Language

ENहिગુ
Scripture Library

Dhvanyāloka with Abhinavagupta's Locana and Rāmaśāraka's Bālapriya (with commentary) · Part 221240

lakṣaṇaṃ nāma lakṣyatāvacchedakavyāpakaḥ sadvyāpyaśca dharmaḥ /
bhavetso 'sminnalakṣyakramavyaṅgye dhvanāvalaṅkāro mataḥ /
tasyaiva rasāṅgatvaṃ mukhyamityarthaḥ /
yathā---- kapole pattrālī karatalanirodhena mṛditā nipīto niḥśvāsairayamamṛtahṛdyo 'dhararasaḥ /
muhuḥ kaṇṭhe lagnastaralayati bāṣpastanataṭīṃ priyo manyurjātastava niranurodhe na tu vayam //
rasāṅgatve ca tasya lakṣaṇamapṛthagyatnanirvartyatvamiti yo rasaṃ bandhumadhyavasitasya kaveralaṅkārastāṃ vāsanāmatyūhya yatnāntaramāsthitasya niṣpadyate sa na rasāṅgamiti /
yamake ca prabandhena buddhipūrvakaṃ kriyamāṇe niyamenaiva yatnāntaraparigraha āpatati śabdaviśeṣānveṣaṇarūpaḥ /
alaṅkārāntareṣvapi tattulyamiti cet---naivam; alaṅkārāntarāṇi hi nirūpapyamāṇadurghaṭanānyapi rasasamāhitacetasaḥ locanam lakṣamamiti /
byāpakamityarthaḥ /
'prabandhena kriyamāṇa' ita sambandhaḥ /
ata eva buddhipūrvakatvamavaśyambhāvīti buddhipūrvakaśabda upāttaḥ /
rasasamavadhānādanyo yatnoyatnāntaram /
nirūpyamāṇāni santi durghaṭanāni /
buddhipūrvaṃ cikīrṣitānyapi kartumaśakyānītyarthaḥ /
tathā nirūpyamāṇe durghaṭanāni kathametāni racitānītyevaṃ vismayāvahānītyarthaḥ /
bālapriyā prakṛte tatpadena vyāpakamātraṃ vivakṣitamityāha---vyāpakamityartha iti /
jñāpakamityartha iti pāṭhena bhāvyamiti kecit /
apṛthagyatnanirvartyatvamalaṅkārasya rasāṅgatvavyāpakamiti 'rasāṅgatva' ityādi vṛtyartha iti bhāvaḥ /
uktamarthaṃ sādhayituṃ vyatirekaṃ darśayati vṛttau'yo rasam' ityādi /
yo 'laṅkāro niṣpadyata ityanvayaḥ /
'tāṃ vāsanā'mit /
rasabandhādhyavasāyavāsanāmityarthaḥ /
'atyūhya' atilaṅdhya parityajyeti yāvat /
'āsthitasya' āśritavataḥ /
kaverityanenāsya sambandhaḥ /
'sa na rasāṅgam' iti /
tasminnalaṅkāre rasāṅgatvaṃ nāstītyarthaḥ /
yamakādinibandhe yatnāntaramāvaśyakamityāha---'yamaka' ityādi /
'prabandhena' avicchedena /
asya 'buddhipūrvakam' ityanenānvayabhramaḥ syādato 'nvayaṃ darśayati locane---kriyamāṇa iti /
yatnāntaraparigraha ityatra yatnāntarapadaṃ vivṛṇoti---rasetyādi /
rasasamavadhānāt rasaniṣpādakāt /
nirūpyamāṇadurghaṭanānītyetatprakṛtānuguṇyena dvedhā vyācaṣṭe---nirūpyamāṇānītyādi /
kartumaśakyānītyatra pratibhānavataḥ kaverahampūrvikayā parāpatanti /
yathā kādambaryāṃ kādambarīdarśanāvasare /
yathā ca māyārāmaśirodarśanena vihvalāyāṃ sītādevyāṃ setau /
yuktaṃ caitat, yato rasā vācyaviśeṣairevākṣeptavyāḥ /
tatpratipādakaiśca śabdaistatprakāśino vācyaviśeṣā eva rūpakādayo 'laṅkārāḥ /
tasmānna teṣāṃ bahiraṅgatvaṃ rasābhivayaktau /
yamakaduṣkaramārgeṣu tu tatsthitameva /

yattu rasavanti kānicidyamakādīni dṛśyante, tatra rasādīnāmaṅgatā yamakādīnāṃ tvaṅgitaiva /
rasābhāse cāṅgatvamapyaviruddham /
aṅgitayā tu vyaṅgye rase nāṅgatvaṃ pṛthakprayatnanirvartyatvādyamakādeḥ /
asyaivārthasya saṅgrahaślokāḥ---- rasavanti hi vastūni sālaṅkārāṇi kānicit /
ekenaiva prayatnena nirvartyante māhākaveḥ //
yamakādinibandhe tu pṛthagyatno 'sya jāyate /
śaktasyāpi rase 'ṅgatvaṃ tasmādeṣāṃ na vidyate //
rasābhāsāṅgabhāvastu yamakāderna vāryate /
dhvanyātmabhūte śṛṅgāre tvaṅgatā nopapadyate //
locanam ahampūrvaḥ agmya ityarthaḥ /
ahamādāhamādau pravarta ityarthaḥ /
ahampūrva ityasya bhāvo 'hampūrvikā /
ahamiti nipāto vibhaktipratirūpako 'smadarthavṛttiḥ /
etaditi /
ahaṃpūrvikayā parāpatanamityarthaḥ /
kānicaditi /
kālidāsādikṛtānītyarthaḥ /
śaktasyāpi pṛthagyatno jāyata iti sambandhaḥ /
eṣāmiti /
yamakādīnam /
'dhvanyātmabhūte śṛṅgāre iti yaduktaṃ tat prādhānyanārdhaślokena saṅgṛhīte dhvanyātmabhūta iti // 16 //
bālapriyā kaveriti, vismayāvahānītyatra sahṛdayasyeti ca śeṣaḥ /
ahampūrvikayetyetadvyācaṣṭe---ahamityādi /
pūrva ityasya vyākhyā agṣa iti /
paryavasitamāha--ahamādāvityādi /
vṛttau 'tatpratipādakaiśca śabdai'riti /
ākṣeptavyā ityanenāsya sambandhaḥ /
'tatprakāśina' iti /
atra tatpadena śabdasya parāmarśaḥ /
'teṣām' iti /
rūpakādīnāmityarthaḥ /
'tadi'ti /
bahiraṅgatvamityarthaḥ /
'rasābhāse cāṅgatva'miti /
yamakādīnāmityanuṣaṅgaḥ /
uktānarthān vṛttikāraḥ ślokaiḥ saṅgṛhṇāti---'rasavantī'tyādi /
'mahākaverekena prayatnenaiva tathāvidhāni vastūni nirvartyante' ityanvayaḥ /
locane 'nvayaṃ darśayati---śaktasyāpīti // 16 //
idānīṃ dhvanyātmabhūtasya śṛṅgārasya vyañjako 'laṅkāravarga ākhyāyate---
dhvany-ātma-bhūte śṛṅgāre samīkṣya viniveśitaḥ /

rūpakādir alaṅkāra-varga eti yathārthatām
dhvanyātmabhūte śṛṅgāre samīkṣya viniveśitaḥ /
rūpakādiralaṅkāravarga eti yathārthatām // 17 //
alaṅkāro he bāhyālaṅkārasāmyādaṅginaścārutvaheturucyate /
vācyālaṅkāravargaśca rūpakādiryāvānukto vakṣyate ca kaiścit, alaṅkārāmāmanantatvāt /
sa sarvo 'pi yadi samīkṣya viniveśyate tadalakṣyakramavyaṅgyasya dhvaneraṅginaḥ sarvasyaiva cārutvaheturniṣpadyate /
eṣā cāsya viniveśane samīkṣā---
vivakṣā tatparatvena nāṅgitvena kadācana /
kāle ca grahaṇa-tyāgau nātinirvahaṇaiṣitā
nirvyūḍhāv api cāṅgatve yatnena pratyavekṣaṇam /
vivakṣā tatparatvena nāṅgitvena kadācana /
kāle ca grahaṇatyāgau nātinirvahaṇaiṣitā // 18 //
nirvyūḍhāvapi cāṅgatve yatnena pratyavekṣaṇam /
locanam itānīmiti /
heyavarga uktaḥ, upādeyavargastu vaktavya iti bhāvaḥ /
vyañjaka iti /
yaśca yathā cetyadhyāhāhaḥ /
yathārthatāmiti /
cārutvahetutāmityarthaḥ /
ukta iti /
bhāmahādibhiralaṅkāralakṣaṇakāraiḥ /
vakṣyate cetyatra hetumāha---alaṅkārāṇāmanantatvāditi /
pratabhānantyāt anyairapi bhāvibhiḥ kaiścidityarthaḥ // 17 //
samīkṣyeti /
samīkṣyetyanena śabdena kārikāyāmukteti bhāvaḥ /
ślokapādeṣu caturṣu ślokārdhe cāṅgatvasādhanamidam; rūpakādiriti pratyekaṃ sambandhaḥ /
yamalaṅkāraṃ tadaṅgatayā vivakṣati nāṅgitvena, yamavasare gṛhṇāti, yamavasare tyajati, yaṃ nātyantaṃ nirveḍhumicchati, yaṃ yatnādaṅgatvena pratyavekṣate, sa evamupanibadhyamāno rasābhivyaktiheturbhavatīti vitataṃ mahāvākyam /
tanmahāvākyamadhye codāharamāvakāśamudāhalaraṇasvarūpaṃ tadyojanaṃ tatsamarthanaṃ ca nirūpayituṃ granthāntaramati vṛtigranthasya sambandhaḥ /
bālapriyā yaśceti /
yo 'laṅkāro yathā vyañjakaḥ, tathā ākhyāyata ityarthaṃ iti bhāvaḥ /
'yathārthatām' ityasyānvarthatāmityarthaṃ darśayati---cārutveti /
alaṅkārāṇāmanantatvātkaiścidityasya vivaraṇam---pratibhānantyādanyairityādi // 17 //
'eṣā samīkṣe'ti vṛttāvuktaṃ, samīkṣāyāḥ ko 'tra prastāva ityata āha locane---samīkṣyetyādi /
samīkṣyetyaneneti /
'samīkṣya viniveśita' ityatra samīkṣyaśabdenetyarthaḥ /
kārikādvayasārārthakathanapūrvakaṃ pūrvāparagranthasambandhaṃ darśayati---yamalaṅkāramityādi /
rūpakādir alaṅkāra-vargasyāṅgatva-sādhanam
rūpakādiralaṅkāravargasyāṅgatvasādhanam // 19 //
rasabandheṣvatyādṛtamanāḥ kaviryamalaṅkāraṃ tadaṅgatayā vivakṣati /
yathā---- calāpāṅgāṃ dṛṣṭiṃ spṛśasi bahuśo vepathumatīṃ rahasyākhyāyīva svanasi mṛdu karṇāntikacaraḥ /

karau vyādhunvatyāḥ pibasi ratisarvasvamadharaṃ vayaṃ tattvānveṣānmadhukara hastāstvaṃ khalu kṛtī //
atra hi bhramarasvabhāvoktiralaṅkāro rasānuguṇaḥ /
locanam calāpāṅgāmiti /
he madhukara, vayamevaṃvidhābhilāṣacāṭupravaṇā api tattvānveṣamādvastuvṛtte 'nviṣyamāṇe hatā āyāsamātrapātrībhūtā jātāḥ /
tvaṃ khalviti nipātenāyatnasiddhaṃ tataiva caritārthatvamiti śakuntalāṃ pratyabhilāṣiṇo duṣyantasyeyamuktiḥ /
tathāhikathametadīyakaṭākṣagocarā bhūyāsma, kathameṣāsmadabhiprāyavyañjakaṃ rahovacanamākarṇyāt, kathaṃ nu haṭhādanicchantatyā api paricumbanaṃ vidheyāsmeti yadasmākaṃ manorājyapadavīmadhiśete tattavāyatnasiddham /
bhramaro hi nīlotpaladhiyā tadāśaṅkākarīṃ dṛṣṭiṃ punaḥpunaḥ spṛśati /
śravaṇāvakāśaparyantatvācca netrayorutpalaśaṅkānapagamāttatraiva dandhvanyamāna āste /
sahajasaukumāryatrāsakātarāyāśca ratinidhānabhūtaṃ vikasitāravindakuvalayāmodamadhuramadharaṃ pibatīti bhramarasvabhāvoktiralaṅkāro 'ṅgatāmeva prakṛtarasasyopagataḥ /
anye tu bhramarasvabhāve bālapriyā calāpāṅgāmiti /
śloko 'yamasmābhiḥ śākuntalavyākhyāyāṃ savistaraṃ vyākhyātaḥ /
vayamityanena gamyamarthamāha--evamityādi /
evaṃvidhāḥ vakṣyamāṇāḥ abhilāṣā yeṣāṃ te /
cāṭau cāṭuvacane pravaṇāstatparāśca /
ayatnetyādi vyaṅgyārthakathanam /
'katham' ityādi 'siddham' ityantaṃ duṣyantavacanarūpema nirdiṣṭam /
bhramaro hītyādivyākhyāturvacanam /
tatraiva śravaṇāvakāśe eva /
dandhvanyamāna iti /
atiśayena dhvaniṃ kurvannityarthaḥ /
'bhramarasvabhāvoktiri'tyādigranthamarthato vyacaṣṭe---iti bhramarasvabhāvoktirityādi /
samāsoktivyatirekayoḥ satve 'pyatra svabhāvokteḥ purasphūrtikatvāttanmātramuktam /
prakṛtarasasyeti /
vipralambhasyetyarathaḥ /
aṅgatāmevopagata iti /
'nāṅgitvene'ti na prādhānyena /
kadācidrasāditātparyeṇa vivakṣito 'pi hmalaṅkāraḥ kaścidaṅgitvena vivakṣito dṛśyate /
yathā---- cakrābhighātaprasabhājñayaiva cakāra yo rāhuvadhūjanasya /
āliṅganoddāmavilāsavandhyaṃ ratotsavaṃ cumbanamātraśeṣam //
atra hi paryāyoktasyāṅgitvena vivakṣā rasāditātparye satyapīti /
locanam uktiryasyeti bhramarasvabhāvoktiratra rūpakavyātireka ityāhuḥ /
cakrābhighāta eva prasabhājñā alaṅghanīyo niyogastayā yo rāhudayitānāṃ ratotsavaṃ cumbanamātraśeṣaṃ cakāra /
yata āliṅganamuddāmaṃ pradhānaṃ yeṣu vilāseṣu tairvandhyaḥ śūnyo 'sau ratotsavaḥ /
atrāha kaścit--'paryāyoktamevātra kaveḥ prādhānyena vivakṣitaṃ, na tu rasādi /
tatkathamucyate rasāditātparye satyapī'ti /
maivam; vāsudevapratāpo hyatra vivakṣitaḥ /
sa cātra cārutvahetutayā na cakāsti, api tu paryāyoktamevala /
yadyapi cātra kāvye na kāciddoṣāśaṅkā, tathāpi dṛṣṭāntavadetat---yatprakṛtasya poṣaṇīyasya svarūpatiraskārako 'ṅgabhūto 'pyalaṅkāraḥ sampadyate /
tataśca kvacidanaucityamāgacchatītyayaṃ granthakṛta āśayaḥ /
bālapriyā tathāvidhabhramaraceṣṭāyāḥ kāmoddīpakatvāditi bhāvaḥ /

rūpaketi /
rūpakasahito vyatireko rūpakavyatirekaḥ, bhramare nāyakatvāropādrūpakaṃ, caturthapāde vyatirekaśca /
vastuto 'tra na rūpakaṃ, kintu samāsoktirityāśayenāsvarasasūcanāya anya iti /
vṛttau 'aṅgitvene'tyasya vivaraṇam---'prādhānyene'ti /
'kadācidi'ti /
kvacitkāvye ityarthaḥ /
locane--cakretyādi /
cakreṇābhighātaḥ abhito hananaṃ sa eva /
na tu rasādīti /
'prādhānyena vivakṣitam' ityasyānuṣaṅgaḥ /
rasāditātparye satyapīti vṛttigranthānuvādaḥ /
prativakti--maivamityādi /
vivakṣita iti /
prādhānyeneti śeṣaḥ /
tathācātra vīrarase tātparyamastīti bhāvaḥ /
viśeṣamāha---sa ceti /
api tu paryāyoktameveti /
cārutvahetutayā cakāstītyasyānuṣaṅgaḥ /
śaṅkate---yadyapītyādi /
na kadādiddoṣāśaṅketi /
camatkāravighātakaṃ kimapi na śaṅkanīyamityarthaḥ /
tathā ca paryāyoktasya prādhānye 'pi na kṣatiriti bhāvaḥ /
samādhatte---tathāpītyādi /
dṛṣṭāntavaditi /
dṛṣṭāntena tulyamityarthaḥ /
etaditi /
cakretyādyudāharaṇamityarthaḥ /
bhāvaṃ vivṛṇoti---yadityādi /
'aṅgabhuto 'pyalaṅkāraḥ poṣamīyasya prakṛtasya svarūpatiraskārakassampadyate yadi'ti sambandhaḥ /
kvaciditi śeṣaḥ /
tatra dṛṣṭāntaḥ prakṛtaśloka iti bhāvaḥ /
tataḥ kimata āha--tataśceti /
kvacidanaucityamiti /
asyodāharaṇaṃ "srastaḥ sragdāmaśobhā"mityādikaṃ kāvyānuśāsanādāvuktam /
upaṣṭambhakamāha---tathā ceti /
aṅgatvena vivaśritamapa yamavasare gṛhṇāti nānavasare /
avasare gṛhītiryathā----- uddāmotkalikāṃ vipāṇḍurarucaṃ prārabdhajṛmbhāṃ kṣaṇā- dāyāsaṃ śvasanodgamairaviralairātanvatīmātmanaḥ /
adyodyānalatāmimāṃ samadanāṃ nārīmivānyāṃ dhruvaṃ paśyan kopavipāṭaladyuti mukhaṃ devyāḥ kariṣyāmyaham //
locanam tathā ca granthakāra evamagre darśayiṣyati /
mahātmanāṃ dūṣaṇoddhoṣaṇamātmana eva dūṣaṇamiti nedaṃ dūṣaṇodāharaṇaṃ dattam /

uddāmā udgatāḥ kalikā yasyāḥ /
utkalikāśca ruharuhikāḥ /
kṣaṇāttasminnevāvasare prārabdhā jṛmbhā vikāso yayā /
jṛmbhā ca manmathakṛto 'ṅgamardaḥ /
śvasanodgamairvasantamārutollāsairātmano āyāsaṃ hṛdayasthitaṃ santāpamātanvatīṃ prakaṭīkurvāṇām /
saha madanākhyena vṛkṣaviśeṣema madanena kāmena ca /
atropamāśleṣar irṣyāvipralambhasya bhāvino mārgapariśodhaktvena sthitastaccarvaṇābhimukhyaṃ kurvannavasare rasasya pramukhībhāvadaśāyāṃ puraḥsarāyamāṇo gṛhīta iti bhāvaḥ /
abhinayo 'pyatra prākaraṇike pratipadam /
aprākaraṇike bālapriyā kathaṃ darśayiṣyatītyatrāha---mahātmanāmityādi dattamityantam /
uddāmeti /
ratnāvalīnāṭikāsthamidam /
svaparigṛhītāṃ nabamālikālatāṃ dohadaviśeṣeṇa puṣpitāmavagatavato vatsarājasya narmasacivaṃ prati vacanam /
'ahamadya imāmudyānalatāmanyāṃ nārīmiva paśyan devyā mukhaṃ kopavipāṭaladyuti kariṣyāmī'tyanvayaḥ /
mayi anyanārīmiva puṣpitāṃ madīyalatāṃ paśyati, tatpaśyantyā svaparigṛhītamādhavīlatāyāḥ puṣpodgamābhāvena janitakopāyā vāsavadattāyā mukhamātāmradyupi yathā bhaviṣyati tathā kariṣyāmītyarthaḥ /
dhruvamiti niścaye /
uttarārdhasya spaṣṭārthakatvaṃ manyamānaḥ pūrvārdhaṃ vyācaṣṭe---uddāmā ityādi /
uddāmāḥ udbhaṭāḥ, yadvā bahvyaḥ /
nārīpakṣe vyācaṣṭe--utkalikāśceti /
ruharuhikāḥ utkaṇṭhāḥ /
āyāsanamityasyaiva vivaraṇam---āndolaneti /
vṛttau 'ityatropamāśleṣasye'tyuktaṃ vivṛṇoti---atretyādi /
upamāsahitaḥ śleṣa upamāśleṣarḥ /
irṣyepi /
vāsavadattāgatervyetyarthaḥ /
bhāvina iti /
dvitāyāṅkāvasāne varmayiṣyamāmasyetyarthaḥ /
mārgetyādi /
vyañjakatvenetyarthaḥ /
taccarvaṇeti /
sahṛdayānāmiti śeṣaḥ /
'avasara' ityasya vyākhyānam---rasasyetyādi /
rasasya rasacarvaṇāyāḥ /
puraḥsarāyamāṇaḥ purassaratulyaḥ /
naṭaśikṣārthamāha---abhinaya ityādi /
aprākaraṇika iti /
nārīrūpāprakṛtārtha ityarthaḥ /
ityatra upamā śleṣasya /
gṛhītamapi ca yamavasare tyajati tadrasānuguṇatayālaṅkārāntarāpekṣayā /
yathā---- raktastvaṃ navapallavairahamapi ślādhyaiḥ priyāyā guṇai- stvāmāyānti śilīmukhāḥ smaradhanurmuktāstathā māmapi /
kāntāpādatalāhītastava mude tadvanmamāpyāvayoḥ sarvaṃ tulyamaśoka kevalamahaṃ dhātrā saśokaḥ kṛtaḥ //

locanam tu vākyārthābhinayenopāṅgādinā /
na tu sarvathā nābhinaya ityalabhavāntareṇa /
dhruvaśabdaśca bhāvīrṣyāvakāśapradānajīvitam /
rakto lohitaḥ /
ahamapi raktaḥ prabuddhānurāgaḥ /
tatra ca prabodhako vibhāvastadīyaṣallavarāga iti mantavyam /
evaṃ pratipādamādyo 'rtho vibhāvatvena vyākhyeyaḥ /
ata eva hetuśleṣo 'yam /
sahokttyupamāhetvalaṅkārāṇāṃ hi bhūyasā śleṣānugrāhakatvam /
anenaivābhiprāyeṇa bālapriyā upāṅgādineti /
abhinaya ityanuṣajyate /
prabuddhānurāga iti /
priyāyā guṇairanurakto 'hamudbuddhānurāga iti tantrādinā arthaṃ iti bhāvaḥ /
kaḥ prabodhaka ityatra vyākhyātāha--tatra cetyādi /
vibhāva iti /
uddīpanavibhāva ityarthaḥ /
tadīyeti /
aśokasambandhītyarthaḥ /
pratipādamiti /
dvitīye tṛtīye ca pāda ityarthaḥ /
vibhāvatveneti /
uddīpanavibhāvatvenetyarthaḥ /
vyākhyeya iti /
yatastvāṃ smadhanurmuktāḥ kāmacāpānnirgatāḥ śilīmukhāḥ bhramarā āyānti, tato māmapi tathā smaradhanurmuktāḥ kāmacāpānnirgatāḥ śilīmukhāḥ śarā āyānti /
'kānte'tyādi /
yadyapyatra kāntāpādatalenāhatiḥ tava mude puṣpavikāsāya bhavati, tadvattathā kāntāpādatalāhatiḥ ratabandhaviśeṣaḥ mama mude santoṣāya bhavatīti yatāśrutārthaḥ, tatāpi svakāntāpādatalāhananenāśokasya puṣpavikāse sati nāyakasya santīṣo bhavatīti yatastava mude tato mamāpi mude iti hetutvena vyākhyeya iti bhāvaḥ /
atra hi prabandhapravṛtto 'pi śloṣo vyatirekavivakṣayā tyajyamāno rasaviśeṣaṃ puṣṇāti /
nātrālaṅkāradvayasannipātaḥ, kiṃ tarhi? alaṅkārāntarameva śleṣavyatirekalakṣamaṃ narasiṃhavaditi cet--na; tasya prakārāntarema vyavasthāpanāt /
yatra hi śleṣaviṣaya eva śabde prākarāntareṇa vyatirekapratītirjāyate sa tasya viṣayaḥ /
yathā---'sa harirnāmnā devaḥ saharirvaraturaganivahena' ityādau /
locanam bhāmaho nyarūpayat---'tatsahoktyupamāhetunirdeśātrrividham' ityuktyā na tvanyālaṅkārānugrahanirācikīrṣayā /
rasaviśeṣamiti vipralambham /
saśokaśabdena vyatirekamānayatā śokasahabhūtānāṃ nirvedacintādīnāṃ vyabhicāriṇāṃ vipralambhaparipoṣakāṇāmavakāśo dattaḥ /
kiṃ tarhīti /
saṅkārālaṅkāra eka evāyam; tatra kiṃ tyaktaṃ kiṃ vā gṛhītamiti parasyābhiprāyaḥ /
tasyeti saṅkarasya /
ekatra hi viṣaye 'laṅkāradvayapratibhollāsaḥ saṅkaraḥ /
sahariśabda eko viṣayaḥ /
saḥ hariḥ, yadi vā saha haribhiḥ sahaririti /
bālapriyā hetuśleṣa iti /

hetvalaṅkārasahitaḥ śleṣa ityarthaḥ /
uktamupapādayati---sahoktītyādi /
anenaiveti /
bhūyasā śleṣānugrāhakatvābhiprāyeṇaivetyarthaḥ /
ityuktyā nyarūpayadityanvayaḥ /
tatsahoktīti /
tat śliṣṭaṃ vacaḥ /
'anenai'vetyevakāravyavacchedyamāha--na tvityādi /
prakṛtarasānuguṇālaṅkārāntaravivakṣayā gṛhītapūrvasyālaṅkārasya tyāgaḥ prakṛtarasāṅgaṃ bhavatīti prakṛte vyatirekasya vipralambhapoṣakatvaṃ vivṛṇoti---saśokaśabdenetyādi /
vyatirekamānayateti /
vakturaśokādvyatirekaṃ darśayatetyarthaḥ /
avakāśo datta iti /
sthitirdarśitetyarthaḥ /
vṛttau 'śleṣa' iti /
śleṣopametyarthaḥ /
'nātre'tyādiḥ 'cedi'tyantaḥ śaṅkāgranthaḥ /
tatra kiṃ tahīntyādeḥ bhāvamāha---saṅkaretyādi /
saṅkareti /
ekavākyānupraveśasaṅkaretyarthaḥ /
vṛttau samādhatte---'ne'tyādi /
prakārāntareṇa vyavasthāpanameva daśaṃyati--'yatre'tyādi /
bhāvaṃ vyācaṣṭe-ekatretyādi /
alaṅkāreti /
alaṅkāradvayasya yā pratibhā pratītistasyā ullāsaḥ udaya ityarthaḥ /
saṅkaraḥ ekavākyānupraveśasaṅkaraḥ /
sa haririti rājavarṇanam /
'yadyapyanupamacaritastathāpi tava nācyutastulāṃ labhate'iti pūrvārdham /
atraikaviṣayakatvaṃ darśayati--sa harītyādi /
viṣaya iti /
śleṣavyatirekayoriti śeṣaḥ /
saharirnāmnetyatra sa haririti padadvayamityāha--saḥ haririti /
saḥ acyutaḥ /
nāmnā hariḥ harināmaka ityarthaḥ /
aśvavācino hariśabdasya sahaśabdena samāsa ityāśayena dvitīyaṃ sahariśabdaṃ vyācaṣṭe--yadi vetyādi /
yadi veti /
atha cetyarthaḥ, avyayānāmanekārthatvāt /
yadvā--yadivetyapapāṭhaḥ /
haribhiḥ aśvaiḥ /
nivaheneti hetau abhede vā tṛyīyā /
antyapāde atra hyanya eva śabdaḥ śleṣasya viṣayo 'nyaśca vyatirekasya /

yadi caivaṃvidhe viṣaye 'laṅkārāntaratvakalpanā kriyate tatsaṃsṛṣṭerviṣayāpahāra eva syāt /
śleṣamukhainaivātra vyatirekasyātmalābha iti nāyaṃ saṃsṛṣṭerviṣaya iti cet--na; vyatirekasya prakārāntareṇāpi darśanāt /
yathā--- cet--na; vyatirekasya prakārāntareṇāpi darśanāt /
yathā--- no kalpāpāyavāyoradayarayadalatkṣyādhārasyāpi śamyā locanam atra hīti /
hiśabdastuśabdasyārthe, 'raktastva'mityatretyarthaḥ /
anya iti rakta ityādiḥ /
anyaśca aśokasaśokādiḥ /
nanvekaṃ vākyātmakaṃ viṣayamāśrityaikaviṣayatvādastu saṅkara ityāśaṅkyāha--yadīti /
evaṃvidhe vākyalakṣaṇe viṣaye viṣaya ityekatvaṃ vivakṣitaṃ bodhyam /
ekavākyāpekṣayā yadyekaviṣayatvamucyate tanna kvacitsaṃsṛṣṭiḥ syāt, saṅkareṇa vyāptatvāt /
nanūpamāgarbho vyatirekaḥ; upamā ca śleṣamukhenaivāyāteti śleṣo 'tra vyatirekasyānugrāhaka iti saṅkarasyaivaiṣa viṣayaḥ /
yatra tvanugrāhmānugrāhakabhāvonāsti tatraikavākyagāmitve 'pi saṃsṛṣṭireva; tadetadāha---śleṣeti /
śleṣabalānītopamāmukhenetyarthaḥ /
etatpariharati--neti /
ayaṃ bhāvaḥ---kiṃ sarvatropamāyāḥ svaśabdenābhidhāne vyatireko bhavatyuta gamyamānatve /
tatrādyaṃ pakṣaṃ dūṣayati-prakārāntareṇeti /
upamābhidhānena vināpītyarthaḥ /
śamyā śamayituṃ śakyetyarthaḥ /
dīpavartistu vāyumātreṇa śamayituṃ śakyate /
bālapriyā tvamiti śeṣaḥ /
deva iti dvayorviśeṣaṇam /
yadyapyatra sahariḥ sahaririti dve upātte, tathāpi tayorekānupūrvīṅkatvenaikaviṣayakatvamiti bhāvaḥ /
vṛttigatānyapade vyācaṣṭe---raktetyādi /
vākyalakṣaṇe vākyātmake /
ekatvavivakṣāyāḥ phalaṃ darśayaṃstadityādivṛtyarthaṃ vivṛṇoti---ekavākyetyādi /
saṅkarasyaivaiṣa viṣaya iti /
saṅkarasya anugrāhyanugrāhakabhāvena saṅkarasya /
saṃsṛṣṭeśva nāsti viṣayāpahāra ityāha---yatretyādi /
tadetadāheti /
tāmimāṃ śaṅkāṃ darśayatītyarthaḥ /
netyādiparihāragranthasya bhāvaṃ darśayati---ayamityādi /
kimiti praśne /
gamyamānatve vyaṅgyatve /
upamābhidhānena upamāvācakena /
nokalpeti /
sūryaśatakastham /
uṣṇātviṣaḥ sūryasyaiva /
nikhiladvīpadīpasya dīptireva anyarūpā, sā prasiddhā eva vartiḥ vaḥ sukhayatviti sambandhaḥ /
anyarūpetyanena darśitaṃ dīptervaidharmyaṃ no katpetyādinā kathyate /
adayarayena prauḍhavegena dalan kṣmādharo yasya /

vāyoriti kartari ṣaṣṭī gāḍhamudgīrṇā gāḍhodgīrṇojjvalaśrīrahani na rahitā no tamaḥkajjalena /
prāptotpattiḥ pataṅgānna punarupagatā moṣamuṣṇātviṣo vo vartiḥ saivānyarūpā sukhayatu nikhiladvīpadīpasya dīptiḥ //
atra hi sāmyaprapañjapratipādanaṃ vinaiva vyatareko darśitaḥ /
nātra locanam tama eva kajjalaṃ tena /
na no rahitāṃ api tu rahitaiva /
dīpavartistu tamasāpi yuktā bhavati /
atyantamaprakaṭatvatkajjalena coparicarema /
patāṅgādarkāt /
dīpavartiḥ punaḥ śalabhāddhvaṃsate notpadyate /
sāmyeti /
sāmyasyopamāyāḥ prapañcena prabandhena yatpratipādanaṃ svaśbadena tena vināpītyarthaḥ /
etaduktaṃ bhavati---pratīyamānaivopamā vyatirekasyānugrāhiṇī bhavantī nābhidhānaṃ svakaṇṭhenāpekṣate /
tasmānāna śleṣāpamā vyatirekasyānugrāhitvenopāttā /
nanu yadyapyanyatra naivaṃ, tatāpīha tatprāvaṇyenaiva sopāttā; tadaprāvaṇye svayaṃ cārutvahetutvābhāvāditi śleṣopamātra pṛthagalaṅkārabhāvameva na bhajate /
tadāha--nātreti /
etadasiddhaṃ svasaṃvedanabādhitatvāditi hṛdaye gṛhītvā svasaṃvedanamapahnuvānaṃ bālapriyā āvirbhāvitā ujvalā śrīryayā sā /
gamyaṃ varteḥ vaidharmyaṃ darśayati--dīpavartirityādi /
tamaśca kajjalaṃ ca tamaḥkajjalamityarthābhiprāyeṇāha---tamasāpītyādi /
uparicarema kajjalena ca yuktetyanvayaḥ /
dvābhyāṃ yuktatve jñāpakam /
ātyantamaprakaṭatvāditi /
patahgātprāptotpattiḥ pataṅgānmoṣaṃ punarnopagatetyatra vartigataṃ vaidharmyamāha---śalabhāditi /
'pataṅgau sūryaśalabhāvi'tyamaraḥ /
evaṃ dīpavartirahani mandaśrīriti ca bodhyam /
svaśabdena pratipādanamiti sambandhaḥ /
bhāvamāha---etadityādi /
anugrāhiṇīti /
vyatirekasyopamāgarbhatvāditi bhāvaḥ /
svakaṇṭhena svaśbdena /
upāttā svaśabdenābhihitā /
nanvityādi /
anyatreti /
'nokalpāpāye'tyādāvityarthaḥ /
iheti /
'raktastvam' ityādāvityarthaḥ /
tatprāvaṇyena vyatirekaparatvena, vyatirekānugrāhakatveneti yāvat /
tasyāḥ svayamevetyarthaḥ /
itīti hetau /
atra 'raktastvam' ityādau /
pṛthagityādi /

pṛthagalaṅkārabhāvaṃ na bhajata evetyanvayaḥ /
kintu vyatirekema sahānugrahyānugrāhakabhāvaṃ bhajate iti bhāvaḥ /
tadāheti /
nātretyādigranthena tadāśaṅkāṃ darśayatītyarthaḥ /
vṛttau--'atra śleṣasya vyatirekāṅgatvenaiva vivakṣitatvāt śleṣamātraccārutvapratītirnāsti iti na svato 'laṅkāratā ityapi na vācyam' ityanvayaḥ /
śleṣasyetyasya na svato 'laṅkāratetyanenāpi sambandhaḥ /
svata ityasya pṛthagityarthaḥ /
locane---etadityādi /
etat śaṅkitam /
svasaṃvedaneti /
svānubhavetyarthaḥ /
paraṃ pūrvapakṣiṇam /
niruttarīkarotītyanena sambandhaḥ /
śleṣamātrāccārutvapratītirastīti śleṣasya vyatirekāṅgatvenaiva vivakṣitatvāt na svato 'laṅkāratetyapi na vācyam /
yata evaṃvide viṣaye sāmyamātrādapi supratipāditāccārutvaṃ dṛśyata eva /
yathā--- ākrandāḥ stanitairvilocanajalānyaśrāntadhārāmbubhi- stadvicchedabhuvaśca śokaśikhinastulyāstaḍidvibhramaiḥ /
antarme dayitāmukhaṃ tava śaśī vṛttiḥ samaivāvayo- statkiṃ māmaniśaṃ sakhe jaladhara tvaṃ dagdhamevodyataḥ //
ityādau /
locanam paraṃ śleṣaṃ vinopamāmātrema cārutvasampannamudāharaṇāntaraṃ darśayanniruttarīkaroti--yata ityādinā /
udāharaṇaśloke tṛtīyāntapadeṣu tulyaśabdo 'bhisambandhanīyaḥ /
anyatsarvaṃ 'raktastvaṃ' itivadyojyam /
bālapriyā kathamityatrāha--śleṣamityādi /
śleṣaṃ vinā upamāmātreṇeti /
mātrapadārthavivaraṇaṃ śleṣaṃ vineti /
śleṣarahitopramāgarbhavyatirekemeti yāvat /
vṛttau--'evam' ityādi /
'evaṃvide viṣaye' vyatirekaviṣaye /
'sāmyamātrādi'ti /
mātraśabdena śleṣavyavacchedaḥ sāmyaśabdasyopamāgarbhavyatireko 'rthaḥ /
'ākrandā' ityādisthale śleṣaṃ vinā upamāgarbhavyatirekeṇaiva cārutvasya darśanā'draktastva'mityādāvapi śleṣasya vyatirekānugrāhakatvaṃ vinā pṛthagalaṅkāratvaṃ bhavatyeveti parihāragranthābhiprāyaḥ /
anena prabandhapravṛtto 'pītyādi pūrvoktaṃ nirvyūḍham /
tulyaśabda it /
me ākrandāḥ tava stanitaitaistulyā ityādi sambandhanīyamityarthaḥ /
śrotṛjanamanaḥkṣobhakāritvādinā tulyatvam /
tasyāvicchedo virahaḥ tasmādbhavantīti tathā /
śokā eva śikhino 'gnayaḥ /
'antari'tyādi /
atra mukhaśaśinostulyatvaṃ gamyam /
'vṛttiri'tyādi /
uktaprakāreṇāvayordharmau tulyāvevetyarthaḥ /

'tadi'ti /
asmaddharmayostulyatvenāvayostulyatvādityarthaḥ /
ata evāha---'sakhe' iti /
anena dahanamanucitamanukūlācaraṇameva yuktamiti, 'jaladhare'tyanena santāpaharaṇasāmarthyaṃ ca dyotyate /
aniśaṃ dagdhuṃ pīḍayitumeva, na tu kadācitsukhayitumapi /
'kiṃ' kutaḥ /
'udyataḥ' ayamudyamo na yuktaḥ, ahantu naivaṃvidha iti bhāvaḥ /
atra bandhujanapīḍākāritvena jaladharasya svasmādvyatireka uktaḥ, sāmyaṃ cādāvuktam /
śleṣaśca nāstīti bodhyam /
yojayamiti /
stanitādikamākrandanādihetutayāpi yojanīyamityarthaḥ /
vṛttau---'ākṣiptam' iti /
uktamityarthaḥ /
'rasapuṣṭaye paramanirvyūḍhañcetyanvayaḥ /
rasanirvahaṇaikatānahṛdayo yaṃ ca nātyantaṃ nirvoḍhumicchati /
yathā--- kopātkomalalobāhulatikāpāśena baddhvā dṛḍhaṃ nītvā vāsaniketanaṃ dayitayā sāyaṃ sakhīnāṃ puraḥ /
bhūyo naivamiti skhalatkalagirā saṃsūcya duśceṣṭitaṃ dhanyo hanyata eva ninhutiparaḥ preyānrudatyā hasan //
atra he rūpakamākṣiptamanirvyūḍhaṃ ca paraṃ rasapuṣṭaye /
nirvoḍhumiṣṭamapi yaṃ yatnādaṅgatvena pratyavekṣate yathā--- śyāmāsvaṅgaṃ cakitahariṇīprekṣaṇe dṛṣṭipātaṃ locanam evaṃ grahaṇatyāgau samarthya 'nātinirvahaṇaiṣitā' iti bhāgaṃ vyācaṣṭe--raseti /
cakāraḥ samīkṣāprakārasamuccārthaḥ /
bāhulatikāyāḥ bandhanīyapāśatvena rūpaṇaṃ yadi nirvāhayet, dayitā vyādhavadhūḥ vāsagṛhaṃ kārāgārapañjarādīti paramanaucityaṃ syāt /
sakhīnāṃ pura iti /
bhavatyo 'navarataṃ bruvate nāyamevaṃ karotīti tatpaśyantvidānīmiti bhāvaḥ /
skhalantī kopāveśena kalā madhurā ca gīryasyāḥ sā /
kāsau gīrityāha--bhūyo naivamityevaṃrūpā /
evamiti yaduktaṃ tatkimityāha--duśceṣṭitaṃ nakhapadāda saṃsūcya aṅgulyādinirdeśena /
inyata eveti /
na tu sakhyādikṛto 'nunayo 'nurudhyate /
yato 'sau hasanaṃ nimittīkṛtya nihnutiparaḥ priyatamaśca tadīyaṃ vyalīlaṃ kā soḍhuṃ samartheti /
nirvoḍhumiti /
niḥśeṣeṇa parisamāpayitumityarthaḥ /
śyāmāsu sugandhipriyaṅgulatāsu bālapriyā etadvivṛṇoti locane---bāhvityādi /
iti nirvāhayedyadīti sambandhaḥ /
dayitādīnāṃ vyādhavadhūtvādirūpaṇasya kathanena bāhulatikāyāḥ pāśatvarūpaṇaṃ kavirnirvāhayedyadītyarthaḥ /
tadeti śeṣaḥ /
paramanaucityaṃ syāditi /
tathā ca rasabhaṅgaḥ syāditi bhāvaḥ /
na karotīti bruvata ityanena sambandhaḥ /
iti bhāva iti /
sakhīnāṃ puronayane nāyikābhiprāya ityarthaḥ /

sakhīnāṃ puro nītvetyanenoktābhiprāyo gamyata ityarthaḥ /
duśceṣṭitamityasya vyākhyānam---nakhapadādīti /
'nirdeśena saṃsūcye'tyanvayaḥ /
evakārārthamāha---na tvityādi /
nihnutītyādikamuktārthe hetugarbhamityāśayena vyācaṣṭe---yata ityādi /
bhāvārthamāha---tadīyamityādi tadīyaṃ prayatamasambandhi /
ato hanyata eveti bhāvaḥ /
śloko 'yamamaruśatakasthaḥ /
'śyāmākhi'tyādiśloko meghasandeśasthaḥ /
śyāmānāṃ viśiṣyoktau bījabhūtamaṅgasāthadharmyaṃ gaṇḍacchāyāṃ śaśini śikhināṃ barhabhāreṣu keśān /
atpaśyāmi pratanuṣu nadīvīciṣu bhrūvilāsān hantaikasthaṃ kvacidapi na te bhīru sādṛśyamasti //
ityādau /
sa evamupanibadhyamāno 'laṅkāro rasābhivyaktihetuḥ kaverbhavati /
uktaprakārātikrame tu niyamenaiva rasabhaṅgahetuḥ sampadyate /
lakṣyaṃ ca tathāvidhaṃ mahākaviprabandheṣvapi dṛśyate bahuśaḥ /
tattu sūktitasahasradyotitātmānāṃ mahātmanāṃ doṣoddhoṣaṇamātmana eva dūṣaṇaṃ bhavatīti na vibhajya darśitam /
kiṃ tu rūpakāderalaṅkāravargasya yeyaṃ vyañjakatve rasādiviṣaye lakṣaṇadigdarśitā tāmanusaran svayaṃ cānyallakṣaṇamutprekṣamāṇo yadyalakṣyakramapratibhamanantaroktamenaṃ locanam pāṇḍamnā tanimnā kaṇṭakitatvena ca yogāt /
śaśinīti pāṇḍuratvāt /
utpaśyāmīti yatnenotprekṣe /
jīvitasandhāraṇāyetyarthaḥ /
hanteti kaṣṭam, ekasthasādṛśyābhāve ha dolāyamāno 'haṃ sarvatra sthito na kutracidekasya dhṛtiṃ labha iti bhāva /
bhīrviti /
yo hi kātarahṛdayo bhavatināsau sarvasvamekasthaṃ dhārayatītyarthaḥ /
atra hyutprekṣāyāstadbhāvādhyāroparūpāyā anuprāṇakaṃ sādṛśyaṃ yathopakrāntaṃ, tathā nirvāhitamapi vipralambharasapoṣakameva jātam /
tattu lakṣyaṃ na darśitamiti sambandhaḥ /
pratyudāharaṇe hyadarśite 'pyudāharaṇānuśīlanadiśā kṛtakṛtyateti darśayati--kiṃ tviti /
anyallakṣaṇamiti /
parīkṣāprakāramityarthaḥ /
tadyathāvasare tyaktasyāpi punargrahaṇamityādi /
yathā mamaiva--śītāṃśoramṛtacchaṭā yada karāḥ kasmānmano me mṛśaṃ bālapriyā gamyaṃ darśayati---pāṇḍimnetyādi /
kaṇṭakitvaṃ tīkṣṇāgrāvayavaviśeṣavatvaṃ romaharṣavatvaṃ ca /
hanteti /
viṣādārthakamityāha--kaṣṭamekasthetyādi /
'bhīru' iti sambudhyā dyotyamarthamāha---yo hītyādi /
na dhārayati nāvakthāpayata anyāpaharaṇaśaṅkayeti bhāvaḥ /
tadbhāveti /
atasmiṃstattādātmyāhāryasambhāvanārūpāyā ityarthaḥ /
atra ca śyāmādāvaṅgāditādātmyasambhāvanā bodhyā /
anuprāṇakamiti /
aṅgamityarthaḥ /

sādṛśyamiti /
gamyamiti śeṣaḥ /
tatheti /
aṅgasādṛśyasya upakrāntasya upasaṃhārāditi bhāvaḥ /
nirvāhitamiti /
utprekṣānirvahaṇadvārā nirvāhitamityarthaḥ /
vṛttāvupasaṃharati---'sa eva' mityādi /
'tathāvidham' iti /
uktaprakārātikrāntamityarthaḥ /
śītāṃśoriti /
virahiṇa uktiḥ /
'śītāṃśoḥ karāḥ' kiraṇāḥ amṛtacchaṭāḥ, yadīti siddhānuvāde /
yathā--"sragiyaṃ yadi jīvitāpahe"tyādau /
'kasmāt' kutaḥ /
me manaḥ dhvanerātmānamupanibadhnāti sukaviḥ samāhitacetāstādā tasyātmalābho bhavati mahīyāniti /
krameṇa pratibhāty ātmā yo 'syānusvāna-sannibhaḥ /
śabdārtha-śakti-mūlatvāt so 'pi dvedhā vyavasthitaḥ
krameṇa pratibhātyātmā yo 'syānusvānasannibhaḥ /
śabdārthaṃśaktimūlatvātso 'pi dvedhā vyavasthitaḥ // 20 //
locanam saṃpluṣyantyatha kālakūṭapaṭalīsaṃvāsasandūṣitāḥ /
kiṃ prāṇānna harantyuta priyatamāsañjalpamantrākṣarai- rakṣyante kimu mohamemi hahahā no vejhi keyaṃ gatiḥ //
ityatra hi rūpakasandehanidarśanāstyaktvā punarupāttā rasaparipoṣāyetyalam // 18//
,19 //
evaṃ vivakṣitānyaparavācyadhvaneḥ prathamaṃ bhedamalakṣyakramaṃ vicāryaṃ dvitīyaṃ bhedaṃ vibhaktumāha---krameṇetyādi /
bālapriyā bhṛśaṃ sampluṣyantisantāpayanti /
amṛtacchaṭātmakatvena sampaloṣakatvāyogāditi bhāvaḥ /
asyopapattiṃ sandihāna āha--athetyādi /
atheti vikalpe /
karā ityanuṣajyate /
kālakūṭānāṃ paṭalyā samūhena yaḥ saṃvāsaḥ dvayorekotpannatvātsahavāsaḥ saṃsargaṃ iti yāvat, tena sandūṣitāḥ santāpakatvādisvīyadoṣaviśiṣṭāḥ kṛtāḥ /
tarhi te kiṃ kutaḥ prāṇānna haranti? prāṇāpahārakatvasyāpi tatsvabhāvatvāditi bhāvaḥ /
prāṇaharaṇābhāve hetumāśaṅkamāna āha--utetyādi /
uteti vikalpe /
priyatamāyāḥ sañjalpeṣu yāni mantrākṣarāṇi viṣāpahārīṇi taiḥ /
rakṣyante prāṇā iti vipariṇāmenānuṣaṅgaḥ /
atrāpyanupapattiṃ manyamāna āha--kiṃ tvityādi /
kimu kutaḥ /
rūpaketi /
karā amṛtacchaṭā iti rūpakaṃ, kālakūṭetyādau sandehaḥ, priyatamāsañjalpeṣu mantrākṣarāropānnidarśanā /
tyāgaḥ /

athetyādinā punarupādānaṃ, tathā sandūṣitatvasandehasya 'kiṃ prāṇāni'tyādinā tyāgaḥ /
utetyādinā punarupādanamevaṃ priyatametyādi nidarśanāyāḥ, mohaṃ mūrcchāmemi prāpnomītyanena tyāgaḥ /
iyaṃ gatiravasthā padārthasvabhāvaḥ /
kā no vejhi na jānāmītyanena punarupādānaṃ ca pratyāyyata iti bhāvaḥ /
yadvā sampluṣyantītyantena rūpakasyāharantītyantena sandehasya, emītyantena nidarśanāyāśca tyāgaḥ /
no vedmītyādinā teṣāmupādānaṃ ceti bodhyam // 18//
-19 //
hetutvenopātta iti /
yataḥ krameṇa bhāti, ato 'nusvānasannibha ityartha iti bhāvaḥ /
asya vivakṣitānyaparavācyasya dhvaneḥ saṃlakṣyakramavyaṅgyatvādanuraṇana- prakhyo ya ātmā so 'pi śūbdaśaktimūlo 'rthaśaktimūlaśceti dviprakāraḥ /
nanu śabdaśaktyā yatrārthāntaraṃ prakāśate sa yadi dhvaneḥ prakāra ucyate tadidānīṃ śleṣasya viṣaya evāpahṛtaḥ syāt, nāpahṛta ityāha---
ākṣipta evālaṅkāraḥ śabda-śaktyā prakāśate /
yasminn anuktaḥ śabdena śabda-śakty-udbhavo hi saḥ
ākṣipta evālaṅkāraḥ śabdaśaktyā prakāśate /
yasminnanuktaḥ śabdena śabdaśaktyudbhavo hi saḥ // 21 //
yasmādalaṅkāro na vastumātraṃ yasmin kāvye śabdaśaktyā prakāśate sa śabdaśaktyudabhavo dhvaniratyasmākaṃ vivakṣitam /
vastudvaye ca śabdaśaktyā prakāśamāne śleṣaḥ /
yathā--- yena dhvastamanobhavena balijitkāyaḥ purāstrīkṛto yaścedvṛttabhujaṅgahāravalayo gaṅgāṃ ca yo 'dhārayat /
locanam prathamapādo 'nuvādabhāgo hetutvenopāttaḥ /
ghaṇṭāyā anuraṇanamabhighātajaśabdāpekṣayā kramemaiva bhāti /
so 'pīti /
na kevalaṃ mūlato dhvanirdvividhaḥ /
nāpi kevalaṃ vivakṣitānyaparavācyo dvividhaḥ /
ayamapi dvividha evetyapiśabdārthaḥ //20//
kārikāgataṃ hiśabdaṃ vyācaṣṭe--yasmāditi /
alaṅkāraśabdasya vyavacchedyaṃ darśayati--na vastumātramiti /
vastudvaye ceti /
caśabdastuśabdasyārthe /
yeneti /
yena dhvastaṃ bālakrīḍāyāmanaḥ śakaṭam /
abhavenājena satā /
balino dānavānyo jayati tādṛgyena kāyo vapuḥ purāmṛtaharaṇakāle strītvaṃ prāpitaḥ /
yaścedvṛttaṃ samadaṃ kāliyākhyaṃ bhujaṅgaṃ hatavān /
rave śabde layo yasya /
'akāro viṣṇuḥ' ityukteḥ /
yaścāgaṃ govardhanaparvataṃ gāṃ ca bhūmiṃ pātālagatāmadhārayat /
yasya ca nāma stutyamṛṣaya āhuḥ kiṃ tat? śaśinaṃ mathnātīti kvip rāhuḥ, tasya śiroharo bālapriyā anusvānapadārthaṃvivṛṇvaṃstadbhānasya kramikatvaṃ darśayanti---ghaṇṭāyā ityādi /
vivakṣitānyaparavācya ityasya sthāne 'avivakṣitavācya' iti ca pāṭhaḥ /
apiśabdārthaḥ 'so 'pī'tyapi śabdagamyaḥ // 2.0 //
'na vastumātra'miti kārikāsthaivakāravyavacchedyamiti bhramaḥ syādato vyācaṣṭe---alaṅkāraśabdasyeti /

evakāravyavacchedyamupari vakṣyati /
yenetyatrādau viṣṇupakṣe vyācaṣṭe---bālakrīḍāyāmityādi /
'tādṛkkāyo yena strītvaṃ prāpita' ityādyanvayaḥ /
laya iti /
tādātmyamityarthaḥ /
śabdātmaka iti yāvat /
tatra pramāṇamāha---akāra iti /
yasyāhuḥ śaśimacchiro hara iti stutyaṃ ca nāmāmarāḥ pāyātsa svayamandhakakṣayakarastvāṃ sarvadomādhavaḥ //
nanvalaṅkārāntarapratibhāyāmapi śleṣavyapadeśo bhavatīti darśitaṃ bhaṭṭodbhaṭena, tatpunarapi śabdaśaktimūlo dhvanirniravakāśa ityāśaṅkyedamuktaṃ 'ākṣiptaḥ' iti /
tadayamarthaḥ--yatra śabdaśaktyā sākṣādalaṅkārāntaraṃ vācyaṃ satpratibhāsate sa sarvaḥ śleṣaviṣayaḥ /
yatra tu śabdaśaktyā sāmarthyākṣiptaṃ vācyavyatiriktaṃ vyaṅgyamevālaṅkārāntaraṃ prakāśate sa dhvanerviṣayaḥ /
śabdaśaktyā sākṣādalaṅkārāntarapratibhā yathā--- tasyā vināpi hāreṇa nisargādeva hāriṇau /
janayāmāsatuḥ kasya vismayaṃ na payodharau //
atra śṛṅgāravyabhicārī vismayākhyo bhāvaḥ sākṣādvirodhālaṅkāraśca pratibhāsata iti virodhacchāyānugrāhiṇaḥ śleṣasyāyaṃ viṣayaḥ, na tvanusvānopamavyaṅgyasya dhveneḥ /
locanam mūdhāpahāraka iti /
sa tvāṃ mādhavo viṣṇuḥ sarvadaḥ pāyāt /
kīdṛk? andhakanāmnāṃ janānāṃ yena kṣayo nivāso dvārakāyāṃ kṛtaḥ /
yadi vā mausale iṣīkābhisteṣāṃ kṣayovināśo yena kṛtaḥ /
dvitīyo 'rthaḥ--yena dhvastakāmena satā balijito vidhṇoḥ sambandhī kāyaḥ purā tripuranirdahanāvasare 'strīkṛtaḥ śaratvaṃ nītaḥ /
udvṛttā bhujaṅgā eva hārā valayāśca yasya, mandākinīṃ ca yo 'dhārayat, yasya ca ṝṣayaḥ śaśimaccandrayuktaṃ śira āhuḥ, hara iti ca yasya nāma stutyamāhuḥ, sa bhagavānsvayamevāndhakāsurasya vināśakārī tvāṃ sarvadā kalvakālamumāyā dhavo vallabhaḥ pāyādati /
atra vastumātraṃ dvitīyaṃ pratītaṃ nālaṅkāra iti śleṣasyaiva viṣayaḥ /
ākṣiptaśabdasya kārikāgatasya vyavacchedyaṃ darśayituṃ codyonopakramate---nanvalaṅkāretyādinā /
tasyā vināpīti /
apiśabdo 'yaṃ virodhamācakṣāṇo 'rthadvaye 'pyabhidhāśaktiṃ bālapriyā śeṣaṃ spaṣṭam /
vastumātramityādi /
mādhavasyomādhavasya ca stotavyatvena prakṛtatvāttayoḥ sāmyaṃ na vivakṣitamiti bhāvaḥ /
vṛttau 'sākṣādalaṅkārāntaraṃ vācya'miti /
alaṅkārāntaramalaṅkāraviśeṣaḥ /
vācyamabhidheyamiti tadarthaḥ /
apiśabdo 'yamiti /
hārema vināpītyapiśabda ityarthaḥ /
virodhaṃ hāratadabhāvayorekatra vṛttitvarūpam /
ācakṣāṇaḥ bodhayan /
arthadvaye vakṣyamāṇe /
abhidhāśaktiṃ hārinśabdasyābhidhātmikāṃ śaktim /
alakṣyakramavyaṅgyasya tu dhvanervācyena śleṣeṇa virodhena vā vyañjitasya viṣaya eva /
yathā mamaiva-- ślādhyāśeṣatanuṃ sudarśanakaraḥ sarvāṅgalīlājata- trailokyāṃ caramāravindalalitenākrāntaloko hariḥ /
bibhrāmāṃ mukhabhindurūpamakhilaṃ candrātmacakṣurdadha- tsthāne yāṃ svatanorapaśyadadhikāṃ sā rukmiṇī vo 'vatāt //
atra vācyatayaiva vyatirekacchāyānugrāhī śloṣaḥ pratīyate /
yathā ca--- bhramimaratimalasahṛdayatāṃ pralayaṃ mūrchāṃ tamaḥ śarīrasādam /

maraṇaṃ ca jaladabhujagajaṃ prasahyaṃ kurute viṣaṃ viyoginīnām //
locanam niyacchati harato hṛdayamavaśyamiti hāriṇau /
hāro vidyate yayostau hāriṇāviti /
ata eva vismayaśabdo 'syaivārthasyopodbalakaḥ /
apiśabdābhāve tu na tata evārthadvayasyābhidhā syāt, svasaundaryādeva stanayorvismayahetutvopapatteḥ /
vismayākhyo bhāva iti dṛṣṭantābhiprāyeṇopāttam /
yathā vismayaḥ śabdena pratibhāti vismaya ityanena śabdena tathā virodho 'pi pratibhātyapītyanena śabdena /
nanu kiṃ sarvathātra dhanirnāstītyāśaṅkyāha--alakṣyeti /
virodhena veti /
vāgrahaṇena śleṣavirodhasaṅkarālaṅkāro 'yamiti darśayati, anugrahayogādekataratyāgagrahaṇanimittābhāvo he vāśabdena sūcyate /
sudarśanaṃ cakraṃ kare yasya /
vyatirekapakṣe sudarśanau ślādhyau karāveva yasya /
caraṇaravindasya lalitaṃ tribhuvanākramaṇakrījanam /
candrarūpaṃ cakṣurdhārayan /
vācyatayaiveti /
svatanoradhikāmiti śabdena vyatirekasyoktatvāt /
bālapriyā arthadvayamāha-harata ityādi /
'ityārthadvaye' iti sambandhaḥ /
ata eva apiśabdaprayogādeva /
vismayaśabdaḥ dvitīyāntavismayaśabdaḥ /
upodbalakaḥ bodhe sahakārī /
ekatra viruddhārthabodhe hi vismayaḥ /
uktamupapādayati--apiśabdābhāve tviti /
tata evārthadvayasyābhidhā na syādityanvayaḥ /
tata eva vismayaśabdādeva /
abhidhā abhidhānam /
kuta ityatrāha---sveti /
vṛttau---'vismayākhyo bhāvaḥ pratibhāsata' iti kimarthamuktamityatrāha--dṛṣṭānteti /
śabdena pratibhātītyuktasyaiva vivaraṇam--vismaya ityādi /
pratibhātītyasyānuṣaṅgaḥ /
darśayatītyatra hetumāha--anugrahayogāditi /
virodhaśleṣayoranugrāhyanugrāhakabhāvādityarthaḥ /
eketi /
ekatarasya tyāge grahaṇe vā yannimittaṃ tadabhāva ityarthaḥ /
vācyatayaivetyasya vyatireka ityanenāpi sambandho vivakṣita ityāha---svatanoradhikāmitīti yathā vā---
camahiamāṇasakañcaṇapaṅkaaṇimmahiaparimalā jasya /
akhaṇḍiadāṇapasārā bāhuppalihā vvia gaindā //
( khaṇḍitamānasakāñcanapaṅkajanirmathitaparimalā yasya /
akhaṇḍitadānaprasarā bāhuparidhā iva gajendrāḥ //
iti chāyā ) atra rūpakacchāyānugrāhī śleṣo vācyatayaivāvabhāsate /

sa cākṣipte 'laṅkāro yatra punaḥ śabdāntareṇābhihitasvarūpasta na locanam bhujagaśabdārthaparyālocanābalādeva viṣaśabdo jalamabhidhāyāpi na virantumutsahate, api tu dvitīyamarthaṃ hālāhalalakṣaṇamāha /
tadabhidhānena vinābhidhāyā evāsamāptatvāt /
bhramiprabhṛtīnāṃ tu maraṇāntānāṃ sādhāraṇa evārthaḥ /
nirāśīkṛtatvena khaṇḍitāni yāni mānasāni śatruhṛdayāni tānyeva kāñcanapaṅkajāni /
sasāratvāt tairhetubhūtaiḥ /
ṇimmahiaparimalā iti /
gajendraśabdavaśāccamahimaśabdaḥ parimalaśabdo dānaśabdaśca troṭanasaurabhamadalakṣaṇānarthānpratipādyāpi na parisamāptābhidhāvyāpārā bhavantītyuktarūpaṃ dvītīyamapyarthamabhidadhatyeva /
evamākṣiptaśabdasya vyavacchedyaṃ pradarśyaivakārasya vyavacchedyaṃ darśayitumāha--sa ceti /
abhayārthapratipādanaśaktaśabdaprayoge, yatra tāvadekataraviṣayaniyamanakāraṇamabhidhāyā bālapriyā śleṣamupapādayati---bhujagetyādi /
balādevetyasya na virantumutsahate, api tvahetyanena sambandhaḥ /
kuta ityatrāha--tadabhīti /
sādhāraṇa eveti /
tathā ca tadaṃśe 'rthaśleṣa iti bhāvaḥ /
nirāśīkṛtatveneti /
āśātra jayaviṣayikā bodhyā /
kāñcanapajhatvarūpaṇe gamyaṃ hetuṃ darśayati---sasāratvāditi /
yathā kumārasambhave " dhruvaṃ vapuḥ kāñcanapajhanirmita"mityādi /
'nirmathitaparimalā' ityanena lakṣyasyārthasya vivaraṇam--prasṛtetyādi /
prasṛtaḥ dikṣu vyāptaḥ pratāpasāro yeṣāṃ te /
evaṃbhūtāḥ yasya bāhuparidhāḥ gajendrā eveti sambandhaḥ /
gajendre viśeṣaṇāni yojayati--gajetyādi /
śabdaśceti /
krameṇoti śeṣaḥ /
uktarūpamiti /
pūrvoktamityarthaḥ /
abhidadhatyeveti /
tasyārthasyāpi prākaraṇikatvāditi bhāvaḥ /
vṛttau 'atra rūpake'ti /
atretyasya uktayoḥ ślokarthorityarthaḥ /
pratipattisaukaryāyoktavakṣyamāmagranthabhāvārthaṃ darśayati---ubhayārthetyādi /
iti tātparyamityantena /
ubhayorarthayoḥ pratipādane abhidhāne śaktaḥ samartho yaḥ śabdaḥ tasya prayoge sati /
eketi /
dvayorarthayorekatarasmin viṣaye yanniyamanaṃ niyantraṇamabhidhāyāḥ śabdaśaktyudbhavānuraṇanarūpavyaṅgyadhvanivyavahāraḥ /
tatra vakroktyādivācyālaṅkāravyavahāra eva /
yathā--- locanam nāsti, yathā--'yena dhvastamanobhavena' iti /
yatra vā pratyuta dvitīyābhidhāvyāpārasadbhāvāvedakaṃ pramāṇamasti, yathā--'tasyā vinā' ityādau, tatra tāvatsarvathā 'camahia' ityante /
so 'rtho 'bhidheya eveti sphuṭamadaḥ /
yatrāpyabhidhāyā ekatra niyamahetuḥ prakaraṇādirvidyate tena dvitīyasminnarthe nābhidhā saṅkrāmati, tatra dvitīyo 'rtho 'sāvākṣipta ityucyate; tatrāpi yadi punastādṛkchabdo vidyate yenāsau niyāmakaḥ prakaraṇādiraphataśaktikaḥ sampādyate /
ata eva sābhidhāśaktirbādhitāpi satī pratiprasūteva tatrāpi na dhvanerviṣaya iti tātparyam /

caśabdo 'piśabdārthe bhinnakramaḥ ākṣipto 'pyākṣiptatayā jhaṭiti sambhāvayitumārabdho 'pītyarthaḥ /
na tvasāvākṣitpaḥ, kiṃ tu śabdāntareṇānyenābhidhāyāḥ pratiprasavanādabhihitasvarūpaḥ sampannaḥ /
punargrahaṇena pratiprasavaṃ vyākhyātaṃ sūcayati /
tenaivakāra ākṣiptābhā' nirākarotītyarthaḥ /
bālapriyā ityasyānena sambandhaḥ, tasya kāraṇaṃ saṃyogādi /
itīti /
ityādāvityarthaḥ /
.yatretyanena sambandhaḥ /
dvitīyābhidheti /
dvitīyārthabhidhetyarthaḥ /
tamyā vinā ityādau camahia ityanta iti /
tasyā vināpītyādyudāharaṇacatuṣṭaya ityarthaḥ /
tatreti /
yenetyādau tasyā ityādicatuṣṭayecetyarthaḥ /
tāvaditi samapratipattau /
so 'rtha iti dvitīyo 'rtha ityarthaḥ /
tatrāpītyādi /
tādgagiti yenetyasya pratinirdeśaḥ /
yeneti /
yena śabdenetyarthaḥ /
apahataśaktikaḥ pratihataniyamanasāmarthyakaḥ /
sābhidhāśaktiḥ dvitīyārthābhidhānaśaktiḥ bādhitāpi bodhānanukūlākṛtāpi pratiprasūtā punarbodhānukūlā kṛtā /
eveti /
iveti ca pāṭhaḥ /
ca śabda iti /
sa cetyatratyacaśabda ityarthaḥ. bhinnakrama iti /
ākṣiptapadottaraṃ yojya ityarthaḥ /
ākṣipto 'pītyasya vivaraṇam---ākṣiptatayetyādi /
sambhāvanārthakāpiśabdena gamyamarthamāha--na tvityādi /
vṛttau 'so 'laṅkāra' ityasya śleṣa ityarthaḥ /
dvitīyo 'rtha iti yāvat /
'śabdāntareṇe'tyādervivaraṇam--śabdetyādi /
śabdāntareṇa śabdaviśeṣeṇa /
nanu śleṣasya śabdāntareṇa saleśādipadenābhidhānaṃ na sambhavati ityata āha--abhidhāyā ityādi /
abhidhāyāḥ dvitīyārthābhidhāyāḥ /
punargrahaṇeneti /
'yatra puna'rityatratyapunaḥśabdenetyarthaḥ /
vyākhyātamiti /
pūrvoktamityarthaḥ /
phalitamāha--teneti /

'vakroktyā'dīti /
imāmeva vakroktiṃ vivṛtoktiriti kuvalayānandakārāḥ prāhuḥ /
dṛṣṭyā keśava goparāgahṛtayā kiñcinna dṛṣṭaṃ mayā tenaiva skhalitāsmi nātha patitāṃ kiṃ nāma nālambase /
ekastvaṃ viṣameṣu khinnamanasāṃ sarvābalānāṃ gatir- gopyaivaṃ gaditaḥ saleśamavatādgoṣṭhe harirvaściram //
locanam he keśava, godhūlihṛtayā dṛṣṭyā na kiñciddṛṣṭaṃ mayā tena kāraṇena skhalitāsmimārge /
tāṃ patitāṃ satīṃ māṃ kiṃ nāma kaḥ khalu heturyannalambase hastena /
yatastvamevaiko 'tiśayena balavānnimnonnateṣu sarveṣāmabalānāṃ bālavṛddhāṅganādīnāṃ khinnamanasāṃ gantumaśaknuvatāṃ gatirālambanābhyupāya ityevaṃvidhe 'rthe yadapyete prakaraṇena niyantritābhidhāśaktayaḥ śabdāstathāpi dvitīye 'rthe vyākhyāsyamāne 'bhidhāśaktirniruddhā satī saleśamityanena pratyujjīvitā /
atra saleśaṃ sasūcanamityarthaḥ, alpībhavanaṃ hi sūcanameva /
he keśava ! gopa svāmin ! rāgahṛtayādṛṣṭyeti /
keśavagena uparāgeṇa hṛtayā dṛṣṭyeti vā sambandhaḥ /
skhalitāsmi khaṇḍitacaritrā jātāsmi /
patitāmiti bhartṛbhāvaṃ māṃ prati /
eka ityasādhāraṇasaubhāgyaśālī tvameva /
yataḥ sarvāsāmabalānāṃ madanavidhuramanasāmīrṣyākāluṣyanirāsena sevyamānaḥ san gatiḥ jīvitarakṣopāya ityarthaḥ /
evaṃ śleṣālaṅkārasya bālapriyā parāgapadavyākhyānaṃ--dhūlīti /
mārge skhalitāsmīti sambandhaḥ /
ekaśabdo mukhyārthaka ityāśayenāha--atiśayena balavāniti /
viṣameṣvityasya vyākhyānam--nimnonnateṣviti /
khinnamanasāmityasya bhāvārthavivaraṇam--gantumityādi /
'ete śabdā' iti sambandhaḥ /
keśavagoparāgādiśabdā ityarthaḥ /
'prakaraṇene'tyasya 'niyantrite'tyanena niruddhe'tyanena ca sambandhaḥ /
abhidhāśaktiriti /
eteṣāmiti śeṣaḥ /
pratyujjīvitā pratiprasāvitā /
pratyujjīvanaṃ vivṛṇoti--atretyādi /
saleśamityasya sasūcanamityarthaḥ /
kathaṃ labhyata ityatrāha--alpīti /
dvitīyamarthaṃ vyācaṣṭe---he keśavetyādi /
keśava gopa iti sambodhanadvayamiti bhāvaḥ /
svāminniti 'nāthe'tyasya vivaraṇam /
prakārāntareṇa āha--keśavagenetyādi /
keśavagena keśavaviṣayakeṇa uparāgeṇa anurāgeṇa /
patyurbhāvaḥ patitā tāmityāha---bhartṛbhāvamiti /
'atrāntara' itvādigadyaṃ ha rṣacarite dvitīyocchvāse sthitam /
māsadbayamiti /
caitravaiśākhātmakamāsadvayamityarthaḥ /
dhavalānyaṭṭāni yena sa cāsau hāsaśca dhavalāṭṭahāsaḥ, phullāḥ vikasitāḥ mallikāḥ phullamallikāḥ phullamallikānāṃ dhavalāṭṭahāso yatra sa iti vyadhikaraṇo bahuvrīhiriti vyācṣṭe---dhavalānītyādi /
evañjātīyakaḥ sarva eva bhavatu kāmaṃ vācyaśleṣasya viṣayaḥ /
yatra tu sāmarthyākṣiptaṃ sadalaṅkārāntaraṃ śabdaśaktyā prakāśate sa sarva eva dhvanerviṣayaḥ /

Original text: Dhvanyāloka with Abhinavagupta's Locana and Rāmaśāraka's Bālapriya · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc