Dhvanyāloka with Abhinavagupta's Locana and Rāmaśāraka's Bālapriya (with commentary) · Part 241260
yathā--- 'atrāntare kusumasamayayugamupasaṃharannajṛmbhata grīṣmābhidhānaḥ phullamallikādhavalāṭṭahāso mahākālaḥ' /
yathā ca---- unnataḥ prollasaddhāraḥ kālāgurumalīmasaḥ /
payodharabharastanvyāḥ kaṃ na cakre 'bhilāṣiṇam //
locanam viṣayamavasthāpya dhvanerāha---yatra tviti /
kusumasamayātmakaṃ yadyugaṃ māsadvayaṃ tadupasaṃharan /
dhavalāni hṛdyānyaṭṭānyāpaṇā yena tādṛk phullamallikānāṃ hāso vikāsaḥ sitimā yatra /
phullamallikā eva dhavalāṭṭahāso 'syeti tu vyākhyāne 'jaladabhujagajaṃ' ityetattulyametatsyāt /
mahāṃścāsau dinadairdhyadurativāhatāyogātkālaḥ samayaḥ /
atra ṛtuvarṇanaprastāvaniyantritābhidhāśaktayaḥ, ata eva 'avayavaprasiddheḥ samudāyaprasiddhirbalīyasī' iti nyāyamapākurvanto mahākālaprabhṛtayaḥ śabdā etamevārthamabhidhāya kṛta kṛtyā eva /
tadanantaramarthāvagatirdhvananavyāpārādeva śabdaśaktimūlāt /
atra kecinmanyante---'yeti etoṣāṃ śabdānāṃ pūrvamarthāntare 'bhidhāntaraṃ dṛṣṭaṃ tatastathāvidhe 'rthāntare bālapriyā hāsa ityasya vyakhyānaṃ--vikāsa iti /
tasyaiva vivaraṇaṃ--sitimeti /
sitasya bhāvaḥ /
sitimā /
yathāśrutārthaparityāge bījamāha--phulleti /
ityetattulyametatsyāditi /
tathācābhimatadhvanyudāharaṇaṃ na bhavediti bhāvaḥ /
mahatvopapādakaṃ--dinetyādi /
dinadairdhyaṃ durativāhatā ca tayoryogādityarthaḥ /
'sāmarthyākṣiptaṃ' sahakāribhūtenārthasāmarthyena vyañjitaṃ sat /
'alaṅkārāntaraṃ' alaṅkāraviśeṣaḥ /
'śabdaśaktyā prakāśate' prādhānyena śabdaśaktyā bhāsata ityādivṛtyuktamupapādayati---atretyādi /
ṛtuvarṇanarūpaḥ ṛtuvarṇanasya vā yaḥ prastāvaḥ tena niyantritāḥ tattadartheṣu niyamitāḥ abhidhāśaktayo yeṣāṃ te /
ata eva prakaraṇādeva /
iti nyāyamiti /
yathoktaṃ "yogādrūḍherbalīyastva"miti /
etamevārthamiti /
pūrvoktārthamityarthaḥ /
tadanantaramarthāvagatiriti /
kṛtādiyugasamayamupasaṃharan mallikādhavalamaṭṭahāsaṃ kurvan bhayaṅkaro mahākālaḥ mahān jagatsaṃhartṛdevatāviśeṣa ityādyarthabodha ityarthaḥ /
atra matabhedāndaśayati---atra kecidityādi /
eteṣāmiti /
mahākālādīnāmityarthaḥ /
locanam dṛṣṭatadabhidhāśaktereva pratipatturniyantritābhidhāśaktikebhya etebhyaḥ pratipattirdhvananavyāpārādeveti śabdaśaktimūlatvaṃ vyaṅgyatvaṃ cetyaviruddham' iti /
anye tu---'sābhidhaiva dvitīyā arthasāmarthyaṃ grīṣmasya bhīṣaṇadevatāviśeṣasādṛśyātmakaṃ sahakāritvena yato 'valamvate tato dhvananavyāpārarūpocyate' iti /
eke tu---'śabdaśleṣe tāvadbhede sati śabdasya, arthaśleṣe 'pi śaktibhedācchabdabheda iti darśane dvitīyaḥ śabdastatrānīyate /
sa ca kadācitabhidhāvyāpārāt yathobhayoruttaradānāya 'śvato dhāvati' iti; praśnottarādau vā tatra vācyalaṅkāratā /
yatra tu dhvananavyāpārādeva bālapriyā arthāntare jagatsaṃhartṛdevatāviśeṣādyarthe /
dṛṣṭaṃ jñātam /
dṛṣṭeti /
dṛṣṭā jñātā tadabhidhāśaktiryena tasyetyarthaḥ /
niyantriteti /
prākaraṇikārthe prakaraṇādinā niyamitetyarthaḥ /
etebhyaḥ mahākālādiśabdebhyaḥ /
pratipattiḥ arthāntarapratītiḥ /
itīti hetau /
vyahgyatvañjeti /
yato 'rthāntare gṛhītatattacchabdābhidhāśaktikasyaiva pratipattustadarthāntarasya pratītirbhavati, tataśśabdaśaktimūlatvaṃ, yataśca sā pratītirabhidhāyā viramyavyāpārābhāvena dhvananavyāpārādeva, tatastadarthasya vyaṅgyatvañjetyarthaḥ /
matamidaṃ kāvyaprakāśakārādyabhyupagatam /
matāntaramāha---anya ityādi /
sābhidhava dvitīyeti /
gṛhītapūrvā dvitīyārthābhidhaivetyarthaḥ /
dhvananavyāpārarūpocyata iti sambandhaḥ /
kuta ityatrāha---arthetyādi /
arthasāmarthyamiti /
sāmarthyakṣiptamiti granthenoktamarthasāmarthyamityarthaḥ /
tat kimityatrāha---grīṣmasyetyādi /
bhīṣaṇeti /
yugopasaṃharaṇādinā yaddevatāviśeṣasāḥ dṛśyaṃ tadātmakamityarthaḥ /
sahakāritveneti /
tadarthāntarabodhana iti śeṣaḥ /
tata ityādi /
abhidhādayo vyāpārā hyarthabodhānukūlaśaktiviśeṣātmakāḥ /
sahakāribhedena teṣāṃ bhedaḥ /
saṅketagrahaṇamātrasahakāreṇa śabdasyārthabodhanaśaktirabhidhā /
saṅketagrahaṇātiriktārthasāmarthyādisahakāreṇārthabodhanaśaktistu dhvananamato 'tra sā dhvananarūpocyata iti bhāvaḥ /
eka ityādi /
tāvaditi sampratipattau /
śabdasya bhede satīti sambandhaḥ /
bhedasya satvādityarthaḥ /
śaktibhedāditi /
tattadarthabodhānukūlaktibhedādityarthaḥ /
arthabhedāditi yāvat /
tatreti /
śabdaśleṣe 'rthaśleṣe cetyarthaḥ /
ānīyata iti /
anusandhāneneti bhāvaḥ /
saḥ dvitīyaśśabdaḥ /
kadāciditi /
yadārthadvaye 'pi prakaraṇādikaṃ tadetyarthaḥ /
abhidhāvyāpārāditi /
arthadvayasyābhidheyatvāvaśyambhāvāditi bhāvaḥ /
ānīyata ityanuṣaṅgaḥ /
atrodāharaṇamāha---yathetyādi /
abhayoriti /
ka ito dhāvati, kiṅguṇaviśiṣṭaśceti dvayoḥ praśnayorityarthaḥ /
śveta iti /
śvā itaḥ śvetodhavalaśca /
praśnottarādau veti /
"yattu paryanuyogasya nirbhedaḥ kriyate budhaiḥ /
vidagdhagoṣṭhyāṃ vākyairvā tadvi praśnottaraṃ viduḥ" //
iti lakṣaṇam /
locanam śabda ānītaḥ, tatra śabdāntarabalādapi tadarthāntaraṃ pratintaraṃ pratipannaṃ pratiyamānamūlatvātpratiyamāmeva yuktam' iti /
itaretu--'dvitīyapakṣavyākhyāne yadarthasāmarthyaṃ tena dvatīyābhidhaiva pratiprasūyate, tataścadvitīyo 'rtho 'bhidhīyata eva na dhvanyate, tadanantaraṃ tu tasya dvitīyārthasya pratipannasya prathamārthena prakāraṇikena sākaṃ yā rūpaṇā sā tāvadbhātyeva, na cānyataḥ śabdāditi sā dhvananavyāpārāt /
tatrābhidhaśakteḥ kasyāścidapyanāśaṅkanīyatvāt /
tasyāṃ ca dvitīyā śabdaśaktirmūlam /
tathā vinā rūpaṇāyā anutthānāt /
ata evālaṅkāradhvanirayamiti yuktam /
vakṣyate ca 'asambaddhārthābhidhāyitvaṃ mā prasāṅkṣīt' ityādi /
pūrvatra tu saleśapadenaivāsambaddhatānirākṛtā /
bālapriyā yathā---"kāhamasmi guhā vakti praśne 'muṣmin kimuttaram /
kathamuktaṃ na jānāsi kadarthayasi yatsakhe" //
iti /
atra kadarthayasītyetat 'katha' varṇābhyāmuktaṃ daryasītyuttaram /
ādipadena "yena dhvaste"tyādisaṅgrahaḥ /
vācyeti /
śleṣādivācyālaṅkāra ityarthaḥ /
dvayorarthayoḥ prakṛtatvādati bhāvaḥ /
yatreti /
kusumasamayamityādāvityarthaḥ /
dhvananavyāpārādeveti /
abhidhāyāḥ prakṛtārtheniyamanena vyañjakatvādevetyarthaḥ /
śabdāntarabalāditi /
śabdāntarasyābhidhāśakterityarthaḥ /
pratipannamapītyanvayaḥ pratīyeti /
pratīyamānaḥ dhvananādgamyamānaḥ śabdaḥ mūlaṃ yasya tatvādityarthaḥ /
dhvanivyāpāramūlakatvāditi yāvat /
pratīyamānameva vyaṅgyameva /
dvitīyapakṣavyākhyāne iti /
'anye tvi'tyādyuktavyākhyāna ityarthaḥ /
teneti /
arthasārthyenetyarthaḥ /
dvitīyābhidheti /
dvitīyārthābhidhetyarthaḥ /
pratipannasya tasya dvitīyārthasyeti sambandhaḥ /
rūpaṇeti /
abhedāropa ityarthaḥ /
āropyamāṇābheda iti yāvat /
idamupamāderupalakṣaṇam. sā tāvaditi /
sā rūpaṇā /
na cetyādi /
bhātītyanuṣaṅgaḥ /
śabdādanyasmānna bhātītyarthaḥ /
kintu śabdāde veti bhāvaḥ /
tatreti /
rūpaṇāyamityarthaḥ /
tasyāmiti /
rūpaṇāyāmityarthaḥ /
anutthānāditi /
pratiyogibhūtasya dvitīyārthasyāpratītyeti bhāvaḥ /
ata eva rūpaṇādimātrasya vyaṅgyatvādeva /
alaṅkāreti /
rūpakādītyarthaḥ /
iti yuktamiti /
iti vacanaṃ yujyata ityarthaḥ /
anyathā dvatīyārthasya vyaṅgyatvena vastudhvanivyavahāro 'pi syāditi bhāvaḥ /
vakṣyata iti /
vṛttāviti śeṣaḥ /
tatra upamānopameyabhāvaḥ /
kalpayitavya ityukyā tadaṃśasyaiva vyaṅgyatvajñāpanāditi bhāvaḥ /
śabdaśaktyā prakāśamāne iti grantho 'pyetatpakṣānukūlaḥ prasaṅgādāha---pūrvatretyādi /
pūrvatra "dṛṣṭyā keśave"tyādau /
nirākṛteti /
tatra hi dvitīyārtha eva prādhānyena vivakṣitaḥ, prathamārthastu yathā vā--- dattānandāḥ prajānāṃ samucitasamayākṛṣṭasṛṣṭeḥ payobhiḥ pūrvāhṇe viprakīrṇā diśi diśi viramatyahni saṃhārabhājaḥ /
dīptāṃśerdīrghaduḥkhaprabhavabhavabhayodanvaduttāranāvo gāvo vaḥ pāvanānāṃ pararamaparimitāṃ prītimutpādayantu //
eṣūdāharaṇeṣu śabdaśakyā prakāśamāne satyaprākaraṇike 'rthāntare vākyasyāsambaddhārthābhidhāyitvaṃ mā prasaṅkṣīdityaprākāraṇikaprākaraṇikārthayorupamānopameyabhāvaḥ kalpayitavyaḥ sāmarthyādityarthākṣipto 'yaṃ śleṣo na śabdopārūḍha iti vibhinna eva śleṣādanusvānīpamavyaṅgyasya dhvanerviṣayaḥ /
anye 'pi locanam śapadenaivāsambaddhatā nirākṛtā /
'yena dhvasta' ityatrāsambaddhatā naiva bhāti /
'tasyāvināpi' ityatrāpiśabdena 'ślādhyā' ityatrādhikaśabdena 'bhramiṃ' ityādau ca rūpakeṇāsambaddhatā nirākṛteti tātparyam /
payobhiriti pānīyaiḥ kṣīraiśca /
saṃhāro dhvaṃsaḥ, ekatra ḍhaukanaṃ ca /
gāvo raśmayaḥ surabhayaśca /
asambaddhārthābhidhāyitvamiti /
asaṃvedyamānamevetyarthaḥ /
upamānopameyabhāva iti /
bālapriyā tadgopanārthatayeti bhāvaḥ /
anena tatra rūpaṇādikaṃ nāstīti cāveditam /
naiva bhātīti /
dvayorapi stutyatayā prakṛtatvāditi bhāvaḥ /
'tātparyam' ityantaṃ 'itare vi'ti matam /
etanmatānurodhinaḥ kuvalayānandakārādayaḥ /
'annata' iti /
prollasan hāro yatra, prollasantī dhārā yatra ca saḥ /
kālāgarūṇā sa iva ca malīmasaḥ nīlaḥ payodharaḥ stanaḥ jaladharaśca /
tasyāḥ kāminyāḥ prāvṛṣaścā kaṃ yuvānaṃ pathikañca /
'dattānandā' iti sūryaśatakastham /
samucitasamaye pūrvamākṛṣṭāni paścātsṛṣṭāni taiḥ dīptāṃśoḥ sūryasya pāvanānāṃ paramutkṛṣṭaṃ vartamānāḥ /
locane vyākhyeyānipadāni vyācaṣṭe---payobhirityādi /
raśmipakṣe pānīyairiti surabhipakṣe kṣīrariti /
vṛttau 'asambaddhārthābhidhāyitva'miti /
prakṛtārthenāsambaddho yo 'rthastadabhidhāyitvamityarthaḥ /
'mā prasāṅkṣīdi'ti /
prasaktiviṣayo mā bhūdityarthaḥ /
atraiṣṭāpattiṃ parihartuṃ bhāvamāha---asaṃvedyamānameveti /
asambaddhārthābhidhāyitvaṃ sahṛdayairapratīyamānamevetyarthaḥ /
cālaṅkārāḥ śabdaśaktimūlānusvānarūpavyaṅgye dhvanau sambhavantyeva /
tathā hi virodho 'pi śabdaśaktimūlānusvānarūpo dṛśyate /
yathā sthāṇvīśvarākhyajanapadavarṇane bhaṭṭabāṇasya--- 'yatra ca mātaṅgagāminyaḥ śīlavatyaśca gauryo vibhavaratāśca śyāmāḥ pajharāgiṇyaśca dhavaladvijaśucivadanā madirāmodiśvasanāśca pramadāḥ' /
atra hi vācyo virodhastacchāyānugrāhī vā śleṣo 'yamiti na śakyaṃ vaktum /
sākṣācchabdena virodhālaṅkārasyāprakāśitatvāt /
yatra hi sākṣācchabdāvedito virodhālaṅkārastatra hi śliṣṭoktau vācyālaṅkārasya virodhasya locanam tenopamārūpeṇa vyatirecananihnavādayo vyāpāramātrarūpā evātrāsvādapratīteḥ pradhānaṃ viśrāntisthānaṃ, na tūpameyādīti sarvatrālaṅkāradhvanau mantavyam /
sāmarthyaditi /
dhvananavyāpārādityarthaḥ /
mātaṅgeta /
mātaṅgavadgacchanti tān śabarāṃśca gacchantīti virodhaḥ /
vibhaveṣu ratāḥ /
vigatamahādeve sthāne ca ratāḥ /
pajharāgaratnayuktāḥ pajhasadṛśalauhityayuktāśca /
dhvalairdvijairdantaiḥ śuci nirmalaṃ vadanaṃ yāsāṃ dhavaladvijavadutkṛṣṭavipravacchuci vadanaṃ ca yāsās /
yatra hīti /
yasyāṃ śleṣoktau kāvyarūpāyāṃ, tatra yo virodhaḥ śleṣo veti saṅkaraḥ tasya viṣayatvam /
sa viṣayo bhavatītyarthaḥ /
kasya? vācyālaṅkārasya vācyālaṅkṛteḥ vācyālaṅkṛtitvasyetyarthaḥ /
bālapriyā arthaḥ bhāvārthaḥ /
teneti /
upamātmakopamānopameyabhāvakalpanasya kathanāttasya upalakṣaṇatvāccetyarthaḥ /
upamārūpaṇetyādi /
upamārūpakādidhvanisthale upamitirūpaṇādipratītikriyā evetyarthaḥ /
mātaṅgavaditi /
gajavadityarthaḥ /
śabarāṃśceti /
caṇḍālāṃścetyarthaḥ /
iti virodha iti /
caṇḍālagamanarūpārthasya sadvṛttarūpaśīlena virodha ityarthaḥ /
ādyenārthena ca tatparihāraḥ /
evamuparyapi bodhyam /
'gauryaḥ' gauravarṇāḥ pārvatyaśca /
'śyāmāḥ' śyāmavarṇāḥ yauvanavatyaśca /
vṛttau--'sākṣācchabdenāprakāśitatvā'diti /
śīlavatyaścetyādau cakārāṇāṃ samuccayārthakatvāditi bhāvaḥ /
veti saṅkara iti /
virodhasya śleṣasya vetyatra vākārastatsaṅkaradyotaka ityarthaḥ /
tasya viṣayatvamityasyaiva vivaraṇam---sa ityādi /
vācyālaṅkārasyetyasya viṣayatvamityanenānvayamākāṅkṣāpūrvakaṃ darśayati---kasyetyādinā /
vācyālaṅkārasyetyasya yathāśrutārthamāha---vācyālaṅkṛteriti /
vivakṣitamāha---vācyālaṅkṛtitvasyeti /
śleṣasya vā viṣayatvam /
yathā tatreva--- 'sayavāya iva virodhināṃ padārthānām /
tathāhi---sannihitabālāndhakārāpi bhāsvanmūrtiḥ' ityādau /
yathā vā mamaiva--- sarvaikaśaraṇamakṣayamadhīśamīśaṃ dhiyāṃ hariṃ kṛṣṇam /
caturātmānaṃ niṣkriyamarimathanaṃ namata cakradharam //
atra hi śabdaśaktimūlānusvānarūpo virodhaḥ sphuṭameva pratīyate /
evaṃvido vyatireko 'pi dṛśyate /
yathā mamaiva--- khaṃ ye 'tyujjvalayanti lūnatamaso ye vā nakhodbhāsino locanam tatraiva virodhe śleṣe vā vācyālaṅkāratvaṃ suvacamiti yāvat /
vāleṣu keśeṣvandhakāraḥ kārṣṇyaṃ, bālaḥ pratyagraścāndhakārastamaḥ /
nanu mātaṅgetyādāvapi dharmadvaye yaścakāraḥ sa virodhadyotaka eva /
anyathā pratadharmaṃ sarvadharmānte vā na kvacidvā cakāraḥ syāt yadi samuccayārthaḥ syādityabhiprāyeṇodāharaṇāntaramāha---yatheti /
śaraṇaṃ gṛhamakṣayarūpamagṛhaṃ katham /
yo na dhīśaḥ sa kathaṃ dhiyāmīśaḥ /
yo hariḥ kapilaḥ sa kathaṃ kṛṣṇaḥ /
caturaḥ parākramayukto yasyātmā sa kathaṃ niṣkriyaḥ /
arīṇāmarayuktānāṃ yo nāśayitā sa kathaṃ cakraṃ vahumānena dhārayati /
virodha iti /
virodhanamityarthaḥ /
pratiyata iti /
sphuṭaṃ nocyate kenaciditi bhāvaḥ /
bālapriyā tathā ca virodhaśleṣasaṅkarasya vācyālaṅkṛtitvanirūpitaṃ viṣayatvamiti vākyārthaḥ /
viṣayatvamatrāśrayatvaṃ bodhyam /
phalitamāha---tatraivetyādi /
bhāsvanmūrtiḥ prakāśamānatanuḥ sūryamūrtiśca /
sarvetyādyudāharaṇāntarabhavatārayati---nanvityādi /
dharmadvaye yaścakāra iti /
mātaṅgagāminyaśśīlavatyaśca gauryo vibhavaratāścetyādau dharmadvayavācakānte yaścakāra ityarthaḥ /
evakāreṇa samuccayadyotakatvavyavacchedaḥ /
uktārthe hetumāha---anyathetyādi /
anyathā virodhadyotakatvābhāve tadeti śeṣaḥ /
anyathā cakāro yadi samuccayārthassyāttadā pratidharmaṃ sarvadharmānte vā syāt, kvacidvā na syādityanvayaḥ /
sarvadharmānta ityatra sarvaśabdānta iti ca pāṭhaḥ /
cakārasyātra samuccayārthakatve "ghaṭañca paṭhañca pustakañcānaya, ghaṭaṃ paṭaṃ pustakañcānaya, ghaṭaṃ paṭaṃ pustakamānaya itipatprayogassyādityarthaḥ /
gṛhamagṛhamityādi virūddhārthakathanam /
śaraṇaṃ rakṣitāram /
akṣayaṃ nāśarahitamityādyaviruddhārthā bodhyāḥ virodhanamiti /
virodhanakriyetyarthaḥ /
sphuṭamiti /
nissandehamityarthaḥ /
pratīyata ityasya dhvanyata ityartha ityāha--nocyate kenaciditi /
ye puṣṇānti saroruhaśriyamapi kṣiptābjabhāsaśca ye /
ye mūrdhasvavabhāsinaḥ kṣitibhṛtāṃ ye cāmarāṇāṃ śirāṃ- syākrāmantyubhaye 'pi te dinapateḥ pādāḥ śriye santu vaḥ //
evamanye 'pi śabdaśaktimūlānusvānarūpavyaṅgyadhvaniprakārāḥ santi te sahṛdayaiḥ svayamanusartavyāḥ /
iha tu granthavistarabhayānna tatprapañcaḥ kṛtaḥ /
arthaśaktyudbhavas tv anyo yatrārthaḥ sa prakāśate /
yas tātparyeṇa vastv anyad vyanakty uktiṃ vinā svataḥ
arthaśaktyudbhavastvanyo yatrārthaḥ sa prakāśate /
yastātparyeṇa vastvanyadyvanaktyuktiṃ vinā svataḥ // 22 //
locanam nakhairudbhāsante ye 'vaśyaṃ khe gagane na udbhāsanta /
ubhaye raśmyātmāno 'ṅgulīpārṣṇyādyavayavirūpāścetyarthaḥ //21//
evaṃ śabdaśaktyudbhavaṃ dhvanimuktvārthaśaktyudbhavaṃ darśayati---artheti /
anya iti śabdaśaktyudbhavāt /
svatastātparyeṇetyabhidhāvyāpāranirākaraṇaparamidaṃ padaṃ dhvananavyāpāramāha na tu tātparyaśaktim /
sā hi vācyārthapratītāvevopakṣīṇetyuktaṃ prāk /
anenaivāśayena bālapriyā khamiti /
khamākāśam /
ye kiraṇāḥ lūnaṃ vināśitaṃ tamastibhiraṃ pāpañca yaiste /
ye veti /
ye caraṇāḥ /
nakhodbhāsina ityasya vācyaṃ vyaṅgyañcārthamāha---nakhairityādi /
ye kiraṇāḥ, saroruhāṇāṃ pajhānāṃ śriyaṃ kāntiṃ puṣṇanti ye caraṇāḥ /
kṣipteti /
adhaḥ kṛtapajhakāntayaḥ vināśitapajhakāntayaśca ye kiraṇāḥ, kṣitibhṛtāṃ parvatānām mūrdhasuśṛṅgeṣu śirassu ca ye caraṇāḥ /
amarāṇāṃ devānām śirāṃsi ākrāmanti praṇāmakāle spṛśanti teṣvanavabhāsinaśca /
locane---aṅgulītyādi /
caraṇā ityārthaḥ /
a6 lūnatamastvādidharmaiḥ kiraṇatulyānāṃ dinapateścaraṇānāṃ gaganānudbhāsitvādibhiḥ kiraṇebhyo vyatireko dhvanita iti bodhyam // 2.1 //
'arthe'tyādi kārikāyāṃ 'anyaḥ arthaśaktyudbhavastu tatra bhavati, yatra sa arthaḥ prakāśate, ya uktiṃ vinā svatastātparyeṇa anyadvastu vyanaktī'tyanvayaḥ /
kasmādanya ityatrāha locane---śabdeti /
svatastātparyeṇetyetadvyācaṣṭe--svata ityādi /
itīdamiti sambandhaḥ /
idaṃ padamiti ca pāṭhaḥ /
seti /
tātparyaśaktirityarthaḥ /
anenetyādi /
svatastātparyeṇetyasya vivaraṇaṃ vṛttau--'svasāmarthyādi'titi bhāvaḥ /
'śabdavyāpāra'miti /
abhidhāmityarthaḥ /
vṛttau'līle'tyādi /
idamadhomukhatvasyāpyupalakṣaṇam /
'prakāśayatī'ti /
anubhāvavatvādvyañjayatītyarthaḥ /
yadi lajjātmakavyabhicāripratītistarhyayamalakṣyakramavyaṅgyasyaiva dhvanerviṣayo na tu vastudhvaneriti śaṅkate--'na ce'tyādi /
samādhatte'yata' ityādi /
nanvatra vyabhicāriṇo vācyatvarūpasākṣācchabdaniveditatvasya kathanamasaṅgataṃ, yatrārthaḥ svasāmarthyādarthāntaramabhivyanākti śabdavyāpāraṃ vinaiva so 'rthaśakyudbhavo nāmānusvānopamavyaṅgyo dhvaniḥ /
yathā--- evaṃvādini devarṣau pārśve pituradhomukhī /
līlākamalapatrrāṇi gaṇayāmāsa pārvatī //
atra hi līlākamalapatrragaṇanamupasarjanīkṛtasvarūpaṃ śabdavyāpāraṃ vinaivārthāntaraṃ vyabhicāribhāvalakṣaṇaṃ prakāśayati /
na cāyamalakṣyakramavyaṅgyasyaiva dhvanerviṣayaḥ /
yato yatra sākṣācchabdaniveditebhyo vibhāvānubhāvavyabhicāribhyo rasādīnāṃ pratītiḥ, sa tasya kevalasya mārgaḥ /
yathā kumārasambhave madhuprasaṅge vasantapuṣpābharaṇaṃ vahantyā devyā āgamanādivarṇanaṃ manobhavaśarasandhānaparyantaṃ śambhośca parivṛttadhairyasya ceṣṭāviśeṣavarṇanādi sākṣācchabdaniveditam /
locanam vṛttau vyācaṣṭe---yatrārthaḥ svasāmarthyāditi /
svata iti śabdaḥ svaśabdena vyākhyātaḥ /
uktiṃ vineti vyācaṣṭe---śabdavyāpāraṃ vinaiveti /
udāharati---yathā evamiti /
arthāntaramiti lajjātmakam /
sākṣāditi /
vyabhicāraṇāṃ yatrālakṣyakramatayā vyavadhivandhyaiva pratipattiḥ svavibhāvādabalāttatra sākṣācchabdaniveditatvaṃ vivakṣitamiti na pūrvāparavirodhaḥ /
pūrvaṃ hyuktaṃ vyabhicāriṇāmapi bhāvatvānna svaśabdataḥ pratipattirityādi vistarataḥ /
etaduktaṃ bhavati--yadyapi rasabhāvādirartho dhvanyamāna eva bhavati na vācyaḥ kadācidapi, tathāpi na sarvo 'lakṣyakramasya viṣayaḥ /
yatra hi vibhāvānubhāvebhyaḥ sthāyigatebhyo vyabhicārigatebhyaśca pūrṇobhyo jhaṭityeva bālapriyā tasya tadabhāvasya pūrvamuktatvādityatassākṣācchabdaniveditatvaṃ vivṛṇoti locane---vyabhicāriṇāmityādi /
'yatra vyabhicāriṇāṃ svasvavibhāvādibalādalakṣyakramatayā vyavadhivandhyaiva pratipattiri'tyanvayaḥ /
vyavadhivandhyā avyavadhānā /
pūrvoktaṃ smārayati---pūrvamityādi /
ityādi vistarataḥ pūrvamuktaṃ hīti sambandhaḥ /
'tasmādayamanyo dhvaneḥ prakāra' ityantavṛttigranthasya sārārthamāha---etaduktamityādi /
sarvaḥ alakṣyakramasya iticchedaḥ /
sthāyigatebhyaḥ sthāyisambandhibhyaḥ /
'nirvāṇe'tyādi kumārasambhavatṛtīyasargastham /
ityādāvityādipadena 'āvarjitā kiñcidive'tyādeḥ iha tu sāmarthyākṣiptavyabhicārimukhena rasapratītiḥ tasmādayamanyo dhvaneḥ prakāraḥ /
locanam rasavyaktistatrāstvalakṣyakramaḥ /
yathā--- nirvāṇabhūyiṣṭhamathāsya vīryaṃ sandhukṣayantīva vapurguṇena /
anuprayātā vanadevatābhiradṛśyata sthāvararājakanyā //
ityādau sampūrṇālambanoddīpanavibhāvatāyogyasvabhāvavarṇanam /
pratigrahītuṃ praṇayipriyatvātrrilocanastāmupacakrame ca /
saṃmohanaṃ nāma ca puṣpadhanvā dhanuṣyamoghaṃ samadhatta bāṇam /
. ityanena vibhāvatopayoga uktaḥ /
harastu kiñcitparivṛttadhairyaścandrodayārambha ivāmburāśiḥ /
umāmukhe bimbaphalādharoṣṭhe vyāpārayāmāsa vilocanāni //
atra hi bhagavatyāḥ prathamameva tatpravaṇatvāttasya cedānīṃ tadunmukhībhūtatvātpraṇayipriyatayā ca pakṣapātasya sūcitasya gāḍhībhāvādratyātmanaḥ sthāyibhāvasyautsukyāvegacāpalyaharṣādeśca vyabhicāriṇaḥ sādhāraṇībhūto 'nubhāvavargaḥ prakāśita iti vibhāvānubhāvacarvaṇaiva vyabhicāricarvaṇāyāṃ paryavasyati /
vyabhicāriṇāṃ pāratantryādeva sraksūtrakalpasthāyicarvaṇāviśrānteralakṣyakramatvam /
iha tu pajhadalagaṇanamadhomukhatvaṃ cānyathāpi kumārīṇāṃ sambhāvyata iti jhaṭiti na lajjāyāṃ viśramayati hṛdayaṃ, api tu prāgvṛttatapaścaryādivṛttāntānusmaraṇena bālapriyā parigrahaḥ /
sampūrṇetyādi /
sampūrṇeti varṇanaviśeṣaṇam /
ālambanamatra devī, uddīpanaṃ saundaryavasantapuṣpābharaṇādi /
vibhāvatopayoga iti /
vibhāvatāyā upayoga ityarthaḥ /
ukta iti /
pratigrahītumityādinā sammohanamityādinā ca darśita ityarthaḥ /
atra hītyasyānubhāvavargaḥ prakāśita ityanena sambandhaḥ /
tatpravaṇatvāditi /
harāsaktatvādityarthaḥ /
tasyeti /
harasyetyarthaḥ /
tadunmukhīti /
bhagavatyunmukhītyarthaḥ /
praṇayipriyatayeti taddhetukamālāgrahaṇopakrameṇetyarthaḥ /
sūcitasyetyanenāsya sambandhaḥ /
sūcito yaḥ pakṣapātaḥ gāḍhībhāvadrasātmakasthāyirūpaḥ tasya vyabhicāriṇaśca, yo 'nubhāvavarga iti sambandhaḥ /
anubhāvaḥ dhairyaparivṛttivilocanavyāparaṇādirūpaḥ /
itīti hetau /
vibhāvānubhāvacarvaṇaivetyevakāreṇa kāraṇāntaravyavacchedaḥ /
pāratantryāditi /
sthāyiparatantratvādityarthaḥ /
sragiti /
sraksthānīyā vyabhicāriṇaḥ, sūtrasthānīyaḥ sthayī /
iha tviti /
'evaṃ vādinī'tyādāvityarthaḥ /
anyathāpīti /
lajjātiriktahetunāpītyarthaḥ /
hṛdayamiti /
pratipatturiti śeṣaḥ /
tatreti /
lajjāyāmityarthaḥ /
kramavyaṅgyataiveti /
lajjāyā iti śeṣaḥ /
prāgiti /
prāgvṛtto yastapaścaryādivṛttānto devyāḥ tadanusmaraṇena taddvāreṇetyarthaḥ /
smāraṇeneti vā pāṭhaḥ /
tatra lajjāyām /
karota utpādayati /
pratipatturiti śeṣaḥ /
yatra ca śabdavyāpārasahāyo 'rthontarasya vyañjakatvenopādīyate sa nāsya dhvanerviṣayaḥ /
yathā--- saṅketakālamanasaṃ viṭaṃ jñātvā vidagdhayā /
hasannetrārpitākūtaṃ līlāpadmaṃ nimīlitam //
atra līlākamalanimīlanasya vyañjakatvamuktyaiva niveditam /
locanam tatra pratipattiṃ karotīti kramavyaṅgyataiva /
rasastvatrāpi dūrata eva vyabhicārisvarūpe paryālocyamāne bhātīti tadapekṣayālakṣyakramataiva /
lajjāpekṣayā tu tatra lakṣyakramatvam /
amumeva bhāvamevaśabdaḥ kevalaśabdaśca sūcayati /
'uktiṃ vine'ti yaduktaṃ tadyvacchedyaṃ darśayitumupakramate---yatra ceti /
caśabdastuśabdasyārthe /
asyeti /
alakṣyakramastu tatrāpi syādeveti bhāvaḥ /
udāharata--saṅketeti /
vyañjakatvamiti /
pradoṣasamayaṃ pratīti śeṣaḥ /
uktyaiveti ādyapādatrayeṇetyarthaḥ /
yadyapi cātra śabdāntarasannidhāne 'pa pradoṣārthaṃ prati na kasyacidabhidhāśaktiḥ padasyeti vyañjakatvaṃ na vighaṭitaṃ, tathāpi śabdenaivoktamayamartho 'rthāntarasya vyañjaka iti /
bālapriyā kramavyaṅgyataiveti /
lajjāyāssaṃlakṣyakramavyaṅgyatvamevetyarthaḥ /
rasa iti /
śṛṅgāra ityarthaḥ /
atrāpi 'evaṃvādinī'tyādāvapi /
dūrata eva vilambenaiva /
paryālocyamāna ityanena sambandhaḥ /
lajjārūpavyabhicāripratītirvilambenaiva, tatpratītau satyāñca jhaṭiti rasapratītirityarthaḥ /
tadapekṣayā rasāpekṣayā /
alakṣyakramataivetyevakāreṇa lakṣyakramatvavyavacchedaḥ /
tarhi kathamatra lakṣyakramatvamuktamityata āha--lajjeti evaśabdaḥ kevalaśabdaśceti /
'alakṣyakramavyaṅgyasyaive'tyatratyaivaśabdaḥ 'sa tasya kevalasye'tyatratyakevalaśabdaścetyarthaḥ /
vṛttau 'asyadhvane'rityasya saṃlakṣyakramadhvanerityarthaḥ /
tadukteḥ phalamāha--alakṣyakramastviti /
saṅketeti /
viṭaṃ saṅketakāle mano yasya taṃ tajjijñāsum /
ata eva hasadbhyāṃ netrābhyāmarpitaṃ sūcitaṃ ākūtaṃ saṅketakālajijñāsārūpābhiprāyo yena tam /
jñātveti sambandhaḥ /
locane--pradoṣārthaṃ prati na kasyacidabhidhāśaktiḥ padasyeti /
pradoṣarūpārthaḥ kenāpi padenābhidhayā napratipādyata ityarthaḥ /
itīti hetau /
na vighaṭitamiti /
ataścātra dhvaniviṣayatvameva yuktamiti bhāvaḥ /
śabdeneti /
ayamartho 'rthāntarasya vyañjaka iti śabdenaivoktamityanvayaḥ /
pajhanimīlanasya pradoṣasamayavyañjakatvamādyapādatrayātmakaśabdenaiva pradarśitamityarthaḥ /
tataśca tadapahastitamiti sambandhaḥ /
gopyati /
gopyamānatayā uditamutpannaṃ yaccārutvaṃ tadātmakamityarthaḥ /
prāṇitaṃ tathā ca---
śabdārtha-śaktyā kṣipto 'pi vyaṅgyo 'rthaḥ kavinā punaḥ /
yatrāviṣkriyate svoktyā sānyaivālaṅkṛtir dhvaneḥ
śabdārthaśaktyā kṣipto 'pi vyaṅgyo 'rthaḥ kavinā punaḥ /
yatrāviṣkriyate svoktyā sānyaivālaṅkṛtirdhvaneḥ // 23 //
śabdaśaktyārthaśaktyā śabdārthaśaktyā vākṣipto 'pi vyaṅgyo 'rthaḥ kavinā punaryatra svoktyā prakāśīkriyate so 'smādanusvānopamavyaṅgyāddhvaneranya evālaṅkāraḥ /
alakṣyakramavyaṅgyasya vā dhvaneḥ sati sambhave sa tādṛganyo 'laṅkāraḥ /
locanam tataśca dhvaneryadgopyamānatoditacārutvātmakaṃ prāṇitaṃ tadapahastitam /
yathā kaścidāha--'gambhīro 'haṃ na me kṛtyaṃ ko 'pi veda na sūcitam /
kiñcidbravīmi' iti /
tena gāmbhīryasūcanārthaḥ pratyuta āviṣkṛta eva /
ata evāha---vyañjanakatvamiti uktyaiveti ca // 2.2 //
prakāntaprakāradvayopasaṃhāraṃ tṛtīyaprakārasūcanaṃ caikenaiva yatnena karomītyāśayena sādhāraṇamavataraṇapadaṃ prakṣipati vṛttikṛt---tathā ceti /
tena coktaprakāradvayenāyamapi tṛtīyaḥ prakāro mantavya ityarthaḥ /
śabdaścārthaśca śabdārthau cetyekaśeṣaḥ /
sānyaiveti /
na dhvanirasau, api tu śleṣādiralaṅkāra ityarthaḥ /
athavā dhvaniśabdenālakṣyakramaḥ tasyālaṅkāryasyāṅginaḥ bālapriyā jīvitam /
dṛṣṭāntamāha--yathetyādi /
gambhīra iti /
gambhīro janassvakṛtyaṃ vācā na vadati, kintu kadācitsūcayatīti lokasthitimabhipretya kasyaciduktiriyam /
ahaṃ gambhīro na bhavāmi /
ataḥ me kṛtyaṃ sūcitaṃ sat ko 'pi na veda na jānāti /
ataḥ kiñjidbravīmītyanvayaḥ /
teneti /
uktena vākyenetyarthaḥ /
gāmbhīryasūcanārtha iti /
gāmbhīryasūcako vadanavikārādyabhāvarūpo 'rtha ityarthaḥ /
āviṣkṛtaḥ prakāśitaḥ /
uktābhiprāyeṇaiva vṛttau 'vyañjakatvamuktyaiva nivedita' mityuktaṃ, na tu vyaṅgyārthaḥ śabdāntareṇa pradarśita itītyāha--ata eveti // 2.2 //
'tathāce'tyasya yathāśrutārthe sāṅgatyābhāvādavatārayanvivṛṇoti---prakrāntetyādi /
prakrāntaprakāradvayeti /
śabdaśaktimūlārthaśaktimūladhvanidvayetyarthaḥ /
tṛtīyaprakāreti /
śabdārthebhayaśaktimūladhvaniprakāretyarthaḥ /
ityekaśeṣa iti /
śabdaścārthaśca śabdārthau śabdārthauca śabdārthau ca śabdārthāḥ teṣāṃ śaktetyarthātrrividho 'pi bhedassaṅgṛhīta iti bhāvaḥ /
kārikāyāṃ 'kṣipto 'pī'ti pāṭhaḥ /
ākṣipta iticchedaḥ /
'se'ti 'yatre'tyasya pratinirdeśaḥ /
tatkāvyamityarthaḥ /
yadvā--tatreti śeṣaḥ /
seti vyaṅgyārtha ityarthaḥ /
sāmyetyādyantapādo dvedhā vṛttau vivṛtaḥ, tadanurodhenādyamarthaṃ vivṛṇoti locane---na dhvanirityādi /
tatra śabdaśaktyā yathā--- vatse mā gā viṣādaṃ śvasanamurujavaṃ santyajordhvapravṛttaṃ kampaḥ ko vā guruste bhavatu balabhidā jṛmbhitenātra yāhi /
pratyākhyānaṃ surāṇāmiti bhayaśamanacchajhanā kārayitvā yasmai lakṣmīmadvādvaḥ sa dahatu duritaṃ manthamūḍhāṃ payodhiḥ //
locanam sa vyaṅgyo 'rtho 'nyo vācyamātrālaṅkārāpekṣayā dvitīyo lokottaraścālaṅkāra ityarthaḥ /
evameva vṛttau dvidhā vyākhyāsyati /
viṣamattīti viṣādaḥ /
ūrdhvapravṛttamagnimityatra cārtho mantavyaḥ /
kampo 'pāmpatiḥ ko brahmā vā tava guruḥ /
balabhidā indreṇa jṛmbhitena aiśvaryamadamattenetyarthaḥ /
jṛmbhitaṃ ca gātrasaṃmardanātmakaṃ balaṃ bhinatti āyāsakāritvāt /
pratyākhyānamiti vacasaivātra dvitīyo 'rtho 'bhidhīyata iti niveditam /
kārayitveti /
sā hi kamalā puṇḍarīkākṣameva hṛdaye nidhāyotthiteti svayameva devāntarāṇāṃ pratyākhyānaṃ karoti /
svabhāvasukumāratayā tu mandarāndolitajaladhitaraṅgabhaṅgaparyākulīkṛtāṃ tena pratibodhayatā tatsamarthācaraṇamanyatra doṣodghāṭanena atra yāhīti cābhinayaviśeṣeṇa sakalaguṇādaradarśakena kṛtam /
ata eva manthamūḍhāmityāha /
bālapriyā asau vyaṅgyārthaḥ /
dvitīyaṃ vyācaṣṭe---athavetyādi /
pūrvasmin pakṣe dhvaneriti pañjamyantaṃ saṃlakṣyakramadhvaniparamasmiṃstu ṣaṣṭhyantamasaṃlakṣyakramadhvaniparamityāha---dhvaniśabdenetyādi /
ukta iti śeṣaḥ /
tādṛganya iti vṛtyanurodhenānyapadaṃ vyācaṣṭe---vācyetyādi /
tādṛgatyasya vivaraṇam----lokottara iti /
vatse iti /
he vatse tvaṃ viṣādaṃ duḥkhaṃ mā gāḥ /
ūrdhvapravṛttamurujavaṃ śvasanaṃ dīrghaśvāsaṃ santyaja saṃvṛṇviti ca pāṭhaḥ, guruḥ mahānityādi yathāśrutārthasya spaṣṭatvādarthāntaraṃ vivṛṇoti---viṣamityādi /
viṣāda iti /
śiva ityarthaḥ /
ūrdhvapravṛttamityasya vivaraṇam---'agnim' iti /
cārtho mantavya iti /
śvasanamūrdhvapravṛttañceti samuccayo jñātavya ityarthaḥ /
guruḥ pitā /
balabhidā jṛmbhitenetyasya vācyārthañca prasaṅgādāha--jṛmbhitañcetyādi /
dvitīyārthasāya svoktyāviṣkaraṇaṃ darśayati---pratyākhyānamiti /
vacasaiveti /
niveditamityanenānvayaḥ /
dvitīyo 'rtha iti /
śivādiparityāgarūpārtha ityarthaḥ /
kārayatveti /
ṇijartho 'tra tatsamarthācaraṇarūpo na tvapravṛttapravarttanarūpaḥ, tasya rasānanuguṇatvādityaha---sā hītyādinā /
sukumāratayā paryākulīkṛtāmiti sambandhaḥ /
tāmiti śeṣaḥ /
pratibodhayatā tene tatsamarthācaraṇaṃ kṛtamityanvayaḥ /
tena samudreṇa /
anyatreti /
śivādideveṣvityarthaḥ /
dāṣodghāṭaneneti /
viṣādādipadaiḥ viṣabhakṣaṇādidoṣaṇāṃ prakāśanenetyarthaḥ /
atreti /
lokottaraguṇaviśiṣṭe śrīnārāyaṇe ityarthaḥ /
arthaśaktyā yathā---- ambā śete 'tra vṛddhā pariṇatavayasāmagraṇaritra tāto niḥśeṣāgārakarmaśramaśithilatanuḥ kumbhadāsī tathātra /
asmin pāpāhamekā katipayadivasaproṣitaprāṇanāthā pānthāyetthaṃ taruṇyā kathitamavasaravyāhṛtivyājapūrvam //
ubhayaśaktyā yathā---'dṛṣṭyā keśavagoparāgahṛtayā' ityādau /
locanam ityuktaprakāreṇa bhayanivāraṇavyājena surāṇāṃ pratyākhyānaṃ manthamūḍhāṃ lakṣmīṃ kārayitvā payodhiryasmai tāmadātsa vo yuṣmākaṃ duritaṃ dahatviti sambandhaḥ /
ambeti /
atraikaikasya padasya vyañjaktavaṃ sahṛdayaiḥ sukalpyamiti svakaṇṭhena noktam /
vyājaśabdo 'tra svoktiḥ /
evamupasaṃhāravyājena prakāradvayaṃ sodāharaṇaṃ nirūpyatṛtīyaṃ prakāramāha---ubhayeti /
śabdaśaktistāvadgoparāgādi śabdaśleṣavaśāt /
bālapriyā sakaleti /
bhagavatsambandhiṣu sakalaguṇeṣu ya ādaraḥ svasya bahumatistaddarśakenetyarthaḥ /
ata eveti /
samarthācaraṇasya ṇijarthatvādevetyarthaḥ /
manthamūḍhāmiti /
tajjñāpakamiti bhāvaḥ /
uttarārdha vyācaṣṭe---itītyādi /
lakṣmīṃ kārayitveti /
"hṛkroranyatarasyā" mityanena karmasaṃjñā /
surūpaṃ kañcitpānthamavalokya pravṛddhamadanā kācitsvairiṇo tamāha---ambeti /
śete ityasyottaratrāpyanuṣaṅga /
pariṇatavayasāṃ vṛddhānām /
niśśeṣairagārakarmabhissvayamanuṣṭhitaiḥ gṛhakarmabhiḥ yaḥ śramastena śithilā asvasthā tanuryasyāḥ sā /
'avasare'ti /
avasarasya tattassthale mātrādiśayanādirūpasya prastāvasya vyāhṛtiruktiḥ tasya vyājaḥ saḥ pūrvo yatra tattathā /
atrāvayoryathākāmaṃ rantuṃ śakyaṃ ko 'pi na jānīyāt, tvaddarśanena kāmārtā māṃ ramaṇena prīṇayeti vaktrī bodhayatīti vaktṛvaiśiṣṭyādijñānavatāṃ sahṛdayānāṃ vyajyate /
parantu vyaṅgyārtho yamavasaravyāhṛtivyājapūrvamiti vyājaśabdena kavinā āviṣkṛtaḥ /
sukalpyamiti /
ambā tāta ityābhyāṃ pitrornaisargikavātsalyaśālitvena tau mama sarvatrāpyanukūlāveveti /
tadviseṣaṇābhyāṃ nidrāparavaśatvaṃ parasāhāyyaṃ vināśayanādutthānāśaktatvamityādi, niśśeṣetyādinā dāsyā gāḍhanidritatvam, uktairhetubhisteṣāmanāśaṅkanīyatvaṃ, dāsītyanena svajñāvartitvaṃ, pāpetyanenādyāvādhesarasasambhogānubhavarāhityam, eketyanena puruṣāntarānubhogābhāvaḥ, ata eva sambhogautsukyaṃ, katipayetyādinā patyuracirātpratyāgamanamanāśaṅkyamiti prāṇanāthaityanena pativiṣayakānurāgābhāva iti ca dyotyata ityūhyamiti bhāvaḥ /
itīti hetau /
svakaṇṭhena noktamiti /
svayaṃ vyākhyānena na pradarśitamityarthaḥ /
prauḍhokti-mātra-niṣpanna-śarīraḥ sambhavī svataḥ /
artho 'pi dvividho jñeyo vastuno 'nyasya dīpakaḥ
prauḍhoktibhātraniṣpannaśarīraḥ sambhavī svataḥ /
artho 'pi dvividho jñeyo vastuno 'nyasya dīpakaḥ // 24 //
arthaśaktyudbhavānuraṇanarūpavyaṅgye dhvanau yo vyañjako 'rtha uktastasyāpi dvau prakārau---kaveḥ kavinibaddhasya vā vaktuḥ prauḍhoktimātraniṣpannaśarīra ekaḥ, svatassambhavī ca dvitīyaḥ /
locanam arthaśaktistu prakaraṇavaśāt /
yāvadatra rādhāramaṇasyākhilataruṇījanacchannānurāgagarimāspadatvaṃ na viditaṃ tāvadarthāntarasyāpratīteḥ, saleśamiti cātra svoktiḥ // 2.3 //
evamarthaśaktyudbhavasya sāmānyalakṣaṇaṃ kṛtam. śleṣādyalaṅkarebhyaścāsya vibhakto viṣaya uktaḥ /
adhunāsya prabhedanirūpaṇaṃ karoti---prauḍhoktītyādinā /
yo 'rthāntarasya dīpako vyañjako 'rtha uktaḥ so 'pi dvividhaḥ /
na kevalamanusvānopamo dvividhaḥ, yāvattadbhedo yo dvitīyaḥ so 'pa vyañjakārthadvaividhyadvāreṇa dvividha ityapiśabdasyārthaḥ /
prauḍhokterapyavāntarabhedamāha---kaveriti /
tenaite trayo bhedā bhavanti /
prakarṣema ūḍaḥ sampādayitavyena vastunā prāptastatkuśalaḥ prauḍhaḥ /
uktirapi samarpayitavyavastvarpaṇocitā prauḍhetyucyate /
bālapriyā arthaśaktistu prakaraṇavaśādityuktameva vivṛṇoti---yāvadityādi // 2.3 //
artho 'pītyipiśabdārthamāha---na kevalamityādi /
kaverityādikamavatārayati---prauḍhokteriti /
ete trayo bhedā iti /
kaviprauḍhoktimātrasiddhaḥ, kavinibaddhavaktṛpraurḍhektimātrasiddhaḥ, svatassambhavī ceti trayo bhedā ityarthaḥ /
prauḍhapadavyutpattimāha--prakarṣeṇetyādi /
ūḍha ityasya vyākhyānaṃ--sampādetyādi /
taditi /
tasmādityarthaḥ /
sampādayitvyavastuprāpteḥ kuśala eva sambhavāditi yāvat /
prauḍha iti /
prauḍha ityucyata ityarthaḥ /
prauḍha iti sthite "prādūhoḍhe"tyādinā vṛddhiḥ /
samarpayitavyeti /
kaviprauḍhoktimātranippannaśarīro yathā---
sajjehi surahimāso ṇa dāva appei juaijaṇalakkhamuhe /
ahiṇavasahaāramuhe ṇavapallavapattale aṇaṅgassa śare //
kavinibaddhavaktṛprauḍhoktimātraniṣpannaśarīro yathodāhṛtabheva----'śikhariṇi' ityādi /
locanam sajjayati surabhimāso na tāvadarpayati yuvatijanalakṣyamukhān /
abhinavasahakāramukhānnavapallavapatrralānanaṅgasya śarān //
atra vasantaścetano 'naṅgasya sakhā sajjayati kevalaṃ na tāvadarpayatītyevaṃvidhayā samarpayitavyavastvarpaṇakuśalayoktyā sahakārodbhedinī vasantadaśā yata uktā ato dhvanyamānaṃ manmathonmāthasyārambhaṃ kramema gāḍhagāḍhībhaviṣyantaṃ vyanakti /
anyathā vasante sapallavasahakārodgama iti vastumātraṃ na vyañjakaṃ syāt /
eṣā ca kaverevoktiḥ prauḍhā /
śikhariṇīti /
atra lohitaṃ bimbaphalaṃ śuko daśatīti na vyañjakatā kācit /
yadā tu kavinibaddhasya sābhilāṣasya taruṇasya vakturitthaṃ prauḍhoktistadā vyañjakatvam /
bālapriyā sahṛdayahṛdayārpaṇayogyetyarthaḥ /
vṛttau---'svatassambhavī ca dvitīya' iti pāṭhaḥ kvācitkaḥ /
sajjayatīti /
surabhimāsaḥ vasantasambandhī māsaḥ yuvatijanā eva lakṣyāṇi yeṣāṃ tathāvidhāni mukhānyagrāṇi yeṣāṃ tān /
lakṣasahāniti pāṭhe tāni sahante teṣveva prayojyā iti yāvattānityarthaḥ /
naveti /
navāni pallavāśca patrāṇi ca tāni lānti ādadate iti tān /
abhīti /
nūtanasahakārapuṣpādīnityarthaḥ /
tāneva anaṅgasya śarān /
sajjayati, na tāvadaryayatītyanvayaḥ /
sajjīkaraṇādyanvayopapatyarthamāha locane---vasantaścetava iti /
vasantaścetanatvenādhyasya iti bhāvaḥ /
saheti sahakārasyodbhedaḥ prakāśaḥ tadvatītyarthaḥ /
sahakārapadaṃ puṣpāntaropalakṣaṇam /
ukteti /
abhihitetyarthaḥ /
uktyā ukteti /
sambandhaḥ /
ato dhvanyamānamityādi /
tathāvidhānanaṅgasya śarān sajjayati kevalamityanena manmathonmāthanasyārambhaḥ, na tāvadarpayatītyanena bhaviṣyadarpaṇavyañjanadvārā manmathonmāthanasya bhavī gāḍhagāḍhī bhāvasca dyotyata ityarthaḥ /
anyatheti /
uktaprakārātiriktaprakāreṇetyarthaḥ /
tatprakāramāha--vasanta ityādi /
itīti /
etadvacanpratipādyamityarthaḥ /
netyādi /
uktārthavyañjakaṃ na bhavedityarthaḥ /
atretyādi /
śukta ityasya sthāne ayaṃ śukapotaka iti ca pāṭhaḥ /
itītyādi /
itivacanapratipādyasya kāpi vyañjakatā netyarthaḥ /
itthamiti /
śikhariṇītyādirūpetyarthaḥ /
tadā yathā vā----
sāaraviiṇṇajovbaṇahatthālambaṃ samuṇṇamantehim /
abbhuṭṭhāṇaṃ via mammahasya diṇṇaṃ tuha thaṇohim //
svataḥ sambhavī ya aucatyena bahirapi sambhāvyamānasadbhāvo na kevalaṃ bhaṇitivaśenaivābhiniṣpannaśariraḥ /
yathodāhṛtam 'evaṃvādini' ityādi /
yathā vā---
sihipiñchakaṇṇapūrā jāā vāhasya gavvirī bhamai /
bhuttāphalaraiapasāhaṇāṇaṃ macjhe savattīṇam //
locanam sādaravitīrṇayauvanahastālambaṃ samunnamabhdyām /
abhyutthānamiva manmathasya dattaṃ tava stanābhyām //
stanau tāvadiha pradhānabhūtau tato 'pi gauravitaḥ kāmastābhyāmabhyutthānenoparcyate /
yauvanaṃ cānayoḥ paricārakabhāvena sthitamityevaṃvidhenoktivaicitryeṇa tvadīyastanāvaloka napravṛddhamanmathāvasthaḥ ko na bhavatīti bhaṅgyā svābhiprāyadhvananaṃ kṛtam /
tava tāruṇyenonnatau stanāviti hi vacanena vyañjakatā /
na kevalamiti /
uktivaicitryaṃ tāvatsarvathopayogi bhavatīti bhāvaḥ /
śikhipicchakarṇapūrā jāyā vyādhasya garviṇī bhramati /
muktāphalaracitaprasādhanānāṃ madhye sapatnīnām //
śikhimātramāraṇameva tadāsaktasya kṛtyam /
anyāsu tvāsakto hastino 'pyamārayaditi hi vacanenoktamuttamasaubhāgyam /
bālapriyā vyañjakatvamiti /
vyaṅgyārthāḥ prathamodyote pradarśitāḥ /
sādareti /
kṛtveti /
pāṭhe tatpūritam /
sādaraṃ vitīrṇo yauvanena datte yauvanahastālambo yatra tadyathā tathā /
samunnamadbhāṃ tava stanābhyāṃ manmathasyāpyutthānaṃ dattamivetyanvayaḥ /
atra yauvanādiṣu parijanādicetanavṛttāntāropātsamāsoktirutprekṣāṅgamityāśayena vivṛṇoti---stanāvityādi /
iti hītyādi /
iti vacane sati tatpratipādyasya vyañjakatā na hītyarthaḥ /
na kevalamiti idaṃ pratīkadhāraṇam /
svataḥsambhavītyanena loke sambhāvyamāno 'pītyartho vivakṣita ityāśayena vṛttau 'ya' ityādinā vivṛtaṃ, tatra na kevalamityādinā gamyamarthaṃ darśayati---uktivaicitryamityādi /
upayogīti /
kāvya iti śeṣaḥ /
uktivaicitryābhāve bhāvyatvaṃ na bhavatīti bhāvaḥ /
śikhīti /
gātheyaṃ tṛtīyodyote vṛttikṛtā udāhṛtya vyākhyāsyate /
jāyeti /
navapariṇītetyarthaḥ /
prasādhanaṃ alaṅkāraḥ /
sapatnīnāmiti /
pūrvapariṇītānāmityarthaḥ /
śikhīti /
śikhināṃ samīpasthatvāditi
arthaśakter alaṅkāro yatrāpy anyaḥ pratīyate /
anusvānopama-vyaṅgyaḥ sa prakāro 'paro dhvaneḥ
arthaśakteralaṅkāro yatrāpyanyaḥ pratīyate /
anusvānopamavyaṅgyaḥ sa prakāro 'paro dhvaneḥ // 25 //
vācyālaṅkāravyatirikto yatrānyo 'laṅkāro 'rthasāmarthyātpratīyamāno 'vabhāsate so 'rthaśaktyudbhavo nāmānusvānarūpavyaṅgyo 'nyo dhvaniḥ /
tasya praviralaviṣayatvamāśaṅkyedamucyate---
locanam racitāni vividhabhaṅgībhiḥ prasādhanānīta tāsāṃ sambhogavyagrimābhāvāttadviracanaśilpakauśalameva paramiti daurbhāgyātiśaya idānīmiti prakāśitam /
garvaśca bālyāvivekādināpi bhavatīti nātra svoktisadbhāvaḥ śaṅkyaḥ /
eṣa cārtho yathā yathā varṇyate āstāṃ vā varṇnā, bahirapi yadi pratyakṣādināvalokyate tathā tathā saubhāgyātiśayaṃ vyādhavadhvā dyotayati // 2.4 //
evamarthaśaktyudbhavo dvibhedo vastumātrasya vyañjanīyatve vastudhvanirūpatayā nirūpitaḥ /
idānīṃ tasyaivālaṅkārarūpe vyañjanīye 'laṅkāradhvanitvamapi bhavatītyāha---arthetyādi /
na kevalaṃ śabdaśakteralaṅkāraḥ pratīyate pūrvoktanītyā yāvadarthaśakterapi /
yadi vā na kevalaṃ yatra vastumātraṃ pratīyate yāvalaṅkāro 'pītyapiśabdārthaḥ /
anyaśabdaṃ vyācaṣṭe---vācyeti // 2.5 //
āśaṅkyeti /
śabdaśaktyā śleṣādyalaṅkāro bhāsata iti sambhāvyametat /
arthaśaktyā bālapriyā bhāvaḥ /
tadāsaktasyeti /
jāyāyāmatyāsaktasya vyādhasyetyarthaḥ /
kṛtyamiti /
tadvirahāsahanāditi bhāvaḥ /
anyāsviti /
sapatnīṣvityarthaḥ /
hastino 'pīti /
dūrasthānapīti bhāvaḥ /
iti hi vacaneneti /
uktavākyārthenetyarthaḥ /
uktaṃ vyañjitam /
uttamasaubhāgyamati /
jāyāyā iti śeṣaḥ /
muktāphaletyādivyaṅgyaṃ darśayati--racitānītyādi /
idānīmiti /
navapariṇayanottarakāla ityarthaḥ /
nanu vyaṅgyo jāyāyāḥ saubhāgyātiśayo hi garvaheturityatasso 'rtho garviṇītyanenāviṣkṛta ityata āha---garvaśceti /
bālyanimittakaḥ avivekaḥ bālyāvivekaḥ /
ādipadena sambhavato hetvantarasya parigrahaḥ /
svataḥsasbhavī ya aucityena bahirapi sambhāvyamānetyādyuktaṃ yojayati---eṣa cārtha ityādi //24//
'arthe'tyādikārikāmavatārayati---evamityādi /
tasyaiva arthaśaktyudbhavasyaiva /
alaṅkāradhvanitvamityanenāsya sambandhaḥ /
vyañjanīye arthena vyaṅgye sati /
yatrāpītyapiśabdasya arthaśakterapīti alaṅkāro 'pīti yojanāṃ vikalpena darśayannāha---na kevalamityādi // 2.5 //
śaṅkābījaṃ darśayati---śabdaśaktyetyādi /
padeneti /
kārikāsthapadenetyarthaḥ /
rūpakādir alaṅkāra-vargo yo vācyatāṃ śritaḥ /
sa sarvo gamyamānatvaṃ bibhrad bhūmnā pradarśitaḥ
rūpakādiralaṅkāravargo yo vācyatāṃ śritaḥ /
sa sarvo gamyamānatvaṃ bibhradbhūmnā pradarśitaḥ // 26 //
anyatra vācyatvena prasiddho yo rūpakādiralaṅkāraḥ so 'nyatra pratīyamānatayā bāhulyena pradarśitastatrabhavadbhirbhaṭṭodbhaṭādibhiḥ /
tathā ca sasandehādiṣūpamārūpakātiśayoktīnāṃ prakāśamānatvaṃ pradarśitāmityalaṅkārāntarasyālaṅkārāntare vyaṅgyatvaṃ na yatnapratipādyam /
locanam tu ko 'laṅkāro bhātītyāśaṅkābījam /
sarva iti pradarśita iti ca padenāsambhāvanātra mithyaivetyāha /
upamānena tattvaṃ ca bhedaṃ ca vadataḥ punaḥ /
sasandehaṃ vacaḥ stutyai samandehaṃ viduryathā //
iti /
tasyāḥ pāṇirayaṃ nu mārutacalatpatrrāṅguliḥ pallavaḥ ityādāvṛpamā rūpakaṃ vā dhvanyate /
atiśayokteśca prāyaśaḥ sarvālaṅkāreṣu dhvanyamānatvam /
alaṅkārāntarasyeti /
yatrālaṅkāro 'pyalaṅkārāntaraṃ dhvanati tatra vastumātreṇālaṅkāro dhvanyata iti kiyadidamasambhāvyamiti tātparyoṇālaṅkārāntaraśabdo vṛttikṛtā prayukto na tu prakṛtopayogī; na hyalaṅkāreṇālaṅkāro dhvanyata iti prakṛtabhadaḥ, arthaśaktyudbhave dhvanau vastvivālaṅkāro 'pi vyaṅgya ityetāvataḥ prakṛtatvāt /
tathā copasaṃhāragranthe bālapriyā tathā ca sasandehādiṣvityādivṛttigrandhaṃ vivṛṇoti---upamānenetyādi /
lakṣaṇabhidamudbhaṭoktam /
tattvamiti /
abhedamityarthaḥ /
bhedaṃ vaidharmyamupameyasyeti śeṣaḥ /
vadataḥ varṇayataḥ kaveḥ /
itīti /
'alaṅkarāntaracchāyā'mityādikārikayā bhedānupanibandhanaghaṭitamapi lakṣitaṃ tasyopalakṣaṇamidam /
tasyā iti /
ślokasyāsya sampūrṇasyānavagamādyathābhātaṃ vyākhyāyate---ayaṃ tasyāḥ pāṇiḥ pallavaḥ nu itati yojanā /
nu iti saṃśaye /
ubhayasādhāraṇam--mārutetyādi /
mārutacalatpatrāṇeyevāṅgulayo yasya saḥ /
aṅgulīnāṃ calatvamarthāt sidhyati /
'upamārūpakātiśayoktīnāṃ' ityatretaretarayogo na vivakṣita ityāśayenāha---upamārūpakaṃ veti /
atiśayokteśceti /
etattṛtīyodyote vakṣyate /
'ityalaṅkārāntarasye'tyādigrantho yathāśrute prakṛtāsaṅgata ityatastadbhāvārthamāha---yatretyādi /
yatra kāvye /
yadvā---yataḥ tatra tatkāvye /
yadvā---tataḥ itīdamityanvayaḥ /
kiyadityādi /
asambhāvyaṃ netyarthaḥ /
alaṅkārāntaraśabdaḥ saptamyantālaṅkārāntaraśabdaḥ /
'na tu prakṛtopayogī'tyatra hetumāha---na hītyādi /
tarhi kiṃ iyatpunarucyata eva---
alaṅkārāntarasyāpi pratītau yatra bhāsate /
tat-paratvaṃ na vācyasya nāsau mārgo dhvaner mataḥ
alaṅkārāntarasyāpi pratītau yatra bhāsate /
tatparatvaṃ na vācyasya nāsau mārgo dhvanermataḥ // 27 //
alaṅkārāntareṣu tvanuraṇanarūpālaṅkārapratītau satyāmapi yatra vācyasya vyaṅgyapratipādanaunmukhyena cārutvaṃ na prakāśate nāsau dhvanermārgaḥ /
tathā ca dīpakādāvalaṅkāre upamāyā gamyamānatve 'pi tatparatvena cārutvasyāvyavasthānānna dhvanivyapadeśaḥ /
yathā-----
candamaūehi ṇisā ṇalini kamalehi kusumagucchehi laā /
locanam 'te 'laṅkārāḥ parāṃ chāyāṃ yānti dhvanyaṅgatāṃ gatāḥ' ityatra śleke vṛttikṛt 'dhvanyaṅgatā cobhobhyāṃ prākarābhyāṃ' ityupakramya 'tatreha prakāraṇādvyaṅgyatvenetyavagantavyam' iti vakṣyati /
antaraśabdo vobhayatrāpi viśeṣaparyāyaḥ; vaiṣayikī saptamī, na tu prāgvyākhyāyāmiva nimittasaptamī /
tadayamarthaḥ---vācyālaṅkāraviśeṣaviṣaye vyaṅgyālaṅkāraviśeṣo bhātītyudbhaṭādibhiruktamevetyarthaśaktyālaṅkāro vyajyata iti tairupagatameva /
kevalaṃ te 'laṅkāralakṣaṇakāratvadvācyalaṅkāraviśeṣaviṣayatvenāhuriti bhāvaḥ // 2.6 //
nanu pūrvaireva yadīdamuktaṃ kimarthaṃ tava yatna ityāśaṅkyāha---iyaditi /
asmābhiriti vākyaśeṣaḥ /
punaḥśabdastuduktādviśeṣadyotakaḥ /
candamaū iti /
candramayūkhādīnāṃ na niśādinā vinā ko 'pi parabhāgalābhaḥ /
sajjanānāmapi kāvyakathāṃ vinā kīdṛśī bālapriyā prakṛtamityātrāha---arthetyādi /
atropaṣṭambhakamāha---tathācetyādi /
prakaraṇādvyaṅgyatveneti /
dhvanyaṅgatetyanenāsya sambandhaḥ /
alaṅkārāntareṇa alaṅkārāntarasya vyahkyatvamityasya ekālahkāranimittakamanyalaṅkārasya vyaṅgyatvamityarthamabhisandhāya bhāvārthe vivṛtaḥ /
atharathantarābhiprāyeṇa vivṛṇoti---antaraśabdo veti /
viśeṣaparyāyaḥ viśeṣavācī /
vaiṣayikī viṣayarūpārthavācikā /
saptamīti /
'alaṅkārāntara' ityatratyasaptamītyarthaḥ /
phalitamāha---tadityādi /
vācyati /
vācyālaṅkāraviśeṣarūpo yo viṣayastasminnityarthaḥ /
vācyālaṅkāraviśeṣaśālini kāvya iti yāvat /
bhātīti /
yatā sasandehādāvupamādiḥ // 2.6 //
candretyādi /
atra gurvīkriyata ityasya candramayūkhairniśetyādibhiḥ pañcabhiḥ pratyekaṃ sambandhaḥ /
atra niśayā candramayūkhāḥ guravaḥ kriyante ityādivipariṇāmena padānāṃ sambandhādarthasāmarthyādvā pratīyamānamarthāntaraṃ darśayati---candretyādi /
kīdṛśīti /
haṃsehi sarasohā kavvakahā sajjanehi karai garuri //
(candramayūkhairniśā nalinī kamalaiḥ kusumagucchairlatā /
Original text: Dhvanyāloka with Abhinavagupta's Locana and Rāmaśāraka's Bālapriya · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0