્રિયઃ ॥
સમિચ્છબ્દાર્થસ્યાત્ર સર્વથા તિરસ્કારઃ, અસમ્ભવાત્ ।
સમિચ્છબ્દેન ચ વ્યઙ્ગ્યો ઽર્થો ઽનન્યાપેક્ષલક્ષ્મ્યુદ્દીપનક્ષમત્વં સપ્તાનાં વક્રભિપ્રેતં ધ્વનિતમ્ ।
યદ્યપ---ઽનિઃશ્વાસાન્ધ ઇવાદર્શઃઽ ઇત્યાદ્યુદાહરણાદપ્યયમર્થો લક્ષ્યતે, તથાપિ પ્રસઙ્ગાદ્બહુલક્ષ્યવ્યાપિત્વન્દર્શયિતુમુદાહરણાન્તરાણ્યુક્તનિ ।
અત્ર ચ વાચ્યસ્યાત્યન્તતિરસ્કારઃ પૂર્વોક્તમનુસૃત્ય બાલપ્રિયા સ્વરૂપમિતિ ।
પદદિસ્વરૂપમિત્યર્થઃ ।
ઇતિ કર્તૃભેદે કા સઙ્ગતિરિતિ ।
ઇત્યસ્ય કર્તૃભેદે સતિ સઙ્ગતત્વં ન સમ્ભવતીત્યર્થઃ ।
ઽવ્યઙ્ગ્યમુખેન પ્રદર્શિતે પુનર્વ્યઞ્જકમુખેનૈતત્પ્રકાશ્યતઽ ઇત્યનેન પ્રદર્શનપ્રકાશનયોરેકકર્તૃકત્વં સ્વરસતઃ પ્રતીયતે, તદસઙ્ગતં ભવેદિતિ યાવત્ ।
ઽકા સઙ્ગતિઃ એવં પ્રષ્ટવ્યઽ ઇતિ સમ્બન્ધઃ ।
દોષાન્તરઞ્જાહ---ન ચેત્યાદિ ।
ચકાર ઇત્યાદિ ।
ચકારસ્યાભાવે અવિવક્ષિતવાચ્યસ્ય પ્રદપ્રકાશતા, તદન્યસ્ય વાક્યપ્રકાશતેતિ યથાસઙ્ખ્યેનાર્થભ્રમસ્સ્યાદિતિ ભાવઃ ।
તેનેતિ ।
સમુચ્ચયાર્થકચકારેણેત્યર્થઃ ।
ઽતદન્યસ્યેઽતિ વ્યધિકરણવિશેષણમિત્યાશયેન વ્યાચષ્ટે---વિવક્ષિતેત્યાદિ ।
ઽઅનુરણનેઽત્યાદેર્વિવરણં--ક્રમેત્યાદિ ।
ઽરૂપમ્ઽ ઇત્યસ્ય વિવરણમ્--રૂપણોતિ ।
ફલિતમાહ---સાદૃશ્યમિતિ ।

ઇતિ ।
યત્પ્રાગુક્તમિતિ સમ્બન્ધઃ ।
સમિચ્છબ્દાર્થસ્ય ઇધ્મત્વવિશિષ્ટસ્ય ।
સમિચ્છબ્દેનેતિ ।
ઉદ્દીપકત્વં લક્ષ્યતેતિ શેષઃ ।
સમિચ્છબ્દો ઽત્ર વાચ્યલક્ષ્યોભયાનુગતોદ્દીપકત્વપ્રકારેણ લક્ષયતિ ।
એવમુદ્યતત્વં લક્ષયતેત્યાદેરુદ્યતત્વાદ્યુભયાનુગતધર્મપ્રકારેણ લક્ષયતેત્યર્થો બોધ્યઃ ।
ઽશબ્દેન ચેઽત્યનન્તરં તસ્યૈવાર્થાન્તરસઙ્ક્રમિતવાચ્યે યથા---ઽરામેણ પ્રિયજીવિતેન તુ કૃતં લોચનમ્ યોજનીયઃ કિં પુનરુક્તેન ।
સન્નદ્ધપદેન ચાત્રાસમ્ભવત્સ્વાર્થોનોદ્યતત્વં લક્ષયતા વક્રભિપ્રેતા નિષ્કરુણકત્વાપ્રતિકાર્યત્વાપ્રેક્ષાપૂર્વકારિત્વાદયો ધ્વન્યન્તે ।
તથૈવ મધુરશબ્દેન સર્વવિષયરઞ્જકત્વતર્પકત્વાદિકં લક્ષયતા સાતિશયામિલાષવિષયત્વં નાત્રાશ્ચર્યમિતિ વક્રભિપ્રેતં ધ્વન્યતે ।
તસ્યૈવેતિ ।
અવિવક્ષિતવાચ્યસ્ય યો દ્વિતીયો ભેદસ્તસ્યેત્યર્થઃ ।
ઽપ્રત્યાખ્યાનરુષઃ કૃતં સમુચિતં ક્રૂરેણ તે રક્ષસા સોઢં તચ્ચ તથા ત્વયા કુલજનો ધત્તે યથોચ્ચૈઃ શિરઃ ।
વ્યર્થ સમ્પ્રતિ બિભ્રતા ધનુરિદં ત્વદ્ય્વાપદઃ સાક્ષિણાઽ ઇતિ ।
રક્ષઃસ્વભાવાદેવ યઃ ક્રૂરો ઽનતિલઙ્ઘ્યશાસનત્વદુર્મદતયા ચ પ્રસહ્ય નિરાક્રિયમાણઃ કોધાન્ધઃ તસ્યૈતત્તાવત્સ્વચિત્તવૃત્તિસમુચિતમનુષ્ઠાનં યન્મૂર્ધકર્તનં નામ, માન્યો ઽપિ બાલપ્રિયા વ્યઙ્ગ્યો ઽર્થ ઇતિ પાઠો દૃશ્યતે તત્સત્વે ધ્વનિતમિત્યસ્ય બોધિતમિત્યર્થઃ ।
અસમ્ભવત્સ્વાર્થેનેતિ ।
સ્વાર્થઃ વર્મિતઃ ।
ઽસન્નદ્ધો વર્મિતઽ ઇત્યમરઃ ।
ધ્વન્યન્ત ઇતિ ।
ત્વત્પદાર્થસ્ય મેઘસ્યેતિ શેષઃ ।
મધુરશબ્દેનેતિ ।
માધુર્યરસવિશિષ્ટવાચિનેતિ ભાવઃ ।
સર્વેતિ ।
સર્વવિષયરઞ્જકત્વતર્પકત્વાદીનામ્મધ્યે એકન્ધર્મમિત્યર્થઃ ।
અત્રેતિ ।
આકૃતિષ્વિત્યર્થઃ ।
પ્રત્યાખ્યાનેતિ શ્રીરામચન્દ્રસ્ય દેવીં સીતામુદ્દિશ્યેદં વચનમ્ ।
વિવૃણોતિ--રક્ષ ઇત્યાદિ ।
યઃ રાવણઃ ।
પ્રત્યાખ્યાનરુડિત્યસ્ય વિવરણમ્---અનતીત્યાદિ ક્રોધાન્ધ ઇત્યન્તમ્ ।
અનતિલઙ્ધ્યં શાસનં યસ્ય તત્વેન યા દુર્મદતા અહમનતિલઙ્ધ્યશાસન ઇતિ દુરભિમાનઃ તયેતિ ક્રોધાન્ધત્વે હેતુઃ ।
નિરાક્રિયમાણઃ ત્વયા નિરાકૃતઃ ।
ઽએતદનુષ્ઠાનં સ્વચિત્તવૃત્તિ સમુચિતમ્ઽ ઇતિ સમ્બન્ધઃ ।
એતદિસ્યેતદ્વિવૃણોતિ---યન્મૂર્ધકર્તનં નામેતિ પ્રેમ્ણઃ પ્રિયે નોચિતમ્ઽ ।
અત્ર રામેણેત્યેતત્પદં સાહસૈકરસત્વાદિવ્યઙ્ગ્યાભિસઙ્ક્રમિતવાચ્યં વ્યઞ્જકમ્ ।
લોચનમ્ કશ્ચિન્મમાજ્ઞાં લઙ્ઘયિષ્યતીતિ ।
તૈતિ યથા તાદૃગપિ તયા ન ગણિતસ્તસ્યાસ્તવેત્યર્થઃ ।
તદપિ તથા અવિકારેણોત્સવાપત્તિબુદ્ધ્યા નેત્રવિસ્ફારતામુખપ્રસાદાદિલક્ષ્યમાણયા સોઢમ્ ।
યથા યેન પ્રકારેણ કુલજન ઇતિ યઃ કશ્ચિત્પામરપ્રાયો ઽપિ કુલવધૂશબ્દવાચ્યઃ ।
ઉચ્ચૈઃ શિરો ધત્તૈ એવંવિધાઃ કિલ વયં કુલવધ્વો ભવામ ઇતિ ।

અથ ચ શિલઃકર્તનાવસરે ત્વયા શીઘ્રં કૃત્યતામિતિ તથા સોઢં તથોચ્ચૈઃ શિરો ધૃતં યથાન્યો ઽપિ કુલસ્ત્રીજન ઉચ્ચૈઃ શિરો ધત્તે નેત્યપ્રવૃત્તતયા ।
એવં રાવણસ્ય તવ ચ સમુચિતકારિત્વં નિર્વ્યૂઢમ્ ।
મમ પુનઃ સર્વમેવાનુચિતં પર્યવસિતમ્ ।
તથાહિરાજ્યનિર્વાસનાદિનિરવકાશીકૃતધનુર્વ્યાપારસ્યાપિ કલત્રમાત્રરક્ષણપ્રયોજનમપિ યચ્ચાપમભૂત્તત્સંપ્રતિ ત્વય્યરક્ષિતવ્યાપન્નાયામેવ નિષ્પ્રયોજનમ્, તથાપિ ચ તદ્ધારયામિ ।
તન્નૂનં નિજજીવિતરક્ષૈવાસ્ય પ્રયોજનત્વેન સંભાવ્યતે ।
ન ચૈતદ્યુક્તમ્ ।
રામાણેતિ ।
અસમસાહસરસત્વસત્યસંધત્વોચિતકારિત્વાદિવ્યઙ્ગ્યધર્માન્તરપરિણતેનેત્યર્થઃ ।
ઽકાપુરુષાદિધર્મપરિગ્રહસ્ત્વાદિશબ્દાત્ઽ ઇતિ યદ્વ્યાખ્યાતમ્, તદસત્ ; કાપુરુષસ્ય હ્યેતદેવ પ્રત્યુતોચિતં સ્યાત્ ।
પ્રિય ઇતિ શબ્દમામેવૈતદિદાનીં સંવૃત્તમ્ ।
પ્રિયશબ્દસ્ય પ્રવૃત્તિનિમિત્તં યત્પ્રેમનામ તદપ્યનૌચિત્યકલઙ્કિતમિતિ બાલપ્રિયા રાવણેન હિ શ્રીરામસ્ય પુરતો માયાસીતાશિરશ્છેદઃ કૃતઃ ।
ઇતીતિ ।
ઇતિ બુદ્ધ્યેત્યર્થઃ ।
તે ઇત્યસ્ય પ્રત્યાખ્યાનેત્યનેન, કૃતમિત્યનેન ચ સમ્બન્ધઃ ।
ભાવાર્થમાહ---યથેત્યાદિ ।
તાદૃગપિ નિરતિશયૈશ્વર્યાદિવિશિષ્ટો ઽપિ સઃ ગણિતઃ આદૃતઃ ।
તદપિ શિરઃકર્તનમપિ ।
બુદ્ધ્યેત્યસ્ય વિશેષણં---નેત્રેત્યાદિ ।
વિસ્ફારતા વિકાસઃ ।
સોઢમનુભૂતમ્ ।
ઇત્યુચ્છૈદિશરો ધત્ત ઇતિ સમ્બન્ધઃ ।
ઇત્યભિમાનેન શિર ઉન્નતં કરોતીત્યર્થઃ ।
અન્યથાપિ વ્યાચષ્ટે--અથ ચેત્યાદિ ।
તચ્ચેત્યસ્ય વિવરણં--શિરઃકર્તનાવસર ઇતિ ।
તથા સોઢમિત્યસ્ય વ્યાખ્યાનં--તથોઞ્ચૈરિત્યાદિ ।
ઉચ્ચૈશિશરો ધત્ત ઇતિ પ્રાર્થનાપ્રત્યાખ્યાનેન ક્રોધાન્ધે કસ્મિંશ્ચિત્ કામિનિ શિરઃકર્તનાયોદ્યુક્તે સતિ શિર ઉન્નતં કરોતીત્યર્થઃ ।
નિત્યપ્રવૃત્તતયેતિ લડર્થવિવરણમ્ ।
ઉત્તરાર્ધં વ્યાખ્યાસ્યન્નાહ--એવમિત્યાદિ ।
પુનરિતિ તુશબ્દવિવરણમ્ ।
ઽવ્યર્થઽ મિત્યાદેર્વ્યાખ્યાનમ્---રાજ્યેત્યાદિ ।
ઽપ્રિયજીવિતેનેઽત્યસ્ય તન્નૂનમિત્યાદિ ।
ચ ।
અસ્યેતિ ।
ધનુર્ધારણસ્યેત્યર્થઃ ।
એતદિતિ ।
નિજજીવિતરક્ષાપ્રયોજનકત્વેન ધનુર્ધારણમિત્યર્થઃ ।
ઽરામેણેઽત્યાદિવૃત્તિગ્રન્થં વ્યાચષ્ટે--રામેણેત્યાદિ ।
સાહસૈકરસત્વમિત્યસ્ય વિવરણમ્--અસમેત્યાદિ ।
આદિપદાર્થકથનં--સત્યેત્યાદિ ।
અત્ર રામપદલક્ષ્યતાવચ્છેદકં કાતરત્વમિતિ પ્રદીપકારઃ, કૈતવસ્નેહવત્વમિતિ ચક્રવર્તી, પુરુષકારપરાઙ્મુખત્વમિતિ ભટ્ટગોપાલઃ ।

યથા વા---
એમેઅ જણો તિસ્સા દેઉ કવોલોપમાઇ સસિબિમ્બમ્ ।
પરમત્થવિઆરે ઉણ ચન્દો ચન્દો વિઅ વરાઓ ॥
અત્ર દ્વિતીયશ્ચન્દ્રશબ્દો ઽર્થાન્તરસઙ્ક્રમિતવાચ્યઃ ।
અવિવક્ષિતવાચ્યસ્યાત્યન્તતિરસ્કૃતવાચ્યે પ્રભેદે વાક્યપ્રકાશતા યથા---- યા નિશા સર્વભૂતાનાં તસ્યાં જાગર્તિ સંયમી ।
યસ્યાં જાગ્રતિ ભૂતાનિ સા નિશા પશ્યતો મુનેઃ ॥
લોચનમ્ શોકાલમ્બનોદ્દીપનવિભાવયોગાત્કરુણરસો રામસ્ય સ્ફુટીકૃત ઇતિ ।
એમેઅ ઇતિ ।
એવમેવ જનસ્તસ્યા દદાતિ કપોલોપમાયાં શશિબિમ્બમ્ ।
પરમાર્થવિચારે પુનશ્ચન્દ્રશ્ચન્દ્ર ઇવ વરાકઃ (ઇતિ છાયા) ।
એવમેવેતિ સ્વયમવિવેકાન્ધતયા ।
જન ઇતિ લોકપ્રસિદ્ધગતાનુગતિકતામાત્રશરણઃ ।
તસ્યા ઇત્યસાધારણગુણગણમહાર્ધવપુષઃ ।
કપોલોપમાયામિતિ નિર્વ્યાજલાવણ્યસર્વસ્વભૂતમુખમધ્યવર્તિપ્રધાનભૂતકપોલતલસ્યાપમાયાં પ્રત્યુત તદધિકવસ્તુકર્તવ્યં તતો દૂરનિકૃષ્ટં શશિબિમ્બં કલઙ્કવ્યાજજિહ્મીકૃતમ્ ।
એવં યદ્યપિ ગઙ્ડરિકાપ્રવાહપતિતો લોકઃ, તથાપિ યદિ પરીક્ષકાઃ પરીક્ષન્તે તદ્વરાકઃ કૃપૈકભાજનં યશ્ચન્દ્ર ઇતિ પ્રસિદ્ધઃ સ ચન્દ્ર એવ ક્ષયિત્વવિલાસશૂન્યત્વમલિનત્વધર્માન્તરસંક્રાન્તો યો ઽર્થઃ ।
અત્ર ચ યથા વ્યઙ્ગ્યધર્માન્તરસઙ્ક્રાન્તિસ્તતા પૂર્વોક્તમનુસન્ધેયમ્ ।
એવમુત્તરત્રાપિ ।
એવં પ્રથમભેદસ્ય દ્વાવપિ પ્રકારૌ પદપ્રકાશકત્વેનોદાહૃત્ય વાક્યપ્રકાશકત્વેનોદાહરતિ---યા નિશેતિ ।
વિવક્ષિત ઇતિ ।
તેન હ્યુક્તેન ન કશ્ચિદુપદેશ્યં પ્રત્યુપદેશઃ સિદ્ધ્યતિ ।
બાલપ્રિયા શોકેત્યાદિ ।
સમ્ભાવિતપ્રિયામરણમાલમ્બનવિભાવઃ ।
પ્રિયાસમ્બન્ધ્યસાધારમકર્માદિસ્મરણમુદ્દીપનવિભાવઃ ।
એવમેવેત્યાદેર્ભાવાર્થં વ્યાચષ્ટે---સ્વયમિત્યાદિ ।
તદધિકમિતિ ।
કપોલાદુત્કૃષ્ટમિત્યર્થઃ ।
ઉપમાયાં કર્તવ્યમિત્યન્વયઃ ।
ઉપમાનત્વેન વક્તવ્યમિત્યર્થઃ ।
તત ઇતિ ।
કપોલાદિત્યર્થઃ ।
શશિપદવિવરણમ્--કલઙ્કેત્યાદિ ।
કલઙ્કવ્યાજો યઃ શશઃ તેન જિહ્મીકૃતં મલિનીકૃતમ્ ।
વિઅ ઇત્યવધારણાર્થકમિત્યાશયેનાહ---ચન્દ્ર એવેતિ ।
દ્વિતીયચન્દ્રપદસ્ય ચન્દ્રપદવાચ્યત્વેન ગુણશૂન્યત્વેન વા રૂપેણ લક્ષણાત્ર બોધ્યા ।
વ્યઙ્ગ્યધર્માનાહ---ક્ષયિત્વેત્યાદિ ।
સઙ્ક્રાન્તો યો ઽર્થ ઇતિ ।
અર્થઃ ચન્દ્રપદાર્થઃ ।
અત્રેતિ ।
ઉક્તયોરુદાહરણયોરિત્યર્થઃ ।
પૂર્વોક્તમિતિ ।

દ્વિતીયોદ્યોતસ્યાદાવુક્તમિત્યર્થઃ ।
તેન હ્યુક્તેનેતિ ।
નિશાદિપદવાચ્યેન રાત્ર્યાદ્યર્થેનેત્યર્થઃ ।
અનેન હિ વાક્યેન નિશાર્થો ન ચ જાગરણાર્થઃ કશ્ચિદ્વિવક્ષિતઃ ।
કિં તર્હિ? તત્ત્વજ્ઞાનાવહિતત્વમતત્ત્વપરાઙ્મુખત્વં ચ મુનેઃ પ્રતિપાદ્યત ઇતિ તિરસ્કૃતવાચ્યસ્યાસ્ય વ્યઞ્જકત્વમ્ ।
તસ્યૈવાર્થાન્તરસઙ્ક્રમિતવાચ્યસ્ય વાક્યપ્રકાશતા યથા--- વિસમૈઓ કાણ વિ કાણ વિ વાલેઇ અભિઅણિમ્માઓ ।
કાણ વિ વિસામિઅમઓ કાણ વિ અવિસામઓ કાલો ॥
(વિષમયિતઃ કેષામપિ કેષામપિ પ્રયાત્યમૃતનિર્માણઃ ।
કેષામપિ વિષામૃતમયઃ કેષામપ્યવિષામૃતઃ કાલઃ ॥
ઇતિ છાયા ) લોચનમ્ નિશાયાં જાગરતવ્યમન્યત્ર રાત્રિવદાસિતવ્યમિતિ કિમનેનોક્તેન ।
તસ્માદ્બાધિતસ્વાર્થમેતદ્વાક્યં સંયમિનો લોકોત્તરતાલક્ષણેન નિમિત્તેન તત્વદૃષ્ટાવવધાનં મિથ્યાદૃષ્ટો ચ પરાઙ્મુખત્વં ધ્વનતિ ।
સર્વશબ્દાર્થસ્ય ચાપેક્ષિકતયાપ્યુપપદ્યમાનતેતિ ન સર્વશબ્દાર્તાન્યથાનુપપત્યાયામર્થ આક્ષિપ્તો મન્તવ્યઃ ।
સર્વોષાં બ્રહ્માદિસ્થાવરાન્તાનાં ચતુર્દશાનામપિ ભૂતાનાં યા નિશા વ્યામોહજનનીતત્ત્વદૃષ્ટિઃ તસ્યાં સંયમી જાગર્તિ કથં પ્રાપ્યેતેતિ ।
બાલપ્રિયા ન કશ્ચિદિતિ ।
કશ્ચિદુપદેશો ન સિદ્ધ્યતીત્યન્વયઃ ।
ભગવદ્ગીતાગતસ્યાસ્યોપદેશપરત્વમાવશ્યકમિતિ ભાવઃ ।
કુતો ન સિદ્ધ્યતીત્યત્રાહ--નિશાયામિત્યાદિ ।
અન્યત્ર રાત્રિવદિતિ ।
અહનિ રાત્રાવિવેત્યર્થઃ ।
બાધિતેતિ ।
અનુપયોગબાધિતેત્યર્થઃ ।
વાક્યમિતિ ।
નિશા જાગર્તીત્યાદિપદસમુદાય ઇત્યર્થઃ ।
તત્તત્પદલક્ષ્યાર્થાઃ પ્રદર્શયિષ્યન્તે ।
લોકોત્તરેત્યાદિ ।
લોકોત્તરત્વેન હેતુનેત્યર્થઃ ।
નન્વત્ર નિદ્રાકાલરૂપનિશાપદાર્થે સર્વભૂતસમ્બન્ધાન્વયે સર્વપદાર્થઘટકતયા સંયમિનો ઽપિ તદન્વયઃ પ્રાપ્તઃ, સ ચ જાગર્તીત્યેતદર્થાન્વયિનો ઽનુપપન્નસ્તસ્માદનેનોક્તવ્યઙ્ગ્યસ્યાવિષ્કૃતત્વાન્ન ધ્વનિત્વમિતિ શઙ્કાં પરિહરતિ---સર્વશબ્દાર્થસ્યેત્યાદિ ।
આપેક્ષિકતયેતિ ।
સર્વશબ્દો ઽત્ર સંયમિવ્યતિરિક્તાશેષત્વાવચ્છિન્નવાચક ઇત્યતઃ કિઞ્જિદપેક્ષયેત્યર્થઃ ।
સર્વશબ્દાર્થેતિ ।
સર્વશબ્દાર્થાન્વયેત્યર્થઃ ।
અયમર્થઃ પૂર્વોક્તવ્યઙ્ગ્યાર્થઃ ।
આક્ષિપ્તઃ આવિષ્કૃતઃ ।
શ્લોકં વ્યચષ્ટે---સર્વષામિત્યાદિ ।
ચતુર્દશાનામપિ ભૂતાનામિતિ ।
બ્રહ્માપ્રાજાપત્યૈન્દ્રપિત્ર્યગાન્ધર્વયાક્ષરાક્ષસપૈશાચભેદાદષ્ટવિધન્દૈવં માનુષમેકવિધં પશુપક્ષિસર્પકીટસ્થાવરભેદાત્પઞ્ચવિધં તૈર્યગ્યોનં ભૂતમિતિ ચતુર્દશવિધાનામપિ દેહિનામિત્યર્થઃ ।
યથોક્તં સાઙ્ખ્યકારિકાયાં "અષ્ટવિકલ્પો દૈવ" ઇત્યાદિ ।
વ્યામોહજનનીતિ નિશાપદલક્ષ્યાર્થકથનમ્ ।
સા કેત્યત્રાહ--તેત્વેતિ ।
ઽજાગર્તિઽ પદલક્ષ્યાર્થમાહ---કથમિત્યાદિ ।

લોચનમ્ ન તુ વિષયવર્જનમાત્રાદેવ સંયમીતિ યાવત્ ।
યદિ વા સર્વભૂતનિશાયાં મોહિન્યાં જાગર્તિ કથમિયં હેયેતિ ।
યસ્યાં તુ મિથ્યાદૃષ્ટૌ સર્વાણિ ભૂતાનિ જાગ્રતિ અતિશયેન સુપ્રબુદ્ધરૂપાણિ સા તસ્ય રાત્રિરપ્રબોધવિષયઃ ।
તસ્યા હિ ચેષ્ટાયાં નાસૌ પ્રબુદ્ધઃ ।
એવમેવ લોકોત્તરાચારવ્યવસ્થિતઃ પશ્યતિ મન્યતે ચ ।
તસ્યૈવાન્તર્બહષ્કરણવૃત્તિશ્ચરિતાર્થા ।
અન્યસ્તુ ન પશ્યત ન ચ મન્યત ઇતિ ।
તત્વદૃષ્ટિપરેણ ભાવ્યમિતિ તાત્પર્યમ્ ।
એવં ચ પશ્યત ઇત્યપિ મુનેરિત્યપિ ચ ન સ્વાર્થમાત્રવિભ્રાન્તમ્ ।
અપિ તુ વ્યઙ્ગ્ય એવ વિશ્રામ્યતિ ।
યત્તચ્છબ્દયોશ્ચ ન સ્વતન્ત્રાર્થતેતિ સર્વ એવાયમાખ્યાતસહાયઃ પદસમૂહો વ્યઙ્ગ્યપરઃ ।
તદાહ---અનેન હિ વાક્યેનેતિ ।
પ્રતિપાદ્યત ઇતિ ધ્વન્યત ઇત્યર્થઃ ।
વિષમયિતો વિષમયતાં પ્રાપ્તઃ ।
કેષાઞ્ચિદ્દુષ્કૃતિનામતિવિવેકિનાં વા ।
કેષાઞ્ચિત્સુકૃતનામત્યન્તમવિવેકિનાં વા અતિક્રામત્યમૃતનિર્માણઃ ।
કેષાઞ્ચિન્મિશ્રકર્મણાં વિવેકાવિવેકવતાં વા, વિષાભૃતમયઃ ।
કેષામપિ મૂઢપ્રાયાણાં ધારાપ્રાપ્તયોગભૂમિકારૂઢાનાં વા અવિષાભૃતમયઃ કાલો ઽતિક્રામતીતિ સમ્બન્ધઃ ।
વિષામૃતપદે ચ લાવણ્યાદિશબ્દવન્નિરૂઢલક્ષણારૂપતયા સુખદુઃખસાધનયોર્વર્તતે, યથા---વિષં નિમ્બમમૃતં કપિત્થમિતિ ।
ન ચાત્ર સુશદુઃખસાધને તન્માત્રવિશ્રાન્તે, અપિ તુ સ્વકર્તવ્યસુખદુઃખપર્યવસિતે ।
ન ચ તે સાધને સર્વથા બાલપ્રિયા ઇયં કથં પ્રાપ્યેતેતિ મત્યા તત્પ્રાપ્ત્યુપાયમનુતિષ્ઠતીત્યર્થઃ ।
ભાવમાહ---ન ત્વિત્યાદિ ।
સંયમી સંયમિપદવાચ્યઃ ।
તત્વદૃષ્ટેર્મોહજનકત્વમપ્રસિદ્ધમિત્યતો ઽન્યથા વિવૃણોતિ---યદિ વેત્યાદિ ।
મોહિન્યામિતિ ।
અવિદ્યાયામિત્યર્થઃ ।
મિથ્યાદૃષ્ટાવિતિ ।
અવિદ્યાયાં તત્કાર્યે દ્વૈતપ્રપઞ્ચે વેત્યર્થઃ ।
તસ્યેતિ ।
સંયમિન ઇત્યર્થઃ ।
અપ્રબોધવિષય ઇત્યસ્યૈવ વિવરણમ્---તસ્યા હીત્યાદિ ।
અસાવિતિ ।
સંયમીત્યર્થઃ ।
લોકોત્તરાચારવ્યવસ્થિતિ ઇતિ સંયમિપદસ્યૈવ લક્ષ્યાર્થકથનમ્ ।
ઽપશ્યતો મુનેઽ રિત્યસ્ય વિવણમ્---પશ્યતિ મન્યતે ચેતિ ।
અત્ર પશ્યતીત્યેતચ્ચરિતાર્થબહિષ્કરણવૃત્તિત્વેન મન્યત ઇત્યેતચ્ચરિતાર્થાન્તઃકરણવૃત્તિત્વેન ચ રૂપેણ લક્ષકમિત્યાહ---તસ્યૈવેત્યાદિ ।
અનેન ગમ્યમર્થમાહ---અન્ય ઇત્યાદિ ।
ફલિતં વ્યઙ્ગ્યમાહ---તત્વેતિ ।
વ્યઙ્ગ્ય એવેતિ ।
પૂર્વોક્તમુખ્યવ્યઙ્ગ્ય એવેત્યર્થઃ ।

તદાહેતિ ।
ઉક્તાભિપ્રાયાદાહેત્યર્થઃ ।
ઽકેષામપીઽત્યાદેર્વિવરણમ્---કેષાઞ્ચિદિત્યાદિ ।
"પ્રયાતીઽત્યસ્ય અતિક્રમતીતિ ।
ઽઅમિઅણિમ્માઓઽઇતિ ગાથાપાઠાભિપ્રાયેણ છાયામાહ---અમૃતનિર્માણ ઇતિ ।
અમૃતસ્યેવ નિર્માણં યસ્ય સ ઇત્યર્થઃ ।
વિષામૃતપદયોઃ દુઃખસુખસઙ્ક્રમિતવાચ્યત્વં વૃત્તાવુક્તં વ્યવસ્થાપયિષ્યન્નાહ---વિષામૃતપદે ઇત્યાદિ ।
સુખદુઃખેતિ વ્યુત્ક્રમેણ નિર્દેશઃ દુઃખસુખસાધનયોરિત્યર્થઃ ।
તથા પાઠો વા ।
એવમુપર્યપિ બોધ્યમ્ ।
અત્ર દૃષ્ટાન્તમાહ---યથેત્યાદિ ।
ઇતીત્યસ્ય ઇત્યાદાવિત્યર્થઃ ।
પ્રકૃતોદાહરણે વિશેષમાહ--ને ચેત્યાદિ ।
અત્રેતિ ।
પ્રકૃતોદાહરણ ઇત્યર્થઃ ।
તન્માત્રેતિ ।
સુખદુઃખસાધનમાત્રેત્યર્થઃ ।
તન્માત્રવિશ્રાન્તેન અત્ર હિ વાક્યે વિષામૃતશબ્દાભ્યાં દુઃખસુખરૂપસઙ્ક્રમિતવાચ્યાભ્યાં વ્યવહાર ઇત્યર્થાન્તરસઙ્ક્રમિતવાચ્યસ્યા વ્યઞ્જકત્વમ્ ।
વિવક્ષિતાભિધેયસ્યાનુરણનરૂપવ્યઙ્ગ્યસ્ય શબ્દશક્ત્યુદ્ભવે પ્રભેદે પદપ્રકાશતા યથા--- લોચનમ્ ન વિવક્ષિતે ।
નિસ્સાધનયોસ્તયોરભાવાત્ ।
તદાહ---સઙ્ક્રમિતવાચ્યાભ્યામિતિ ।
કેષાઞ્ચિદિતિ ચાસ્ય વિશેષે સઙ્ક્રાન્તિ ।
અતક્રામતીત્યસ્ય ચ ક્રિયામાત્રસઙ્ક્રાન્તિઃ ।
કાલ ઇત્યસ્ય ચ સર્વવ્યવહારસઙ્ક્રાન્તિઃ ।
ઉપલક્ષણાર્થં તુ વિષામૃતગ્રહણમાત્રસઙ્ક્રમણં વૃત્તિકૃતા વ્યાખ્યાતમ્ ।
તદાહ--વાક્યૈતિ ।
એવં કારિકાપ્રથમાર્ધલક્ષિતાંશ્ચતુરઃ પ્રકારાનુદાહૃત્ય દ્વિતીયકારિકાર્ધસ્વીકૃતાન્ ષડન્યાન્ પ્રકારાન્ ક્રમેણોદાહરતિ--વિવક્ષિતાભિધેયસ્યેત્યાદિના ।
પ્રાતુમિતિ પૂરયિતુમ્ ।
ધનૈરિતિ બહુવચનં યો યેનાર્થી તસ્ય તેનેતિ સૂચનાર્થમ્ ।
અત એવાર્થગ્રહણમ્ ।
જનસ્યેતિ બાહુલ્યેન હિ લોકો ધનાર્થી, ન તુ ગુણૈરુપકારાર્થી ।
દૈવેનેતિ ।
અશક્યપર્યનુયોગેનેત્યર્થઃ ।
બાલપ્રિયા ચેતિ સમ્બન્ધઃ ।
વિવક્ષિતે ઇત્યપકૃષ્યતે ।
સ્વકર્તવ્યેતિ ।
સ્વસાધ્યેત્યર્થઃ ।
સ્વપદં સાધનપરમ્ ।
ન ચ ન વિવક્ષિતે વિવક્ષિતે એવ ।
કુત ઇત્યતત્રાહ--નિસ્સાધનેત્યાદિ ।

તદાહેતિ ।
ઉક્તાભિપ્રાયેણ સુખદુઃખરૂપસઙ્ક્રમિતવાચ્યત્વમાહેત્યર્થઃ ।
ઽવિષંનિમ્બમમૃતં કપિત્થમ્ઽ ઇત્યાદૌ નિરૂઢલક્ષણયા દુઃખસાધનં નિમ્બં સુખસાધનં કપિત્થમિત્યેવાર્થે વિવક્ષિતઃ, પ્રકૃતે તુ કાલઃ કેષાઞ્ચિદ્દુઃખમયઃ કેષાઞ્ચિત્સુખમયશ્ચાતિક્રામતીત્યર્થસ્ય વિવક્ષિતતયા વિષપદસ્ય કિઞ્ચિત્સાધનકદુઃખે અમૃતપદસ્ય કિઞ્ચિત્સાધનકસુખે ચ લક્ષણા દુઃખસુખયોર્વિશેષો વ્યઙ્ગ્યઃ, સાધનત્વેન વિષામૃતયોર્ભાનાદર્થાન્તરસઙ્ક્રમિતવાચ્યતા ચેતિ ભાવઃ ।
કેષાઞ્ચિદિતિ ચાસ્ય વિશેષે સઙ્ક્રાન્તિરતિ ।
અજ્ઞાતવિશેષધર્માવચ્છિન્નવાચકસ્ય કેષામપીતિ શબ્દસ્ય ચ દુષ્કૃતિનામિત્યાદ્યુક્તાર્થવિશેષે સઙ્ક્રાન્તિરિત્યર્થઃ ।
દુષ્કૃત્યાદીનામજ્ઞાતત્વાદિકં વ્યઙ્ગ્યમ્ ।
ક્રિયામાત્રે ભવત્યર્થે ।
સર્વવ્યવહારેતિ ।
વ્યવહારગોચરવસ્તુજાતેત્યર્થઃ ।
દ્વિતીયેતિ ।
દ્વિતીયં યત્કારિકાર્ધં તત્સ્વીકૃતાંસ્તદુક્તાનિત્યર્થઃ ।
ઽપ્રાતુમ્ઽ ઇતિ ।
ઽઅસ્મીઽત્યવ્યયમહમર્થે ।
ધનૈરર્થિજનસ્ય વાઞ્છાં પ્રાતું દૈવેન ન સૃષ્ટો યદિ નામેત્યભ્યુપગમે ।
તર્હિતિ શેષઃ ।
જડો ઽહં પથિ પ્રસન્નામ્બુધરસ્તટાકઃ અથવા કૂપઃ કિં કસ્માત્ ।
ન કૃતઃ દૈવેન ન સૃષ્ટઃ ।
તટાકસ્ય કૂપાદુત્કૃષ્ટત્વાદાદાવુક્તિઃ ।
લોચને--યો યેનાર્થાતિ ।
યો જનો ગોસુવર્ણાદીનામ્મધ્યે યેન ધનેનાર્થીત્યર્થઃ ।
અત એવેતિ ।
ઉક્તાભિપ્રાયાદેવેત્યર્થઃ ।
ભાવાર્થકથનમ્---અશક્યેત્યાદિ ।
દૈવસ્યાદૃશ્યત્વાદિતિ ભાવઃ ।
ઽઅસ્મિ ન સૃષ્ટઽ પ્રાતું ધનૈરર્થિજનસ્ય વાઞ્છાં દૈવેન સૃષ્ટો યદિ નામ નાસ્મિ ।
પથિ પ્રસન્નામ્બુધરસ્તડાગઃ કૂપો ઽથવા કિં ન જડઃ કૃતો ઽહમ્ ॥ 1 ॥
અત્ર હિ જડ ઇતિ પદં નિર્વિણ્ણેન વક્રાત્મસમાનાધિકરણતયા પ્રયુક્તમનુરણનરૂપતયા કૂપસમાનાધિકરણતાં સ્વશક્ત્યા પ્રતિપદ્યતે ।
તસ્યૈવ વાક્યપ્રકાશતા યતા હર્ષચરિતે સિંહનાદવાક્યેષુ--ઽવૃત્તે ઽસ્મિન્મહાપ્રલયે ધરણીધારણાયાધુના ત્વં શેષઃઽ ।
એતદ્ધિ વાક્યમનુરણનરૂપમર્થાન્તરં શબ્દશક્ત્યા સ્ફુટમેવ પ્રકાશયતિ ।
લોચનમ્ અસ્મીતિ ।
અન્યો હિ તાવદવશ્યં કશ્ચિત્સૃષ્ટો ન ત્વહમિતિ નિર્વેદઃ ।
પ્રસન્નં લોકોપયોગિ અમ્બુ ધારયતીતિ ।
કૂપો ઽથવેતિ ।
લોકૈરપ્યલક્ષ્યમાણ ઇત્યર્થઃ ।
આત્મસમામાધિકરણતયેતિ ।
જડઃ કિઙ્કર્તવ્યતામૂઢ ઇત્યર્થઃ, અથ ચ કૂપો જડો ઽર્થિતા કસ્ય કીદૃશીત્યસમ્ભવદ્વિવેક ઇતિ ।
અત એવ જડઃ શીતલો નિર્વેદસન્તાપરહિતઃ ।
તથા જડઃ શીતજલયોગિતયા પરોપકારસમર્થઃ ।
અનેન તૃતીયાર્થેનાયં જડશબ્દસ્તટાકાર્થેન પુનરુક્તાર્થસમ્બન્ધ ઇત્યભિપ્રાયેણાહ--કૂપસમાનાધિકરણતામિતિ ।
સ્વશક્ત્યેતિ શબ્દશક્ત્યુદ્ભવત્વં યોજયતિ ।