ધ્વન્યાલોક (ટીકા સહિત) · ભાગ 261280

હંસૈશ્શારદશોબા કાવ્યકથા સજ્જનૈઃ ક્રિયતે ગુર્વી ॥
ઇતિ છાયા) ઇત્યાદિષૂપમાગર્ભત્વે ઽપિ સતિ વાચ્યાલઙ્કારમુખેનૈવ ચારુત્વં વ્યવતિષ્ઠતે ન વ્યઙ્ગ્યાલઙ્કારતાત્પર્યેણ ।
તસ્માત્તત્ર વાચ્યાલઙ્કારમુખેનૈવ કાવ્યવ્યપદેશો ન્યાય્યઃ ।
યત્ર તુ વ્યઙ્ગ્યપરત્વેનૈવ વાચ્યસ્ય વ્યવસ્થાનં તત્ર વ્યઙ્ગ્યમુખેનૈવ વ્યપદેશો યુક્તઃ ।
લોચનમ્ સાધુજનતા ।
ચન્દ્રમયૂખેશ્ચ નિશાયા ગુરુકીકરણં ભાસ્વરત્વસેવ્યત્વાદિ યત્ક્રિયતે, કમલૈર્નલિન્યાઃ શોભાપરિમલલક્ષ્મ્યાદિ, કુસુમગુચ્છૈર્લતાયા અભિગમ્યત્વમનોહરત્વાદિ, હંસૈઃ શારદશોભાયાઃ શ્રુતિસુખકરત્વમનોહરત્વાદિ, તત્સર્વં કાવ્યકથાયાઃ સજ્જનૈરિત્યેતાવાનયમર્થો ગુરુઃ ક્ર્યિત ઇતિ દીપકબલાચ્ચકાસ્તિ ।
કથાશબ્દ ઇદમાહ---આસતાં તાવત્કાવ્યસ્ય કેચન સૂક્ષ્મા વિશેષાઃ, સજ્જનૈર્વિના કાવ્યમિત્યેષ શબ્દો ઽપિ ધ્વંસતે ।
તેષુ તુ સત્સ્વાસ્તે સુભગં કાવ્યશબ્દવ્યપદેશભાગપિ શબ્દસન્દર્ભમાત્રમ્; તથા તૈઃ ક્રિયતે યથાદરણીયતાં પ્રતિપદ્યત ઇતિ દીપકસ્યૈવ વ્યવચ્છેદ્યબલેન યો ઽર્થો ઽભિમતો યત્ર તત્પરત્વં સ ધ્વનેમાર્ગ ઇત્યેવંરૂપસ્તં વ્યાચષ્ટે---યત્ર ત્વિતિ ।
તત્ર ચ વાચ્યાલઙ્કારેણ કદાચિદ્વ્યહ્ગ્યમલઙ્કારાન્તરં, યદિ વા વાચ્યાલઙ્કારસ્ય સદ્ભાવમાત્રં ન વ્યઞ્જકતા, વાચ્યાલઙ્કારસ્યાભાવ બાલપ્રિયા ન ભવતીત્યર્થઃ ।
ગુરુકીકરણં વિવૃણોતિ--ચન્દ્રમયૂખૈશ્ચેત્યાદિ ।
યત્ક્રિયતે ઇતિ ।
તદિતિ શેષઃ ।
કમલૈરિત્યાદિવાક્યેષ્વપિ યત્ક્રિયત ઇત્યસ્યાનુષઙ્ગઃ ।
તત્સર્વમિતિ ।
કાવ્યકથાન્વયયોગ્યં પૂર્વોક્તં સેવ્યત્વમનોહરત્વાદિકમિત્યર્થઃ ।
સજ્જનૈરિતિ ।
ક્રિયત ઇત્યસ્યાનુષઙ્ગઃ ।
ચકાસ્તીતિ ।
વાચ્યતયા પ્રતીયત ઇત્યર્થઃ ।
કવિતેત્યનુક્ત્વા કાવ્યકથેત્યુક્તેઃ ફલમાહ---કથેત્યાદિ ।
કાવ્યકથેત્યસ્ય કથ્યમાનં કાવ્યમિત્યર્થઃ ।
તત્ર કથાશબ્દો વક્ષ્યમાણં દ્યોતયતીત્યર્થઃ ।
સૂક્ષ્મા વિશેષાઃ ધ્વનિત્વાદયઃ ।
તેષ્વિતિ ।
સજ્જનેષ્વિત્યર્થઃ ।
શબ્દસન્દર્ભમાત્રમપિ કાવ્યશબ્દવ્યપદેશભાક્ સૂભગમાસ્ત ઇત્યન્વયઃ ।
કુત ઇત્યત્રાહ---તથેત્યાદિ ।
ઽઇતિ દીપકસ્યેઽત્યાદિના ઽવાચ્યેત્યાદિવૃત્તિગ્રન્થો વિવૃતઃ ।
નોપમાયા ઇતિ ।
સજ્જનેષુ હંસાદીનાં કાવ્યકથાયાં નિશાદીનાં ચ ગમ્યમાનાયા ઉપમાયા ન પ્રાધાન્યમિત્યર્થઃ ।
વ્યવચ્છેદ્યબલેનેતિ ।
યત્ર ભાસતે તત્પરત્વં નેત્યાદ્યુક્તિસામર્થ્યેનેત્યર્થઃ ।
અભિમતઃ વિવક્ષિતઃ ।
યત્રેત્યાદિના પ્રદર્શિતસ્ય વિકલ્પેન ત્રૈવિધ્યં ભવતીતિ દર્શયતિ---તત્ર ચેત્યાદિ ।
કદાચિદિત્યસ્યોત્તરવાક્યયોરપિ સમ્બન્ધઃ ।
યથા--- પ્રાપ્તશ્રીરેષ કસ્માત્પુનરપિ મયિ તં મન્થખેદં વિદધ્યા- ન્નિદ્રામપ્યસ્ય પૂર્વામનલસમનસો નૈવ સમ્ભાવયામિ ।
સેતું બધ્નાતિ ભૂયઃ કિમિતિ ચ સકલદ્વીપનાથાનુયાત- સ્ત્વય્યાયાતે વિતર્કાનિતિ દધત ઇવાભાતિ કમ્પઃ પયોધેઃ ॥
યથા વા મમૈવ--- લાવણ્યકાન્તિપરિપૂરિતદિઙ્મુખે ઽસ્મિ- ન્સ્મેરે ઽધુના તવ મુખે તરલાયતાક્ષિ ।
ક્ષોભં યદેતિ ન મનાગપિ તેન મન્યે સુવ્યક્તમેવ જલરાશિરયં પયોધિઃ ॥
લોચનમ્ એવ વેતિ ત્રિદા વિકલ્પઃ ।

એતચ્ચ યથાયોગમુદાહરણેષુ યોજ્યમ્ ।
ઉદાહરતિ---પ્રાપ્તેતિ ।
કસ્મિંશ્ચિદનન્તબલસમુદાયવતિ નરપતૌ સમુદ્રપરિસરવર્તિનિ પૂર્ણચન્દ્રોદયતદીયબલાવગાહનાદિના નિમિત્તેન પયોધેસ્તાવત્કમ્પો જાતઃ ।
સો ઽનેન સન્દેહેનોત્પ્રેક્ષ્યત ઇતિ સસન્દેહોત્પ્રેક્ષયોઃ સઙ્કરાત્સઙ્કરાલઙ્કારો વાચ્યઃ ।
તેન ચ વાસુદેવરૂપતા બાલપ્રિયા એષામુદાહરણાનિ સ્ફુટીભવિષ્યન્તિ ।
પ્રાપ્તશ્રીરિતિ ।
એષઃ રાજા, પ્રાપ્તા શ્રીઃ સમ્પદ્રમા ચ યેન સઃ ।
અતઃ પુનરપિ મયિ તમનુભૂતમ્ ।
મન્થખેદં મથનહેતુકં દુઃખમ્ કસ્માત્ કિમિતિ વિદધ્યાત્ કુર્યાત્ ।
અત્રાદૌ પુનરપીત્યાદિ સન્દેહઃ, પશ્ચાન્મથનફલભૂતલક્ષ્મીપ્રાપ્તિબુદ્ધ્યા કસ્માદિતિ ફલાન્તરજિજ્ઞાસા ।
એવમુપર્યપિ બોધ્યમ્ ।
અનલસમાલસ્યરહિતં મનો યસ્ય તસ્યેતિ હેતુગર્ભમ્ ।
અસ્ય રાજ્ઞઃ પૂર્વા નિદ્રામપ્યહં નૈવ સમ્ભાવયામિ નૈવ સંશયે ।
સેતુમિતિ ।
એષમયીત્યનુષઙ્ગઃ ।
એષઃ યતઃ સકલદ્વીપનાથૈરનુયાતઃ, અતઃ કિમિતિ મયિ ભૂયઃ સેતું બધ્નાતિ ।
ત્વયિ આયાતે સ્વસન્નિધિમાગતે સતિ ઇતિ વિતર્કાન્ પૂર્વોક્તવાક્યૈર્ગમ્યાન્ કિં મથ્નીયાદિત્યાદિસન્દેહાન્ ।
દધત ઇવ તદ્ધારણાદિવ પયોધેઃ કમ્પઃ જલચાઞ્ચલ્યમથ ચ વેપથુઃ આભાતીત્યન્વયઃ ।
અત્ર વાચ્યં તદ્ય્વઙ્ગ્યં ચાલઙ્કારં વિવૃણોતિ---કસ્મિંશ્ચિદિત્યાદિ ।
સ ઇતિ ।
કમ્પ ઇત્યર્થઃ ।
અત્ર જલચાઞ્ચલ્યસ્ય વેપથોશ્ચાભેદાધ્યવસાયો બોધ્યઃ ।
અનેન સન્દેહેનેતિ ।
વિતર્કાન્ દધત ઇતિ વાક્યપ્રતિપાદિતેન એષઃ કિં મથ્નીયાદિતિ સન્દેહેન હેતુનેત્યર્થઃ ।
ઉત્પ્રેક્ષ્યત ઇતિ ।
કમ્પેન કાર્યેણ નિમિત્તેન ઉક્તસન્દેહરૂપો હેતુઃ પયોધાવુત્પ્રેક્ષ્યતે ।
યદ્વા---જલચાઞ્ચલ્યરૂપઃ કમ્પઃ ઉક્તસન્દેહહેતુકવેપથુત્વેનોત્પ્રેક્ષ્યત ઇતિ ભાવઃ ।
સઙ્કરાદિતિ ।
એકવાક્યાનુપ્રવેશસઙ્કરાદિત્યર્થઃ ।
ઇત્યેવંવિધે વિષયે ઽનુરણનરૂપરૂપકાશ્રયેણ કાવ્યચારુત્વવ્યવસ્થાનાદ્રૂપકધ્વનિરિતિ વ્યપદેશો ન્યાય્યઃ ।
દ્રપકધ્વનિરિતિ વ્યપદેશો ન્યાય્યઃ ।
ઉપમાધ્વનિર્યથા----
વીરાણં રમૈ ઘુસિણરુણમ્મિ ણ તદા પિઆથણુચ્છઙ્ગે ।
દિઠ્ઠી રિઉગઅકુમ્ભત્થલમ્મિ જહ બહલસિન્દૂરે ॥
લોચનમ્ તસ્ય નૃપતેર્ધ્વન્યતે ।
યદ્યપિ ચાત્ર વ્યતિરેકો ભાતિ, તથાપિ સ પૂર્વવાસુદેવસ્વરૂપાત્, નાદ્યતનાત્ ।
અદ્યતનત્વે ભગવતો ઽપિ પ્રાપ્તશ્રીકત્વેનાનાલસ્યેન સકલદ્વીપાધિપતિ વિજયિત્વેન ચ વર્તમાનત્વાત્ ।
ન ચ સન્દેહોત્પ્રેક્ષાનુપપત્તિબલાદ્રૂપકસ્યાક્ષેપઃ, યેન વાચ્યાલઙ્કારોપસ્કારકત્વં વ્યઙ્ગ્યસ્ય ભવેત્ ।
યો યો ઽસમ્પ્રાપ્તલક્ષ્મીકો નિર્વ્યાજવિજિગીષાક્રાન્તઃ સ સ માં મથ્નીયાદિત્યાદ્યર્થસમ્ભાવનાત્ ।
ન ચ પુનરપીતિ પૂર્વામિતિ ભૂય ઇતિ ચ શબ્દૈરયમાકૃષ્ટો ઽર્થઃ ।

પુનરર્થસ્ય ભૂયોર્થસ્ય ચ કર્તૃભેદે ઽપિ સમુદ્રૈક્યમાત્રેણાપ્યુપપત્તેઃ ।
યથા પૃથ્વી પૂર્વં કાર્તવીર્યેણ જિતા પુનરપિ જામદગ્ન્યેનેતિ ।
પૂર્વા નિદ્રા ચ સિદ્ધા રાજપુત્રાદ્યવસ્થાયામપીતિ સિદ્ધં રૂપકધ્વનિરેવાયમિતિ ।
શબ્દવ્યાપારં વિનૈવાર્થસૌન્દરયબલાદ્રૂપણાપ્રતિપત્તેઃ ।
બાલપ્રિયા તેને સઙ્કરેણ ।
વાસુદેવરૂપતેતિ ।
ભગવદ્વાસુદેવાભેદ ઇત્યર્થઃ ।
વ્યતિરેકો ભાતીતિ ।
પ્રાપ્તશ્રીકત્વાદિના રાજ્ઞો વાસુદેવાદ્વ્યતિરેકો ભાતીત્યર્થઃ ।
તથાચ કથમભેદભાનં ભવતીતિ ભાવઃ ।
સઃ વ્યતિરેકઃ ।
વૂર્વવાસુદેવસ્વરૂપાદિતિ ।
પૂર્વં મથનોદ્યુક્તો નિદ્રોન્મુખઃ સેતુબન્ધનોદ્યુક્તશ્ચ યો વાસુદેવઃ તત્સ્વરૂપાદિત્યર્થઃ ।
નાદ્યતનાદિતિ ।
સ ભાતીત્યનુષઙ્ગઃ ।
અત્ર હેતુમાહ---અદ્યતનત્વ ઇત્યાદિ ।
વર્તમાનત્વાદિતિ વિશિષ્ટત્વાદિત્યર્થઃ ।
તથાચૈતદ્વચનકાલીનતથાવિધવાસુદેવાદ્વ્યતિરેકો ન ભાતીતિ તદભેદો ઽત્ર ધ્વન્યત ઇતિ ભાવઃ ।
નન્વત્ર નિશિ વાસુદેવત્વપ્રતીતિ વિના પયોધેરુક્તવિતર્કા ન ધટન્ત ઇત્યસ્તદ્વ્યઙ્ગ્યં તદુપપાદકતયા ગુણીભૂતમિતિ શઙ્કાં પરિહરતિ---ન ચેત્યાદિ ।
યેનેતિ ।
અનુપપત્તિમૂલકાક્ષેપેણેત્યર્થઃ ।
વાચ્યાલઙ્કારેતિ ।
સસન્દેહોત્પ્રેક્ષાસઙ્કરેત્યર્થઃ ।
નાક્ષેપ ઇત્યત્ર હેતુમાહ---યો ય ઇત્યાદિ ।
વાસુદેવ ઇવ અસમ્પ્રાપ્તલક્ષ્મીકો યો યો જનઃ, સ સ માં મથ્નીયાત્ ।
નિર્વ્યાજવિજિગોષાક્રાન્તો યો યઃ, સ સ મયિ સેતું બધ્નીયાદિત્યાદિસંશયસમ્ભવાદિત્યર્થઃ ।
સ્વોક્ત્યા વ્યઙ્ગ્યાવિષ્કરણમાશઙ્ક્ય પરિહરતિ---ત ચેત્યાદિ ।
અયમર્થ ઇતિ ।
રાજ્ઞો વાસુદેવત્વમિત્યર્થઃ ।
ઇતીતિ હેતૌ ।
અયં રૂપકધ્વનિરેવેતિ સિદ્ધમિત્યન્વયઃ ।
અત્ર હેતુમાહ---શબ્દેતિ ।
શબ્દવ્યાપારઃ અભિધા ।
ક્વચિત્ ગ્રન્થે પ્રાપ્તશ્રીરિત્યસ્યાનન્તરં યથા વા ઽજ્યોત્સ્નાપૂરેઽત્યાદિ પાઠો દૃશ્યતે, સ લોચનમ્ યથા ચ---- જ્યોત્સ્નાપૂરપ્રસરધવલે સૈકતે ઽસ્મિન્સરય્વા વાદદ્યૂતં સુચિરમભવત્સિદ્ધયૂનોઃ કયોશ્ચિત્ ।
એકો ઽવાદીત્પ્રથમનિહતં કેશિનં કંસમન્યો મત્વા તત્તવં કથય ભવતા કો હતસ્તત્ર પૂર્વમ્ ॥
ઇતિ કેચિદુદાહરણમત્ર પઠન્તિ, તદસત્ ; ભવતેત્યનેન શબ્દબલેનાત્ર, ત્વં વાસુદેવ ઇત્યર્થસ્ય સ્ફુટીકૃતત્વાત્ ।
લાવણ્યં સંસ્થાનમુગ્ધિમા, કાન્તિઃ પ્રભા તાભ્યાં પરિપૂરિતાનિ સંવિભક્તનિ હૃદ્યાનિ સમ્પાદિતાનિ દિઙ્મુખાનિ યેન ।
અધુના કોપકાલુષ્યાદનન્તરં પ્રસાદૌન્મુખ્યેન ।
સ્મેરેરિષદ્વિહસનશીલે તરલાયતે પ્રસાદાન્દોલનવિકાસસુન્દરે અક્ષિણી યસ્યાસ્તસ્યા આમન્ત્રણમ્ ।
અથ ચાધુના ન એતિ, વૃત્તે તુ ક્ષણાન્તરે ક્ષોભમગમત્ ।

કોપકષાયપાટલં સ્મેરં ચ તવ મુખં સન્ધ્યારુણપૂર્ણશશધરમણ્ડલમેવેતિ ભાવ્યં ક્ષોભેણ ચલચિત્તતયા સહૃદયસ્ય ।
ન ચૈતિ તત્સુવ્યક્તમન્વર્થતાયં જલરાશિર્જડ્યસઞ્જયઃ ।
જલાદયઃ શબ્દા ભાવાર્થપ્રધાના બાલપ્રિયા ત્વપપાઠ ઇત્યાહ---યથોચેત્યાદિ ।
તદસદિત્યત્ર હેતુમાહ---ભવતેત્યાદિ ।
સ્ફુટીકૃતત્વાદિતિ ।
ભવચ્છબ્દાર્થસ્ય વર્ણ્યસ્ય રાજ્ઞો હનનકર્તૃત્વોક્ત્યા તસ્ય વાસુદેવાભેદો યતઃ સ્ફુજીકૃતસ્તસ્માદિત્યર્થઃ ।
તથાચાત્ર વ્યઙ્ગ્યં ગુણીભૂતમિતિ ભાવઃ ।
પૌનરુક્ત્યપરિહારાય લાવણ્યપદેનાત્ર વિવક્ષિતમર્થં વ્યાચષ્ટે---સંસ્થાનેતિ ।
આકૃતિસૌન્દર્યમિત્યર્થઃ ।
ઽસંવિભક્તાનીઽત્યસ્યૈવ વિવરણં હૃદ્યાનીત્યાદિ ।
દિઙ્મુખાનીતિ ।
દિશામારમ્ભદેશા ઇત્યર્થઃ ।
યેષુ મુખસ્ય સ્વદૃષ્ટિદ્વારા સમ્બન્ધસ્તાનિ દિઙ્મુખાનીતિ ભાવઃ ।
ઽઅધુનેઽત્યસ્ય ઽસ્મેરેઽ ઇત્યનેન સમ્બન્ધ ઇતિ વ્યાચષ્ટે---કોપેત્યાદિ ।
પ્રસાદેતિ ।
પ્રસાદેન યાવાન્દોલનવિકાસૌ તાભ્યાં સુન્દરે ઇત્યર્થઃ ।
વ્યઙ્ગ્યાનુગણમર્થાન્તરં ચાહ---અથ ચેત્યાદિ ।
અધુનેત્યસ્ય ન એતિ ઇત્યનેનાપિ સમ્બન્ધ ઇતિ ભાવઃ ।
અધુના નૈતીત્યનેન ગમ્યમર્થાન્તરં દર્શયતિ---વૃત્તે ત્વિત્યાદિ ।
વૃત્તે ગતે ।
ક્ષણાન્તરે ક્ષણવિશેષે, ચન્દ્રોદયકાલે ઇતિ યાવત્ ।
ક્ષોભમગમદિતિ ।
પયોધિરિતિ શેષઃ ।
પયોધેઃ ક્ષોભો દૃષ્ટ ઇતિ ભાવઃ ।
રૂપકધ્વનિં દર્શયતિ---કોપેત્યાદિ ।
ઇતીતિ હેતૌ ।
તથાવિધસ્ય મુખસ્ય તથાવિધચન્દ્રમણ્જલાભિન્નત્વાદિત્યર્થઃ ।
તદ્દર્શનાદિતિ યાવત્ ।
ભાવ્યમિત્યાદિ ।
સહૃદયસ્ય મદનવિકારત્મકચિત્તચાઞ્ચલ્યરૂપેણ ક્ષોભેણ ભાવ્યમિત્યર્થઃ ।
પયોધેસ્તુ સલિલોલ્લાસલક્ષણઃ ક્ષોભઃ ।
દ્વયોઃ ક્ષોભયોરત્રાભેદાધ્યવસાયઃ ।
ક્ષોભપદસ્ય ચિત્તચાઞ્ચલ્યમાત્રાર્થકત્વે તુ મુખસ્ય સૌન્દર્યાતિશય એવ ધ્વનેન્ન ચન્દ્રાભેદઃ ।
અતશ્ચન્દ્રોદયકાર્યભૂતસલિલોલ્લાસરૂપક્ષોભાર્થકત્વમપિ વિવક્ષિતમ્ ।
ન ચૈતીતિ ।
પયોધિઃ ક્ષોભમિતિ શેષઃ ।
તદિતિ ।
ક્ષોભપ્રાપ્ત્યભાવાદિત્યર્થઃ ।
જાડ્યસઞ્ચય લોચનમ્ ઇત્યુક્તં પ્રાક્ ।
અત્ર ચ ક્ષોભો મદનવિકારાત્મા સહૃદયસ્ય ત્વન્મુખાવલોકનેન ભવતીતીયત્યભિધાયા વિશ્રાન્તતયા રૂપકં ધ્વન્યમાનમેવ ।

વાચ્યાલઙ્કારશ્ચાત્ર શ્લેષઃ, સ ચ ન વ્યઞ્જકઃ ।
અનુરણનરૂપં યદ્રૂપકમર્થશક્તિવ્યઙ્ગ્યં તદાશ્રયેણેહ કાવ્યસ્ય ચારુત્વં વ્યવતિષ્ઠતે ।
તતસ્તેનૈવ વ્યપદેશ ઇતિ સમ્બન્ધઃ ।
તુલ્યોજનત્વાદુપમાધ્વન્યુદાહરણયોર્લક્ષણં સ્વકણ્ઠેન ન યોજિતમ્ ।
વીરાણાં રમતે ઘુસૃણારુણે ન તથા પ્રિયાસ્તનોત્સઙ્ગે ।
દૃષ્ટી રિપુગજકુમ્ભત્થલે યથા બહલસિન્દૂરે ॥
પ્રસાધિતપ્રિયતમાશ્વાસનપરતયા સમનન્તરીભૂતયુદ્ધત્વરિતમનસ્કતયા ચ દોલાયમાનદૃષ્ટિત્વે ઽપિ યુદ્ધે ત્વરાતિશય ઇતિ વ્યતિરેકો વાચ્યાલઙ્કારઃ ।
તત્ર તુ યેયં ધ્વન્યમાનોપમા પ્રિયાકુચકુઙ્મલાભ્યાં સકલજનત્રાસકરેષ્વપિ શાત્રવેષુ મર્દનોદ્યતેષુ રાજકુમ્ભસ્થલેષુ બાલપ્રિયા ઇતિ ।
આશ્રયાશ્રયિણોરભેદાધ્યવસાયેનોક્તિઃ ।
મન્યે ઇત્યનેનાસ્ય સમ્બન્ધઃ ।
નિશ્ચિનોમિતિ તદર્થઃ. ।
તથાવિધે મુખે પ્રકાશમાને ક્ષોભપ્રાપ્ત્યભાવાત્, જનૈરુચ્યમાનં મહજ્જાડ્યં પયોધેર્નિશ્ચિનોમિત્યર્થઃ ।
અત્રાપિ જાડ્યપદાર્થસ્યાનાભિજ્ઞત્વસ્ય જલસ્ય ચૈક્યાધ્યવસાયો બોધ્યઃ ।
ભાવાર્થપ્રધાના ઇતિ ।
પ્રાધાન્યેન જાડ્યાદ્યર્થવાચકા ઇત્યર્થઃ ।
વ્યઙ્ગ્યસ્યોક્તસ્ય વાચ્યસિદ્ધ્યઙ્ગત્વં નિરાકુર્વન્ ધ્વનિં વ્યવસ્થાપયતિ--અત્ર ચેત્યાદિ ।
ત્વન્મુખાવલોકનેનેતિ ।
સપ્તમ્યન્તતયાપિ પાઠઃ ।
ઇયતીતિ ।
તથાવિધક્ષોભપ્રાપ્ત્યભાવાત્ પયોનિધિર્જડરાશિરિતિ નિશ્ચિનોમિ ઇત્યેતાવત્યર્થે ઇત્યર્થઃ ।
રૂપકમિતિ ।
નાયિકામુખે પૂર્ણચન્દ્રાભેદ ઇત્યર્થઃ ।
શ્લેષ ઇતિ ।
જડશબ્દગતશ્લેષ ઇત્યર્થઃ ।
ન વ્યઞ્જક ઇતિ તસ્યોક્તરૂપકધ્વનાવનુપયોગાદિતિ ભાવઃ ।
અનુરણનરૂપરુપકેત્યાદિ વ્યાચષ્ટે--અનુરણનરૂપં યદ્રૂપકમિત્યાદિ ।
નનુ વૃત્તૌ વીરાણામિત્યુદાહરણયોરુપમાધ્વનિઃ સ્વશબ્દેન કુતતો ન યોજિત ઇત્યત આહ--તુલ્યેત્યાદિ ।
સ્વકએઠન સ્વવચનેન ।
વીરાણામિતિ ।
વિરાણાં દૃષ્ટિર્યથા બહલસિન્દૂરે રિપુગજકુમ્ભસ્થલે રમતે, તથા ઘુસૃણારુણે પ્રિયાસ્તનોત્સઙ્ગે ન સમતે ઇત્યન્વયઃ ।
ઘુસૃણં કુઙ્કુમમ્ ।
વિવૃણોતિ---પ્રસાધિતેત્યાદિ ।
પ્રસાધિતા અલઙ્કૃતા ।
સમાશ્વાસનં સમ્ભોગેનાનન્દનમ્ ।
સમનન્તરીભૂતેતિ ।
પ્રત્યાસન્નેત્યર્થઃ ।
ડોલાયમાના ચઞ્ચલા ।
ઇતિ વ્યતિરેકો વાચ્યાલઙ્કાર ઇતિ ।
વીરાણાં દૃષ્ટેઃ પ્રિયાતનોત્સઙ્ગરમણાપેક્ષયા રિપુગજકુમ્ભસ્થલરમણે ઽતિશયસ્ય પ્રતિપાદનાત્ સમ્ભોગત્વરાપેક્ષયા યુદ્ધે ત્વરાતિશયો ગમ્યત ઇતિ તસ્ય વાચ્યાયમાનત્વાત્ વાચ્યલઙ્કારતા ।
યદ્વા---ઇતિ વ્યતિરેક ઇત્યસ્ય ઇત્યર્થવ્યઞ્જકો વ્યતિરેક ઇત્યર્થઃ ।

સ ચ પૂર્વોક્તઃ ।
અત્રોપમાધ્વનિં વિવૃણોતિ --તત્ર ત્વિત્યાદિ ।
તત્ર તદ્વચને ।
યેયમિત્યાદિ----ગજકુમ્ભસ્થલેષુ ઇત્યસ્ય ઉપમેત્યનેન સમ્બન્ધઃ ।
ગજકુમ્ભસ્થલાનુયોગિકા પ્રિયાકુચકુઙ્મલપ્રતિયોગિકા ધ્વન્યમાના યેયમુપમેત્યર્થઃ ।
અસ્યાઃ પ્રાધાન્યં વિવૃણોતિ---સકલેત્યાદિ ।
એતાનિ કુમ્ભસ્થલવિશેષણાનિ વસ્તુસ્થિતિકથનપરાણિ ।
યથા વા મમૈવ વિષમબાણલીલાયામસુરપરાક્રમણે કામદેવસ્ય---
તં તાણ સિરિસહોઅરરઅણાહરણમ્મિ હિઅઅમેક્કરસમ્ ।
બિમ્બાહરે પિઆણં ણિવેસિઅં કુસુમબાણેન ॥
(તત્તેષાં શ્રીસહોદરરત્નાહરણે હૃદયમેકરસમ્ ।
બિમ્બાધરે પ્રિયાણાં નિવેશિતં કુસુમબાણેન ॥
ઇતિ છાયા ) આક્ષેપધ્વનિર્યથા---- સ વક્તુમખિલાન્ શક્તો હયગ્રીવાશ્રિતાન્ ગુણાન્ ।
યો ઽમ્બુકુમ્ભૈઃ પરિચ્છેદં જ્ઞાતું શક્તો મહોદધેઃ ॥
લોચનમ્ તદ્વશેન રતિમાદદાનાનામિવ બહુમાન ઇતિ સૈવ વીરતાતિશયચમત્કારં વિધત્ત ઇત્યુપમાયાઃ પ્રાધાન્યમ્ ।
અસુરપરાક્રમણ ઇતિ ।
ત્રૈલોક્યવિજયો હિ તત્રાસ્ય વર્ણ્યતે ।
તેષામસુરાણાં પાતાલવાસિનાં યૈઃ પુનઃ પુનરિન્દ્રપુરાવમર્દનાદિ કિં કિં ન કૃતં તદ્ધૃદયમિતિ યત્તેભ્યસ્તેભ્યો ઽતિદુષ્કરેભ્યો ઽપ્યકમ્પનીયવ્યવસાયં તચ્ચ ।
શ્રીસહોદરાણામત એવાનિર્વાચ્યોત્કર્ષાણામિત્યર્થઃ ।
તેષાં રત્નાનામા સમન્તાદ્ધરણે એકરસં તત્પરં યદ્ધૃદયં તત્કુસુમબાણેન સુકુમારતરોપકરણસમ્ભારેણ પ્રિયાણાં બિમ્બાધરે નિવેશિતમ્ તદવલોકનપરિચુમ્બનદર્શનમાત્રકૃતકૃત્યતાભિમાનયોગિ તેનકામદેવેન કૃતમ્ ।
તેષાં હૃદયં યદત્યન્તં વિજિગીષાજ્વલનજાજ્વલ્યમાનમભૂદિતિ યાવત્ ।
અત્રાતિશયોક્તિર્વાચ્યાલઙ્કારઃ ।
બાલપ્રિયા શાત્રવેષુ શત્રુભૂતેષુ, શત્રુમસમ્બન્ધિષુ વા ।
અપિશબ્દો રતિબહુમાનોત્પત્તૌ વિરોધં દ્યોતયતિ ।
ગજકુમ્ભસ્થલેષ્વિત્યસ્ય રતિમિત્યનેન બહુમાન ઇત્યનેન ચ સમ્બન્ધઃ ।
તદ્વશેન ઉપમાવશેન ।
રતિં પ્રીતિમ્ ।
આદદાનાં બિભ્રતામ્ ।
ઇવેતિ પ્રતીતૌ ।
બહુમાન ઇતિ ।
પ્રિયાકુચકુઙ્મલસાદૃશ્યેન ગજકુમ્ભસ્થલેષુ પ્રીતિં બિભ્રતાં વીરાણાં તેષુ બહુમતિરિવેત્યર્થઃ ।
રતિમાદદાનામનુરક્તાનમિવેત્યર્થ ઇતિ વા ।
ઇતીતિ હેતૌ ।
સૈવ ઇક્તોપમૈવ ।
વીરતેતિ ।
પ્રતીયમાનો યો ભટાનાં વીર્યાતિશયસ્તસ્ય યશ્ચમત્કારઃ ચમત્કારકારિત્વં તમિત્યર્થઃ ।
વિધત્તે સમ્પાદયતિ ।
ઇતીતિ હેતૌ ।
વીરરસોપસ્કારકત્વેનેત્યર્થઃ ।
તત્રાસ્યેતિ ।

વિષમબાણલીલાયાં કામસ્યેત્યર્થઃ ।
ઽતેષાઽ મિત્યસ્યૈવ વિવરણમ્---યૈરિત્યાદિ ।
તદિત્યસ્ય વ્યાખાયાનં યત્તેભ્ય ઇત્યાદિ ।
અકમ્પનીયેતિ ।
અચાલનીયેત્યર્થઃ ।
ગમ્યર્થકથનમ્---અનિર્વાચ્યેત્યાદિ ।
સુકુમારેત્યાદિ ચ ।
ઽબિમ્બાધરે નિવેશિતમ્ઽ ઇત્યસ્ય ભાવાર્થમાહ---તદિત્યાદિ ।
તેષાં હૃદયં યદિત્યાદિના પૂર્વાર્ધભાવાર્થકથનં તદિતિ શેષઃ ।
તત્તેન કામદેવેન તદવલોકનપરિચુમ્બનદર્શનમાનકૃતકૃત્યતાભિમાનયોગિ કૃતમિતિ સમ્બન્ધઃ ।
અત્રાતિશયોક્તિરિતિ ।
અત્રાતિશયોક્ત્યા હયગ્રીવગુણાનામવર્ણનીયતાપ્રતિપાદનરૂપસ્યાસાધારણતદ્વિશેષપ્રકાશનપરસ્યાક્ષેપસ્ય પ્રકાશનમ્ ।
અર્થાન્તરન્યાસધ્વનિઃ શબ્દશક્તિમૂલાનુરણનરૂપવ્યઙ્ગ્યો ઽર્થક્તિમૂલાનુરણનરૂપવ્યઙ્ગ્યશ્ચ સમ્ભવતિ ।
તત્રાદ્યસ્યોદાહરણમ્---
દેવ્વાએત્તમ્મિ ફલે કિં કીરૈ એત્તિઅં પુણા ભણિમો ।
કઙ્કિલ્લપલ્લવાઃ પલ્લવાણં અણ્ણાણ ણ સરિચ્છા ॥
લોચનમ્ પ્રતીયમાના ચોપમા ।
સકલરત્નસારતુલ્યો બિમ્બાધર ઇતિ હિ તેષાં બહુમાનો વાસ્તવ એવ ।
અત એવ ન રૂપકધ્વનિઃ ।
રૂપકસ્યારોપ્યમાણત્વેનાવાસ્તવત્વાત્ ।
તેષામસુરાણાં વસ્તુવૃત્ત્યૈવ સાદૃશ્યં સ્ફુરતિ ।
તદેવ ચ સાદૃશ્યં ચમત્કારહેતુઃ પ્રાધાન્યેન ।
અતિશયોક્ત્યેતિ ।
વાચ્યાલઙ્કારરૂપયેત્યર્થઃ ।
અવર્ણનીયતાપ્રતિપાદનમેવાક્ષેપસ્ય રૂપમિષ્ટપ્રતિષેધાત્મકત્વાત્ ।
તસ્ય પ્રાધાન્યં વિશેષણદ્વારેણાહ---અસાધારણેતિ ।
સમ્ભવતીત્યનેન પ્રસઙ્ગાચ્છબ્દશક્તિમૂલસ્યાત્ર વિચાર ઇતિ દર્શયતિ ।
બાલપ્રિયા નિમિત્તતો વચો યત્તુ લોકાતિક્રાન્તગોચરમ્ ।
ભેદે ઽનન્યત્વમન્યત્ર નાનાત્વં યત્ર બધ્યતે ॥
તથા સમ્ભાવ્યમાનાર્થનિબન્ધે ઽતિશયોક્તિગીઃ ।
ઇત્યાદિના તલ્લક્ષણમુક્તમુદ્ભટાદિભિઃ ।
રત્નાહરણે એકરસં યદ્ધૃદયં તદ્બિમ્બધરે નિવેશિતમિતિ વસ્તુતો ભિન્નયોરન્તઃકરણવૃત્તિવિશેષાત્મકયોઃ હૃદયયોરૈક્યમત્ર પ્રતિપાદિતમિતિ ભેદે અભેદરૂપાતિશયોક્તિરિત્યર્થઃ ।
નિવેશનાસમ્બન્ધે ઽપિ તત્સમ્બન્ધકથનાત્ સમ્બન્ધાતિશયોક્તિર્વા ।
પ્રતીયમાનેતિ ।
ધ્વન્યમાનેત્યર્થઃ ।
ઉક્તં વિવૃણોતિ---સકલેત્યાદિ ।
સમુપાદેયત્વાદિતા રત્નાસારતુલ્યત્વમ્ ।
અત એવ વક્ષ્યમાણાદેવ ।
રૂપકસ્યારોપ્યમાણત્વેનેતિ ।
રત્નસારરૂપોપમાનાભેદસ્ય કલ્પિતત્વેનેત્યર્થઃ ।

રૂપકસ્યોપચારત્વેનેતિ ચ પાઠઃ ।
સાદૃશ્યમિતિ ।
બિમ્બાધરે રત્નસારસાદૃશ્યમિત્યર્થઃ ।
વૃત્તૌ ઽઅનતિશયોક્ત્યેઽત્યુક્તં તદ્વિવૃણોતિ---વાચ્યેત્યાદિ ।
વાચ્યાલઙ્કારરૂપયેતિ ।
ઽયો ઽમ્બુકુમ્ભૈરિઽત્યાદિના સમ્ભાવ્યમાનાર્થનિબન્ધનાદિતિ ભાવઃ ।
અવર્ણનીયતાપ્રતિપાદનમેવેત્યત્ર હેતુમાહ---ઇષ્ટેતિ ।
ઇષ્ટમત્ર વર્ણનીયત્વપ્રતિપાદનમિતિ ભાવઃ ।
ઽઅસાધારણેઽત્યાદિકથનસ્ય ફલં દર્શયતિ--તસ્યેત્યાદિવિશેષણદ્વારેણ તસ્ય પ્રાધાન્યમાહેત્યન્વયઃ ।
અત્ર ઽયો ઽમ્બુકુમ્ભૈરિઽત્યાદ્યતિશયોક્ત્યા હયગ્રીવગુણાનામવણનીયત્વપ્રતિપાદનરૂપાક્ષેપો ધ્વન્યતે, તેન તદ્ગુણાનામસાધારણો વિશેષશ્ચેતિ ભાવઃ ।
વૃત્તૌ ઽશબ્દશક્તીઽત્યાદ્યુક્તૌ કા સઙ્ગતિરિત્યત આહ---સમ્ભવતીત્યાદિ ।
અત્રેતિ ।
પદપ્રકાશશ્ચાયં ધ્વનિરિતિ વાક્યસ્યાર્થાન્તરતાત્પર્યે ઽપિ સતિ ન વિરોધઃ ।
દ્વિતીયસ્યોદાહરણં યથા---
હિઅઅટ્ટાવિઅમણ્ણું અવરુણ્ણમુહં હિ મં પસાઅન્ત ।
અવરદ્ધસ્ય વિ ણ હુ દે પહુજાણઅ રોસિઉં સક્કમ્ ॥
(હૃદયસ્થાપિતમન્યુમપરોષમુખીમપિ માં પ્રસાદયન્ ।
અપરાદ્ધસ્યાપિ ન ખલુ તે બહુજ્ઞ રોષિતું શક્યમ્ ॥
ઇતિ છાયા) લોચનમ્ દૈવાયત્તે ફલે કિં ક્રિયતામેતાવત્પુનર્ભણામઃ ।
રક્તાશોકપલ્લવાઃ પલ્લવાનામન્યેષાં ન સદૃશાઃ ॥
અશોકસ્ય ફલમામ્રાદિવન્નાસ્તિ, કિં ક્રિયતાં પલ્લવાસ્ત્વતીવ હૃદ્યા ઇતીયતાભિધા સમાપ્તૈવ ।
અત્ર ફલશબ્દસ્ય શક્તિવશાત્સમર્થકમસ્ય વસ્તુનઃ પૂર્વમેવ પ્રતીયતે ।
લોકોત્તરજિગીષાતદુપાયપ્રવૃત્તસ્યાપિ હિ ફલં સમ્પલ્લક્ષણં દૈવાયત્તં કદાચિન્ન ભવેદપીત્યેવંરૂપં સામાન્યાત્મકમ્ ।
નન્વસ્ય સર્વવાક્યસ્યાપ્રસ્તુતપ્રશંસા પ્રાધાન્યેન વ્યઙ્ગ્યા તત્કથમર્થાન્તરન્યાસસ્ય વ્યઙ્ગ્યતા, દ્વયોર્યુગપદેકત્ર પ્રાધાન્યાયોગાદિત્યાશઙ્ક્યાહ---પદપ્રકાશેતિ ।
સર્વો હિ ધ્વનિપ્રપઞ્ચઃ પદપ્રકાશો વાક્યપ્રકાશશ્ચેતિ યક્ષ્યતે ।
તત્ર બાલપ્રિયા અર્થશક્તિમૂલવિચારે ઇત્યર્થઃ ।
કિં ક્રિયતામિત્યન્તસ્ય વિવરણમ્---અશોકસ્યેત્યાદિ ।
ઉત્તરાર્ધવિવરણમ્----પલ્લવા ઇત્યાદિ ।
ઇયતેતિ ।
ઉક્તાર્થમાત્રેણેત્યર્થઃ ।
ધ્વનિં વિવૃણોતિ---અત્રેત્યાદિ ।
અત્ર ઇત્યેવંરૂપં સામાન્યાત્મકં અસ્ય વસ્તુનઃ સમર્થકં ફલશબ્દસ્ય શક્તિવશાત્પૂર્વમેવ પ્રતીયત ઇત્યન્વયઃ ।
દૈવાયત્તે હિ ફલે કિં ક્રિયતામિત્યત્ર ફલશબ્દઃ પ્રકરણવશાત્ સસ્યરૂપમર્થમભિધયા વક્તિ, તતશ્ચાશોકસ્ય ફલં નાસ્તીતિ પ્રસ્તુતાર્થો લભ્યતે, પુનશ્ચ ફલશબ્દશ્શક્તિમૂલધ્વનિના સમ્પદાત્મકપ્રયોજનરૂપમર્થં બોધયતિ, તતશ્ચ સર્વેષાં સમ્પદો દૈવાયત્તાઃ કદાચિન્ન ભવેયુરપીતિ સામાન્યરૂપો ઽર્થઃ પૂર્વોક્તપ્રસ્તુતાર્થસ્ય સમર્થકો લભ્યત ઇત્યર્થઃ ।
પૂર્વમેવ પ્રતીયતે ઇત્યસ્ય દૈવાયત્તે હિ ફલે ઇત્યસ્ય શ્રવણકાલ એવ પ્રતીયત ઇત્યર્થઃ ।
ઽપદપ્રકાશઽ ઇત્યાદિગ્રન્થમવતારયતિ---નન્વિત્યાદિ ।
અપ્રસ્તુતપ્રશંસેતિ ।
ઉપાયપ્રવૃત્તસ્યાપિ સમ્પલ્લક્ષણં ફલમલબ્ધવતઃ કસ્યચિદ્રાજાદેઃ ગુણપ્રશંસારૂપઃ પ્રસ્તુતાર્થ ઇત્યર્થઃ ।
પ્રાધાન્યેન વ્યઙ્ગ્યેતિ ।
અપ્રસ્તુતપ્રશંસાસ્થલેપ્રસ્તુતાર્થો વ્યઙ્ગ્યઃ, સ ક્વચિત્ પ્રધાનઞ્ચેતિ પ્રથમોદ્યોતે ઉક્તમ્ ।
અર્થાન્તરન્યાસસ્ય વ્યઙ્ગ્યતેતિ ।

પ્રાધાન્યેનેત્યનુષજ્યતે ।
કુત ઇત્યત્રાહ---દ્વયોરિત્યાદિ ।
ભાવાર્થમાહ---સર્વો હીત્યાદિ ।
વાક્યે ત્વપ્રસ્તુતપ્રશંસેતિ ।
પ્રાધાન્યેન વ્યઙ્ગ્યેતિ શેષઃ ।
નન્વેવં સતિ કથમત્ર વ્યવહાર હત્યત અત્ર હિ વાચ્યવિશેષેણ સાપરાઘસ્યાપિ બહુજ્ઞસ્ય કોપઃ કર્તુમશક્ય ઇતિ સમર્થકં સામાન્યમન્વિતમન્યત્તાત્પર્યેણ પ્રકાશતે ।
લોચનમ્ ફલપદે ઽર્થાન્તરન્યાસધ્વનિઃ પ્રાધાન્યેન ।
વાક્યે ત્વપ્રસ્તુતપ્રશંસા ।
તત્રાપિ પુનઃ ફલપદોપાત્તસામર્થ્યસમર્થકભાવપ્રાધાન્યમેવ ભાતીત્યર્થાન્તરન્યાસધ્વનિરેવાયમિતિ ભાવઃ ।
હૃદયે સ્થાપિતો ન તુ બહિઃ પ્રકટતો મન્યુર્યયા ।
અત એવાપ્રદર્શિતરોષમુખીમપિ માં પ્રસાદયન્ હે બહુજ્ઞ, અપરાદ્ધસ્યાપિ તવ ન ખલુ રોષકરણં શક્યમ્ ।
અત્ર બહુજ્ઞેત્યામન્ત્રણાર્થે વિશેષે પર્યવસિતઃ ।
અનન્તરં તુ તદર્થપર્યાલોજનાદ્યત્સામાન્યરૂપં સમર્થકં પ્રતીયતે તદેવ ચમત્કારકારિ ।
સા હિ ખણ્ડિતા સતી વૈદગ્ધ્યાનુનીતા તં પ્રત્યસૂયાં દર્શયન્તીત્થમાહ ।
યઃ કશ્ચિદ્બહુજ્ઞો ધૂર્તઃ સ એવં સાપરાધો ઽપિ સ્વાપરાધાવકાશમાચ્છાદયતીતિ મા ત્વમાત્મનિ બહુમાનં મિથ્યા ગ્રહીરિતિ ।
અન્વિતમિતિ ।
વિશેષે સામાન્યસ્ય સંબદ્ધત્વાદિતિ ભાવઃ ।
બાલપ્રિયા આહ---તત્રાપીત્યાદિ ।
ફલેતિ ।
ફલપદોપાત્તૌ યૌ સમર્થ્યસમર્થકાવર્થૌ તયોર્ભાવસ્ય પ્રાધાન્યમિત્યર્થઃ ।
ભાતિ સહૃદયાનાં સ્ફુરતિ ।
અર્થાન્તરેત્યાદિ ।
ઽપ્રાધાન્યેન વ્યપદેશા ભવન્તીઽતિ ન્યાયેનાર્થાન્તરન્યાસધ્વનિવ્યવહાર એવાત્રેતિ ભાવઃ ।
કસ્યાશ્ચિદન્તર્ગતરોષાયા અનાવિષ્કૃતરોષચિહ્નાયાઃ કૃતાગસા વલ્લભેન પ્રસાદ્યમાનાયાઃ તં પ્રતિવચનમ્--હૃદયેત્યાદિ ।
વિવૃણોતિ--હૃદયે સ્થાપિત ઇત્યાદિ ।
પ્રસાદયન્નિતિ સમ્બુદ્ધ્યન્તમ્ ।
યદ્વા--ત્વમસીતિ શેષઃ ।
ન ખલુરોષકરણં શક્યમિતિ ।
મયેતિ શેષઃ ।
હે બહુજ્ઞ ! યતસ્ત્વં માં પ્રસાદયન્નસિ, અતો ઽપરાદ્ધમપિ ત્વાં પ્રતિ રોષં કર્તું ન શક્નોમીત્યર્થઃ ।
ઽબહુજ્ઞસ્યેઽતિ ।
બહુજ્ઞં પ્રતીત્યર્થઃ ।
ઽઅશક્યઽ ઇતિ ।
કેનાપ ન શક્ય ઇત્યર્થઃ ।
સ્વવૈદુગ્ધ્યેન સ્વાપરાધ્સ્ય તેન પ્રચ્છાદનાદિતિ ભાવઃ ।
ઽઇતીઽતિ ।
એવંરૂપમિત્યર્થઃ ।
ઽસમર્થકં સમાનમ્ઽ ઇત્યસ્ય વિશેષણમ્ ઽઅન્વિતમન્યદિઽતિ ચ ।
ઽતાત્પર્યેણ પ્રકાશતઽ ઇતિ ।
ધ્વનતીત્યર્થઃ ।

વૃત્ત્યુક્તમેવાર્થ વિવૃણોતિ---અત્રેત્યાદિ ।
વિશેષે પર્યવસિત ઇતિ ।
નાહમપરાધી નાહમન્યાં ચિન્તયામિ, ત્વદેકાસક્તે મયિ પ્રસીદેત્યાદ્યમેકવચનાભિજ્ઞેતિ બહુજ્ઞપદપ્રકૃતાર્થે ઇત્યર્થઃ ।
ધ્વનિં દર્શયતિ---અનન્તરમિત્યાદિ ।
સાલામ્યરૂપં સમર્થકમિતિ ।
તત્તુ ય ઇત્યાદિના વક્ષ્યતે---સેતિ ।
પ્રકૃતા નાયિકેત્યર્થઃ ।
ખણ્ડિતેતિ ।
"જ્ઞાતે ઽન્યાસઙ્ગવિકૃતે ખણ્જિતેર્ષ્યાકષાયિતેઽતિ તલ્લક્ષણમ્ ।
વૈદુગ્ધ્યાનુનીતા સ્વવૈદુગ્ધ્યેન પ્રસાદિતા, નાયકેનેતિ શેષઃ ।
કથમાહેત્યત્રાહ---ય ઇત્યાદિ ।
ત્વમાત્મનિ મિથ્યાબહુજ્ઞાનં મા ગ્રહીઃ, યતો બહુજ્ઞાસ્તુ સાપરાધા અપિ તત્તદ્વચનેન સ્વાપરાધાવકાશમાચ્છાદયન્તીત્યર્થઃ ।
અન્વિતમિત્યનેન સામાન્યવિશેષભાવરૂપસમ્બન્ધો વિવક્ષિત ઇતિ દર્શયતિ---વિશેષ ઇત્યાદિ ।
"વ્યતિ પ્રાગિઽત્યેતદ્વિવૃણોતિ-----સ્વમિત્યાદિ ।
વ્યતિરેકધ્વનિરપ્યુભયરૂપઃ સમ્ભવતિ ।
તત્રાદ્યસ્યોદાહરણં પ્રાક્પ્રદર્શિતમેવ ।
દ્વિતીયસ્યોદાહરણં યથા---
જાએજ્જ વણુદ્દેસે ખુજ્જ વ્વિઅ પાઅવો ગડિઅવત્તો ।
મા માણુસમ્મિ લોએ તાએક્વરસો દરિદ્દો અ ॥
(જાયેય વનોદ્દેશે કુબ્જ એવ પાદપો ગલિતપત્રઃ ।
મા માનુષે લોકે ત્યાગૈકરસો દરિદ્રશ્ચ ॥
ઇત છાયા) અત્ર હિ ત્યાગૈકરસસ્ય દરિદ્રસ્ય જન્માનભિનન્દનં ત્રુટિતપત્ર્રકુબ્જપા દપજન્માભિનન્દનં ચ સાક્ષાચ્છબ્દવાચ્યમ્ ।
તથાવિધાદપિ પાદપાત્તાદૃશસ્ય પુંસ ઉપમાનોપમેયત્વપ્રતીતિપૂર્વકં શોચ્યતાયામાધિક્યં તાત્પર્યેણ પ્રકાશયતિ ।
ઉત્પ્રેક્ષાધ્વનિર્યથા---- ચન્દનાસક્તભુજગનિઃશ્વાસાનિલમૂર્ચ્છિતઃ ।
મૂર્ચ્છયત્યેષ પથિકાન્મધૌ મલયમારુતઃ ॥
લોચનમ્ વ્યતિરેકધ્વનિરપીતિ ।
અપિશબ્દેનાર્થાન્તરન્યાસવદેવ દ્વિપ્રકારત્વમાહ ।
પ્રાગિતિ ।
ઽખં યે ઽત્યુજ્જ્વલયન્તિઽ ઇતિ ।
ઽરક્તસ્ત્વં નવપલ્લવૈઃઽ ઇતિ ।
જાયેય, વનોદ્દેશ એવ વનસ્યૈકાન્તે ગહને યત્ર સ્ફુટતરબહુવૃક્ષસમ્પત્ત્યા પ્રેક્ષતે ઽપિ ન કશ્ચિત્ ।
કુબ્જ ઇત રૂપયોટનાદાવનુપયોગી ।
ગલિતપત્ર્ર ઇતિ ।
છાયામપિ ન કરોતિ તસ્ય કા પુષ્પફલવત્તેત્યભિપ્રાયઃ ।
તાદૃશો ઽપિ કદાચિદાઙ્ગારિકસ્યોપયોગી ભવેદુલૂકાદીનાં વા નિવાસાયેતિ ભાવઃ ।
માનુષ ઇતિ ।
સુલભાર્થિજન ઇતિ ભાવઃ ।
લોક ઇતિ ।
યત્ર લોક્યતે સો ઽર્થિભિસ્તેન ચાર્થિજનો ન ચ કિઞ્ચિચ્છક્યતે કર્તું તન્મહદ્વૈશસમિતિ ભાવઃ ।
અત્ર બાલપ્રિયા ખં યે ઽત્યુજ્વલયન્તિ ઇતિ, ઇત્યસ્યાનન્તરં ઽરક્તસ્ત્વંનવપલ્લવૈઽરિતિ ઇતિ ચ પાઠઃ ક્વચિત્ દૃશ્યતે, સ પ્રામાદિકઃ ।

ઽન તુ રક્તસ્ત્વમ્ઽ ઇત્યાદિપાઠો વા ।
કુબ્જ એવેતિ છાયા ।
વનોદ્દેશ ઇત્યનેનૈવકારસ્ય સમ્બન્ધ ઇત્યાહ---વનેત્યાદિ ।
વનોદ્દેશ ઇત્યસ્ય વિવરણમ્----વનસ્યેત્યાદિ ।
ગમ્યમર્થમાહ---યત્રેત્યાદિ ।
એવમુપર્યપિ બોધ્યમ્ ।
રૂપઘટનેતિ ।
પ્રતિમાદ્યકૃતિનિર્માણેત્યર્થઃ ।
ગલિતપત્ર ઇતિ ।
ત્રુટિતત્ર ઇતિ ચ પાઠઃ ।
આઙ્ગારિકસ્યેતિ ।
અઙ્ગારોપજીવિન ઇત્યર્થઃ ।
અહં કુબ્જઃ ગલિતપત્રઃ પાદપઃ પનોદ્દેશે ઇવ જાયેય ।
ત્યાગૈકરસો દરિદ્રશ્ચ માનુષેલોકે માજયેય ઇત્યન્વયઃ ।
વૃત્તો---ઽશબ્દવાચ્યઽમિત્યસ્ય ઽપ્રકાશયતીઽત્યનેનાન્વયઃ ।
અત્ર હિ મધૌ મલયમારુતસ્ય પથિકમૂર્ચ્છાકારિત્વં મન્મથોન્માથદાયિત્વેનૈવ ।
તત્તુ ચન્દનાસક્તભુજગનિઃશ્વાસાનિલમૂર્ચ્છિતત્વેનોત્પ્રેક્ષિતમિત્યુત્પ્રેક્ષા સાક્ષાદનુક્તાપિ વાક્યાર્થસામર્થ્યાદનુરણનરૂપા લક્ષ્યતે ।
ન ચૈવંવિધે વિષયે ઇવાદિશબ્દપ્રયોગમન્તરેણાસંબદ્ધતૈવેતિ શક્યતે વક્તુમ્ ।
ગમકત્વાદન્યત્રાપિ લોચનમ્ વાચ્યાલઙ્કારો ન કશ્ચિત્ ।
ઉપમાનેત્યનેન વ્યતિરેકસ્ય માર્ગપરિશુદ્ધિં કરોતિ ।
આધિક્યમિતિ ।
વ્યતિરેકમિત્યર્થઃ ।
ઉત્પ્રેક્ષિતમિતિ ।
વિષવાતેન હિ મૂર્છિતો બૃંહિત ઉપચિતો મોહં કરોતિ ।
એકશ્ચ મૂર્ચ્છિતઃ પથિકમધ્યે ઽન્યેષામપિ ધૈર્યચ્યુતિ વિદધન્મૂર્ચ્છાં કરોતીતિત્યુભયથોત્પ્રેક્ષા ।
નન્વત્ર વિશેષણમધિકીભવદ્ધેતુતયૈવ સઙ્ગચ્છતે ।
તતઃ કિં? ન હિ હેતુતા પરમાર્થતઃ ।
તથાપિ તુ હેતુતા ઉત્પ્રેક્ષ્યત ઇતિ યત્કિઞ્ચિદેતત્ ।
બાલપ્રિયા માર્ગપરિશુદ્ધિં કરોતીતિ ।
કિઞ્ચિદ્ધર્મેણ સાદૃશ્યાત્મકસ્યોપમાઙ્ગોપમેયત્વસ્ય પ્રતીતિર્હિ વ્યતિરેકપ્રતીતેરઙ્ગમિતિ ભાવઃ ।
વૃત્તૌ---ઽચન્દનેઽતિ ।
મલયાદ્રિસ્થચન્દનવૃક્ષેત્યર્થઃ ।
ઽમધૌઽ વસન્તે ।
ઽપથિકેઽત્યાદિ ।
વિરહિજનમોહકારિત્વમિત્યર્થઃ ।
ઽમન્મથેઽતિ ।
કામોદ્દીપકત્વેનવસ્તુદતા હેતુનેત્યર્થઃ ।
ઽતત્ત્વિઽતિ ।
પથિકમૂર્ચ્છાકારિત્વન્ત્વિત્યર્થઃ ।
ઽચન્દનેઽત્યાદિ ।

ચન્દનાસક્તભુજગનિશ્વાસાનિલમૂર્ઞ્છિતત્વેન હેતુના ઉત્પ્રેક્ષિતમિત્યર્થઃ ।
એતદ્વિવૃણોતિ---વિષવાતેનેત્યાદિ ।
વિષવાતેન વિષયુક્તવાયુના ।
પ્રકૃતે નિઃશ્વાસાનિલસ્ય ભુજગસમ્બન્ધિતયાવિષસમ્પર્કો ગમ્યત ઇતિ ભાવઃ ।
"મૂર્ચ્છામોહસમુચ્છ્રાયયો"રિતિ ધાતુપાઠઃ ।
તત્ર સમુચ્છ્રાયાર્થાપ્રાયેણા વ્યાચષ્ટે---બૃંહિત ઇતિ અસ્યૈવ વિવરણમ્---ઉપચિત ઇતિ ।
મોહં કરોતીતિ ।
સ્વસર્ઙ્ગેણાન્યસ્ય મોહાવસ્થાં ।
જનયતીત્યર્થઃ ।
ગોપાર્થાભિપ્રાયેણ વ્યાચષ્ટે---એકશ્ચેત્યાદિ ।
એકપદાર્થત્વેનાત્ર પથિકાયમાનો વાયુર્ગ્રાહ્યઃ ।
ધૈર્યચ્યુતિં તદ્દ્વારેત્યર્થઃ ।
મૂર્ચ્છામિતિ ।
મોહમિત્યર્થઃ ।
ઉભયથોત્પ્રેક્ષેતિ વિષવાતોપચિતત્વં મોહાવસ્થાપ્રાપ્તિશ્ચેતિ યે તયોઃ મલયમારુતસ્ય પથિકમૂર્ચ્છાકરણેહેતુત્વેનોત્પ્રેક્ષેત્યર્થઃ ।
વૃત્તૌ ઽમૂર્ચ્છિતત્વેનોત્પ્રેક્ષિતઽમિતિ ગ્રન્થસ્ય ઉક્તહેતૂત્પ્રેક્ષાપરત્વં શઙ્કાસમાધાનાભ્યાં દર્શયતિ---નન્વિત્યાદિ ।
વિશેષણં ચન્દનેત્યાદિવિશેષણમ્ ।
હેતુતયૈવેતિ ।
હેતુગર્ભત્વેનૈવેત્યર્થઃ ।
સમાધત્તે---તત ઇત્યાદિ ।
તતઃ કિં હેતુગર્ભત્વે સત્યપિ કિમ્ ।
કુત ઇત્યત આહ--ન હીત્યાદિ ।
તદ્વિશેષણસ્ય પર્થિકમૂર્ચ્છાકારિત્વે વસ્તુતો હેતુત્વં નાસ્તીત્યર્થઃ ।
તથાપિ ત્વિતિ ।
કિં ત્વિત્યર્થઃ ।
હેતુતા ઉત્પ્રેક્ષ્યત ઇતિ ।
ઉક્તયોર્દ્વયોઃ હેતુત્વમુત્પ્રેક્ષ્યતે ઇત્યર્થઃ ।
હેતુતાપિ ઇતિ ચ પાઠઃ ।
તત્પક્ષે મલયમારુતે તયોર્દ્વયોરુત્પ્રેક્ષાયા અપિશબ્દેન સમુચ્ચયઃ ।
ચન્દનાસક્તભુજગાનાં નિશ્વાસાનિલૈઃ મૂર્ચ્છિતઃ સમ્બદ્ધ ઇતિ સ્વરૂપકથનમાત્રપરં તદ્વિશેષણમતો વાચ્યાર્થનિષ્પત્તિર્બોધ્યા ।
વૃત્તૌ ઽસાક્ષાદનુક્તાપીઽતિ ।
ઇવાદિપદેનાબોધિતાપીત્યર્થઃ ।
તદપ્રયોગે તદર્થાવગૃતિદર્શનાત્ ।
યથાર્---
ઇસાકલુસસ્સ વિ તુહ મુહસ્સ ણં એસ પુણ્ણિમાચન્દો ।
અજ્જ સરિસત્તણં પાવિઊણ અઙ્ગે વિઅ ણ માઇ ॥
ર્(ઇર્ષ્યાકલુષસ્યાપિ તવ મુખસ્ય નન્વેષ પૂર્ણિમાચન્દ્રઃ ।
અદ્ય સદૃશત્વં પ્રાપ્યાઙ્ગ એવ ન માતિ ॥
ઇતિ છાયા) લોચનમ્ તદિતિ ।
તસ્યેવાદેરપ્રયોગે ઽપિ તસ્યાર્થસ્યેત્યુત્પ્રેક્ષારૂપસ્યાવગતેઃ પ્રતીતેર્દર્શનાત્ ।

એતદેવોદાહરતિ---યથેતિર્ ।
ઇર્ષ્યાકલુષસ્યાપીષદરુણચ્છાયાકસ્ય ।
યદિ તુ પ્રસન્નસ્ય મુખસ્ય સાદૃશ્યમુદ્વહેત્સર્વદા વા તત્કિં કુર્યાત્ત્વન્મુખં ત્વેતદ્ભવતીતિ મનોરથાનામપ્યપથમિદમિત્યપિશબ્દસ્યાભિપ્રાયઃ ।
અઙ્ગે સ્વદેહે ન માત્યેવ દશ દિશઃ પૂરયતિ યતઃ ।
અદ્યેયતા કાલેનૈકં દિવસમાત્રમિત્યર્થઃ ।
અત્ર પૂર્ણચન્દ્રેણ દિશાં પૂરણં સ્વરસસિદ્ધમેવમુત્પ્રેક્ષ્યતે ।
નનુ નનુશબ્દેન વિતર્કોત્પ્રેક્ષારૂપમાચક્ષાણેનાસમ્બદ્ધતા નિરાકૃતેતિ સમ્ભાવયમાન બાલપ્રિયા ઽઅનુરણનરૂપાઽ સંલક્ષ્યક્રમવ્યઙ્ગ્યા ।
ઽલક્ષ્યતેઽ જ્ઞાયતે ।
શઙ્કતે ઽન ચેઽત્યાદિ ઽએવંવિધે વિષયેઽ ઇતિ ચન્દનાસક્તેત્યાદિસ્થલ ઇત્યર્થઃ ।
ઽઅસમ્બદ્ધતેઽતિ ।
ઉત્પ્રેક્ષાયાઃ વાક્યાસમ્બદ્ધતેત્યર્થઃ ।
વાક્યાપ્રતિપાદ્યતેતિ યાવત્ ।
સમાધત્તે---ઽગમકત્વાદિઽતિ ।
ચન્દનેત્યાદિવિશેષણસ્ય પ્રતિપત્તૃપ્રતિભાવદિસહકારેણ બોધકત્વાદિત્યર્થઃ ।
અત્ર પ્રમાણમાહ----ઽઅન્યત્રાપીઽત્યાદિ ।
ઽતદપ્રયોગઽ ઇત્યાદિગ્રન્થં વિવૃણોતિ---તસ્યેત્યાદિર્ ।
ઇર્ષ્યેતિ ।
કુપિતાં નાયિકાં પ્રસાદયતુમુક્તિર્ઃ, ઇર્ષ્યાકલુષસ્યેત્યસ્ય વ્યાખ્યાનર્મ્----ઇષદિત્યાદિ ।
અપિશબ્દગમ્યમાહ---યદિ ત્વિત્યાદિ ।
ઉદ્વહેત્ કુર્યાદિત્યુભયત્ર ચન્દ્ર ઇતિ શેષઃ ।
અદ્યેત્યનેન ગમ્યમાહ---સર્વદેતિ ।
તત્તદા કિં કુર્યાદિતિ ।
સન્તોષાતિશયેન યદ્યત્ કુર્યાત્ તન્ન જાનામીત્યર્થઃ ।
એતદ્ભવતીતિ ।
ચન્દ્રીભવતીત્યર્થઃ ।
અઙ્ગ એવેતિ છાયા ।
એવકારસ્ય માતીત્યનેનાન્વય ઇત્યાહ---નેત્યાદિ ।
અત્ર ગમ્યં હેતુમાહ---દશદિશઃ પૂરયતિ યત ઇતિ ।
અદ્યેતિ પદં વિવૃણોતિ----ઇયતેત્યાદિ ।
ધ્વનિં દર્શયતિ---અત્રેત્યાદિ ।
દિશાં પૂરણમિતિ ।
અઙ્ગેન ભાત્યેવેત્યનેન લબ્ધં સ્વપ્રભયા દિશં પૂરણમિત્યર્થઃ ।
સ્વરસસિદ્ધં અસ્વાભાવિકમ્ ।
એવમુત્પ્રેક્ષ્યતે ઇતિ ।
તવ મુખસ્ય સદૃશત્વં પ્રાપ્યેવેતિ મુખસાદૃશ્યપ્રાપ્તિહેતુકત્વેનોત્પ્રેક્ષ્યત ઇત્યર્થઃ ।
ઉદાહરણાન્તરમવતારયતિ---નન્વિત્યાદિ ।
નનુશબ્દેનેતિ ।
ગાથાસ્થનનુશબ્દેનેત્યર્થઃ ।
સદૃશત્વં પ્રાપ્ય નન્વિતિ યોજનેતિ ભાવઃ ।
ઽત્રાસેઽત્યાદિ શ્લોકં વ્યાચષ્ટે---સર્વત ઇત્યાદિ ।

નિકેતાન્ પરિત ઇતિ ।
નાનુબદ્ધ ઇતિ ચ સમ્બન્ધઃ ।
અનુબદ્ધઃ યથા વા---- ત્રાસાકુલઃ પરિપતન્ પરિતો નિકેતાન્ પુંભિર્ન કૈશ્ચિદપિ ધન્વિભિરન્વબન્ધિ ।
તસ્થૌ તથાપિ ન મૃગઃ ક્વચિદઙ્ગનાભિ- રાકર્ણપૂર્ણનયનેષુહતેક્ષણશ્રીઃ ॥
શબ્દાર્થવ્યવહારે ચ પ્રસિદ્ધિરેવ પ્રમાણમ્ ।
શ્લેષધ્વનિર્યથા--- રમ્યા ઇતિ પ્રાપ્તવતીઃ પતાકાઃ રાગં વિવિક્તા ઇતિ વર્ધયન્તીઃ ।
યસ્યામસેવન્ત નમદ્વલીકાઃ સમં વધૂભિર્વલભીર્યુવાનઃ ॥
અત્ર વધૂમિઃ સહ વલભીરસેવન્તેતિ વાક્યાર્થપ્રતીતેરનન્તરં વધ્વ ઇવ લોચનમ્ ઉદાહરણાન્તરમાહ--યથા વેતિ ।
પરિતઃ સર્વતો નિકેતાન્ પરિપતન્નાક્રમન્ન કૈશ્ચિદપિ ચાપપાણિભિરસૌ મૃગો ઽનુબદ્ધસ્તથાપિ ન ક્વચિત્તસ્થૌ ત્રાસચાપલયોગાત્સ્વાભાવિકાદેવ ।
તત્ર ચોત્પ્રેક્ષા ધ્વન્યતે---અઙ્ગનાભિરાકર્ણપૂર્ણૌર્નેત્રશરૈર્હતાર્ ઇક્ષણશ્રીઃ સર્વસ્વભૂતા યસ્ય યતો ઽતો ન તસ્થૌ ।
નન્વેતદપ્યસમ્બદ્ધમસ્ત્વિત્યાશઙ્ક્યાહ----શબ્દાર્થેતિ ।
પતાકા ધ્વજપટાન્ પ્રાપ્તવન્તી ।
રમ્યા ઇતિ હેતોઃ ।
પતાકાઃ પ્રસિદ્ધીઃ પ્રાપ્તવતીઃ ।
કિમાકારાઃ પ્રસિદ્ધીઃ રમ્યા ઇત્યેવમાકારાઃ વિવિક્તા જનસઙ્કુલત્વાભાવાદિત્યતો હેતો રાગં સમ્ભોગાભિલાષં વર્ધયન્તીઃ ।
અન્યે તુ રાગં ચિત્રશોભામિતિ ।
તથા રાગમનુરાગં વર્ધયન્તીઃ ।
યતો હેતોઃ વિવિક્તા વિભક્તઙ્ગ્યો લટભાઃ યાઃ ।
નમન્તિ વલીકાનિ છદિપર્યન્તભાગા યાસુ ।
નમન્ત્યો વલ્લયસ્ત્રિવલીલક્ષણા યાસામ્ ।
સમમિતિ સહેત્યર્થઃ ।
નનુ સમશબ્દાત્તુલ્યાર્થો ઽપિ પ્રતીતઃ ।
બાલપ્રિયા અનુગતઃ, ઽન તસ્થાવિઽત્યત્ર વાસ્તવો હેતુસ્ત્રાસાકુલ ઇત્યનેન દર્શિત ઇત્યાહ---ત્રાસેત્યાદિ ।
આકર્ણપૂર્ણૈઃ કર્ણપર્યન્તવ્યાપ્તૈઃ આકર્ણકૃષ્ટૈશ્ચ નેત્રશરૈઃ નેત્રાણ્યેવ શરાસ્તૈઃ, અતો ન તસ્થાવિતિ ।
ઉક્તાદ્ધેતોરેવ ન સ્થિતવાનિત્યર્થઃ ।
તથાચાત્ર હેતૂત્પ્રેક્ષાધ્વનિરિતિભાવઃ ।
અત્રાપ્યઙ્ગનાદૃષ્ટિં પ્રશંસાપરમાકર્ણેત્યાદિકં સ્વરૂપકથનમિતિવાક્યાર્થનિષ્પત્તિરવસેયા ।
એતદપીતિ ।
ઉક્તોદાહરણમપીત્યર્થઃ ।
અસમ્બદ્ધમિતિ ।
ઉત્પ્રેક્ષારૂપાર્થાબોધકમિત્યર્થઃ ।
વૃત્તૌ ઽશબ્દેઽતિ ।
એવમસ્યશબ્દસ્યાર્થ ઇતિ વ્યવહાર ઇત્યર્થઃ ।
ઽપ્રસિદ્ધિરેવઽ પ્રતિપત્તૄણાં પ્રતિતિરેવ ।
તથાચોક્તસ્થલે ઇવાદિશબ્દાભાવે ઽપ્યુત્પ્રેક્ષારૂપાર્થસ્ય સહૃદયાનાં પ્રતીતેરસમ્બદ્ધત્વાપાદાનં ન યુક્તમિતિ ભાવઃ ।
વ્યાચષ્ટે----પતાકા ઇત્યાદિ ।
અત્રાદ્યો ઽર્થો વલભીભિરન્વેતિ, દ્વિતીયસ્તુ વધૂભિઃ ।
વ્યાખ્યાનાન્તરમાહ--અન્ય ઇતિ ।
લટભા ઇતિ સુન્દર્ય ઇત્યર્થઃ ।
નન્વિત્યાદિ ।

સમશબ્દાદિતિ ।
લોચનમ્ સત્યમ્ ; સો ઽપિ શ્લેષબલાત્ ।
શ્લેષશ્ચ નાભિધાવૃત્તેરાક્ષિપ્તઃ, અપિ ત્વર્થસૌન્દર્યબલાદેવેતિ સર્વથા ધ્વન્યમાન એવ શ્લેષઃ ।
અત એવ વધ્વ ઇવ વલભ્ય ઇત્યભિદધતાપિ વૃત્તિકૃતોપમાધ્વનિરિતિ નોક્તમ્ ।
શ્લેષસ્યૈવાત્ર મૂલત્વાત્ ।
સમા ઇતિ હિ યદિ સ્પષ્ટં ભવેત્તદોપમાયા એવ સ્પષ્ટત્વાચ્છ્લેષસ્તદાક્ષિપ્તઃ સ્યાત્ ।
સમમિતિ નિપાતો ઽઞ્જસા સહાર્થવૃત્તિર્વ્યઞ્જકત્વબલેનૈવ ક્રિયાવિશેષણત્વેન શબ્દશ્લેષતામેતિ ।
ન ચ તેન વિનાભિદાયા અપરિપુષ્ટતા કાચિત્ ।
અત એવ સમાપ્તાયામેવાભિધાયાં સહૃદયૈરેવ સ દ્વિતીયો ઽર્થો ઽપૃથક્પ્રયત્નેનૈવાવગમ્યઃ ।
યથોક્તં પ્રાક્---ઽશબ્દાર્થશાસનજ્ઞાનમાત્રેણૈવઽ ઇત્યાદિ ।
એતચ્ચ સર્વોદાહરણેષ્વનુસર્તવ્યમ્ ।
ઽપીનશ્ચૈત્રો દિવા નાતિઽ ઇત્યત્રાભિધૈવાપર્યવસિતેતિ સૈવ સ્વાર્થનિર્વાહાયાર્થાન્તરં શબ્દાન્તરં વાકર્ષતીત્યનુમાનસ્ય શ્રુતાર્થાપત્તેર્વા બાલપ્રિયા સમમિતિ શબ્દાદિત્યર્થઃ ।
તુલ્યાર્થો ઽપીત ।
અપિશબ્દેન પૂર્વોક્તસહાર્થસ્ય સમુચ્ચયઃ ।
સો ઽપિ તુલ્યરૂપાર્થો ઽપિ શ્લેષબલાદિતિ ।
વધ્વન્વય્યર્થાન્તરસામર્થ્યાદિત્યર્થઃ ।
શ્લેષસ્ચેતિ ।
અર્થાન્તરં ચેત્યર્થઃ ।
અભિધાવૃત્તેઃ અભિધાવ્યાપારાદ્ધેતોઃ ।
નાક્ષિપ્તઃ ન પ્રતીતઃ ।
પદાનાં વલભીપદસમાનવિભક્તિકત્વેનાભિદાયા વલભ્યન્વય્યર્થે નિયમનાદિતિ ભાવઃ ।
અત એવેતિ ।
વક્ષ્યમાણહેતોરેવેત્ષથઃ ।
સમા ઇતીતિ ।
સમમિત્યસ્ય સથાન ઇતિ શેષઃ ।
સમમિત્યુક્તૌ કુતો ન સ્પષ્ટત્વમત આહ---સમમિત્યાદિ ।
અઞ્જસા ઝટિતિ ।
સહાર્થવૃત્તિઃ સાહિત્યરૂપાર્થબોધકઃ ।
યૂનાં સવધૂકાનાં સતાં વલભીસેવનસ્યાર્થસ્ય પ્રકૃતત્વાદિતિ ભાવઃ ।
ક્રિયાવિશેષણત્વેનેતિ ।
સેવનક્રિયાયાઃ વર્તમાના ઇત્યવ્યાહૃતક્રિયાયા વા વિશેષણતયેત્યર્થઃ ।
શબ્દશ્લેષતામેતીતિ ।
તુલ્યમિત્યર્થાન્તરં બોધયતીત્યર્થઃ ।
શ્લેષધ્વનિં સ્થાપયતિ--ન ચેત્યાદિ ।
અપૂથક્પ્રયત્નેન પ્રયત્નાન્તરં વિના ।
પ્રસઙ્ગાદાહ--પીન ઇત્યાદિ ।
અપ્ર્યવસિતેતિ ।
દિવાભોજનમકુર્વતઃ કુતઃ પીનત્વમિત્યાકાઙ્ક્ષાસત્ત્વેન શાન્તાકાઙ્ક્ષસ્ય બોધસ્યાજનનાદિતિ ભાવઃ ।
સ્વાર્થેતિ ।
પીનત્વાદિઘટિતસ્વવિષયાર્થેત્યર્થઃ ।

અર્થાન્તરમ્ રાત્રિભોજનમ્ ।
શબ્દાન્તરમ્ રાત્રૌ ભુઙ્ક્તે ઇતિ શબ્દમ્ ।
આકર્ષતિ અનુસન્ધાપયતિ ।
અનુમાનેત્યાદિ ।
યતાસંખ્યમત્ર બોધ્યમ્ ।
યથાસંખ્યધ્વનિં વિવૃણોતિ વૃત્તૌ---ઽઅત હીઽત્યાદિ ।
ઽયથોદ્દેશંઽ ઉદ્દેશક્રમમનતિલઙ્ધ્ય ।
ઽઅનૂદ્દેશેઽ પશ્ચાન્નિર્દેશે સતિ ।
ઽયચ્ચારુત્વમ્ઽ ચારુત્વકારિ યત્ ઽઅનુરણનરૂપંઽ સંલક્ષ્યક્રમં વ્યઙ્ગ્યમ્ ।
ઽમદનેઽતિ ।
મદનવિશેષણીભૂતો યો ઽઙ્કુરિતાદિશબ્દઃ સઞ્જાતેષત્પ્રાદુર્ભાવાદિઃ તદર્થઃ તટ્ગતં તદાશ્રિતમ્ ।
ઽતદિઽતિ ।
ચારુત્વકારિ યથાસંખ્યાત્મકં વ્યઙ્ગ્યમિત્યર્થઃ ।
તત્તુ યતાશ્રુતક્રમં સંખ્યાસામ્યમેવ ।
ઽમદનસહકારયોરિઽતિ ।
કાર્યકારણાત્મકયોસ્તયોરિત્યર્થઃ ।
ઽતુલ્યેઽતિ ।
તુલ્યયોગિતા તુલ્યકાલસમ્બન્ધઃ તદ્રૂપો યઃ સમુચ્ચયસ્તલ્લક્ષણાદિત્યર્થઃ ।
ઽવાચ્યાદિઽતિ ।
ચકારાભ્યાં બોધ્યાદિત્યર્થઃ ।
ઽઅતિરિચ્યમાનમ્ઽ ઇતિ ।
ઉત્કૃષ્ટમિત્યર્થઃ ।
ઽઆલક્ષ્યતેઽજ્ઞાયતે ।
બલભ્ય ઇતિ શ્લેષપ્રતીતિરશબ્દાપ્યર્થસામર્થ્યાન્મુખ્યત્વેન વર્તતે ।
યથાસઙ્ખ્યધ્વનિર્યથા--- અઙ્કુરિતઃ પલ્લવિતઃ કોરકિતઃ પુષ્પિતશ્ચ સહકારઃ ।
અઙ્કુરિતઃ પલ્લવિતઃ કોરકિતઃ પુષ્પિતશ્ચ હૃદિ મદનઃ ॥
અત્ર હિ યથોદ્દેશમનૂદ્દેશે યચચારુત્વમનુરણનરૂપં મદનાવિશેષણભૂતાઙ્કુરિતાદિશબ્દગતં તન્મદનસહકારયોસ્તુલ્યયોગિતાસમુચ્ચયલક્ષણાદ્વાચ્યાદતિરિચ્યમાનમાલક્ષ્યતે ।
એવમન્યે ઽપ્યલઙ્કારા યથોયોગં લોચનમ્ તાર્કિકમીમાંસકયોર્ન ધ્વનિપ્રસઙ્ગ ઇત્યલં બહુના ।
તદાહ--અશબ્દાપીતિ ।
એવમન્યે ઽપીતિ ।
સર્વેષામેવાર્થાલઙ્કારાણાં ધ્વન્યમાનતા દૃશ્યતે ।
યથા ચ દીપકધ્વનિઃ-- મા ભવન્તમનલઃ પવનો વા વારણો મદવલઃ પરશુર્વા ।
વજ્રમિન્દ્રકરવિપ્રસૃતં વા સ્વસ્તિ તે ઽસ્તુ લતયા સહ વૃક્ષ ॥
ઇત્યત્ર બાધિષ્ટેતિ ગોપ્યમાનાદેવ દીપકાદત્યન્તસ્નેહાસ્પદત્વપ્રતિપત્ત્યા ચારુત્વનિષ્પત્તિઃ ।
અપ્રસ્તુગતપ્રશંસાધ્વનિરપિ---
ઢુણ્ઢુલ્લન્તો મરિહિસિ કણ્ટઅકલિઆઇં કેઐવણાઇં ।
માલૈકુસુમસરિચ્છં ભમર ભમન્તો ણ પાવિહિસિ ॥
પ્રિયતમેન સાકમુદ્યાને વિહરન્તી કાચિન્નાયિકા ભ્રમરમેવમાહેતિ ભૃઙ્ગસ્યાભિધાયાં બાલપ્રિયા ઽઅઙ્કુરિતેઽ ઇતિ સપ્તમ્યન્તપાઠો ઽપિ પૂર્વાર્ધે દૃશ્યતે ।
લોચને--યથાચેતિ ।
તથા ચ ઇતિ ચ પાઠઃ ।

ઇત્યત્રેત્યસ્ય દીપકધ્વનિરિત્યનેનાપિ સમ્બન્ધઃ ।
દીપકધ્વનિં વિવૃણોતિ---બાધિષ્ઠેત્યાદિ ।
બાધિષ્ઠેતિ દીપકાદિતિ ।
માઙર્થાન્વિતલુઙન્તબાધત્યર્થરૂપાદનલાદ્યનેકાન્વયિ ધર્માદિત્યર્થઃ ।
અત્યન્તેતિ ।
લતાસહિતે વૃક્ષે વક્તૃગતનિરતિશયશ્નેહાસ્પદત્વસ્ય પ્રતીત્યેત્યર્થઃ ।
ચારુત્વનિષ્પત્તિરિતિ ।
યતસ્તતો દીપકધ્વનિરિતિ સમ્બન્ધઃ ।
અત્ર "યશ્ચ નિમ્બં પરશુને"ત્યાદાવિવ મા ભવન્તમનલ ઇત્યત્ર ધાક્ષીદિત્યસ્ય, પવનો વેત્યાદૌ ભાઙ્ક્ષીરિત્યસ્ય, પરશુર્વેત્યાદૌ ભૈત્સીદિત્યસ્ય ચાધ્યાહારેણ વાચ્યાર્થનિષ્પત્તિર્બોધ્યા ।
અપ્રસ્તુતપ્રશંસાધ્વનિરપીતિ ।
સાદૃશ્યનિમિત્તકાપ્રસ્તુતપ્રશંસાધ્વનિરપીત્યર્થઃ ।
ડુણ્ઢુ ઇત્યાદિ ।
અન્વેષયન્મરિષ્યસિ કણ્ટકકલિતાનિ કેતકીવનાનિ ।
માલતીકુસુમસદૃશં ભ્રમર ભ્રમન્ન પ્રાપ્સ્યસિ ॥
ઇતિ છાયા ।
વિવૃણોતિ--પ્રિયતમેનેત્યાદિ ।
ભ્રમરમિતિ ।
કેતક્યભિમુખં ચરન્તં કઞ્જિન્મધુપમિત્યર્થઃ ।
આહેતીતિ ।
વક્તીત્યતો હેતોરિત્યર્થઃ ।
ભૃઙ્ગસ્યેતિ ।
ભૃઙ્ગવૃત્તાન્તસ્યેત્યર્થઃ ।
અભિદાયામભિધેયત્વે સતિ ।
લોચનમ્ પ્રસ્તુતત્વમેવ ।
ન ચામન્ત્રણાદપ્રસ્તુતત્વાવગતિઃ, પ્રત્યુતામાન્ત્રણં તસ્યા મૌગ્ધ્યવિજૃમ્ભિતમિતિ અભિધયા તાવન્નાપ્રસ્તુતપ્રશંસા સમાપ્યા ।
સમાપ્તાયાં પુનરભિધાયાં વાચ્યાર્થબલાદન્યાપદેશતા ધ્વન્યતે ।
યત્સૌભાગ્યાભિમાનપૂર્ણા સુકુમારપરિમલમાલતીકુસુમસદૃશી કુલવધૂર્નિર્વ્યાજપ્રેમપરતયા કૃતકવૈદગ્ધ્યલબ્ધપ્રસિદ્ધ્યતિશયાનિ શમ્ભલીકણ્ટકવ્યાપ્તાનિ દૂરામોદકેતકીવનસ્થાનીયાનિ વેશ્યાકુલાનીતશ્ચેતશ્ચ ચઞ્ચૂર્યમાણં પ્રિયતમમુપાલભતે ।
અપહ્નુતધ્વનિર્યથાસ્મદુપાધ્યાયભટ્ટેન્દુરાજસ્ય--- યઃ કાલગુરુપત્ર્રભઙ્ગરચનાવાસૈકસારાયતે ગૌરાઙ્ગીકુવકુમ્ભભૂરિસુભગાભોગે સુધાધામનિ ।
બાલપ્રિયા પ્રસ્તુતત્વમેવેત્યેવકારેણાપ્રસ્તુતત્વવ્યવચ્છેદઃ ।
શઙ્કેત---ન ચેત્યાદિ ।
આમન્ત્રણાદિતિ ।
ભૃઙ્ગસ્યેત્યનુષઙ્ગઃ ।
અનામન્ત્રણીયસ્ય ભ્રમરસ્ય સમ્બોધનાદિત્યર્થઃ ।
અપ્રસ્તુતત્વાવગતિઃ અપ્રસ્તુતત્વસ્ય બોધઃ ।
ન ચેત્યન્વયઃ ।
કુત ઇત્યત આહ---પ્રત્યુતેત્યાદિ ।
તસ્યાઃ નાયિકાયાઃયન્મૌગધ્યં મુગ્ધત્વં "મુગ્ધા નવવયઃકામે"ત્યાદિ મુગ્ધાલક્ષણં, તસ્ય વિજૃમ્ભિતં મૌગ્ધ્યહેતુકમિતિ યાવત્ ।
ઇતીતિ હેતૌ ।
અભિધયા તાવદિત્યાદિ ।
ભૃઙ્ગવૃત્તાન્તસ્ય યદ્યપ્રસ્તુતત્વં ભવેતદા પ્રિયતમોપાલમ્ભરૂપાર્થ એવ વાક્યસ્ય વિશ્રાન્ત્યા તસ્યાભિધયા સમાપ્યત્વં ભવેત્, પ્રકૃતે ભૃઙ્ગવૃત્તાન્તસ્યાપિ પ્રસ્તુતત્વસમ્ભવાન્મુખ્યતયા વિવક્ષિતઃ ।

પ્રિયતમોપાલમ્ભરૂપાર્થો ઽભિધયા ન સમાપ્ય ઇત્યર્થઃ ।
સમાપ્તાયામિત્યાદિ ।
પ્રકારણવશેન ભૃઙ્ગતદન્વય્યભિધેયાર્થબોધે નિષ્પન્ને સતીત્યર્થઃ ।
વાચ્યાર્થબલાદિતિ ।
વાચ્યાર્થસામ્યબલાદિત્યર્થઃ ।
અન્યાપદેશતેતિ ।
અર્થાન્તરમિત્યર્થઃ ।
તદાહ---યદિત્યાદિ ।
સુકુમારઃ સુન્દરઃ મુગ્ધકુલવધૂરિતિ ચ પાઠઃ ।
પ્રેમેતિ ।
પ્રિયતમવિષયકપ્રેમેત્યર્થઃ ।
પરતયા હેતુના ઉપાલભતે ઇતિ સમ્બન્ધઃ ।
કૃતકેતિ ।
કૃતકવૈદગ્ધ્યેન લબ્ધઃ પ્રસિદ્ધ્યતિશયો યૈઃ તાનિ ।
શમ્ભલીતિ ।
કણ્ટકતુલ્યાભિઃ કુટ્ટનીભિર્વ્યાપ્તાનીત્યર્થઃ ।
ડામ્ભિકકણ્ટકેતિ ચ પાઠઃ ।
દૂરેતિ ।
દૂરવ્યાપ્તામોદાનિ યાનિ કેતકીવનાનિ તત્તુલ્યાનીત્યર્થઃ ।
ચઞ્ચૂર્યમાણમિતિ ।
તત્સમ્ભોગાય મુહુશ્ચરન્તમિત્યર્થઃ ।
ય ઇતિ ।
યઃ ગૌરાઙ્ગીકુચકુમ્ભ ઇવ ભૂરિઃ સુભગશ્ચાભોગો યસ્ય તસ્મિન્ ।
સુધાધામનિ ચન્દ્રે કાલાગરુણા યા પત્રભઙ્ગરચના રચિતઃ પત્રભઙ્ગ ઇતિ યાવત્, તદ્રૂપેણ યો વાસઃ, યદ્વા---રચનાયા આવાસઃ આસ્પદત્વં તેન એકેન સારાયતે ।
હે નતાઙ્ગિ સુન્દરિ ! લોચનમ્ વિચ્છેદાનલદીપિતોત્કવનિતાચેતોધિવાસોદ્ભવં સન્તાપં વિનિનીષુરેષ વિતતૈરઙ્ગૈર્નતાઙ્ગિ સ્મરઃ ॥
અત્ર ચન્દ્રમણ્જલમધ્યવર્તિનો લક્ષ્મણો વિયોગાગ્નિપરિચિતવનિતાહૃદયોદિતપ્લોષમલીમસચ્છવિમન્મથાકારતયાપહ્નવો ધ્વન્યતે ।
અત્રેવ સસન્દેહધ્વનિઃ---યતશ્ચન્દ્રવર્તિનસ્તસ્ય નામાપિ ન ગૃહીતમ્ ।
અપિ તુ ગૌરાઙ્ગીસ્તનાભોગસ્થાનીયે ચન્દ્રમસિ કાલાગુરુપત્ર્રભઙ્ગવિચ્છિત્ત્યાસ્પદત્વેન યઃ સારતામુત્કૃષ્ટતામાચરતીતિ તન્ન જાનીમઃ કિમેતદ્વસ્ત્વિતિ સસન્દેહો ઽપિ ધ્વન્યતે ।
પૂર્વમનઙ્ગીકૃતપ્રણયામનુતપ્તાં વિરહોત્કણ્ઠિતાં વલ્લભાગમનપ્રતીક્ષાપરત્વેન કૃતપ્રસાધનાદિવિધિતયા વાસકસજ્જીભૂતાં પૂર્ણચન્દ્રોદયાવસરે દૂતીમુખાનીતઃ પ્રિયતમસ્ત્વદીયકુચકલશન્યસ્તકાલાગુરુપત્ર્રભઙ્ગરચના મન્મથોદ્દીપનકારિણીતિ ચાટુકં કુર્વાણશ્ચન્દ્રવર્તિની ચેયં કુવલયદલશ્યામલકાન્તિરેવમેવ કરોતીતિ પ્રતિવસ્તૂપમાધ્વનિરપિ ।
સુધાધામનીતિ ચન્દ્રપર્યાયતયોપાત્તમપિ પદં સન્તાપં વિનિનીષુરિત્યત્ર હેતુતામપિ બાલપ્રિયા એષ ઇતિ ।
ય ઇત્યસ્ય પ્રતિનિર્દેશઃ સ ઇત્યર્થઃ ।
વિચ્છેદઃ પ્રિયતમવિરહ એવાનલો ઽગ્રિઃ, તેન દીપિતાનિ યાનિ ઉત્કાનામુત્કણ્ઠિતાનાં વનિતાનાં ચેતાંસિ તદધિવાસેન ઉદ્ભવો યસ્ય તમ્ ।
સન્તાપં વિનિનીષુઃ વિનેતું શમયિતુમિચ્છુરિતિ હેતુગર્ભમ્ ।
વિતતૈરિતિ ।
પ્રસારિતૈરિત્યર્થઃ ।
અઙ્ગૈરુપલક્ષિતઃ સ્મરઃ ભવતીત્યન્વયઃ ।
ધ્વનિં દર્શયતિ--અત્રેત્યાદિના ।
અપહ્નવ ઇતિ ।
નાયમઙ્કઃ, કિન્તુ તથાવિધો મન્મથ ઇત્યપહ્નવ ઇત્યર્થઃ ।
યત ઇત્યાદ્યાચરતીત્યન્તં વ્યાખ્યાતૃવચનમ્ ।

તસ્યેતિ ।
લક્ષ્મણ ઇત્યર્થઃ ।
ન ગૃહીતમિતિ ।
વિશેષતો ન નિર્દિષ્ટમિત્યર્થઃ ।
અપિ ત્વિત્યાદિ ।
ગૃહીતમિત્યનુષજ્યતે ।
અપિ તુ ઇતિ ગૃહીતમિતિ સમ્બન્ધઃ ।
એવં નિર્દિષ્ટમિત્યર્થઃ ।
ગૌરાઙ્ગીત્યાદિ ।
આભોગવિશિષ્ટગૌરાઙ્ગીસ્તનતુલ્યેત્યર્થઃ ।
રચનાવાસેત્યસ્ય વિવરણમ્---વિચ્છિત્ત્યાસ્પદત્વેનેતિ ।
આચરતીતિ ।
આવહતીત્યર્થઃ ।
ફલિતાર્થકથનમેતત્ ।
સારઃ ઉત્કૃષ્ટ ઇવાચરતિ સારો ભવતિ ઇતિ વા વિગ્રહઃ ।
તદિતિ ।
તથા નિર્દેશાદિત્યર્થઃ ।
ન જાનીમ ઇત્યાદિ સન્દેહાકારકથનમ્ ।
ઇતીતિ ।
ઉક્તાનધ્યવસાયાત્મકવક્તૃનાયકગતસંશયપ્રતીતેરિત્યર્થઃ ।
સસન્દેહઃ સસન્દેહાલઙ્કારઃ ।
અપીતિ સમુચ્ચયે ।
પૂર્વમિતિયાદિ ।
પ્રણયઃ પ્રિયાતમસ્ય પ્રાર્થના ।
અનુતપ્તામિતિ ।
પશ્ચાત્તાપવતીમિત્યર્થઃ ।
ભૂતામિતિ ।
નાયિકામિતિ શેષઃ ।
ચાટુકં કુર્વાણ ઇત્યનેનાસ્ય સમ્બન્ધઃ ।
ત્વદીયેત્યાદિ ।
ચાટુવચનમ્ ।
એવમેવ કરોતીતિ ।
મન્મથોદ્દીપનકારિણીત્યર્થઃ ।
ઇતિપ્રતિવસ્તૂપમાધ્વનિરિતિ ।
ત્વદીયકુચકલશન્યસ્તકાલાગરુપત્રભઙ્ગરચનામન્મથોદ્દીપનકારિણો ચન્દ્રવર્તિનીયં કુવલયદલશ્યામલા કાન્તિશ્ચૈવમેવ કરોતીતિ વક્તૃનાયકચાટુવાક્યાર્થસ્ય પ્રતીત્યા પ્રતિવસ્તૂપમાયા ધ્વનિરિત્યર્થઃ ।
હેતુતામિતિ ।
સુધાધામત્વરૂપયોગાર્થસ્યેતિ શેષઃ ।
શોભાભિઃ સહ ઉદ્દીપયતિ ઇતિ ચ પાઠઃ ।
લોચનમ્ વ્યનક્તીતિ હેત્વલઙ્કારધ્વનિરપિ ।
ત્વદીયકુચશોભા મૃગાઙ્કશોભા ચ સહ મદનમુદ્દીપયત ઇતિ સહોક્તિધ્વનિરપિ ।

ઽત્વત્કુચસદૃશશ્ચન્દ્રશ્ચન્દ્રશ્ચન્દ્રસમસ્ત્વકુવાભોગઃઽ ઇત્યર્થપ્રતિતેરુપમેયોપમાધ્વનિરપિ ।
એવમન્યે ઽપ્યત્ર ભેદાઃ શક્યોત્પ્રેક્ષાઃ ।
મહાકવિવાચો ઽસ્યાઃ કામધેનુત્વાત્ ।
યતઃ--- હેલાપિ કસ્યચિદચિન્ત્યફલપ્રસૂત્યૈ કસ્યાપિ નાલમણવે ઽપિ ફલાય યત્નઃ ।
દિગ્દન્તિરોમચલનં ધરણીં ધુનોતિ ખાત્સમ્પતન્નપિ લતાં ચલયેન્ન ભૃઙ્ગઃ ॥
એષાં તુ ભેદાનાં સંસૃષ્ટિત્વ સઙ્કરત્વં ચ યથાયોગં ચિન્ત્યમ્ ।
અતિશયોક્તિધ્વનિર્યથા મમૈવ--- કેલીકન્દલિતસ્ય વિભ્રમમધોર્ધુર્યં વપુસ્તે દૃશૌ ભઙ્ગીભઙ્ગરકામકાર્ભુકમિદં ભ્રૂનર્મકર્મક્રમઃ ।
આપાતે ઽપિ વિકારકારણમહો વક્ત્રામ્બુજન્માસવઃ સત્યં સુન્દરિ વેધસસ્ત્રિજગતીસારસ્ત્વમેકાકૃતિઃ ॥
અત્ર હિ મધુ માસમદનાસવાનાં ત્રૈલોક્યે સુભગતાન્યોન્યં પરિપોષકત્વેન ।
તે તુ બાલપ્રિયા હેલેતિ ।
હેલા લીલા ।
યત્નઃ બુદ્ધિપૂર્વકો વ્યાપારઃ ।
વાક્યદ્વયે ભવતીતિ શેષઃ ।
ઉક્તં સામાન્યં વિશેષેણ સમર્થયતિ---દિગ્દન્તીત્યાદિ ।
દિગ્દન્તિનો ઽઙ્ગચલનમિતિ ચ પાઠઃ ।
એષાં ત્વિત્યાદિ ।
અપહ્નવેન સહેતરેષાં સંસૃષ્ટિઃ, સસન્દેહપ્રતિવસ્તૂપમોપમેયોપમાનામેકવાક્યાનુપ્રવેશસઙ્કર ઇત્યાદિકં ચિન્ત્યમિત્યર્થઃ ।
કેલીતિ ।
હે સુન્દરિ ! તે તવ દૃશૌ કેલીવિલાસિજનસ્ય ક્રીડા તસ્યાઃ કન્દલં નવાઙ્કુરઃ રિષદાવિર્ભાવ ઇતિ યાવત્ ।
તદસ્ય સઞ્જાતમિતિ કેલીકન્દલિતઃ, તસ્ય અચિરાવિર્ભૂતસ્યેત્યર્થઃ ।
વિભ્રમઃ સ્ત્રીણાં શૃહ્ગારચેષ્ટા તત્કારી વિભ્રમઃ શોભા, તચ્છાલી વા યો મધુર્વસન્તઃ તસ્ય ધુરં કામોદ્દીપનાદિભારં વહતીતિ ધુર્યમ્ ।
વપુઃ સ્ત ઇતિ શેષઃ ।
ત્વદીયં નેત્રદ્વિતયમચિરાવિર્ભૂતસ્ય વસન્તસ્ય કામોદ્દીપનાદિકાર્યકારિ શરીરં ભવતીત્યર્થઃ ।
તથા તે ઇદમિત્યાદ્યેકં પદમ્ ।
અયમનુભવૈકગોચરો ભ્રુવોર્નર્મકર્મણઃ લીલાયાઃ ક્રમઃ ક્રમિકલીલાવિશિષ્ટભ્રૂયુગ્મમિત્યર્થઃ ।
ભઙ્કી રચનાવિશેષઃ, તયા હેતુના ભઙ્ગુરં વક્રં, યદ્વા---ભઙ્ગીયુક્તં વક્રં ચ યત્ કામસ્ય કાર્ભુકં ક્રમિકકર્મવિશિષ્ટં ધનુઃ તદ્ભવતિ ।
યદ્વા---ઇદમિતિ ભિન્નં પદં કર્મુકવિશેષણં, ક્રમિકકર્મવિશિષ્ટમિતિ તદર્થઃ ।
તથા તે વક્ત્રામ્બુજન્મનિ મુખપઝે ય આસવઃ મદ્યવિશેષઃ ।
અત્રાસવત્વેનાધરરસસ્યાધ્યવસાયઃ ।
આપાતે ઽપિ કિઞ્જિદાસ્વાદે ઽપિ ।
કિકારાણાં સમ્મોહાનન્દાદિરૂપચિત્તવિકારાણાં કારણં ભવતિ ।
અહો ઇદમદ્ભુતમ્ ।
અતઃ ત્વમેકા વેધસઃ કૃતિઃ સૃષ્ટિઃ ત્રિજગતીસારઃ ત્રૈલોક્યસારભૂતા ભવતિ ।
સત્યં નિશ્ચિતમ્ ।
અત્ર હીત્યસ્ય ધ્વન્યત ઇત્યાદિભિઃ સમ્બન્ધઃ ।
પોષકત્વેનેત્યન્તં હેતુવચનમ્ ।
તે ઇત્યાદિવ્યઙ્ગ્યકથનમ્ ।
યોજનીયાઃ ।
એવમલઙ્કારધ્વનિમાર્ગં વ્યુત્પાદ્ય તસ્ય પ્રયોજનવત્તાં ખ્યાપયિતુમિદમુચ્યતે--
શરીરીકરણં યેષાં વાચ્યત્વે ન વ્યવસ્થિતમ્ ।