ધ્વન્યાલોક (ટીકા સહિત) · ભાગ 241260

યથા--- ઽઅત્રાન્તરે કુસુમસમયયુગમુપસંહરન્નજૃમ્ભત ગ્રીષ્માભિધાનઃ ફુલ્લમલ્લિકાધવલાટ્ટહાસો મહાકાલઃઽ ।
યથા ચ---- ઉન્નતઃ પ્રોલ્લસદ્ધારઃ કાલાગુરુમલીમસઃ ।
પયોધરભરસ્તન્વ્યાઃ કં ન ચક્રે ઽભિલાષિણમ્ ॥
લોચનમ્ વિષયમવસ્થાપ્ય ધ્વનેરાહ---યત્ર ત્વિતિ ।
કુસુમસમયાત્મકં યદ્યુગં માસદ્વયં તદુપસંહરન્ ।
ધવલાનિ હૃદ્યાન્યટ્ટાન્યાપણા યેન તાદૃક્ ફુલ્લમલ્લિકાનાં હાસો વિકાસઃ સિતિમા યત્ર ।
ફુલ્લમલ્લિકા એવ ધવલાટ્ટહાસો ઽસ્યેતિ તુ વ્યાખ્યાને ઽજલદભુજગજંઽ ઇત્યેતત્તુલ્યમેતત્સ્યાત્ ।
મહાંશ્ચાસૌ દિનદૈર્ધ્યદુરતિવાહતાયોગાત્કાલઃ સમયઃ ।
અત્ર ઋતુવર્ણનપ્રસ્તાવનિયન્ત્રિતાભિધાશક્તયઃ, અત એવ ઽઅવયવપ્રસિદ્ધેઃ સમુદાયપ્રસિદ્ધિર્બલીયસીઽ ઇતિ ન્યાયમપાકુર્વન્તો મહાકાલપ્રભૃતયઃ શબ્દા એતમેવાર્થમભિધાય કૃત કૃત્યા એવ ।
તદનન્તરમર્થાવગતિર્ધ્વનનવ્યાપારાદેવ શબ્દશક્તિમૂલાત્ ।
અત્ર કેચિન્મન્યન્તે---ઽયેતિ એતોષાં શબ્દાનાં પૂર્વમર્થાન્તરે ઽભિધાન્તરં દૃષ્ટં તતસ્તથાવિધે ઽર્થાન્તરે બાલપ્રિયા હાસ ઇત્યસ્ય વ્યખ્યાનં--વિકાસ ઇતિ ।
તસ્યૈવ વિવરણં--સિતિમેતિ ।
સિતસ્ય ભાવઃ ।
સિતિમા ।
યથાશ્રુતાર્થપરિત્યાગે બીજમાહ--ફુલ્લેતિ ।
ઇત્યેતત્તુલ્યમેતત્સ્યાદિતિ ।
તથાચાભિમતધ્વન્યુદાહરણં ન ભવેદિતિ ભાવઃ ।
મહત્વોપપાદકં--દિનેત્યાદિ ।
દિનદૈર્ધ્યં દુરતિવાહતા ચ તયોર્યોગાદિત્યર્થઃ ।
ઽસામર્થ્યાક્ષિપ્તંઽ સહકારિભૂતેનાર્થસામર્થ્યેન વ્યઞ્જિતં સત્ ।
ઽઅલઙ્કારાન્તરંઽ અલઙ્કારવિશેષઃ ।
ઽશબ્દશક્ત્યા પ્રકાશતેઽ પ્રાધાન્યેન શબ્દશક્ત્યા ભાસત ઇત્યાદિવૃત્યુક્તમુપપાદયતિ---અત્રેત્યાદિ ।
ઋતુવર્ણનરૂપઃ ઋતુવર્ણનસ્ય વા યઃ પ્રસ્તાવઃ તેન નિયન્ત્રિતાઃ તત્તદર્થેષુ નિયમિતાઃ અભિધાશક્તયો યેષાં તે ।
અત એવ પ્રકરણાદેવ ।
ઇતિ ન્યાયમિતિ ।
યથોક્તં "યોગાદ્રૂઢેર્બલીયસ્ત્વ"મિતિ ।
એતમેવાર્થમિતિ ।
પૂર્વોક્તાર્થમિત્યર્થઃ ।
તદનન્તરમર્થાવગતિરિતિ ।
કૃતાદિયુગસમયમુપસંહરન્ મલ્લિકાધવલમટ્ટહાસં કુર્વન્ ભયઙ્કરો મહાકાલઃ મહાન્ જગત્સંહર્તૃદેવતાવિશેષ ઇત્યાદ્યર્થબોધ ઇત્યર્થઃ ।
અત્ર મતભેદાન્દશયતિ---અત્ર કેચિદિત્યાદિ ।
એતેષામિતિ ।
મહાકાલાદીનામિત્યર્થઃ ।
લોચનમ્ દૃષ્ટતદભિધાશક્તેરેવ પ્રતિપત્તુર્નિયન્ત્રિતાભિધાશક્તિકેભ્ય એતેભ્યઃ પ્રતિપત્તિર્ધ્વનનવ્યાપારાદેવેતિ શબ્દશક્તિમૂલત્વં વ્યઙ્ગ્યત્વં ચેત્યવિરુદ્ધમ્ઽ ઇતિ ।
અન્યે તુ---ઽસાભિધૈવ દ્વિતીયા અર્થસામર્થ્યં ગ્રીષ્મસ્ય ભીષણદેવતાવિશેષસાદૃશ્યાત્મકં સહકારિત્વેન યતો ઽવલમ્વતે તતો ધ્વનનવ્યાપારરૂપોચ્યતેઽ ઇતિ ।
એકે તુ---ઽશબ્દશ્લેષે તાવદ્ભેદે સતિ શબ્દસ્ય, અર્થશ્લેષે ઽપિ શક્તિભેદાચ્છબ્દભેદ ઇતિ દર્શને દ્વિતીયઃ શબ્દસ્તત્રાનીયતે ।
સ ચ કદાચિતભિધાવ્યાપારાત્ યથોભયોરુત્તરદાનાય ઽશ્વતો ધાવતિઽ ઇતિ; પ્રશ્નોત્તરાદૌ વા તત્ર વાચ્યલઙ્કારતા ।
યત્ર તુ ધ્વનનવ્યાપારાદેવ બાલપ્રિયા અર્થાન્તરે જગત્સંહર્તૃદેવતાવિશેષાદ્યર્થે ।
દૃષ્ટં જ્ઞાતમ્ ।
દૃષ્ટેતિ ।

દૃષ્ટા જ્ઞાતા તદભિધાશક્તિર્યેન તસ્યેત્યર્થઃ ।
નિયન્ત્રિતેતિ ।
પ્રાકરણિકાર્થે પ્રકરણાદિના નિયમિતેત્યર્થઃ ।
એતેભ્યઃ મહાકાલાદિશબ્દેભ્યઃ ।
પ્રતિપત્તિઃ અર્થાન્તરપ્રતીતિઃ ।
ઇતીતિ હેતૌ ।
વ્યહ્ગ્યત્વઞ્જેતિ ।
યતો ઽર્થાન્તરે ગૃહીતતત્તચ્છબ્દાભિધાશક્તિકસ્યૈવ પ્રતિપત્તુસ્તદર્થાન્તરસ્ય પ્રતીતિર્ભવતિ, તતશ્શબ્દશક્તિમૂલત્વં, યતશ્ચ સા પ્રતીતિરભિધાયા વિરમ્યવ્યાપારાભાવેન ધ્વનનવ્યાપારાદેવ, તતસ્તદર્થસ્ય વ્યઙ્ગ્યત્વઞ્જેત્યર્થઃ ।
મતમિદં કાવ્યપ્રકાશકારાદ્યભ્યુપગતમ્ ।
મતાન્તરમાહ---અન્ય ઇત્યાદિ ।
સાભિધવ દ્વિતીયેતિ ।
ગૃહીતપૂર્વા દ્વિતીયાર્થાભિધૈવેત્યર્થઃ ।
ધ્વનનવ્યાપારરૂપોચ્યત ઇતિ સમ્બન્ધઃ ।
કુત ઇત્યત્રાહ---અર્થેત્યાદિ ।
અર્થસામર્થ્યમિતિ ।
સામર્થ્યક્ષિપ્તમિતિ ગ્રન્થેનોક્તમર્થસામર્થ્યમિત્યર્થઃ ।
તત્ કિમિત્યત્રાહ---ગ્રીષ્મસ્યેત્યાદિ ।
ભીષણેતિ ।
યુગોપસંહરણાદિના યદ્દેવતાવિશેષસાઃ દૃશ્યં તદાત્મકમિત્યર્થઃ ।
સહકારિત્વેનેતિ ।
તદર્થાન્તરબોધન ઇતિ શેષઃ ।
તત ઇત્યાદિ ।
અભિધાદયો વ્યાપારા હ્યર્થબોધાનુકૂલશક્તિવિશેષાત્મકાઃ ।
સહકારિભેદેન તેષાં ભેદઃ ।
સઙ્કેતગ્રહણમાત્રસહકારેણ શબ્દસ્યાર્થબોધનશક્તિરભિધા ।
સઙ્કેતગ્રહણાતિરિક્તાર્થસામર્થ્યાદિસહકારેણાર્થબોધનશક્તિસ્તુ ધ્વનનમતો ઽત્ર સા ધ્વનનરૂપોચ્યત ઇતિ ભાવઃ ।
એક ઇત્યાદિ ।
તાવદિતિ સમ્પ્રતિપત્તૌ ।
શબ્દસ્ય ભેદે સતીતિ સમ્બન્ધઃ ।
ભેદસ્ય સત્વાદિત્યર્થઃ ।
શક્તિભેદાદિતિ ।
તત્તદર્થબોધાનુકૂલક્તિભેદાદિત્યર્થઃ ।
અર્થભેદાદિતિ યાવત્ ।
તત્રેતિ ।
શબ્દશ્લેષે ઽર્થશ્લેષે ચેત્યર્થઃ ।
આનીયત ઇતિ ।
અનુસન્ધાનેનેતિ ભાવઃ ।
સઃ દ્વિતીયશ્શબ્દઃ ।
કદાચિદિતિ ।
યદાર્થદ્વયે ઽપિ પ્રકરણાદિકં તદેત્યર્થઃ ।

અભિધાવ્યાપારાદિતિ ।
અર્થદ્વયસ્યાભિધેયત્વાવશ્યમ્ભાવાદિતિ ભાવઃ ।
આનીયત ઇત્યનુષઙ્ગઃ ।
અત્રોદાહરણમાહ---યથેત્યાદિ ।
અભયોરિતિ ।
ક ઇતો ધાવતિ, કિઙ્ગુણવિશિષ્ટશ્ચેતિ દ્વયોઃ પ્રશ્નયોરિત્યર્થઃ ।
શ્વેત ઇતિ ।
શ્વા ઇતઃ શ્વેતોધવલશ્ચ ।
પ્રશ્નોત્તરાદૌ વેતિ ।
"યત્તુ પર્યનુયોગસ્ય નિર્ભેદઃ ક્રિયતે બુધૈઃ ।
વિદગ્ધગોષ્ઠ્યાં વાક્યૈર્વા તદ્વિ પ્રશ્નોત્તરં વિદુઃ" ॥
ઇતિ લક્ષણમ્ ।
લોચનમ્ શબ્દ આનીતઃ, તત્ર શબ્દાન્તરબલાદપિ તદર્થાન્તરં પ્રતિન્તરં પ્રતિપન્નં પ્રતિયમાનમૂલત્વાત્પ્રતિયમામેવ યુક્તમ્ઽ ઇતિ ।
ઇતરેતુ--ઽદ્વિતીયપક્ષવ્યાખ્યાને યદર્થસામર્થ્યં તેન દ્વતીયાભિધૈવ પ્રતિપ્રસૂયતે, તતશ્ચદ્વિતીયો ઽર્થો ઽભિધીયત એવ ન ધ્વન્યતે, તદનન્તરં તુ તસ્ય દ્વિતીયાર્થસ્ય પ્રતિપન્નસ્ય પ્રથમાર્થેન પ્રકારણિકેન સાકં યા રૂપણા સા તાવદ્ભાત્યેવ, ન ચાન્યતઃ શબ્દાદિતિ સા ધ્વનનવ્યાપારાત્ ।
તત્રાભિધશક્તેઃ કસ્યાશ્ચિદપ્યનાશઙ્કનીયત્વાત્ ।
તસ્યાં ચ દ્વિતીયા શબ્દશક્તિર્મૂલમ્ ।
તથા વિના રૂપણાયા અનુત્થાનાત્ ।
અત એવાલઙ્કારધ્વનિરયમિતિ યુક્તમ્ ।
વક્ષ્યતે ચ ઽઅસમ્બદ્ધાર્થાભિધાયિત્વં મા પ્રસાઙ્ક્ષીત્ઽ ઇત્યાદિ ।
પૂર્વત્ર તુ સલેશપદેનૈવાસમ્બદ્ધતાનિરાકૃતા ।
બાલપ્રિયા યથા---"કાહમસ્મિ ગુહા વક્તિ પ્રશ્ને ઽમુષ્મિન્ કિમુત્તરમ્ ।
કથમુક્તં ન જાનાસિ કદર્થયસિ યત્સખે" ॥
ઇતિ ।
અત્ર કદર્થયસીત્યેતત્ ઽકથઽ વર્ણાભ્યામુક્તં દર્યસીત્યુત્તરમ્ ।
આદિપદેન "યેન ધ્વસ્તે"ત્યાદિસઙ્ગ્રહઃ ।
વાચ્યેતિ ।
શ્લેષાદિવાચ્યાલઙ્કાર ઇત્યર્થઃ ।
દ્વયોરર્થયોઃ પ્રકૃતત્વાદતિ ભાવઃ ।
યત્રેતિ ।
કુસુમસમયમિત્યાદાવિત્યર્થઃ ।
ધ્વનનવ્યાપારાદેવેતિ ।
અભિધાયાઃ પ્રકૃતાર્થેનિયમનેન વ્યઞ્જકત્વાદેવેત્યર્થઃ ।
શબ્દાન્તરબલાદિતિ ।
શબ્દાન્તરસ્યાભિધાશક્તેરિત્યર્થઃ ।
પ્રતિપન્નમપીત્યન્વયઃ પ્રતીયેતિ ।
પ્રતીયમાનઃ ધ્વનનાદ્ગમ્યમાનઃ શબ્દઃ મૂલં યસ્ય તત્વાદિત્યર્થઃ ।
ધ્વનિવ્યાપારમૂલકત્વાદિતિ યાવત્ ।
પ્રતીયમાનમેવ વ્યઙ્ગ્યમેવ ।
દ્વિતીયપક્ષવ્યાખ્યાને ઇતિ ।
ઽઅન્યે ત્વિઽત્યાદ્યુક્તવ્યાખ્યાન ઇત્યર્થઃ ।

તેનેતિ ।
અર્થસાર્થ્યેનેત્યર્થઃ ।
દ્વિતીયાભિધેતિ ।
દ્વિતીયાર્થાભિધેત્યર્થઃ ।
પ્રતિપન્નસ્ય તસ્ય દ્વિતીયાર્થસ્યેતિ સમ્બન્ધઃ ।
રૂપણેતિ ।
અભેદારોપ ઇત્યર્થઃ ।
આરોપ્યમાણાભેદ ઇતિ યાવત્ ।
ઇદમુપમાદેરુપલક્ષણમ્. સા તાવદિતિ ।
સા રૂપણા ।
ન ચેત્યાદિ ।
ભાતીત્યનુષઙ્ગઃ ।
શબ્દાદન્યસ્માન્ન ભાતીત્યર્થઃ ।
કિન્તુ શબ્દાદે વેતિ ભાવઃ ।
તત્રેતિ ।
રૂપણાયમિત્યર્થઃ ।
તસ્યામિતિ ।
રૂપણાયામિત્યર્થઃ ।
અનુત્થાનાદિતિ ।
પ્રતિયોગિભૂતસ્ય દ્વિતીયાર્થસ્યાપ્રતીત્યેતિ ભાવઃ ।
અત એવ રૂપણાદિમાત્રસ્ય વ્યઙ્ગ્યત્વાદેવ ।
અલઙ્કારેતિ ।
રૂપકાદીત્યર્થઃ ।
ઇતિ યુક્તમિતિ ।
ઇતિ વચનં યુજ્યત ઇત્યર્થઃ ।
અન્યથા દ્વતીયાર્થસ્ય વ્યઙ્ગ્યત્વેન વસ્તુધ્વનિવ્યવહારો ઽપિ સ્યાદિતિ ભાવઃ ।
વક્ષ્યત ઇતિ ।
વૃત્તાવિતિ શેષઃ ।
તત્ર ઉપમાનોપમેયભાવઃ ।
કલ્પયિતવ્ય ઇત્યુક્યા તદંશસ્યૈવ વ્યઙ્ગ્યત્વજ્ઞાપનાદિતિ ભાવઃ ।
શબ્દશક્ત્યા પ્રકાશમાને ઇતિ ગ્રન્થો ઽપ્યેતત્પક્ષાનુકૂલઃ પ્રસઙ્ગાદાહ---પૂર્વત્રેત્યાદિ ।
પૂર્વત્ર "દૃષ્ટ્યા કેશવે"ત્યાદૌ ।
નિરાકૃતેતિ ।
તત્ર હિ દ્વિતીયાર્થ એવ પ્રાધાન્યેન વિવક્ષિતઃ, પ્રથમાર્થસ્તુ યથા વા--- દત્તાનન્દાઃ પ્રજાનાં સમુચિતસમયાકૃષ્ટસૃષ્ટેઃ પયોભિઃ પૂર્વાહ્ણે વિપ્રકીર્ણા દિશિ દિશિ વિરમત્યહ્નિ સંહારભાજઃ ।
દીપ્તાંશેર્દીર્ઘદુઃખપ્રભવભવભયોદન્વદુત્તારનાવો ગાવો વઃ પાવનાનાં પરરમપરિમિતાં પ્રીતિમુત્પાદયન્તુ ॥
એષૂદાહરણેષુ શબ્દશક્યા પ્રકાશમાને સત્યપ્રાકરણિકે ઽર્થાન્તરે વાક્યસ્યાસમ્બદ્ધાર્થાભિધાયિત્વં મા પ્રસઙ્ક્ષીદિત્યપ્રાકારણિકપ્રાકરણિકાર્થયોરુપમાનોપમેયભાવઃ કલ્પયિતવ્યઃ સામર્થ્યાદિત્યર્થાક્ષિપ્તો ઽયં શ્લેષો ન શબ્દોપારૂઢ ઇતિ વિભિન્ન એવ શ્લેષાદનુસ્વાનીપમવ્યઙ્ગ્યસ્ય ધ્વનેર્વિષયઃ ।
અન્યે ઽપિ લોચનમ્ શપદેનૈવાસમ્બદ્ધતા નિરાકૃતા ।
ઽયેન ધ્વસ્તઽ ઇત્યત્રાસમ્બદ્ધતા નૈવ ભાતિ ।
ઽતસ્યાવિનાપિઽ ઇત્યત્રાપિશબ્દેન ઽશ્લાધ્યાઽ ઇત્યત્રાધિકશબ્દેન ઽભ્રમિંઽ ઇત્યાદૌ ચ રૂપકેણાસમ્બદ્ધતા નિરાકૃતેતિ તાત્પર્યમ્ ।
પયોભિરિતિ પાનીયૈઃ ક્ષીરૈશ્ચ ।

સંહારો ધ્વંસઃ, એકત્ર ઢૌકનં ચ ।
ગાવો રશ્મયઃ સુરભયશ્ચ ।
અસમ્બદ્ધાર્થાભિધાયિત્વમિતિ ।
અસંવેદ્યમાનમેવેત્યર્થઃ ।
ઉપમાનોપમેયભાવ ઇતિ ।
બાલપ્રિયા તદ્ગોપનાર્થતયેતિ ભાવઃ ।
અનેન તત્ર રૂપણાદિકં નાસ્તીતિ ચાવેદિતમ્ ।
નૈવ ભાતીતિ ।
દ્વયોરપિ સ્તુત્યતયા પ્રકૃતત્વાદિતિ ભાવઃ ।
ઽતાત્પર્યમ્ઽ ઇત્યન્તં ઽઇતરે વિઽતિ મતમ્ ।
એતન્મતાનુરોધિનઃ કુવલયાનન્દકારાદયઃ ।
ઽઅન્નતઽ ઇતિ ।
પ્રોલ્લસન્ હારો યત્ર, પ્રોલ્લસન્તી ધારા યત્ર ચ સઃ ।
કાલાગરૂણા સ ઇવ ચ મલીમસઃ નીલઃ પયોધરઃ સ્તનઃ જલધરશ્ચ ।
તસ્યાઃ કામિન્યાઃ પ્રાવૃષશ્ચા કં યુવાનં પથિકઞ્ચ ।
ઽદત્તાનન્દાઽ ઇતિ સૂર્યશતકસ્થમ્ ।
સમુચિતસમયે પૂર્વમાકૃષ્ટાનિ પશ્ચાત્સૃષ્ટાનિ તૈઃ દીપ્તાંશોઃ સૂર્યસ્ય પાવનાનાં પરમુત્કૃષ્ટં વર્તમાનાઃ ।
લોચને વ્યાખ્યેયાનિપદાનિ વ્યાચષ્ટે---પયોભિરિત્યાદિ ।
રશ્મિપક્ષે પાનીયૈરિતિ સુરભિપક્ષે ક્ષીરરિતિ ।
વૃત્તૌ ઽઅસમ્બદ્ધાર્થાભિધાયિત્વઽમિતિ ।
પ્રકૃતાર્થેનાસમ્બદ્ધો યો ઽર્થસ્તદભિધાયિત્વમિત્યર્થઃ ।
ઽમા પ્રસાઙ્ક્ષીદિઽતિ ।
પ્રસક્તિવિષયો મા ભૂદિત્યર્થઃ ।
અત્રૈષ્ટાપત્તિં પરિહર્તું ભાવમાહ---અસંવેદ્યમાનમેવેતિ ।
અસમ્બદ્ધાર્થાભિધાયિત્વં સહૃદયૈરપ્રતીયમાનમેવેત્યર્થઃ ।
ચાલઙ્કારાઃ શબ્દશક્તિમૂલાનુસ્વાનરૂપવ્યઙ્ગ્યે ધ્વનૌ સમ્ભવન્ત્યેવ ।
તથા હિ વિરોધો ઽપિ શબ્દશક્તિમૂલાનુસ્વાનરૂપો દૃશ્યતે ।
યથા સ્થાણ્વીશ્વરાખ્યજનપદવર્ણને ભટ્ટબાણસ્ય--- ઽયત્ર ચ માતઙ્ગગામિન્યઃ શીલવત્યશ્ચ ગૌર્યો વિભવરતાશ્ચ શ્યામાઃ પઝરાગિણ્યશ્ચ ધવલદ્વિજશુચિવદના મદિરામોદિશ્વસનાશ્ચ પ્રમદાઃઽ ।
અત્ર હિ વાચ્યો વિરોધસ્તચ્છાયાનુગ્રાહી વા શ્લેષો ઽયમિતિ ન શક્યં વક્તુમ્ ।
સાક્ષાચ્છબ્દેન વિરોધાલઙ્કારસ્યાપ્રકાશિતત્વાત્ ।
યત્ર હિ સાક્ષાચ્છબ્દાવેદિતો વિરોધાલઙ્કારસ્તત્ર હિ શ્લિષ્ટોક્તૌ વાચ્યાલઙ્કારસ્ય વિરોધસ્ય લોચનમ્ તેનોપમારૂપેણ વ્યતિરેચનનિહ્નવાદયો વ્યાપારમાત્રરૂપા એવાત્રાસ્વાદપ્રતીતેઃ પ્રધાનં વિશ્રાન્તિસ્થાનં, ન તૂપમેયાદીતિ સર્વત્રાલઙ્કારધ્વનૌ મન્તવ્યમ્ ।
સામર્થ્યદિતિ ।
ધ્વનનવ્યાપારાદિત્યર્થઃ ।
માતઙ્ગેત ।
માતઙ્ગવદ્ગચ્છન્તિ તાન્ શબરાંશ્ચ ગચ્છન્તીતિ વિરોધઃ ।
વિભવેષુ રતાઃ ।
વિગતમહાદેવે સ્થાને ચ રતાઃ ।
પઝરાગરત્નયુક્તાઃ પઝસદૃશલૌહિત્યયુક્તાશ્ચ ।
ધ્વલૈર્દ્વિજૈર્દન્તૈઃ શુચિ નિર્મલં વદનં યાસાં ધવલદ્વિજવદુત્કૃષ્ટવિપ્રવચ્છુચિ વદનં ચ યાસાસ્ ।
યત્ર હીતિ ।

યસ્યાં શ્લેષોક્તૌ કાવ્યરૂપાયાં, તત્ર યો વિરોધઃ શ્લેષો વેતિ સઙ્કરઃ તસ્ય વિષયત્વમ્ ।
સ વિષયો ભવતીત્યર્થઃ ।
કસ્ય? વાચ્યાલઙ્કારસ્ય વાચ્યાલઙ્કૃતેઃ વાચ્યાલઙ્કૃતિત્વસ્યેત્યર્થઃ ।
બાલપ્રિયા અર્થઃ ભાવાર્થઃ ।
તેનેતિ ।
ઉપમાત્મકોપમાનોપમેયભાવકલ્પનસ્ય કથનાત્તસ્ય ઉપલક્ષણત્વાચ્ચેત્યર્થઃ ।
ઉપમારૂપણેત્યાદિ ।
ઉપમારૂપકાદિધ્વનિસ્થલે ઉપમિતિરૂપણાદિપ્રતીતિક્રિયા એવેત્યર્થઃ ।
માતઙ્ગવદિતિ ।
ગજવદિત્યર્થઃ ।
શબરાંશ્ચેતિ ।
ચણ્ડાલાંશ્ચેત્યર્થઃ ।
ઇતિ વિરોધ ઇતિ ।
ચણ્ડાલગમનરૂપાર્થસ્ય સદ્વૃત્તરૂપશીલેન વિરોધ ઇત્યર્થઃ ।
આદ્યેનાર્થેન ચ તત્પરિહારઃ ।
એવમુપર્યપિ બોધ્યમ્ ।
ઽગૌર્યઃઽ ગૌરવર્ણાઃ પાર્વત્યશ્ચ ।
ઽશ્યામાઃઽ શ્યામવર્ણાઃ યૌવનવત્યશ્ચ ।
વૃત્તૌ--ઽસાક્ષાચ્છબ્દેનાપ્રકાશિતત્વાઽદિતિ ।
શીલવત્યશ્ચેત્યાદૌ ચકારાણાં સમુચ્ચયાર્થકત્વાદિતિ ભાવઃ ।
વેતિ સઙ્કર ઇતિ ।
વિરોધસ્ય શ્લેષસ્ય વેત્યત્ર વાકારસ્તત્સઙ્કરદ્યોતક ઇત્યર્થઃ ।
તસ્ય વિષયત્વમિત્યસ્યૈવ વિવરણમ્---સ ઇત્યાદિ ।
વાચ્યાલઙ્કારસ્યેત્યસ્ય વિષયત્વમિત્યનેનાન્વયમાકાઙ્ક્ષાપૂર્વકં દર્શયતિ---કસ્યેત્યાદિના ।
વાચ્યાલઙ્કારસ્યેત્યસ્ય યથાશ્રુતાર્થમાહ---વાચ્યાલઙ્કૃતેરિતિ ।
વિવક્ષિતમાહ---વાચ્યાલઙ્કૃતિત્વસ્યેતિ ।
શ્લેષસ્ય વા વિષયત્વમ્ ।
યથા તત્રેવ--- ઽસયવાય ઇવ વિરોધિનાં પદાર્થાનામ્ ।
તથાહિ---સન્નિહિતબાલાન્ધકારાપિ ભાસ્વન્મૂર્તિઃઽ ઇત્યાદૌ ।
યથા વા મમૈવ--- સર્વૈકશરણમક્ષયમધીશમીશં ધિયાં હરિં કૃષ્ણમ્ ।
ચતુરાત્માનં નિષ્ક્રિયમરિમથનં નમત ચક્રધરમ્ ॥
અત્ર હિ શબ્દશક્તિમૂલાનુસ્વાનરૂપો વિરોધઃ સ્ફુટમેવ પ્રતીયતે ।
એવંવિદો વ્યતિરેકો ઽપિ દૃશ્યતે ।
યથા મમૈવ--- ખં યે ઽત્યુજ્જ્વલયન્તિ લૂનતમસો યે વા નખોદ્ભાસિનો લોચનમ્ તત્રૈવ વિરોધે શ્લેષે વા વાચ્યાલઙ્કારત્વં સુવચમિતિ યાવત્ ।
વાલેષુ કેશેષ્વન્ધકારઃ કાર્ષ્ણ્યં, બાલઃ પ્રત્યગ્રશ્ચાન્ધકારસ્તમઃ ।
નનુ માતઙ્ગેત્યાદાવપિ ધર્મદ્વયે યશ્ચકારઃ સ વિરોધદ્યોતક એવ ।
અન્યથા પ્રતધર્મં સર્વધર્માન્તે વા ન ક્વચિદ્વા ચકારઃ સ્યાત્ યદિ સમુચ્ચયાર્થઃ સ્યાદિત્યભિપ્રાયેણોદાહરણાન્તરમાહ---યથેતિ ।
શરણં ગૃહમક્ષયરૂપમગૃહં કથમ્ ।
યો ન ધીશઃ સ કથં ધિયામીશઃ ।
યો હરિઃ કપિલઃ સ કથં કૃષ્ણઃ ।

ચતુરઃ પરાક્રમયુક્તો યસ્યાત્મા સ કથં નિષ્ક્રિયઃ ।
અરીણામરયુક્તાનાં યો નાશયિતા સ કથં ચક્રં વહુમાનેન ધારયતિ ।
વિરોધ ઇતિ ।
વિરોધનમિત્યર્થઃ ।
પ્રતિયત ઇતિ ।
સ્ફુટં નોચ્યતે કેનચિદિતિ ભાવઃ ।
બાલપ્રિયા તથા ચ વિરોધશ્લેષસઙ્કરસ્ય વાચ્યાલઙ્કૃતિત્વનિરૂપિતં વિષયત્વમિતિ વાક્યાર્થઃ ।
વિષયત્વમત્રાશ્રયત્વં બોધ્યમ્ ।
ફલિતમાહ---તત્રૈવેત્યાદિ ।
ભાસ્વન્મૂર્તિઃ પ્રકાશમાનતનુઃ સૂર્યમૂર્તિશ્ચ ।
સર્વેત્યાદ્યુદાહરણાન્તરભવતારયતિ---નન્વિત્યાદિ ।
ધર્મદ્વયે યશ્ચકાર ઇતિ ।
માતઙ્ગગામિન્યશ્શીલવત્યશ્ચ ગૌર્યો વિભવરતાશ્ચેત્યાદૌ ધર્મદ્વયવાચકાન્તે યશ્ચકાર ઇત્યર્થઃ ।
એવકારેણ સમુચ્ચયદ્યોતકત્વવ્યવચ્છેદઃ ।
ઉક્તાર્થે હેતુમાહ---અન્યથેત્યાદિ ।
અન્યથા વિરોધદ્યોતકત્વાભાવે તદેતિ શેષઃ ।
અન્યથા ચકારો યદિ સમુચ્ચયાર્થસ્સ્યાત્તદા પ્રતિધર્મં સર્વધર્માન્તે વા સ્યાત્, ક્વચિદ્વા ન સ્યાદિત્યન્વયઃ ।
સર્વધર્માન્ત ઇત્યત્ર સર્વશબ્દાન્ત ઇતિ ચ પાઠઃ ।
ચકારસ્યાત્ર સમુચ્ચયાર્થકત્વે "ઘટઞ્ચ પઠઞ્ચ પુસ્તકઞ્ચાનય, ઘટં પટં પુસ્તકઞ્ચાનય, ઘટં પટં પુસ્તકમાનય ઇતિપત્પ્રયોગસ્સ્યાદિત્યર્થઃ ।
ગૃહમગૃહમિત્યાદિ વિરૂદ્ધાર્થકથનમ્ ।
શરણં રક્ષિતારમ્ ।
અક્ષયં નાશરહિતમિત્યાદ્યવિરુદ્ધાર્થા બોધ્યાઃ વિરોધનમિતિ ।
વિરોધનક્રિયેત્યર્થઃ ।
સ્ફુટમિતિ ।
નિસ્સન્દેહમિત્યર્થઃ ।
પ્રતીયત ઇત્યસ્ય ધ્વન્યત ઇત્યર્થ ઇત્યાહ--નોચ્યતે કેનચિદિતિ ।
યે પુષ્ણાન્તિ સરોરુહશ્રિયમપિ ક્ષિપ્તાબ્જભાસશ્ચ યે ।
યે મૂર્ધસ્વવભાસિનઃ ક્ષિતિભૃતાં યે ચામરાણાં શિરાં- સ્યાક્રામન્ત્યુભયે ઽપિ તે દિનપતેઃ પાદાઃ શ્રિયે સન્તુ વઃ ॥
એવમન્યે ઽપિ શબ્દશક્તિમૂલાનુસ્વાનરૂપવ્યઙ્ગ્યધ્વનિપ્રકારાઃ સન્તિ તે સહૃદયૈઃ સ્વયમનુસર્તવ્યાઃ ।
ઇહ તુ ગ્રન્થવિસ્તરભયાન્ન તત્પ્રપઞ્ચઃ કૃતઃ ।
અર્થશક્ત્યુદ્ભવસ્ ત્વ્ અન્યો યત્રાર્થઃ સ પ્રકાશતે ।
યસ્ તાત્પર્યેણ વસ્ત્વ્ અન્યદ્ વ્યનક્ત્ય્ ઉક્તિં વિના સ્વતઃ
અર્થશક્ત્યુદ્ભવસ્ત્વન્યો યત્રાર્થઃ સ પ્રકાશતે ।
યસ્તાત્પર્યેણ વસ્ત્વન્યદ્ય્વનક્ત્યુક્તિં વિના સ્વતઃ ॥ 22 ॥
લોચનમ્ નખૈરુદ્ભાસન્તે યે ઽવશ્યં ખે ગગને ન ઉદ્ભાસન્ત ।
ઉભયે રશ્મ્યાત્માનો ઽઙ્ગુલીપાર્ષ્ણ્યાદ્યવયવિરૂપાશ્ચેત્યર્થઃ ॥21॥
એવં શબ્દશક્ત્યુદ્ભવં ધ્વનિમુક્ત્વાર્થશક્ત્યુદ્ભવં દર્શયતિ---અર્થેતિ ।
અન્ય ઇતિ શબ્દશક્ત્યુદ્ભવાત્ ।
સ્વતસ્તાત્પર્યેણેત્યભિધાવ્યાપારનિરાકરણપરમિદં પદં ધ્વનનવ્યાપારમાહ ન તુ તાત્પર્યશક્તિમ્ ।
સા હિ વાચ્યાર્થપ્રતીતાવેવોપક્ષીણેત્યુક્તં પ્રાક્ ।

અનેનૈવાશયેન બાલપ્રિયા ખમિતિ ।
ખમાકાશમ્ ।
યે કિરણાઃ લૂનં વિનાશિતં તમસ્તિભિરં પાપઞ્ચ યૈસ્તે ।
યે વેતિ ।
યે ચરણાઃ ।
નખોદ્ભાસિન ઇત્યસ્ય વાચ્યં વ્યઙ્ગ્યઞ્ચાર્થમાહ---નખૈરિત્યાદિ ।
યે કિરણાઃ, સરોરુહાણાં પઝાનાં શ્રિયં કાન્તિં પુષ્ણન્તિ યે ચરણાઃ ।
ક્ષિપ્તેતિ ।
અધઃ કૃતપઝકાન્તયઃ વિનાશિતપઝકાન્તયશ્ચ યે કિરણાઃ, ક્ષિતિભૃતાં પર્વતાનામ્ મૂર્ધસુશૃઙ્ગેષુ શિરસ્સુ ચ યે ચરણાઃ ।
અમરાણાં દેવાનામ્ શિરાંસિ આક્રામન્તિ પ્રણામકાલે સ્પૃશન્તિ તેષ્વનવભાસિનશ્ચ ।
લોચને---અઙ્ગુલીત્યાદિ ।
ચરણા ઇત્યાર્થઃ ।
અ6 લૂનતમસ્ત્વાદિધર્મૈઃ કિરણતુલ્યાનાં દિનપતેશ્ચરણાનાં ગગનાનુદ્ભાસિત્વાદિભિઃ કિરણેભ્યો વ્યતિરેકો ધ્વનિત ઇતિ બોધ્યમ્ ॥ 2.1 ॥
ઽઅર્થેઽત્યાદિ કારિકાયાં ઽઅન્યઃ અર્થશક્ત્યુદ્ભવસ્તુ તત્ર ભવતિ, યત્ર સ અર્થઃ પ્રકાશતે, ય ઉક્તિં વિના સ્વતસ્તાત્પર્યેણ અન્યદ્વસ્તુ વ્યનક્તીઽત્યન્વયઃ ।
કસ્માદન્ય ઇત્યત્રાહ લોચને---શબ્દેતિ ।
સ્વતસ્તાત્પર્યેણેત્યેતદ્વ્યાચષ્ટે--સ્વત ઇત્યાદિ ।
ઇતીદમિતિ સમ્બન્ધઃ ।
ઇદં પદમિતિ ચ પાઠઃ ।
સેતિ ।
તાત્પર્યશક્તિરિત્યર્થઃ ।
અનેનેત્યાદિ ।
સ્વતસ્તાત્પર્યેણેત્યસ્ય વિવરણં વૃત્તૌ--ઽસ્વસામર્થ્યાદિઽતિતિ ભાવઃ ।
ઽશબ્દવ્યાપારઽમિતિ ।
અભિધામિત્યર્થઃ ।
વૃત્તૌઽલીલેઽત્યાદિ ।
ઇદમધોમુખત્વસ્યાપ્યુપલક્ષણમ્ ।
ઽપ્રકાશયતીઽતિ ।
અનુભાવવત્વાદ્વ્યઞ્જયતીત્યર્થઃ ।
યદિ લજ્જાત્મકવ્યભિચારિપ્રતીતિસ્તર્હ્યયમલક્ષ્યક્રમવ્યઙ્ગ્યસ્યૈવ ધ્વનેર્વિષયો ન તુ વસ્તુધ્વનેરિતિ શઙ્કતે--ઽન ચેઽત્યાદિ ।
સમાધત્તેઽયતઽ ઇત્યાદિ ।
નન્વત્ર વ્યભિચારિણો વાચ્યત્વરૂપસાક્ષાચ્છબ્દનિવેદિતત્વસ્ય કથનમસઙ્ગતં, યત્રાર્થઃ સ્વસામર્થ્યાદર્થાન્તરમભિવ્યનાક્તિ શબ્દવ્યાપારં વિનૈવ સો ઽર્થશક્યુદ્ભવો નામાનુસ્વાનોપમવ્યઙ્ગ્યો ધ્વનિઃ ।
યથા--- એવંવાદિનિ દેવર્ષૌ પાર્શ્વે પિતુરધોમુખી ।
લીલાકમલપત્ર્રાણિ ગણયામાસ પાર્વતી ॥
અત્ર હિ લીલાકમલપત્ર્રગણનમુપસર્જનીકૃતસ્વરૂપં શબ્દવ્યાપારં વિનૈવાર્થાન્તરં વ્યભિચારિભાવલક્ષણં પ્રકાશયતિ ।
ન ચાયમલક્ષ્યક્રમવ્યઙ્ગ્યસ્યૈવ ધ્વનેર્વિષયઃ ।
યતો યત્ર સાક્ષાચ્છબ્દનિવેદિતેભ્યો વિભાવાનુભાવવ્યભિચારિભ્યો રસાદીનાં પ્રતીતિઃ, સ તસ્ય કેવલસ્ય માર્ગઃ ।
યથા કુમારસમ્ભવે મધુપ્રસઙ્ગે વસન્તપુષ્પાભરણં વહન્ત્યા દેવ્યા આગમનાદિવર્ણનં મનોભવશરસન્ધાનપર્યન્તં શમ્ભોશ્ચ પરિવૃત્તધૈર્યસ્ય ચેષ્ટાવિશેષવર્ણનાદિ સાક્ષાચ્છબ્દનિવેદિતમ્ ।
લોચનમ્ વૃત્તૌ વ્યાચષ્ટે---યત્રાર્થઃ સ્વસામર્થ્યાદિતિ ।
સ્વત ઇતિ શબ્દઃ સ્વશબ્દેન વ્યાખ્યાતઃ ।
ઉક્તિં વિનેતિ વ્યાચષ્ટે---શબ્દવ્યાપારં વિનૈવેતિ ।

ઉદાહરતિ---યથા એવમિતિ ।
અર્થાન્તરમિતિ લજ્જાત્મકમ્ ।
સાક્ષાદિતિ ।
વ્યભિચારણાં યત્રાલક્ષ્યક્રમતયા વ્યવધિવન્ધ્યૈવ પ્રતિપત્તિઃ સ્વવિભાવાદબલાત્તત્ર સાક્ષાચ્છબ્દનિવેદિતત્વં વિવક્ષિતમિતિ ન પૂર્વાપરવિરોધઃ ।
પૂર્વં હ્યુક્તં વ્યભિચારિણામપિ ભાવત્વાન્ન સ્વશબ્દતઃ પ્રતિપત્તિરિત્યાદિ વિસ્તરતઃ ।
એતદુક્તં ભવતિ--યદ્યપિ રસભાવાદિરર્થો ધ્વન્યમાન એવ ભવતિ ન વાચ્યઃ કદાચિદપિ, તથાપિ ન સર્વો ઽલક્ષ્યક્રમસ્ય વિષયઃ ।
યત્ર હિ વિભાવાનુભાવેભ્યઃ સ્થાયિગતેભ્યો વ્યભિચારિગતેભ્યશ્ચ પૂર્ણોભ્યો ઝટિત્યેવ બાલપ્રિયા તસ્ય તદભાવસ્ય પૂર્વમુક્તત્વાદિત્યતસ્સાક્ષાચ્છબ્દનિવેદિતત્વં વિવૃણોતિ લોચને---વ્યભિચારિણામિત્યાદિ ।
ઽયત્ર વ્યભિચારિણાં સ્વસ્વવિભાવાદિબલાદલક્ષ્યક્રમતયા વ્યવધિવન્ધ્યૈવ પ્રતિપત્તિરિઽત્યન્વયઃ ।
વ્યવધિવન્ધ્યા અવ્યવધાના ।
પૂર્વોક્તં સ્મારયતિ---પૂર્વમિત્યાદિ ।
ઇત્યાદિ વિસ્તરતઃ પૂર્વમુક્તં હીતિ સમ્બન્ધઃ ।
ઽતસ્માદયમન્યો ધ્વનેઃ પ્રકારઽ ઇત્યન્તવૃત્તિગ્રન્થસ્ય સારાર્થમાહ---એતદુક્તમિત્યાદિ ।
સર્વઃ અલક્ષ્યક્રમસ્ય ઇતિચ્છેદઃ ।
સ્થાયિગતેભ્યઃ સ્થાયિસમ્બન્ધિભ્યઃ ।
ઽનિર્વાણેઽત્યાદિ કુમારસમ્ભવતૃતીયસર્ગસ્થમ્ ।
ઇત્યાદાવિત્યાદિપદેન ઽઆવર્જિતા કિઞ્ચિદિવેઽત્યાદેઃ ઇહ તુ સામર્થ્યાક્ષિપ્તવ્યભિચારિમુખેન રસપ્રતીતિઃ તસ્માદયમન્યો ધ્વનેઃ પ્રકારઃ ।
લોચનમ્ રસવ્યક્તિસ્તત્રાસ્ત્વલક્ષ્યક્રમઃ ।
યથા--- નિર્વાણભૂયિષ્ઠમથાસ્ય વીર્યં સન્ધુક્ષયન્તીવ વપુર્ગુણેન ।
અનુપ્રયાતા વનદેવતાભિરદૃશ્યત સ્થાવરરાજકન્યા ॥
ઇત્યાદૌ સમ્પૂર્ણાલમ્બનોદ્દીપનવિભાવતાયોગ્યસ્વભાવવર્ણનમ્ ।
પ્રતિગ્રહીતું પ્રણયિપ્રિયત્વાત્ર્રિલોચનસ્તામુપચક્રમે ચ ।
સંમોહનં નામ ચ પુષ્પધન્વા ધનુષ્યમોઘં સમધત્ત બાણમ્ ।
. ઇત્યનેન વિભાવતોપયોગ ઉક્તઃ ।
હરસ્તુ કિઞ્ચિત્પરિવૃત્તધૈર્યશ્ચન્દ્રોદયારમ્ભ ઇવામ્બુરાશિઃ ।
ઉમામુખે બિમ્બફલાધરોષ્ઠે વ્યાપારયામાસ વિલોચનાનિ ॥
અત્ર હિ ભગવત્યાઃ પ્રથમમેવ તત્પ્રવણત્વાત્તસ્ય ચેદાનીં તદુન્મુખીભૂતત્વાત્પ્રણયિપ્રિયતયા ચ પક્ષપાતસ્ય સૂચિતસ્ય ગાઢીભાવાદ્રત્યાત્મનઃ સ્થાયિભાવસ્યૌત્સુક્યાવેગચાપલ્યહર્ષાદેશ્ચ વ્યભિચારિણઃ સાધારણીભૂતો ઽનુભાવવર્ગઃ પ્રકાશિત ઇતિ વિભાવાનુભાવચર્વણૈવ વ્યભિચારિચર્વણાયાં પર્યવસ્યતિ ।
વ્યભિચારિણાં પારતન્ત્ર્યાદેવ સ્રક્સૂત્રકલ્પસ્થાયિચર્વણાવિશ્રાન્તેરલક્ષ્યક્રમત્વમ્ ।
ઇહ તુ પઝદલગણનમધોમુખત્વં ચાન્યથાપિ કુમારીણાં સમ્ભાવ્યત ઇતિ ઝટિતિ ન લજ્જાયાં વિશ્રમયતિ હૃદયં, અપિ તુ પ્રાગ્વૃત્તતપશ્ચર્યાદિવૃત્તાન્તાનુસ્મરણેન બાલપ્રિયા પરિગ્રહઃ ।
સમ્પૂર્ણેત્યાદિ ।
સમ્પૂર્ણેતિ વર્ણનવિશેષણમ્ ।
આલમ્બનમત્ર દેવી, ઉદ્દીપનં સૌન્દર્યવસન્તપુષ્પાભરણાદિ ।
વિભાવતોપયોગ ઇતિ ।
વિભાવતાયા ઉપયોગ ઇત્યર્થઃ ।
ઉક્ત ઇતિ ।
પ્રતિગ્રહીતુમિત્યાદિના સમ્મોહનમિત્યાદિના ચ દર્શિત ઇત્યર્થઃ ।
અત્ર હીત્યસ્યાનુભાવવર્ગઃ પ્રકાશિત ઇત્યનેન સમ્બન્ધઃ ।
તત્પ્રવણત્વાદિતિ ।
હરાસક્તત્વાદિત્યર્થઃ ।
તસ્યેતિ ।
હરસ્યેત્યર્થઃ ।

તદુન્મુખીતિ ।
ભગવત્યુન્મુખીત્યર્થઃ ।
પ્રણયિપ્રિયતયેતિ તદ્ધેતુકમાલાગ્રહણોપક્રમેણેત્યર્થઃ ।
સૂચિતસ્યેત્યનેનાસ્ય સમ્બન્ધઃ ।
સૂચિતો યઃ પક્ષપાતઃ ગાઢીભાવદ્રસાત્મકસ્થાયિરૂપઃ તસ્ય વ્યભિચારિણશ્ચ, યો ઽનુભાવવર્ગ ઇતિ સમ્બન્ધઃ ।
અનુભાવઃ ધૈર્યપરિવૃત્તિવિલોચનવ્યાપરણાદિરૂપઃ ।
ઇતીતિ હેતૌ ।
વિભાવાનુભાવચર્વણૈવેત્યેવકારેણ કારણાન્તરવ્યવચ્છેદઃ ।
પારતન્ત્ર્યાદિતિ ।
સ્થાયિપરતન્ત્રત્વાદિત્યર્થઃ ।
સ્રગિતિ ।
સ્રક્સ્થાનીયા વ્યભિચારિણઃ, સૂત્રસ્થાનીયઃ સ્થયી ।
ઇહ ત્વિતિ ।
ઽએવં વાદિનીઽત્યાદાવિત્યર્થઃ ।
અન્યથાપીતિ ।
લજ્જાતિરિક્તહેતુનાપીત્યર્થઃ ।
હૃદયમિતિ ।
પ્રતિપત્તુરિતિ શેષઃ ।
તત્રેતિ ।
લજ્જાયામિત્યર્થઃ ।
ક્રમવ્યઙ્ગ્યતૈવેતિ ।
લજ્જાયા ઇતિ શેષઃ ।
પ્રાગિતિ ।
પ્રાગ્વૃત્તો યસ્તપશ્ચર્યાદિવૃત્તાન્તો દેવ્યાઃ તદનુસ્મરણેન તદ્દ્વારેણેત્યર્થઃ ।
સ્મારણેનેતિ વા પાઠઃ ।
તત્ર લજ્જાયામ્ ।
કરોત ઉત્પાદયતિ ।
પ્રતિપત્તુરિતિ શેષઃ ।
યત્ર ચ શબ્દવ્યાપારસહાયો ઽર્થોન્તરસ્ય વ્યઞ્જકત્વેનોપાદીયતે સ નાસ્ય ધ્વનેર્વિષયઃ ।
યથા--- સઙ્કેતકાલમનસં વિટં જ્ઞાત્વા વિદગ્ધયા ।
હસન્નેત્રાર્પિતાકૂતં લીલાપદ્મં નિમીલિતમ્ ॥
અત્ર લીલાકમલનિમીલનસ્ય વ્યઞ્જકત્વમુક્ત્યૈવ નિવેદિતમ્ ।
લોચનમ્ તત્ર પ્રતિપત્તિં કરોતીતિ ક્રમવ્યઙ્ગ્યતૈવ ।
રસસ્ત્વત્રાપિ દૂરત એવ વ્યભિચારિસ્વરૂપે પર્યાલોચ્યમાને ભાતીતિ તદપેક્ષયાલક્ષ્યક્રમતૈવ ।
લજ્જાપેક્ષયા તુ તત્ર લક્ષ્યક્રમત્વમ્ ।
અમુમેવ ભાવમેવશબ્દઃ કેવલશબ્દશ્ચ સૂચયતિ ।
ઽઉક્તિં વિનેઽતિ યદુક્તં તદ્ય્વચ્છેદ્યં દર્શયિતુમુપક્રમતે---યત્ર ચેતિ ।
ચશબ્દસ્તુશબ્દસ્યાર્થે ।
અસ્યેતિ ।
અલક્ષ્યક્રમસ્તુ તત્રાપિ સ્યાદેવેતિ ભાવઃ ।

ઉદાહરત--સઙ્કેતેતિ ।
વ્યઞ્જકત્વમિતિ ।
પ્રદોષસમયં પ્રતીતિ શેષઃ ।
ઉક્ત્યૈવેતિ આદ્યપાદત્રયેણેત્યર્થઃ ।
યદ્યપિ ચાત્ર શબ્દાન્તરસન્નિધાને ઽપ પ્રદોષાર્થં પ્રતિ ન કસ્યચિદભિધાશક્તિઃ પદસ્યેતિ વ્યઞ્જકત્વં ન વિઘટિતં, તથાપિ શબ્દેનૈવોક્તમયમર્થો ઽર્થાન્તરસ્ય વ્યઞ્જક ઇતિ ।
બાલપ્રિયા ક્રમવ્યઙ્ગ્યતૈવેતિ ।
લજ્જાયાસ્સંલક્ષ્યક્રમવ્યઙ્ગ્યત્વમેવેત્યર્થઃ ।
રસ ઇતિ ।
શૃઙ્ગાર ઇત્યર્થઃ ।
અત્રાપિ ઽએવંવાદિનીઽત્યાદાવપિ ।
દૂરત એવ વિલમ્બેનૈવ ।
પર્યાલોચ્યમાન ઇત્યનેન સમ્બન્ધઃ ।
લજ્જારૂપવ્યભિચારિપ્રતીતિર્વિલમ્બેનૈવ, તત્પ્રતીતૌ સત્યાઞ્ચ ઝટિતિ રસપ્રતીતિરિત્યર્થઃ ।
તદપેક્ષયા રસાપેક્ષયા ।
અલક્ષ્યક્રમતૈવેત્યેવકારેણ લક્ષ્યક્રમત્વવ્યવચ્છેદઃ ।
તર્હિ કથમત્ર લક્ષ્યક્રમત્વમુક્તમિત્યત આહ--લજ્જેતિ એવશબ્દઃ કેવલશબ્દશ્ચેતિ ।
ઽઅલક્ષ્યક્રમવ્યઙ્ગ્યસ્યૈવેઽત્યત્રત્યૈવશબ્દઃ ઽસ તસ્ય કેવલસ્યેઽત્યત્રત્યકેવલશબ્દશ્ચેત્યર્થઃ ।
વૃત્તૌ ઽઅસ્યધ્વનેઽરિત્યસ્ય સંલક્ષ્યક્રમધ્વનેરિત્યર્થઃ ।
તદુક્તેઃ ફલમાહ--અલક્ષ્યક્રમસ્ત્વિતિ ।
સઙ્કેતેતિ ।
વિટં સઙ્કેતકાલે મનો યસ્ય તં તજ્જિજ્ઞાસુમ્ ।
અત એવ હસદ્ભ્યાં નેત્રાભ્યામર્પિતં સૂચિતં આકૂતં સઙ્કેતકાલજિજ્ઞાસારૂપાભિપ્રાયો યેન તમ્ ।
જ્ઞાત્વેતિ સમ્બન્ધઃ ।
લોચને--પ્રદોષાર્થં પ્રતિ ન કસ્યચિદભિધાશક્તિઃ પદસ્યેતિ ।
પ્રદોષરૂપાર્થઃ કેનાપિ પદેનાભિધયા નપ્રતિપાદ્યત ઇત્યર્થઃ ।
ઇતીતિ હેતૌ ।
ન વિઘટિતમિતિ ।
અતશ્ચાત્ર ધ્વનિવિષયત્વમેવ યુક્તમિતિ ભાવઃ ।
શબ્દેનેતિ ।
અયમર્થો ઽર્થાન્તરસ્ય વ્યઞ્જક ઇતિ શબ્દેનૈવોક્તમિત્યન્વયઃ ।
પઝનિમીલનસ્ય પ્રદોષસમયવ્યઞ્જકત્વમાદ્યપાદત્રયાત્મકશબ્દેનૈવ પ્રદર્શિતમિત્યર્થઃ ।
તતશ્ચ તદપહસ્તિતમિતિ સમ્બન્ધઃ ।
ગોપ્યતિ ।
ગોપ્યમાનતયા ઉદિતમુત્પન્નં યચ્ચારુત્વં તદાત્મકમિત્યર્થઃ ।
પ્રાણિતં તથા ચ---
શબ્દાર્થ-શક્ત્યા ક્ષિપ્તો ઽપિ વ્યઙ્ગ્યો ઽર્થઃ કવિના પુનઃ ।
યત્રાવિષ્ક્રિયતે સ્વોક્ત્યા સાન્યૈવાલઙ્કૃતિર્ ધ્વનેઃ
શબ્દાર્થશક્ત્યા ક્ષિપ્તો ઽપિ વ્યઙ્ગ્યો ઽર્થઃ કવિના પુનઃ ।
યત્રાવિષ્ક્રિયતે સ્વોક્ત્યા સાન્યૈવાલઙ્કૃતિર્ધ્વનેઃ ॥ 23 ॥
શબ્દશક્ત્યાર્થશક્ત્યા શબ્દાર્થશક્ત્યા વાક્ષિપ્તો ઽપિ વ્યઙ્ગ્યો ઽર્થઃ કવિના પુનર્યત્ર સ્વોક્ત્યા પ્રકાશીક્રિયતે સો ઽસ્માદનુસ્વાનોપમવ્યઙ્ગ્યાદ્ધ્વનેરન્ય એવાલઙ્કારઃ ।

અલક્ષ્યક્રમવ્યઙ્ગ્યસ્ય વા ધ્વનેઃ સતિ સમ્ભવે સ તાદૃગન્યો ઽલઙ્કારઃ ।
લોચનમ્ તતશ્ચ ધ્વનેર્યદ્ગોપ્યમાનતોદિતચારુત્વાત્મકં પ્રાણિતં તદપહસ્તિતમ્ ।
યથા કશ્ચિદાહ--ઽગમ્ભીરો ઽહં ન મે કૃત્યં કો ઽપિ વેદ ન સૂચિતમ્ ।
કિઞ્ચિદ્બ્રવીમિઽ ઇતિ ।
તેન ગામ્ભીર્યસૂચનાર્થઃ પ્રત્યુત આવિષ્કૃત એવ ।
અત એવાહ---વ્યઞ્જનકત્વમિતિ ઉક્ત્યૈવેતિ ચ ॥ 2.2 ॥
પ્રકાન્તપ્રકારદ્વયોપસંહારં તૃતીયપ્રકારસૂચનં ચૈકેનૈવ યત્નેન કરોમીત્યાશયેન સાધારણમવતરણપદં પ્રક્ષિપતિ વૃત્તિકૃત્---તથા ચેતિ ।
તેન ચોક્તપ્રકારદ્વયેનાયમપિ તૃતીયઃ પ્રકારો મન્તવ્ય ઇત્યર્થઃ ।
શબ્દશ્ચાર્થશ્ચ શબ્દાર્થૌ ચેત્યેકશેષઃ ।
સાન્યૈવેતિ ।
ન ધ્વનિરસૌ, અપિ તુ શ્લેષાદિરલઙ્કાર ઇત્યર્થઃ ।
અથવા ધ્વનિશબ્દેનાલક્ષ્યક્રમઃ તસ્યાલઙ્કાર્યસ્યાઙ્ગિનઃ બાલપ્રિયા જીવિતમ્ ।
દૃષ્ટાન્તમાહ--યથેત્યાદિ ।
ગમ્ભીર ઇતિ ।
ગમ્ભીરો જનસ્સ્વકૃત્યં વાચા ન વદતિ, કિન્તુ કદાચિત્સૂચયતીતિ લોકસ્થિતિમભિપ્રેત્ય કસ્યચિદુક્તિરિયમ્ ।
અહં ગમ્ભીરો ન ભવામિ ।
અતઃ મે કૃત્યં સૂચિતં સત્ કો ઽપિ ન વેદ ન જાનાતિ ।
અતઃ કિઞ્જિદ્બ્રવીમીત્યન્વયઃ ।
તેનેતિ ।
ઉક્તેન વાક્યેનેત્યર્થઃ ।
ગામ્ભીર્યસૂચનાર્થ ઇતિ ।
ગામ્ભીર્યસૂચકો વદનવિકારાદ્યભાવરૂપો ઽર્થ ઇત્યર્થઃ ।
આવિષ્કૃતઃ પ્રકાશિતઃ ।
ઉક્તાભિપ્રાયેણૈવ વૃત્તૌ ઽવ્યઞ્જકત્વમુક્ત્યૈવ નિવેદિતઽ મિત્યુક્તં, ન તુ વ્યઙ્ગ્યાર્થઃ શબ્દાન્તરેણ પ્રદર્શિત ઇતીત્યાહ--અત એવેતિ ॥ 2.2 ॥
ઽતથાચેઽત્યસ્ય યથાશ્રુતાર્થે સાઙ્ગત્યાભાવાદવતારયન્વિવૃણોતિ---પ્રક્રાન્તેત્યાદિ ।
પ્રક્રાન્તપ્રકારદ્વયેતિ ।
શબ્દશક્તિમૂલાર્થશક્તિમૂલધ્વનિદ્વયેત્યર્થઃ ।
તૃતીયપ્રકારેતિ ।
શબ્દાર્થેભયશક્તિમૂલધ્વનિપ્રકારેત્યર્થઃ ।
ઇત્યેકશેષ ઇતિ ।
શબ્દશ્ચાર્થશ્ચ શબ્દાર્થૌ શબ્દાર્થૌચ શબ્દાર્થૌ ચ શબ્દાર્થાઃ તેષાં શક્તેત્યર્થાત્ર્રિવિધો ઽપિ ભેદસ્સઙ્ગૃહીત ઇતિ ભાવઃ ।
કારિકાયાં ઽક્ષિપ્તો ઽપીઽતિ પાઠઃ ।
આક્ષિપ્ત ઇતિચ્છેદઃ ।
ઽસેઽતિ ઽયત્રેઽત્યસ્ય પ્રતિનિર્દેશઃ ।
તત્કાવ્યમિત્યર્થઃ ।
યદ્વા--તત્રેતિ શેષઃ ।
સેતિ વ્યઙ્ગ્યાર્થ ઇત્યર્થઃ ।
સામ્યેત્યાદ્યન્તપાદો દ્વેધા વૃત્તૌ વિવૃતઃ, તદનુરોધેનાદ્યમર્થં વિવૃણોતિ લોચને---ન ધ્વનિરિત્યાદિ ।
તત્ર શબ્દશક્ત્યા યથા--- વત્સે મા ગા વિષાદં શ્વસનમુરુજવં સન્ત્યજોર્ધ્વપ્રવૃત્તં કમ્પઃ કો વા ગુરુસ્તે ભવતુ બલભિદા જૃમ્ભિતેનાત્ર યાહિ ।
પ્રત્યાખ્યાનં સુરાણામિતિ ભયશમનચ્છઝના કારયિત્વા યસ્મૈ લક્ષ્મીમદ્વાદ્વઃ સ દહતુ દુરિતં મન્થમૂઢાં પયોધિઃ ॥

લોચનમ્ સ વ્યઙ્ગ્યો ઽર્થો ઽન્યો વાચ્યમાત્રાલઙ્કારાપેક્ષયા દ્વિતીયો લોકોત્તરશ્ચાલઙ્કાર ઇત્યર્થઃ ।
એવમેવ વૃત્તૌ દ્વિધા વ્યાખ્યાસ્યતિ ।
વિષમત્તીતિ વિષાદઃ ।
ઊર્ધ્વપ્રવૃત્તમગ્નિમિત્યત્ર ચાર્થો મન્તવ્યઃ ।
કમ્પો ઽપામ્પતિઃ કો બ્રહ્મા વા તવ ગુરુઃ ।
બલભિદા ઇન્દ્રેણ જૃમ્ભિતેન ઐશ્વર્યમદમત્તેનેત્યર્થઃ ।
જૃમ્ભિતં ચ ગાત્રસંમર્દનાત્મકં બલં ભિનત્તિ આયાસકારિત્વાત્ ।
પ્રત્યાખ્યાનમિતિ વચસૈવાત્ર દ્વિતીયો ઽર્થો ઽભિધીયત ઇતિ નિવેદિતમ્ ।
કારયિત્વેતિ ।
સા હિ કમલા પુણ્ડરીકાક્ષમેવ હૃદયે નિધાયોત્થિતેતિ સ્વયમેવ દેવાન્તરાણાં પ્રત્યાખ્યાનં કરોતિ ।
સ્વભાવસુકુમારતયા તુ મન્દરાન્દોલિતજલધિતરઙ્ગભઙ્ગપર્યાકુલીકૃતાં તેન પ્રતિબોધયતા તત્સમર્થાચરણમન્યત્ર દોષોદ્ઘાટનેન અત્ર યાહીતિ ચાભિનયવિશેષેણ સકલગુણાદરદર્શકેન કૃતમ્ ।
અત એવ મન્થમૂઢામિત્યાહ ।
બાલપ્રિયા અસૌ વ્યઙ્ગ્યાર્થઃ ।
દ્વિતીયં વ્યાચષ્ટે---અથવેત્યાદિ ।
પૂર્વસ્મિન્ પક્ષે ધ્વનેરિતિ પઞ્જમ્યન્તં સંલક્ષ્યક્રમધ્વનિપરમસ્મિંસ્તુ ષષ્ઠ્યન્તમસંલક્ષ્યક્રમધ્વનિપરમિત્યાહ---ધ્વનિશબ્દેનેત્યાદિ ।
ઉક્ત ઇતિ શેષઃ ।
તાદૃગન્ય ઇતિ વૃત્યનુરોધેનાન્યપદં વ્યાચષ્ટે---વાચ્યેત્યાદિ ।
તાદૃગત્યસ્ય વિવરણમ્----લોકોત્તર ઇતિ ।
વત્સે ઇતિ ।
હે વત્સે ત્વં વિષાદં દુઃખં મા ગાઃ ।
ઊર્ધ્વપ્રવૃત્તમુરુજવં શ્વસનં દીર્ઘશ્વાસં સન્ત્યજ સંવૃણ્વિતિ ચ પાઠઃ, ગુરુઃ મહાનિત્યાદિ યથાશ્રુતાર્થસ્ય સ્પષ્ટત્વાદર્થાન્તરં વિવૃણોતિ---વિષમિત્યાદિ ।
વિષાદ ઇતિ ।
શિવ ઇત્યર્થઃ ।
ઊર્ધ્વપ્રવૃત્તમિત્યસ્ય વિવરણમ્---ઽઅગ્નિમ્ઽ ઇતિ ।
ચાર્થો મન્તવ્ય ઇતિ ।
શ્વસનમૂર્ધ્વપ્રવૃત્તઞ્ચેતિ સમુચ્ચયો જ્ઞાતવ્ય ઇત્યર્થઃ ।
ગુરુઃ પિતા ।
બલભિદા જૃમ્ભિતેનેત્યસ્ય વાચ્યાર્થઞ્ચ પ્રસઙ્ગાદાહ--જૃમ્ભિતઞ્ચેત્યાદિ ।
દ્વિતીયાર્થસાય સ્વોક્ત્યાવિષ્કરણં દર્શયતિ---પ્રત્યાખ્યાનમિતિ ।
વચસૈવેતિ ।
નિવેદિતમિત્યનેનાન્વયઃ ।
દ્વિતીયો ઽર્થ ઇતિ ।
શિવાદિપરિત્યાગરૂપાર્થ ઇત્યર્થઃ ।
કારયત્વેતિ ।
ણિજર્થો ઽત્ર તત્સમર્થાચરણરૂપો ન ત્વપ્રવૃત્તપ્રવર્ત્તનરૂપઃ, તસ્ય રસાનનુગુણત્વાદિત્યહ---સા હીત્યાદિના ।
સુકુમારતયા પર્યાકુલીકૃતામિતિ સમ્બન્ધઃ ।
તામિતિ શેષઃ ।
પ્રતિબોધયતા તેને તત્સમર્થાચરણં કૃતમિત્યન્વયઃ ।
તેન સમુદ્રેણ ।
અન્યત્રેતિ ।

શિવાદિદેવેષ્વિત્યર્થઃ ।
દાષોદ્ઘાટનેનેતિ ।
વિષાદાદિપદૈઃ વિષભક્ષણાદિદોષણાં પ્રકાશનેનેત્યર્થઃ ।
અત્રેતિ ।
લોકોત્તરગુણવિશિષ્ટે શ્રીનારાયણે ઇત્યર્થઃ ।
અર્થશક્ત્યા યથા---- અમ્બા શેતે ઽત્ર વૃદ્ધા પરિણતવયસામગ્રણરિત્ર તાતો નિઃશેષાગારકર્મશ્રમશિથિલતનુઃ કુમ્ભદાસી તથાત્ર ।
અસ્મિન્ પાપાહમેકા કતિપયદિવસપ્રોષિતપ્રાણનાથા પાન્થાયેત્થં તરુણ્યા કથિતમવસરવ્યાહૃતિવ્યાજપૂર્વમ્ ॥
ઉભયશક્ત્યા યથા---ઽદૃષ્ટ્યા કેશવગોપરાગહૃતયાઽ ઇત્યાદૌ ।
લોચનમ્ ઇત્યુક્તપ્રકારેણ ભયનિવારણવ્યાજેન સુરાણાં પ્રત્યાખ્યાનં મન્થમૂઢાં લક્ષ્મીં કારયિત્વા પયોધિર્યસ્મૈ તામદાત્સ વો યુષ્માકં દુરિતં દહત્વિતિ સમ્બન્ધઃ ।
અમ્બેતિ ।
અત્રૈકૈકસ્ય પદસ્ય વ્યઞ્જક્તવં સહૃદયૈઃ સુકલ્પ્યમિતિ સ્વકણ્ઠેન નોક્તમ્ ।
વ્યાજશબ્દો ઽત્ર સ્વોક્તિઃ ।
એવમુપસંહારવ્યાજેન પ્રકારદ્વયં સોદાહરણં નિરૂપ્યતૃતીયં પ્રકારમાહ---ઉભયેતિ ।
શબ્દશક્તિસ્તાવદ્ગોપરાગાદિ શબ્દશ્લેષવશાત્ ।
બાલપ્રિયા સકલેતિ ।
ભગવત્સમ્બન્ધિષુ સકલગુણેષુ ય આદરઃ સ્વસ્ય બહુમતિસ્તદ્દર્શકેનેત્યર્થઃ ।
અત એવેતિ ।
સમર્થાચરણસ્ય ણિજર્થત્વાદેવેત્યર્થઃ ।
મન્થમૂઢામિતિ ।
તજ્જ્ઞાપકમિતિ ભાવઃ ।
ઉત્તરાર્ધ વ્યાચષ્ટે---ઇતીત્યાદિ ।
લક્ષ્મીં કારયિત્વેતિ ।
"હૃક્રોરન્યતરસ્યા" મિત્યનેન કર્મસંજ્ઞા ।
સુરૂપં કઞ્ચિત્પાન્થમવલોક્ય પ્રવૃદ્ધમદના કાચિત્સ્વૈરિણો તમાહ---અમ્બેતિ ।
શેતે ઇત્યસ્યોત્તરત્રાપ્યનુષઙ્ગ ।
પરિણતવયસાં વૃદ્ધાનામ્ ।
નિશ્શેષૈરગારકર્મભિસ્સ્વયમનુષ્ઠિતૈઃ ગૃહકર્મભિઃ યઃ શ્રમસ્તેન શિથિલા અસ્વસ્થા તનુર્યસ્યાઃ સા ।
ઽઅવસરેઽતિ ।
અવસરસ્ય તત્તસ્સ્થલે માત્રાદિશયનાદિરૂપસ્ય પ્રસ્તાવસ્ય વ્યાહૃતિરુક્તિઃ તસ્ય વ્યાજઃ સઃ પૂર્વો યત્ર તત્તથા ।
અત્રાવયોર્યથાકામં રન્તું શક્યં કો ઽપિ ન જાનીયાત્, ત્વદ્દર્શનેન કામાર્તા માં રમણેન પ્રીણયેતિ વક્ત્રી બોધયતીતિ વક્તૃવૈશિષ્ટ્યાદિજ્ઞાનવતાં સહૃદયાનાં વ્યજ્યતે ।
પરન્તુ વ્યઙ્ગ્યાર્થો યમવસરવ્યાહૃતિવ્યાજપૂર્વમિતિ વ્યાજશબ્દેન કવિના આવિષ્કૃતઃ ।
સુકલ્પ્યમિતિ ।
અમ્બા તાત ઇત્યાભ્યાં પિત્રોર્નૈસર્ગિકવાત્સલ્યશાલિત્વેન તૌ મમ સર્વત્રાપ્યનુકૂલાવેવેતિ ।
તદ્વિસેષણાભ્યાં નિદ્રાપરવશત્વં પરસાહાય્યં વિનાશયનાદુત્થાનાશક્તત્વમિત્યાદિ, નિશ્શેષેત્યાદિના દાસ્યા ગાઢનિદ્રિતત્વમ્, ઉક્તૈર્હેતુભિસ્તેષામનાશઙ્કનીયત્વં, દાસીત્યનેન સ્વજ્ઞાવર્તિત્વં, પાપેત્યનેનાદ્યાવાધેસરસસમ્ભોગાનુભવરાહિત્યમ્, એકેત્યનેન પુરુષાન્તરાનુભોગાભાવઃ, અત એવ સમ્ભોગૌત્સુક્યં, કતિપયેત્યાદિના પત્યુરચિરાત્પ્રત્યાગમનમનાશઙ્ક્યમિતિ પ્રાણનાથૈત્યનેન પતિવિષયકાનુરાગાભાવ ઇતિ ચ દ્યોત્યત ઇત્યૂહ્યમિતિ ભાવઃ ।
ઇતીતિ હેતૌ ।
સ્વકણ્ઠેન નોક્તમિતિ ।
સ્વયં વ્યાખ્યાનેન ન પ્રદર્શિતમિત્યર્થઃ ।
પ્રૌઢોક્તિ-માત્ર-નિષ્પન્ન-શરીરઃ સમ્ભવી સ્વતઃ ।
અર્થો ઽપિ દ્વિવિધો જ્ઞેયો વસ્તુનો ઽન્યસ્ય દીપકઃ
પ્રૌઢોક્તિભાત્રનિષ્પન્નશરીરઃ સમ્ભવી સ્વતઃ ।

અર્થો ઽપિ દ્વિવિધો જ્ઞેયો વસ્તુનો ઽન્યસ્ય દીપકઃ ॥ 24 ॥
અર્થશક્ત્યુદ્ભવાનુરણનરૂપવ્યઙ્ગ્યે ધ્વનૌ યો વ્યઞ્જકો ઽર્થ ઉક્તસ્તસ્યાપિ દ્વૌ પ્રકારૌ---કવેઃ કવિનિબદ્ધસ્ય વા વક્તુઃ પ્રૌઢોક્તિમાત્રનિષ્પન્નશરીર એકઃ, સ્વતસ્સમ્ભવી ચ દ્વિતીયઃ ।
લોચનમ્ અર્થશક્તિસ્તુ પ્રકરણવશાત્ ।
યાવદત્ર રાધારમણસ્યાખિલતરુણીજનચ્છન્નાનુરાગગરિમાસ્પદત્વં ન વિદિતં તાવદર્થાન્તરસ્યાપ્રતીતેઃ, સલેશમિતિ ચાત્ર સ્વોક્તિઃ ॥ 2.3 ॥
એવમર્થશક્ત્યુદ્ભવસ્ય સામાન્યલક્ષણં કૃતમ્. શ્લેષાદ્યલઙ્કરેભ્યશ્ચાસ્ય વિભક્તો વિષય ઉક્તઃ ।
અધુનાસ્ય પ્રભેદનિરૂપણં કરોતિ---પ્રૌઢોક્તીત્યાદિના ।
યો ઽર્થાન્તરસ્ય દીપકો વ્યઞ્જકો ઽર્થ ઉક્તઃ સો ઽપિ દ્વિવિધઃ ।
ન કેવલમનુસ્વાનોપમો દ્વિવિધઃ, યાવત્તદ્ભેદો યો દ્વિતીયઃ સો ઽપ વ્યઞ્જકાર્થદ્વૈવિધ્યદ્વારેણ દ્વિવિધ ઇત્યપિશબ્દસ્યાર્થઃ ।
પ્રૌઢોક્તેરપ્યવાન્તરભેદમાહ---કવેરિતિ ।
તેનૈતે ત્રયો ભેદા ભવન્તિ ।
પ્રકર્ષેમ ઊડઃ સમ્પાદયિતવ્યેન વસ્તુના પ્રાપ્તસ્તત્કુશલઃ પ્રૌઢઃ ।
ઉક્તિરપિ સમર્પયિતવ્યવસ્ત્વર્પણોચિતા પ્રૌઢેત્યુચ્યતે ।
બાલપ્રિયા અર્થશક્તિસ્તુ પ્રકરણવશાદિત્યુક્તમેવ વિવૃણોતિ---યાવદિત્યાદિ ॥ 2.3 ॥
અર્થો ઽપીત્યિપિશબ્દાર્થમાહ---ન કેવલમિત્યાદિ ।
કવેરિત્યાદિકમવતારયતિ---પ્રૌઢોક્તેરિતિ ।
એતે ત્રયો ભેદા ઇતિ ।
કવિપ્રૌઢોક્તિમાત્રસિદ્ધઃ, કવિનિબદ્ધવક્તૃપ્રૌર્ઢેક્તિમાત્રસિદ્ધઃ, સ્વતસ્સમ્ભવી ચેતિ ત્રયો ભેદા ઇત્યર્થઃ ।
પ્રૌઢપદવ્યુત્પત્તિમાહ--પ્રકર્ષેણેત્યાદિ ।
ઊઢ ઇત્યસ્ય વ્યાખ્યાનં--સમ્પાદેત્યાદિ ।
તદિતિ ।
તસ્માદિત્યર્થઃ ।
સમ્પાદયિત્વ્યવસ્તુપ્રાપ્તેઃ કુશલ એવ સમ્ભવાદિતિ યાવત્ ।
પ્રૌઢ ઇતિ ।
પ્રૌઢ ઇત્યુચ્યત ઇત્યર્થઃ ।
પ્રૌઢ ઇતિ સ્થિતે "પ્રાદૂહોઢે"ત્યાદિના વૃદ્ધિઃ ।
સમર્પયિતવ્યેતિ ।
કવિપ્રૌઢોક્તિમાત્રનિપ્પન્નશરીરો યથા---
સજ્જેહિ સુરહિમાસો ણ દાવ અપ્પેઇ જુઐજણલક્ખમુહે ।
અહિણવસહઆરમુહે ણવપલ્લવપત્તલે અણઙ્ગસ્સ શરે ॥
કવિનિબદ્ધવક્તૃપ્રૌઢોક્તિમાત્રનિષ્પન્નશરીરો યથોદાહૃતભેવ----ઽશિખરિણિઽ ઇત્યાદિ ।
લોચનમ્ સજ્જયતિ સુરભિમાસો ન તાવદર્પયતિ યુવતિજનલક્ષ્યમુખાન્ ।
અભિનવસહકારમુખાન્નવપલ્લવપત્ર્રલાનનઙ્ગસ્ય શરાન્ ॥
અત્ર વસન્તશ્ચેતનો ઽનઙ્ગસ્ય સખા સજ્જયતિ કેવલં ન તાવદર્પયતીત્યેવંવિધયા સમર્પયિતવ્યવસ્ત્વર્પણકુશલયોક્ત્યા સહકારોદ્ભેદિની વસન્તદશા યત ઉક્તા અતો ધ્વન્યમાનં મન્મથોન્માથસ્યારમ્ભં ક્રમેમ ગાઢગાઢીભવિષ્યન્તં વ્યનક્તિ ।
અન્યથા વસન્તે સપલ્લવસહકારોદ્ગમ ઇતિ વસ્તુમાત્રં ન વ્યઞ્જકં સ્યાત્ ।
એષા ચ કવેરેવોક્તિઃ પ્રૌઢા ।
શિખરિણીતિ ।
અત્ર લોહિતં બિમ્બફલં શુકો દશતીતિ ન વ્યઞ્જકતા કાચિત્ ।
યદા તુ કવિનિબદ્ધસ્ય સાભિલાષસ્ય તરુણસ્ય વક્તુરિત્થં પ્રૌઢોક્તિસ્તદા વ્યઞ્જકત્વમ્ ।
બાલપ્રિયા સહૃદયહૃદયાર્પણયોગ્યેત્યર્થઃ ।
વૃત્તૌ---ઽસ્વતસ્સમ્ભવી ચ દ્વિતીયઽ ઇતિ પાઠઃ ક્વાચિત્કઃ ।

સજ્જયતીતિ ।
સુરભિમાસઃ વસન્તસમ્બન્ધી માસઃ યુવતિજના એવ લક્ષ્યાણિ યેષાં તથાવિધાનિ મુખાન્યગ્રાણિ યેષાં તાન્ ।
લક્ષસહાનિતિ પાઠે તાનિ સહન્તે તેષ્વેવ પ્રયોજ્યા ઇતિ યાવત્તાનિત્યર્થઃ ।
નવેતિ ।
નવાનિ પલ્લવાશ્ચ પત્રાણિ ચ તાનિ લાન્તિ આદદતે ઇતિ તાન્ ।
અભીતિ ।
નૂતનસહકારપુષ્પાદીનિત્યર્થઃ ।
તાનેવ અનઙ્ગસ્ય શરાન્ ।
સજ્જયતિ, ન તાવદર્યયતીત્યન્વયઃ ।
સજ્જીકરણાદ્યન્વયોપપત્યર્થમાહ લોચને---વસન્તશ્ચેતવ ઇતિ ।
વસન્તશ્ચેતનત્વેનાધ્યસ્ય ઇતિ ભાવઃ ।
સહેતિ સહકારસ્યોદ્ભેદઃ પ્રકાશઃ તદ્વતીત્યર્થઃ ।
સહકારપદં પુષ્પાન્તરોપલક્ષણમ્ ।
ઉક્તેતિ ।
અભિહિતેત્યર્થઃ ।
ઉક્ત્યા ઉક્તેતિ ।
સમ્બન્ધઃ ।
અતો ધ્વન્યમાનમિત્યાદિ ।
તથાવિધાનનઙ્ગસ્ય શરાન્ સજ્જયતિ કેવલમિત્યનેન મન્મથોન્માથનસ્યારમ્ભઃ, ન તાવદર્પયતીત્યનેન ભવિષ્યદર્પણવ્યઞ્જનદ્વારા મન્મથોન્માથનસ્ય ભવી ગાઢગાઢી ભાવસ્ચ દ્યોત્યત ઇત્યર્થઃ ।
અન્યથેતિ ।
ઉક્તપ્રકારાતિરિક્તપ્રકારેણેત્યર્થઃ ।
તત્પ્રકારમાહ--વસન્ત ઇત્યાદિ ।
ઇતીતિ ।
એતદ્વચન્પ્રતિપાદ્યમિત્યર્થઃ ।
નેત્યાદિ ।
ઉક્તાર્થવ્યઞ્જકં ન ભવેદિત્યર્થઃ ।
અત્રેત્યાદિ ।
શુક્ત ઇત્યસ્ય સ્થાને અયં શુકપોતક ઇતિ ચ પાઠઃ ।
ઇતીત્યાદિ ।
ઇતિવચનપ્રતિપાદ્યસ્ય કાપિ વ્યઞ્જકતા નેત્યર્થઃ ।
ઇત્થમિતિ ।
શિખરિણીત્યાદિરૂપેત્યર્થઃ ।
તદા યથા વા----
સાઅરવિઇણ્ણજોવ્બણહત્થાલમ્બં સમુણ્ણમન્તેહિમ્ ।
અબ્ભુટ્ઠાણં વિઅ મમ્મહસ્ય દિણ્ણં તુહ થણોહિમ્ ॥
સ્વતઃ સમ્ભવી ય ઔચત્યેન બહિરપિ સમ્ભાવ્યમાનસદ્ભાવો ન કેવલં ભણિતિવશેનૈવાભિનિષ્પન્નશરિરઃ ।
યથોદાહૃતમ્ ઽએવંવાદિનિઽ ઇત્યાદિ ।
યથા વા---
સિહિપિઞ્છકણ્ણપૂરા જાઆ વાહસ્ય ગવ્વિરી ભમૈ ।
ભુત્તાફલરૈઅપસાહણાણં મચ્ઝે સવત્તીણમ્ ॥

લોચનમ્ સાદરવિતીર્ણયૌવનહસ્તાલમ્બં સમુન્નમભ્દ્યામ્ ।
અભ્યુત્થાનમિવ મન્મથસ્ય દત્તં તવ સ્તનાભ્યામ્ ॥
સ્તનૌ તાવદિહ પ્રધાનભૂતૌ તતો ઽપિ ગૌરવિતઃ કામસ્તાભ્યામભ્યુત્થાનેનોપર્ચ્યતે ।
યૌવનં ચાનયોઃ પરિચારકભાવેન સ્થિતમિત્યેવંવિધેનોક્તિવૈચિત્ર્યેણ ત્વદીયસ્તનાવલોક નપ્રવૃદ્ધમન્મથાવસ્થઃ કો ન ભવતીતિ ભઙ્ગ્યા સ્વાભિપ્રાયધ્વનનં કૃતમ્ ।
તવ તારુણ્યેનોન્નતૌ સ્તનાવિતિ હિ વચનેન વ્યઞ્જકતા ।
ન કેવલમિતિ ।
ઉક્તિવૈચિત્ર્યં તાવત્સર્વથોપયોગિ ભવતીતિ ભાવઃ ।
શિખિપિચ્છકર્ણપૂરા જાયા વ્યાધસ્ય ગર્વિણી ભ્રમતિ ।
મુક્તાફલરચિતપ્રસાધનાનાં મધ્યે સપત્નીનામ્ ॥
શિખિમાત્રમારણમેવ તદાસક્તસ્ય કૃત્યમ્ ।
અન્યાસુ ત્વાસક્તો હસ્તિનો ઽપ્યમારયદિતિ હિ વચનેનોક્તમુત્તમસૌભાગ્યમ્ ।
બાલપ્રિયા વ્યઞ્જકત્વમિતિ ।
વ્યઙ્ગ્યાર્થાઃ પ્રથમોદ્યોતે પ્રદર્શિતાઃ ।
સાદરેતિ ।
કૃત્વેતિ ।
પાઠે તત્પૂરિતમ્ ।
સાદરં વિતીર્ણો યૌવનેન દત્તે યૌવનહસ્તાલમ્બો યત્ર તદ્યથા તથા ।
સમુન્નમદ્ભાં તવ સ્તનાભ્યાં મન્મથસ્યાપ્યુત્થાનં દત્તમિવેત્યન્વયઃ ।
અત્ર યૌવનાદિષુ પરિજનાદિચેતનવૃત્તાન્તારોપાત્સમાસોક્તિરુત્પ્રેક્ષાઙ્ગમિત્યાશયેન વિવૃણોતિ---સ્તનાવિત્યાદિ ।
ઇતિ હીત્યાદિ ।
ઇતિ વચને સતિ તત્પ્રતિપાદ્યસ્ય વ્યઞ્જકતા ન હીત્યર્થઃ ।
ન કેવલમિતિ ઇદં પ્રતીકધારણમ્ ।
સ્વતઃસમ્ભવીત્યનેન લોકે સમ્ભાવ્યમાનો ઽપીત્યર્થો વિવક્ષિત ઇત્યાશયેન વૃત્તૌ ઽયઽ ઇત્યાદિના વિવૃતં, તત્ર ન કેવલમિત્યાદિના ગમ્યમર્થં દર્શયતિ---ઉક્તિવૈચિત્ર્યમિત્યાદિ ।
ઉપયોગીતિ ।
કાવ્ય ઇતિ શેષઃ ।
ઉક્તિવૈચિત્ર્યાભાવે ભાવ્યત્વં ન ભવતીતિ ભાવઃ ।
શિખીતિ ।
ગાથેયં તૃતીયોદ્યોતે વૃત્તિકૃતા ઉદાહૃત્ય વ્યાખ્યાસ્યતે ।
જાયેતિ ।
નવપરિણીતેત્યર્થઃ ।
પ્રસાધનં અલઙ્કારઃ ।
સપત્નીનામિતિ ।
પૂર્વપરિણીતાનામિત્યર્થઃ ।
શિખીતિ ।
શિખિનાં સમીપસ્થત્વાદિતિ
અર્થશક્તેર્ અલઙ્કારો યત્રાપ્ય્ અન્યઃ પ્રતીયતે ।
અનુસ્વાનોપમ-વ્યઙ્ગ્યઃ સ પ્રકારો ઽપરો ધ્વનેઃ
અર્થશક્તેરલઙ્કારો યત્રાપ્યન્યઃ પ્રતીયતે ।
અનુસ્વાનોપમવ્યઙ્ગ્યઃ સ પ્રકારો ઽપરો ધ્વનેઃ ॥ 25 ॥
વાચ્યાલઙ્કારવ્યતિરિક્તો યત્રાન્યો ઽલઙ્કારો ઽર્થસામર્થ્યાત્પ્રતીયમાનો ઽવભાસતે સો ઽર્થશક્ત્યુદ્ભવો નામાનુસ્વાનરૂપવ્યઙ્ગ્યો ઽન્યો ધ્વનિઃ ।

તસ્ય પ્રવિરલવિષયત્વમાશઙ્ક્યેદમુચ્યતે---
લોચનમ્ રચિતાનિ વિવિધભઙ્ગીભિઃ પ્રસાધનાનીત તાસાં સમ્ભોગવ્યગ્રિમાભાવાત્તદ્વિરચનશિલ્પકૌશલમેવ પરમિતિ દૌર્ભાગ્યાતિશય ઇદાનીમિતિ પ્રકાશિતમ્ ।
ગર્વશ્ચ બાલ્યાવિવેકાદિનાપિ ભવતીતિ નાત્ર સ્વોક્તિસદ્ભાવઃ શઙ્ક્યઃ ।
એષ ચાર્થો યથા યથા વર્ણ્યતે આસ્તાં વા વર્ણ્ના, બહિરપિ યદિ પ્રત્યક્ષાદિનાવલોક્યતે તથા તથા સૌભાગ્યાતિશયં વ્યાધવધ્વા દ્યોતયતિ ॥ 2.4 ॥
એવમર્થશક્ત્યુદ્ભવો દ્વિભેદો વસ્તુમાત્રસ્ય વ્યઞ્જનીયત્વે વસ્તુધ્વનિરૂપતયા નિરૂપિતઃ ।
ઇદાનીં તસ્યૈવાલઙ્કારરૂપે વ્યઞ્જનીયે ઽલઙ્કારધ્વનિત્વમપિ ભવતીત્યાહ---અર્થેત્યાદિ ।
ન કેવલં શબ્દશક્તેરલઙ્કારઃ પ્રતીયતે પૂર્વોક્તનીત્યા યાવદર્થશક્તેરપિ ।
યદિ વા ન કેવલં યત્ર વસ્તુમાત્રં પ્રતીયતે યાવલઙ્કારો ઽપીત્યપિશબ્દાર્થઃ ।
અન્યશબ્દં વ્યાચષ્ટે---વાચ્યેતિ ॥ 2.5 ॥
આશઙ્ક્યેતિ ।
શબ્દશક્ત્યા શ્લેષાદ્યલઙ્કારો ભાસત ઇતિ સમ્ભાવ્યમેતત્ ।
અર્થશક્ત્યા બાલપ્રિયા ભાવઃ ।
તદાસક્તસ્યેતિ ।
જાયાયામત્યાસક્તસ્ય વ્યાધસ્યેત્યર્થઃ ।
કૃત્યમિતિ ।
તદ્વિરહાસહનાદિતિ ભાવઃ ।
અન્યાસ્વિતિ ।
સપત્નીષ્વિત્યર્થઃ ।
હસ્તિનો ઽપીતિ ।
દૂરસ્થાનપીતિ ભાવઃ ।
ઇતિ હિ વચનેનેતિ ।
ઉક્તવાક્યાર્થેનેત્યર્થઃ ।
ઉક્તં વ્યઞ્જિતમ્ ।
ઉત્તમસૌભાગ્યમતિ ।
જાયાયા ઇતિ શેષઃ ।
મુક્તાફલેત્યાદિવ્યઙ્ગ્યં દર્શયતિ--રચિતાનીત્યાદિ ।
ઇદાનીમિતિ ।
નવપરિણયનોત્તરકાલ ઇત્યર્થઃ ।
નનુ વ્યઙ્ગ્યો જાયાયાઃ સૌભાગ્યાતિશયો હિ ગર્વહેતુરિત્યતસ્સો ઽર્થો ગર્વિણીત્યનેનાવિષ્કૃત ઇત્યત આહ---ગર્વશ્ચેતિ ।
બાલ્યનિમિત્તકઃ અવિવેકઃ બાલ્યાવિવેકઃ ।
આદિપદેન સમ્ભવતો હેત્વન્તરસ્ય પરિગ્રહઃ ।
સ્વતઃસસ્ભવી ય ઔચિત્યેન બહિરપિ સમ્ભાવ્યમાનેત્યાદ્યુક્તં યોજયતિ---એષ ચાર્થ ઇત્યાદિ ॥24॥
ઽઅર્થેઽત્યાદિકારિકામવતારયતિ---એવમિત્યાદિ ।
તસ્યૈવ અર્થશક્ત્યુદ્ભવસ્યૈવ ।
અલઙ્કારધ્વનિત્વમિત્યનેનાસ્ય સમ્બન્ધઃ ।
વ્યઞ્જનીયે અર્થેન વ્યઙ્ગ્યે સતિ ।
યત્રાપીત્યપિશબ્દસ્ય અર્થશક્તેરપીતિ અલઙ્કારો ઽપીતિ યોજનાં વિકલ્પેન દર્શયન્નાહ---ન કેવલમિત્યાદિ ॥ 2.5 ॥
શઙ્કાબીજં દર્શયતિ---શબ્દશક્ત્યેત્યાદિ ।
પદેનેતિ ।
કારિકાસ્થપદેનેત્યર્થઃ ।

રૂપકાદિર્ અલઙ્કાર-વર્ગો યો વાચ્યતાં શ્રિતઃ ।
સ સર્વો ગમ્યમાનત્વં બિભ્રદ્ ભૂમ્ના પ્રદર્શિતઃ
રૂપકાદિરલઙ્કારવર્ગો યો વાચ્યતાં શ્રિતઃ ।
સ સર્વો ગમ્યમાનત્વં બિભ્રદ્ભૂમ્ના પ્રદર્શિતઃ ॥ 26 ॥
અન્યત્ર વાચ્યત્વેન પ્રસિદ્ધો યો રૂપકાદિરલઙ્કારઃ સો ઽન્યત્ર પ્રતીયમાનતયા બાહુલ્યેન પ્રદર્શિતસ્તત્રભવદ્ભિર્ભટ્ટોદ્ભટાદિભિઃ ।
તથા ચ સસન્દેહાદિષૂપમારૂપકાતિશયોક્તીનાં પ્રકાશમાનત્વં પ્રદર્શિતામિત્યલઙ્કારાન્તરસ્યાલઙ્કારાન્તરે વ્યઙ્ગ્યત્વં ન યત્નપ્રતિપાદ્યમ્ ।
લોચનમ્ તુ કો ઽલઙ્કારો ભાતીત્યાશઙ્કાબીજમ્ ।
સર્વ ઇતિ પ્રદર્શિત ઇતિ ચ પદેનાસમ્ભાવનાત્ર મિથ્યૈવેત્યાહ ।
ઉપમાનેન તત્ત્વં ચ ભેદં ચ વદતઃ પુનઃ ।
સસન્દેહં વચઃ સ્તુત્યૈ સમન્દેહં વિદુર્યથા ॥
ઇતિ ।
તસ્યાઃ પાણિરયં નુ મારુતચલત્પત્ર્રાઙ્ગુલિઃ પલ્લવઃ ઇત્યાદાવૃપમા રૂપકં વા ધ્વન્યતે ।
અતિશયોક્તેશ્ચ પ્રાયશઃ સર્વાલઙ્કારેષુ ધ્વન્યમાનત્વમ્ ।
અલઙ્કારાન્તરસ્યેતિ ।
યત્રાલઙ્કારો ઽપ્યલઙ્કારાન્તરં ધ્વનતિ તત્ર વસ્તુમાત્રેણાલઙ્કારો ધ્વન્યત ઇતિ કિયદિદમસમ્ભાવ્યમિતિ તાત્પર્યોણાલઙ્કારાન્તરશબ્દો વૃત્તિકૃતા પ્રયુક્તો ન તુ પ્રકૃતોપયોગી; ન હ્યલઙ્કારેણાલઙ્કારો ધ્વન્યત ઇતિ પ્રકૃતભદઃ, અર્થશક્ત્યુદ્ભવે ધ્વનૌ વસ્ત્વિવાલઙ્કારો ઽપિ વ્યઙ્ગ્ય ઇત્યેતાવતઃ પ્રકૃતત્વાત્ ।
તથા ચોપસંહારગ્રન્થે બાલપ્રિયા તથા ચ સસન્દેહાદિષ્વિત્યાદિવૃત્તિગ્રન્ધં વિવૃણોતિ---ઉપમાનેનેત્યાદિ ।
લક્ષણભિદમુદ્ભટોક્તમ્ ।
તત્ત્વમિતિ ।
અભેદમિત્યર્થઃ ।
ભેદં વૈધર્મ્યમુપમેયસ્યેતિ શેષઃ ।
વદતઃ વર્ણયતઃ કવેઃ ।
ઇતીતિ ।
ઽઅલઙ્કરાન્તરચ્છાયાઽમિત્યાદિકારિકયા ભેદાનુપનિબન્ધનઘટિતમપિ લક્ષિતં તસ્યોપલક્ષણમિદમ્ ।
તસ્યા ઇતિ ।
શ્લોકસ્યાસ્ય સમ્પૂર્ણસ્યાનવગમાદ્યથાભાતં વ્યાખ્યાયતે---અયં તસ્યાઃ પાણિઃ પલ્લવઃ નુ ઇતતિ યોજના ।
નુ ઇતિ સંશયે ।
ઉભયસાધારણમ્--મારુતેત્યાદિ ।
મારુતચલત્પત્રાણેયેવાઙ્ગુલયો યસ્ય સઃ ।
અઙ્ગુલીનાં ચલત્વમર્થાત્ સિધ્યતિ ।
ઽઉપમારૂપકાતિશયોક્તીનાંઽ ઇત્યત્રેતરેતરયોગો ન વિવક્ષિત ઇત્યાશયેનાહ---ઉપમારૂપકં વેતિ ।
અતિશયોક્તેશ્ચેતિ ।
એતત્તૃતીયોદ્યોતે વક્ષ્યતે ।
ઽઇત્યલઙ્કારાન્તરસ્યેઽત્યાદિગ્રન્થો યથાશ્રુતે પ્રકૃતાસઙ્ગત ઇત્યતસ્તદ્ભાવાર્થમાહ---યત્રેત્યાદિ ।
યત્ર કાવ્યે ।
યદ્વા---યતઃ તત્ર તત્કાવ્યે ।
યદ્વા---તતઃ ઇતીદમિત્યન્વયઃ ।
કિયદિત્યાદિ ।
અસમ્ભાવ્યં નેત્યર્થઃ ।
અલઙ્કારાન્તરશબ્દઃ સપ્તમ્યન્તાલઙ્કારાન્તરશબ્દઃ ।
ઽન તુ પ્રકૃતોપયોગીઽત્યત્ર હેતુમાહ---ન હીત્યાદિ ।

તર્હિ કિં ઇયત્પુનરુચ્યત એવ---
અલઙ્કારાન્તરસ્યાપિ પ્રતીતૌ યત્ર ભાસતે ।
તત્-પરત્વં ન વાચ્યસ્ય નાસૌ માર્ગો ધ્વનેર્ મતઃ
અલઙ્કારાન્તરસ્યાપિ પ્રતીતૌ યત્ર ભાસતે ।
તત્પરત્વં ન વાચ્યસ્ય નાસૌ માર્ગો ધ્વનેર્મતઃ ॥ 27 ॥
અલઙ્કારાન્તરેષુ ત્વનુરણનરૂપાલઙ્કારપ્રતીતૌ સત્યામપિ યત્ર વાચ્યસ્ય વ્યઙ્ગ્યપ્રતિપાદનૌન્મુખ્યેન ચારુત્વં ન પ્રકાશતે નાસૌ ધ્વનેર્માર્ગઃ ।
તથા ચ દીપકાદાવલઙ્કારે ઉપમાયા ગમ્યમાનત્વે ઽપિ તત્પરત્વેન ચારુત્વસ્યાવ્યવસ્થાનાન્ન ધ્વનિવ્યપદેશઃ ।
યથા-----
ચન્દમઊએહિ ણિસા ણલિનિ કમલેહિ કુસુમગુચ્છેહિ લઆ ।
લોચનમ્ ઽતે ઽલઙ્કારાઃ પરાં છાયાં યાન્તિ ધ્વન્યઙ્ગતાં ગતાઃઽ ઇત્યત્ર શ્લેકે વૃત્તિકૃત્ ઽધ્વન્યઙ્ગતા ચોભોભ્યાં પ્રાકરાભ્યાંઽ ઇત્યુપક્રમ્ય ઽતત્રેહ પ્રકારણાદ્વ્યઙ્ગ્યત્વેનેત્યવગન્તવ્યમ્ઽ ઇતિ વક્ષ્યતિ ।
અન્તરશબ્દો વોભયત્રાપિ વિશેષપર્યાયઃ; વૈષયિકી સપ્તમી, ન તુ પ્રાગ્વ્યાખ્યાયામિવ નિમિત્તસપ્તમી ।
તદયમર્થઃ---વાચ્યાલઙ્કારવિશેષવિષયે વ્યઙ્ગ્યાલઙ્કારવિશેષો ભાતીત્યુદ્ભટાદિભિરુક્તમેવેત્યર્થશક્ત્યાલઙ્કારો વ્યજ્યત ઇતિ તૈરુપગતમેવ ।
કેવલં તે ઽલઙ્કારલક્ષણકારત્વદ્વાચ્યલઙ્કારવિશેષવિષયત્વેનાહુરિતિ ભાવઃ ॥ 2.6 ॥
નનુ પૂર્વૈરેવ યદીદમુક્તં કિમર્થં તવ યત્ન ઇત્યાશઙ્ક્યાહ---ઇયદિતિ ।
અસ્માભિરિતિ વાક્યશેષઃ ।
પુનઃશબ્દસ્તુદુક્તાદ્વિશેષદ્યોતકઃ ।
ચન્દમઊ ઇતિ ।
ચન્દ્રમયૂખાદીનાં ન નિશાદિના વિના કો ઽપિ પરભાગલાભઃ ।
સજ્જનાનામપિ કાવ્યકથાં વિના કીદૃશી બાલપ્રિયા પ્રકૃતમિત્યાત્રાહ---અર્થેત્યાદિ ।
અત્રોપષ્ટમ્ભકમાહ---તથાચેત્યાદિ ।
પ્રકરણાદ્વ્યઙ્ગ્યત્વેનેતિ ।
ધ્વન્યઙ્ગતેત્યનેનાસ્ય સમ્બન્ધઃ ।
અલઙ્કારાન્તરેણ અલઙ્કારાન્તરસ્ય વ્યહ્ક્યત્વમિત્યસ્ય એકાલહ્કારનિમિત્તકમન્યલઙ્કારસ્ય વ્યઙ્ગ્યત્વમિત્યર્થમભિસન્ધાય ભાવાર્થે વિવૃતઃ ।
અથરથન્તરાભિપ્રાયેણ વિવૃણોતિ---અન્તરશબ્દો વેતિ ।
વિશેષપર્યાયઃ વિશેષવાચી ।
વૈષયિકી વિષયરૂપાર્થવાચિકા ।
સપ્તમીતિ ।
ઽઅલઙ્કારાન્તરઽ ઇત્યત્રત્યસપ્તમીત્યર્થઃ ।
ફલિતમાહ---તદિત્યાદિ ।
વાચ્યતિ ।
વાચ્યાલઙ્કારવિશેષરૂપો યો વિષયસ્તસ્મિન્નિત્યર્થઃ ।
વાચ્યાલઙ્કારવિશેષશાલિનિ કાવ્ય ઇતિ યાવત્ ।
ભાતીતિ ।
યતા સસન્દેહાદાવુપમાદિઃ ॥ 2.6 ॥
ચન્દ્રેત્યાદિ ।
અત્ર ગુર્વીક્રિયત ઇત્યસ્ય ચન્દ્રમયૂખૈર્નિશેત્યાદિભિઃ પઞ્ચભિઃ પ્રત્યેકં સમ્બન્ધઃ ।
અત્ર નિશયા ચન્દ્રમયૂખાઃ ગુરવઃ ક્રિયન્તે ઇત્યાદિવિપરિણામેન પદાનાં સમ્બન્ધાદર્થસામર્થ્યાદ્વા પ્રતીયમાનમર્થાન્તરં દર્શયતિ---ચન્દ્રેત્યાદિ ।
કીદૃશીતિ ।
હંસેહિ સરસોહા કવ્વકહા સજ્જનેહિ કરૈ ગરુરિ ॥
(ચન્દ્રમયૂખૈર્નિશા નલિની કમલૈઃ કુસુમગુચ્છૈર્લતા ।