ધ્વન્યાલોક (ટીકા સહિત) · ભાગ 221240

લક્ષણં નામ લક્ષ્યતાવચ્છેદકવ્યાપકઃ સદ્વ્યાપ્યશ્ચ ધર્મઃ ।
ભવેત્સો ઽસ્મિન્નલક્ષ્યક્રમવ્યઙ્ગ્યે ધ્વનાવલઙ્કારો મતઃ ।
તસ્યૈવ રસાઙ્ગત્વં મુખ્યમિત્યર્થઃ ।
યથા---- કપોલે પત્ત્રાલી કરતલનિરોધેન મૃદિતા નિપીતો નિઃશ્વાસૈરયમમૃતહૃદ્યો ઽધરરસઃ ।
મુહુઃ કણ્ઠે લગ્નસ્તરલયતિ બાષ્પસ્તનતટીં પ્રિયો મન્યુર્જાતસ્તવ નિરનુરોધે ન તુ વયમ્ ॥
રસાઙ્ગત્વે ચ તસ્ય લક્ષણમપૃથગ્યત્નનિર્વર્ત્યત્વમિતિ યો રસં બન્ધુમધ્યવસિતસ્ય કવેરલઙ્કારસ્તાં વાસનામત્યૂહ્ય યત્નાન્તરમાસ્થિતસ્ય નિષ્પદ્યતે સ ન રસાઙ્ગમિતિ ।
યમકે ચ પ્રબન્ધેન બુદ્ધિપૂર્વકં ક્રિયમાણે નિયમેનૈવ યત્નાન્તરપરિગ્રહ આપતતિ શબ્દવિશેષાન્વેષણરૂપઃ ।
અલઙ્કારાન્તરેષ્વપિ તત્તુલ્યમિતિ ચેત્---નૈવમ્; અલઙ્કારાન્તરાણિ હિ નિરૂપપ્યમાણદુર્ઘટનાન્યપિ રસસમાહિતચેતસઃ લોચનમ્ લક્ષમમિતિ ।
બ્યાપકમિત્યર્થઃ ।
ઽપ્રબન્ધેન ક્રિયમાણઽ ઇત સમ્બન્ધઃ ।
અત એવ બુદ્ધિપૂર્વકત્વમવશ્યમ્ભાવીતિ બુદ્ધિપૂર્વકશબ્દ ઉપાત્તઃ ।
રસસમવધાનાદન્યો યત્નોયત્નાન્તરમ્ ।
નિરૂપ્યમાણાનિ સન્તિ દુર્ઘટનાનિ ।
બુદ્ધિપૂર્વં ચિકીર્ષિતાન્યપિ કર્તુમશક્યાનીત્યર્થઃ ।
તથા નિરૂપ્યમાણે દુર્ઘટનાનિ કથમેતાનિ રચિતાનીત્યેવં વિસ્મયાવહાનીત્યર્થઃ ।
બાલપ્રિયા પ્રકૃતે તત્પદેન વ્યાપકમાત્રં વિવક્ષિતમિત્યાહ---વ્યાપકમિત્યર્થ ઇતિ ।
જ્ઞાપકમિત્યર્થ ઇતિ પાઠેન ભાવ્યમિતિ કેચિત્ ।
અપૃથગ્યત્નનિર્વર્ત્યત્વમલઙ્કારસ્ય રસાઙ્ગત્વવ્યાપકમિતિ ઽરસાઙ્ગત્વઽ ઇત્યાદિ વૃત્યર્થ ઇતિ ભાવઃ ।
ઉક્તમર્થં સાધયિતું વ્યતિરેકં દર્શયતિ વૃત્તૌઽયો રસમ્ઽ ઇત્યાદિ ।
યો ઽલઙ્કારો નિષ્પદ્યત ઇત્યન્વયઃ ।
ઽતાં વાસનાઽમિત્ ।
રસબન્ધાધ્યવસાયવાસનામિત્યર્થઃ ।
ઽઅત્યૂહ્યઽ અતિલઙ્ધ્ય પરિત્યજ્યેતિ યાવત્ ।
ઽઆસ્થિતસ્યઽ આશ્રિતવતઃ ।
કવેરિત્યનેનાસ્ય સમ્બન્ધઃ ।
ઽસ ન રસાઙ્ગમ્ઽ ઇતિ ।
તસ્મિન્નલઙ્કારે રસાઙ્ગત્વં નાસ્તીત્યર્થઃ ।
યમકાદિનિબન્ધે યત્નાન્તરમાવશ્યકમિત્યાહ---ઽયમકઽ ઇત્યાદિ ।
ઽપ્રબન્ધેનઽ અવિચ્છેદેન ।
અસ્ય ઽબુદ્ધિપૂર્વકમ્ઽ ઇત્યનેનાન્વયભ્રમઃ સ્યાદતો ઽન્વયં દર્શયતિ લોચને---ક્રિયમાણ ઇતિ ।
યત્નાન્તરપરિગ્રહ ઇત્યત્ર યત્નાન્તરપદં વિવૃણોતિ---રસેત્યાદિ ।
રસસમવધાનાત્ રસનિષ્પાદકાત્ ।
નિરૂપ્યમાણદુર્ઘટનાનીત્યેતત્પ્રકૃતાનુગુણ્યેન દ્વેધા વ્યાચષ્ટે---નિરૂપ્યમાણાનીત્યાદિ ।
કર્તુમશક્યાનીત્યત્ર પ્રતિભાનવતઃ કવેરહમ્પૂર્વિકયા પરાપતન્તિ ।
યથા કાદમ્બર્યાં કાદમ્બરીદર્શનાવસરે ।
યથા ચ માયારામશિરોદર્શનેન વિહ્વલાયાં સીતાદેવ્યાં સેતૌ ।
યુક્તં ચૈતત્, યતો રસા વાચ્યવિશેષૈરેવાક્ષેપ્તવ્યાઃ ।
તત્પ્રતિપાદકૈશ્ચ શબ્દૈસ્તત્પ્રકાશિનો વાચ્યવિશેષા એવ રૂપકાદયો ઽલઙ્કારાઃ ।
તસ્માન્ન તેષાં બહિરઙ્ગત્વં રસાભિવયક્તૌ ।
યમકદુષ્કરમાર્ગેષુ તુ તત્સ્થિતમેવ ।

યત્તુ રસવન્તિ કાનિચિદ્યમકાદીનિ દૃશ્યન્તે, તત્ર રસાદીનામઙ્ગતા યમકાદીનાં ત્વઙ્ગિતૈવ ।
રસાભાસે ચાઙ્ગત્વમપ્યવિરુદ્ધમ્ ।
અઙ્ગિતયા તુ વ્યઙ્ગ્યે રસે નાઙ્ગત્વં પૃથક્પ્રયત્નનિર્વર્ત્યત્વાદ્યમકાદેઃ ।
અસ્યૈવાર્થસ્ય સઙ્ગ્રહશ્લોકાઃ---- રસવન્તિ હિ વસ્તૂનિ સાલઙ્કારાણિ કાનિચિત્ ।
એકેનૈવ પ્રયત્નેન નિર્વર્ત્યન્તે માહાકવેઃ ॥
યમકાદિનિબન્ધે તુ પૃથગ્યત્નો ઽસ્ય જાયતે ।
શક્તસ્યાપિ રસે ઽઙ્ગત્વં તસ્માદેષાં ન વિદ્યતે ॥
રસાભાસાઙ્ગભાવસ્તુ યમકાદેર્ન વાર્યતે ।
ધ્વન્યાત્મભૂતે શૃઙ્ગારે ત્વઙ્ગતા નોપપદ્યતે ॥
લોચનમ્ અહમ્પૂર્વઃ અગ્મ્ય ઇત્યર્થઃ ।
અહમાદાહમાદૌ પ્રવર્ત ઇત્યર્થઃ ।
અહમ્પૂર્વ ઇત્યસ્ય ભાવો ઽહમ્પૂર્વિકા ।
અહમિતિ નિપાતો વિભક્તિપ્રતિરૂપકો ઽસ્મદર્થવૃત્તિઃ ।
એતદિતિ ।
અહંપૂર્વિકયા પરાપતનમિત્યર્થઃ ।
કાનિચદિતિ ।
કાલિદાસાદિકૃતાનીત્યર્થઃ ।
શક્તસ્યાપિ પૃથગ્યત્નો જાયત ઇતિ સમ્બન્ધઃ ।
એષામિતિ ।
યમકાદીનમ્ ।
ઽધ્વન્યાત્મભૂતે શૃઙ્ગારે ઇતિ યદુક્તં તત્ પ્રાધાન્યનાર્ધશ્લોકેન સઙ્ગૃહીતે ધ્વન્યાત્મભૂત ઇતિ ॥ 16 ॥
બાલપ્રિયા કવેરિતિ, વિસ્મયાવહાનીત્યત્ર સહૃદયસ્યેતિ ચ શેષઃ ।
અહમ્પૂર્વિકયેત્યેતદ્વ્યાચષ્ટે---અહમિત્યાદિ ।
પૂર્વ ઇત્યસ્ય વ્યાખ્યા અગ્ષ ઇતિ ।
પર્યવસિતમાહ--અહમાદાવિત્યાદિ ।
વૃત્તૌ ઽતત્પ્રતિપાદકૈશ્ચ શબ્દૈઽરિતિ ।
આક્ષેપ્તવ્યા ઇત્યનેનાસ્ય સમ્બન્ધઃ ।
ઽતત્પ્રકાશિનઽ ઇતિ ।
અત્ર તત્પદેન શબ્દસ્ય પરામર્શઃ ।
ઽતેષામ્ઽ ઇતિ ।
રૂપકાદીનામિત્યર્થઃ ।
ઽતદિઽતિ ।
બહિરઙ્ગત્વમિત્યર્થઃ ।
ઽરસાભાસે ચાઙ્ગત્વઽમિતિ ।
યમકાદીનામિત્યનુષઙ્ગઃ ।
ઉક્તાનર્થાન્ વૃત્તિકારઃ શ્લોકૈઃ સઙ્ગૃહ્ણાતિ---ઽરસવન્તીઽત્યાદિ ।
ઽમહાકવેરેકેન પ્રયત્નેનૈવ તથાવિધાનિ વસ્તૂનિ નિર્વર્ત્યન્તેઽ ઇત્યન્વયઃ ।
લોચને ઽન્વયં દર્શયતિ---શક્તસ્યાપીતિ ॥ 16 ॥
ઇદાનીં ધ્વન્યાત્મભૂતસ્ય શૃઙ્ગારસ્ય વ્યઞ્જકો ઽલઙ્કારવર્ગ આખ્યાયતે---
ધ્વન્ય્-આત્મ-ભૂતે શૃઙ્ગારે સમીક્ષ્ય વિનિવેશિતઃ ।

રૂપકાદિર્ અલઙ્કાર-વર્ગ એતિ યથાર્થતામ્
ધ્વન્યાત્મભૂતે શૃઙ્ગારે સમીક્ષ્ય વિનિવેશિતઃ ।
રૂપકાદિરલઙ્કારવર્ગ એતિ યથાર્થતામ્ ॥ 17 ॥
અલઙ્કારો હે બાહ્યાલઙ્કારસામ્યાદઙ્ગિનશ્ચારુત્વહેતુરુચ્યતે ।
વાચ્યાલઙ્કારવર્ગશ્ચ રૂપકાદિર્યાવાનુક્તો વક્ષ્યતે ચ કૈશ્ચિત્, અલઙ્કારામામનન્તત્વાત્ ।
સ સર્વો ઽપિ યદિ સમીક્ષ્ય વિનિવેશ્યતે તદલક્ષ્યક્રમવ્યઙ્ગ્યસ્ય ધ્વનેરઙ્ગિનઃ સર્વસ્યૈવ ચારુત્વહેતુર્નિષ્પદ્યતે ।
એષા ચાસ્ય વિનિવેશને સમીક્ષા---
વિવક્ષા તત્પરત્વેન નાઙ્ગિત્વેન કદાચન ।
કાલે ચ ગ્રહણ-ત્યાગૌ નાતિનિર્વહણૈષિતા
નિર્વ્યૂઢાવ્ અપિ ચાઙ્ગત્વે યત્નેન પ્રત્યવેક્ષણમ્ ।
વિવક્ષા તત્પરત્વેન નાઙ્ગિત્વેન કદાચન ।
કાલે ચ ગ્રહણત્યાગૌ નાતિનિર્વહણૈષિતા ॥ 18 ॥
નિર્વ્યૂઢાવપિ ચાઙ્ગત્વે યત્નેન પ્રત્યવેક્ષણમ્ ।
લોચનમ્ ઇતાનીમિતિ ।
હેયવર્ગ ઉક્તઃ, ઉપાદેયવર્ગસ્તુ વક્તવ્ય ઇતિ ભાવઃ ।
વ્યઞ્જક ઇતિ ।
યશ્ચ યથા ચેત્યધ્યાહાહઃ ।
યથાર્થતામિતિ ।
ચારુત્વહેતુતામિત્યર્થઃ ।
ઉક્ત ઇતિ ।
ભામહાદિભિરલઙ્કારલક્ષણકારૈઃ ।
વક્ષ્યતે ચેત્યત્ર હેતુમાહ---અલઙ્કારાણામનન્તત્વાદિતિ ।
પ્રતભાનન્ત્યાત્ અન્યૈરપિ ભાવિભિઃ કૈશ્ચિદિત્યર્થઃ ॥ 17 ॥
સમીક્ષ્યેતિ ।
સમીક્ષ્યેત્યનેન શબ્દેન કારિકાયામુક્તેતિ ભાવઃ ।
શ્લોકપાદેષુ ચતુર્ષુ શ્લોકાર્ધે ચાઙ્ગત્વસાધનમિદમ્; રૂપકાદિરિતિ પ્રત્યેકં સમ્બન્ધઃ ।
યમલઙ્કારં તદઙ્ગતયા વિવક્ષતિ નાઙ્ગિત્વેન, યમવસરે ગૃહ્ણાતિ, યમવસરે ત્યજતિ, યં નાત્યન્તં નિર્વેઢુમિચ્છતિ, યં યત્નાદઙ્ગત્વેન પ્રત્યવેક્ષતે, સ એવમુપનિબધ્યમાનો રસાભિવ્યક્તિહેતુર્ભવતીતિ વિતતં મહાવાક્યમ્ ।
તન્મહાવાક્યમધ્યે ચોદાહરમાવકાશમુદાહલરણસ્વરૂપં તદ્યોજનં તત્સમર્થનં ચ નિરૂપયિતું ગ્રન્થાન્તરમતિ વૃતિગ્રન્થસ્ય સમ્બન્ધઃ ।
બાલપ્રિયા યશ્ચેતિ ।
યો ઽલઙ્કારો યથા વ્યઞ્જકઃ, તથા આખ્યાયત ઇત્યર્થં ઇતિ ભાવઃ ।
ઽયથાર્થતામ્ઽ ઇત્યસ્યાન્વર્થતામિત્યર્થં દર્શયતિ---ચારુત્વેતિ ।
અલઙ્કારાણામનન્તત્વાત્કૈશ્ચિદિત્યસ્ય વિવરણમ્---પ્રતિભાનન્ત્યાદન્યૈરિત્યાદિ ॥ 17 ॥
ઽએષા સમીક્ષેઽતિ વૃત્તાવુક્તં, સમીક્ષાયાઃ કો ઽત્ર પ્રસ્તાવ ઇત્યત આહ લોચને---સમીક્ષ્યેત્યાદિ ।
સમીક્ષ્યેત્યનેનેતિ ।
ઽસમીક્ષ્ય વિનિવેશિતઽ ઇત્યત્ર સમીક્ષ્યશબ્દેનેત્યર્થઃ ।
કારિકાદ્વયસારાર્થકથનપૂર્વકં પૂર્વાપરગ્રન્થસમ્બન્ધં દર્શયતિ---યમલઙ્કારમિત્યાદિ ।
રૂપકાદિર્ અલઙ્કાર-વર્ગસ્યાઙ્ગત્વ-સાધનમ્
રૂપકાદિરલઙ્કારવર્ગસ્યાઙ્ગત્વસાધનમ્ ॥ 19 ॥
રસબન્ધેષ્વત્યાદૃતમનાઃ કવિર્યમલઙ્કારં તદઙ્ગતયા વિવક્ષતિ ।
યથા---- ચલાપાઙ્ગાં દૃષ્ટિં સ્પૃશસિ બહુશો વેપથુમતીં રહસ્યાખ્યાયીવ સ્વનસિ મૃદુ કર્ણાન્તિકચરઃ ।

કરૌ વ્યાધુન્વત્યાઃ પિબસિ રતિસર્વસ્વમધરં વયં તત્ત્વાન્વેષાન્મધુકર હસ્તાસ્ત્વં ખલુ કૃતી ॥
અત્ર હિ ભ્રમરસ્વભાવોક્તિરલઙ્કારો રસાનુગુણઃ ।
લોચનમ્ ચલાપાઙ્ગામિતિ ।
હે મધુકર, વયમેવંવિધાભિલાષચાટુપ્રવણા અપિ તત્ત્વાન્વેષમાદ્વસ્તુવૃત્તે ઽન્વિષ્યમાણે હતા આયાસમાત્રપાત્રીભૂતા જાતાઃ ।
ત્વં ખલ્વિતિ નિપાતેનાયત્નસિદ્ધં તતૈવ ચરિતાર્થત્વમિતિ શકુન્તલાં પ્રત્યભિલાષિણો દુષ્યન્તસ્યેયમુક્તિઃ ।
તથાહિકથમેતદીયકટાક્ષગોચરા ભૂયાસ્મ, કથમેષાસ્મદભિપ્રાયવ્યઞ્જકં રહોવચનમાકર્ણ્યાત્, કથં નુ હઠાદનિચ્છન્તત્યા અપિ પરિચુમ્બનં વિધેયાસ્મેતિ યદસ્માકં મનોરાજ્યપદવીમધિશેતે તત્તવાયત્નસિદ્ધમ્ ।
ભ્રમરો હિ નીલોત્પલધિયા તદાશઙ્કાકરીં દૃષ્ટિં પુનઃપુનઃ સ્પૃશતિ ।
શ્રવણાવકાશપર્યન્તત્વાચ્ચ નેત્રયોરુત્પલશઙ્કાનપગમાત્તત્રૈવ દન્ધ્વન્યમાન આસ્તે ।
સહજસૌકુમાર્યત્રાસકાતરાયાશ્ચ રતિનિધાનભૂતં વિકસિતારવિન્દકુવલયામોદમધુરમધરં પિબતીતિ ભ્રમરસ્વભાવોક્તિરલઙ્કારો ઽઙ્ગતામેવ પ્રકૃતરસસ્યોપગતઃ ।
અન્યે તુ ભ્રમરસ્વભાવે બાલપ્રિયા ચલાપાઙ્ગામિતિ ।
શ્લોકો ઽયમસ્માભિઃ શાકુન્તલવ્યાખ્યાયાં સવિસ્તરં વ્યાખ્યાતઃ ।
વયમિત્યનેન ગમ્યમર્થમાહ--એવમિત્યાદિ ।
એવંવિધાઃ વક્ષ્યમાણાઃ અભિલાષા યેષાં તે ।
ચાટૌ ચાટુવચને પ્રવણાસ્તત્પરાશ્ચ ।
અયત્નેત્યાદિ વ્યઙ્ગ્યાર્થકથનમ્ ।
ઽકથમ્ઽ ઇત્યાદિ ઽસિદ્ધમ્ઽ ઇત્યન્તં દુષ્યન્તવચનરૂપેમ નિર્દિષ્ટમ્ ।
ભ્રમરો હીત્યાદિવ્યાખ્યાતુર્વચનમ્ ।
તત્રૈવ શ્રવણાવકાશે એવ ।
દન્ધ્વન્યમાન ઇતિ ।
અતિશયેન ધ્વનિં કુર્વન્નિત્યર્થઃ ।
ઽભ્રમરસ્વભાવોક્તિરિઽત્યાદિગ્રન્થમર્થતો વ્યચષ્ટે---ઇતિ ભ્રમરસ્વભાવોક્તિરિત્યાદિ ।
સમાસોક્તિવ્યતિરેકયોઃ સત્વે ઽપ્યત્ર સ્વભાવોક્તેઃ પુરસ્ફૂર્તિકત્વાત્તન્માત્રમુક્તમ્ ।
પ્રકૃતરસસ્યેતિ ।
વિપ્રલમ્ભસ્યેત્યરથઃ ।
અઙ્ગતામેવોપગત ઇતિ ।
ઽનાઙ્ગિત્વેનેઽતિ ન પ્રાધાન્યેન ।
કદાચિદ્રસાદિતાત્પર્યેણ વિવક્ષિતો ઽપિ હ્મલઙ્કારઃ કશ્ચિદઙ્ગિત્વેન વિવક્ષિતો દૃશ્યતે ।
યથા---- ચક્રાભિઘાતપ્રસભાજ્ઞયૈવ ચકાર યો રાહુવધૂજનસ્ય ।
આલિઙ્ગનોદ્દામવિલાસવન્ધ્યં રતોત્સવં ચુમ્બનમાત્રશેષમ્ ॥
અત્ર હિ પર્યાયોક્તસ્યાઙ્ગિત્વેન વિવક્ષા રસાદિતાત્પર્યે સત્યપીતિ ।
લોચનમ્ ઉક્તિર્યસ્યેતિ ભ્રમરસ્વભાવોક્તિરત્ર રૂપકવ્યાતિરેક ઇત્યાહુઃ ।
ચક્રાભિઘાત એવ પ્રસભાજ્ઞા અલઙ્ઘનીયો નિયોગસ્તયા યો રાહુદયિતાનાં રતોત્સવં ચુમ્બનમાત્રશેષં ચકાર ।
યત આલિઙ્ગનમુદ્દામં પ્રધાનં યેષુ વિલાસેષુ તૈર્વન્ધ્યઃ શૂન્યો ઽસૌ રતોત્સવઃ ।
અત્રાહ કશ્ચિત્--ઽપર્યાયોક્તમેવાત્ર કવેઃ પ્રાધાન્યેન વિવક્ષિતં, ન તુ રસાદિ ।
તત્કથમુચ્યતે રસાદિતાત્પર્યે સત્યપીઽતિ ।
મૈવમ્; વાસુદેવપ્રતાપો હ્યત્ર વિવક્ષિતઃ ।
સ ચાત્ર ચારુત્વહેતુતયા ન ચકાસ્તિ, અપિ તુ પર્યાયોક્તમેવલ ।
યદ્યપિ ચાત્ર કાવ્યે ન કાચિદ્દોષાશઙ્કા, તથાપિ દૃષ્ટાન્તવદેતત્---યત્પ્રકૃતસ્ય પોષણીયસ્ય સ્વરૂપતિરસ્કારકો ઽઙ્ગભૂતો ઽપ્યલઙ્કારઃ સમ્પદ્યતે ।
તતશ્ચ ક્વચિદનૌચિત્યમાગચ્છતીત્યયં ગ્રન્થકૃત આશયઃ ।
બાલપ્રિયા તથાવિધભ્રમરચેષ્ટાયાઃ કામોદ્દીપકત્વાદિતિ ભાવઃ ।

રૂપકેતિ ।
રૂપકસહિતો વ્યતિરેકો રૂપકવ્યતિરેકઃ, ભ્રમરે નાયકત્વારોપાદ્રૂપકં, ચતુર્થપાદે વ્યતિરેકશ્ચ ।
વસ્તુતો ઽત્ર ન રૂપકં, કિન્તુ સમાસોક્તિરિત્યાશયેનાસ્વરસસૂચનાય અન્ય ઇતિ ।
વૃત્તૌ ઽઅઙ્ગિત્વેનેઽત્યસ્ય વિવરણમ્---ઽપ્રાધાન્યેનેઽતિ ।
ઽકદાચિદિઽતિ ।
ક્વચિત્કાવ્યે ઇત્યર્થઃ ।
લોચને--ચક્રેત્યાદિ ।
ચક્રેણાભિઘાતઃ અભિતો હનનં સ એવ ।
ન તુ રસાદીતિ ।
ઽપ્રાધાન્યેન વિવક્ષિતમ્ઽ ઇત્યસ્યાનુષઙ્ગઃ ।
રસાદિતાત્પર્યે સત્યપીતિ વૃત્તિગ્રન્થાનુવાદઃ ।
પ્રતિવક્તિ--મૈવમિત્યાદિ ।
વિવક્ષિત ઇતિ ।
પ્રાધાન્યેનેતિ શેષઃ ।
તથાચાત્ર વીરરસે તાત્પર્યમસ્તીતિ ભાવઃ ।
વિશેષમાહ---સ ચેતિ ।
અપિ તુ પર્યાયોક્તમેવેતિ ।
ચારુત્વહેતુતયા ચકાસ્તીત્યસ્યાનુષઙ્ગઃ ।
શઙ્કતે---યદ્યપીત્યાદિ ।
ન કદાદિદ્દોષાશઙ્કેતિ ।
ચમત્કારવિઘાતકં કિમપિ ન શઙ્કનીયમિત્યર્થઃ ।
તથા ચ પર્યાયોક્તસ્ય પ્રાધાન્યે ઽપિ ન ક્ષતિરિતિ ભાવઃ ।
સમાધત્તે---તથાપીત્યાદિ ।
દૃષ્ટાન્તવદિતિ ।
દૃષ્ટાન્તેન તુલ્યમિત્યર્થઃ ।
એતદિતિ ।
ચક્રેત્યાદ્યુદાહરણમિત્યર્થઃ ।
ભાવં વિવૃણોતિ---યદિત્યાદિ ।
ઽઅઙ્ગભુતો ઽપ્યલઙ્કારઃ પોષમીયસ્ય પ્રકૃતસ્ય સ્વરૂપતિરસ્કારકસ્સમ્પદ્યતે યદિઽતિ સમ્બન્ધઃ ।
ક્વચિદિતિ શેષઃ ।
તત્ર દૃષ્ટાન્તઃ પ્રકૃતશ્લોક ઇતિ ભાવઃ ।
તતઃ કિમત આહ--તતશ્ચેતિ ।
ક્વચિદનૌચિત્યમિતિ ।
અસ્યોદાહરણં "સ્રસ્તઃ સ્રગ્દામશોભા"મિત્યાદિકં કાવ્યાનુશાસનાદાવુક્તમ્ ।
ઉપષ્ટમ્ભકમાહ---તથા ચેતિ ।
અઙ્ગત્વેન વિવશ્રિતમપ યમવસરે ગૃહ્ણાતિ નાનવસરે ।
અવસરે ગૃહીતિર્યથા----- ઉદ્દામોત્કલિકાં વિપાણ્ડુરરુચં પ્રારબ્ધજૃમ્ભાં ક્ષણા- દાયાસં શ્વસનોદ્ગમૈરવિરલૈરાતન્વતીમાત્મનઃ ।
અદ્યોદ્યાનલતામિમાં સમદનાં નારીમિવાન્યાં ધ્રુવં પશ્યન્ કોપવિપાટલદ્યુતિ મુખં દેવ્યાઃ કરિષ્યામ્યહમ્ ॥
લોચનમ્ તથા ચ ગ્રન્થકાર એવમગ્રે દર્શયિષ્યતિ ।
મહાત્મનાં દૂષણોદ્ધોષણમાત્મન એવ દૂષણમિતિ નેદં દૂષણોદાહરણં દત્તમ્ ।

ઉદ્દામા ઉદ્ગતાઃ કલિકા યસ્યાઃ ।
ઉત્કલિકાશ્ચ રુહરુહિકાઃ ।
ક્ષણાત્તસ્મિન્નેવાવસરે પ્રારબ્ધા જૃમ્ભા વિકાસો યયા ।
જૃમ્ભા ચ મન્મથકૃતો ઽઙ્ગમર્દઃ ।
શ્વસનોદ્ગમૈર્વસન્તમારુતોલ્લાસૈરાત્મનો આયાસં હૃદયસ્થિતં સન્તાપમાતન્વતીં પ્રકટીકુર્વાણામ્ ।
સહ મદનાખ્યેન વૃક્ષવિશેષેમ મદનેન કામેન ચ ।
અત્રોપમાશ્લેષર્ ઇર્ષ્યાવિપ્રલમ્ભસ્ય ભાવિનો માર્ગપરિશોધક્ત્વેન સ્થિતસ્તચ્ચર્વણાભિમુખ્યં કુર્વન્નવસરે રસસ્ય પ્રમુખીભાવદશાયાં પુરઃસરાયમાણો ગૃહીત ઇતિ ભાવઃ ।
અભિનયો ઽપ્યત્ર પ્રાકરણિકે પ્રતિપદમ્ ।
અપ્રાકરણિકે બાલપ્રિયા કથં દર્શયિષ્યતીત્યત્રાહ---મહાત્મનામિત્યાદિ દત્તમિત્યન્તમ્ ।
ઉદ્દામેતિ ।
રત્નાવલીનાટિકાસ્થમિદમ્ ।
સ્વપરિગૃહીતાં નબમાલિકાલતાં દોહદવિશેષેણ પુષ્પિતામવગતવતો વત્સરાજસ્ય નર્મસચિવં પ્રતિ વચનમ્ ।
ઽઅહમદ્ય ઇમામુદ્યાનલતામન્યાં નારીમિવ પશ્યન્ દેવ્યા મુખં કોપવિપાટલદ્યુતિ કરિષ્યામીઽત્યન્વયઃ ।
મયિ અન્યનારીમિવ પુષ્પિતાં મદીયલતાં પશ્યતિ, તત્પશ્યન્ત્યા સ્વપરિગૃહીતમાધવીલતાયાઃ પુષ્પોદ્ગમાભાવેન જનિતકોપાયા વાસવદત્તાયા મુખમાતામ્રદ્યુપિ યથા ભવિષ્યતિ તથા કરિષ્યામીત્યર્થઃ ।
ધ્રુવમિતિ નિશ્ચયે ।
ઉત્તરાર્ધસ્ય સ્પષ્ટાર્થકત્વં મન્યમાનઃ પૂર્વાર્ધં વ્યાચષ્ટે---ઉદ્દામા ઇત્યાદિ ।
ઉદ્દામાઃ ઉદ્ભટાઃ, યદ્વા બહ્વ્યઃ ।
નારીપક્ષે વ્યાચષ્ટે--ઉત્કલિકાશ્ચેતિ ।
રુહરુહિકાઃ ઉત્કણ્ઠાઃ ।
આયાસનમિત્યસ્યૈવ વિવરણમ્---આન્દોલનેતિ ।
વૃત્તૌ ઽઇત્યત્રોપમાશ્લેષસ્યેઽત્યુક્તં વિવૃણોતિ---અત્રેત્યાદિ ।
ઉપમાસહિતઃ શ્લેષ ઉપમાશ્લેષર્ઃ ।
ઇર્ષ્યેપિ ।
વાસવદત્તાગતેર્વ્યેત્યર્થઃ ।
ભાવિન ઇતિ ।
દ્વિતાયાઙ્કાવસાને વર્મયિષ્યમામસ્યેત્યર્થઃ ।
માર્ગેત્યાદિ ।
વ્યઞ્જકત્વેનેત્યર્થઃ ।
તચ્ચર્વણેતિ ।
સહૃદયાનામિતિ શેષઃ ।
ઽઅવસરઽ ઇત્યસ્ય વ્યાખ્યાનમ્---રસસ્યેત્યાદિ ।
રસસ્ય રસચર્વણાયાઃ ।
પુરઃસરાયમાણઃ પુરસ્સરતુલ્યઃ ।
નટશિક્ષાર્થમાહ---અભિનય ઇત્યાદિ ।
અપ્રાકરણિક ઇતિ ।
નારીરૂપાપ્રકૃતાર્થ ઇત્યર્થઃ ।
ઇત્યત્ર ઉપમા શ્લેષસ્ય ।
ગૃહીતમપિ ચ યમવસરે ત્યજતિ તદ્રસાનુગુણતયાલઙ્કારાન્તરાપેક્ષયા ।
યથા---- રક્તસ્ત્વં નવપલ્લવૈરહમપિ શ્લાધ્યૈઃ પ્રિયાયા ગુણૈ- સ્ત્વામાયાન્તિ શિલીમુખાઃ સ્મરધનુર્મુક્તાસ્તથા મામપિ ।
કાન્તાપાદતલાહીતસ્તવ મુદે તદ્વન્મમાપ્યાવયોઃ સર્વં તુલ્યમશોક કેવલમહં ધાત્રા સશોકઃ કૃતઃ ॥

લોચનમ્ તુ વાક્યાર્થાભિનયેનોપાઙ્ગાદિના ।
ન તુ સર્વથા નાભિનય ઇત્યલભવાન્તરેણ ।
ધ્રુવશબ્દશ્ચ ભાવીર્ષ્યાવકાશપ્રદાનજીવિતમ્ ।
રક્તો લોહિતઃ ।
અહમપિ રક્તઃ પ્રબુદ્ધાનુરાગઃ ।
તત્ર ચ પ્રબોધકો વિભાવસ્તદીયષલ્લવરાગ ઇતિ મન્તવ્યમ્ ।
એવં પ્રતિપાદમાદ્યો ઽર્થો વિભાવત્વેન વ્યાખ્યેયઃ ।
અત એવ હેતુશ્લેષો ઽયમ્ ।
સહોક્ત્ત્યુપમાહેત્વલઙ્કારાણાં હિ ભૂયસા શ્લેષાનુગ્રાહકત્વમ્ ।
અનેનૈવાભિપ્રાયેણ બાલપ્રિયા ઉપાઙ્ગાદિનેતિ ।
અભિનય ઇત્યનુષજ્યતે ।
પ્રબુદ્ધાનુરાગ ઇતિ ।
પ્રિયાયા ગુણૈરનુરક્તો ઽહમુદ્બુદ્ધાનુરાગ ઇતિ તન્ત્રાદિના અર્થં ઇતિ ભાવઃ ।
કઃ પ્રબોધક ઇત્યત્ર વ્યાખ્યાતાહ--તત્ર ચેત્યાદિ ।
વિભાવ ઇતિ ।
ઉદ્દીપનવિભાવ ઇત્યર્થઃ ।
તદીયેતિ ।
અશોકસમ્બન્ધીત્યર્થઃ ।
પ્રતિપાદમિતિ ।
દ્વિતીયે તૃતીયે ચ પાદ ઇત્યર્થઃ ।
વિભાવત્વેનેતિ ।
ઉદ્દીપનવિભાવત્વેનેત્યર્થઃ ।
વ્યાખ્યેય ઇતિ ।
યતસ્ત્વાં સ્મધનુર્મુક્તાઃ કામચાપાન્નિર્ગતાઃ શિલીમુખાઃ ભ્રમરા આયાન્તિ, તતો મામપિ તથા સ્મરધનુર્મુક્તાઃ કામચાપાન્નિર્ગતાઃ શિલીમુખાઃ શરા આયાન્તિ ।
ઽકાન્તેઽત્યાદિ ।
યદ્યપ્યત્ર કાન્તાપાદતલેનાહતિઃ તવ મુદે પુષ્પવિકાસાય ભવતિ, તદ્વત્તથા કાન્તાપાદતલાહતિઃ રતબન્ધવિશેષઃ મમ મુદે સન્તોષાય ભવતીતિ યતાશ્રુતાર્થઃ, તતાપિ સ્વકાન્તાપાદતલાહનનેનાશોકસ્ય પુષ્પવિકાસે સતિ નાયકસ્ય સન્તીષો ભવતીતિ યતસ્તવ મુદે તતો મમાપિ મુદે ઇતિ હેતુત્વેન વ્યાખ્યેય ઇતિ ભાવઃ ।
અત્ર હિ પ્રબન્ધપ્રવૃત્તો ઽપિ શ્લોષો વ્યતિરેકવિવક્ષયા ત્યજ્યમાનો રસવિશેષં પુષ્ણાતિ ।
નાત્રાલઙ્કારદ્વયસન્નિપાતઃ, કિં તર્હિ? અલઙ્કારાન્તરમેવ શ્લેષવ્યતિરેકલક્ષમં નરસિંહવદિતિ ચેત્--ન; તસ્ય પ્રકારાન્તરેમ વ્યવસ્થાપનાત્ ।
યત્ર હિ શ્લેષવિષય એવ શબ્દે પ્રાકરાન્તરેણ વ્યતિરેકપ્રતીતિર્જાયતે સ તસ્ય વિષયઃ ।
યથા---ઽસ હરિર્નામ્ના દેવઃ સહરિર્વરતુરગનિવહેનઽ ઇત્યાદૌ ।
લોચનમ્ ભામહો ન્યરૂપયત્---ઽતત્સહોક્ત્યુપમાહેતુનિર્દેશાત્ર્રિવિધમ્ઽ ઇત્યુક્ત્યા ન ત્વન્યાલઙ્કારાનુગ્રહનિરાચિકીર્ષયા ।
રસવિશેષમિતિ વિપ્રલમ્ભમ્ ।
સશોકશબ્દેન વ્યતિરેકમાનયતા શોકસહભૂતાનાં નિર્વેદચિન્તાદીનાં વ્યભિચારિણાં વિપ્રલમ્ભપરિપોષકાણામવકાશો દત્તઃ ।
કિં તર્હીતિ ।
સઙ્કારાલઙ્કાર એક એવાયમ્; તત્ર કિં ત્યક્તં કિં વા ગૃહીતમિતિ પરસ્યાભિપ્રાયઃ ।
તસ્યેતિ સઙ્કરસ્ય ।
એકત્ર હિ વિષયે ઽલઙ્કારદ્વયપ્રતિભોલ્લાસઃ સઙ્કરઃ ।
સહરિશબ્દ એકો વિષયઃ ।
સઃ હરિઃ, યદિ વા સહ હરિભિઃ સહરિરિતિ ।
બાલપ્રિયા હેતુશ્લેષ ઇતિ ।

હેત્વલઙ્કારસહિતઃ શ્લેષ ઇત્યર્થઃ ।
ઉક્તમુપપાદયતિ---સહોક્તીત્યાદિ ।
અનેનૈવેતિ ।
ભૂયસા શ્લેષાનુગ્રાહકત્વાભિપ્રાયેણૈવેત્યર્થઃ ।
ઇત્યુક્ત્યા ન્યરૂપયદિત્યન્વયઃ ।
તત્સહોક્તીતિ ।
તત્ શ્લિષ્ટં વચઃ ।
ઽઅનેનૈઽવેત્યેવકારવ્યવચ્છેદ્યમાહ--ન ત્વિત્યાદિ ।
પ્રકૃતરસાનુગુણાલઙ્કારાન્તરવિવક્ષયા ગૃહીતપૂર્વસ્યાલઙ્કારસ્ય ત્યાગઃ પ્રકૃતરસાઙ્ગં ભવતીતિ પ્રકૃતે વ્યતિરેકસ્ય વિપ્રલમ્ભપોષકત્વં વિવૃણોતિ---સશોકશબ્દેનેત્યાદિ ।
વ્યતિરેકમાનયતેતિ ।
વક્તુરશોકાદ્વ્યતિરેકં દર્શયતેત્યર્થઃ ।
અવકાશો દત્ત ઇતિ ।
સ્થિતિર્દર્શિતેત્યર્થઃ ।
વૃત્તૌ ઽશ્લેષઽ ઇતિ ।
શ્લેષોપમેત્યર્થઃ ।
ઽનાત્રેઽત્યાદિઃ ઽચેદિઽત્યન્તઃ શઙ્કાગ્રન્થઃ ।
તત્ર કિં તહીન્ત્યાદેઃ ભાવમાહ---સઙ્કરેત્યાદિ ।
સઙ્કરેતિ ।
એકવાક્યાનુપ્રવેશસઙ્કરેત્યર્થઃ ।
વૃત્તૌ સમાધત્તે---ઽનેઽત્યાદિ ।
પ્રકારાન્તરેણ વ્યવસ્થાપનમેવ દશંયતિ--ઽયત્રેઽત્યાદિ ।
ભાવં વ્યાચષ્ટે-એકત્રેત્યાદિ ।
અલઙ્કારેતિ ।
અલઙ્કારદ્વયસ્ય યા પ્રતિભા પ્રતીતિસ્તસ્યા ઉલ્લાસઃ ઉદય ઇત્યર્થઃ ।
સઙ્કરઃ એકવાક્યાનુપ્રવેશસઙ્કરઃ ।
સ હરિરિતિ રાજવર્ણનમ્ ।
ઽયદ્યપ્યનુપમચરિતસ્તથાપિ તવ નાચ્યુતસ્તુલાં લભતેઽઇતિ પૂર્વાર્ધમ્ ।
અત્રૈકવિષયકત્વં દર્શયતિ--સ હરીત્યાદિ ।
વિષય ઇતિ ।
શ્લેષવ્યતિરેકયોરિતિ શેષઃ ।
સહરિર્નામ્નેત્યત્ર સ હરિરિતિ પદદ્વયમિત્યાહ--સઃ હરિરિતિ ।
સઃ અચ્યુતઃ ।
નામ્ના હરિઃ હરિનામક ઇત્યર્થઃ ।
અશ્વવાચિનો હરિશબ્દસ્ય સહશબ્દેન સમાસ ઇત્યાશયેન દ્વિતીયં સહરિશબ્દં વ્યાચષ્ટે--યદિ વેત્યાદિ ।
યદિ વેતિ ।
અથ ચેત્યર્થઃ, અવ્યયાનામનેકાર્થત્વાત્ ।
યદ્વા--યદિવેત્યપપાઠઃ ।
હરિભિઃ અશ્વૈઃ ।
નિવહેનેતિ હેતૌ અભેદે વા તૃયીયા ।
અન્ત્યપાદે અત્ર હ્યન્ય એવ શબ્દઃ શ્લેષસ્ય વિષયો ઽન્યશ્ચ વ્યતિરેકસ્ય ।

યદિ ચૈવંવિધે વિષયે ઽલઙ્કારાન્તરત્વકલ્પના ક્રિયતે તત્સંસૃષ્ટેર્વિષયાપહાર એવ સ્યાત્ ।
શ્લેષમુખૈનૈવાત્ર વ્યતિરેકસ્યાત્મલાભ ઇતિ નાયં સંસૃષ્ટેર્વિષય ઇતિ ચેત્--ન; વ્યતિરેકસ્ય પ્રકારાન્તરેણાપિ દર્શનાત્ ।
યથા--- ચેત્--ન; વ્યતિરેકસ્ય પ્રકારાન્તરેણાપિ દર્શનાત્ ।
યથા--- નો કલ્પાપાયવાયોરદયરયદલત્ક્ષ્યાધારસ્યાપિ શમ્યા લોચનમ્ અત્ર હીતિ ।
હિશબ્દસ્તુશબ્દસ્યાર્થે, ઽરક્તસ્ત્વઽમિત્યત્રેત્યર્થઃ ।
અન્ય ઇતિ રક્ત ઇત્યાદિઃ ।
અન્યશ્ચ અશોકસશોકાદિઃ ।
નન્વેકં વાક્યાત્મકં વિષયમાશ્રિત્યૈકવિષયત્વાદસ્તુ સઙ્કર ઇત્યાશઙ્ક્યાહ--યદીતિ ।
એવંવિધે વાક્યલક્ષણે વિષયે વિષય ઇત્યેકત્વં વિવક્ષિતં બોધ્યમ્ ।
એકવાક્યાપેક્ષયા યદ્યેકવિષયત્વમુચ્યતે તન્ન ક્વચિત્સંસૃષ્ટિઃ સ્યાત્, સઙ્કરેણ વ્યાપ્તત્વાત્ ।
નનૂપમાગર્ભો વ્યતિરેકઃ; ઉપમા ચ શ્લેષમુખેનૈવાયાતેતિ શ્લેષો ઽત્ર વ્યતિરેકસ્યાનુગ્રાહક ઇતિ સઙ્કરસ્યૈવૈષ વિષયઃ ।
યત્ર ત્વનુગ્રાહ્માનુગ્રાહકભાવોનાસ્તિ તત્રૈકવાક્યગામિત્વે ઽપિ સંસૃષ્ટિરેવ; તદેતદાહ---શ્લેષેતિ ।
શ્લેષબલાનીતોપમામુખેનેત્યર્થઃ ।
એતત્પરિહરતિ--નેતિ ।
અયં ભાવઃ---કિં સર્વત્રોપમાયાઃ સ્વશબ્દેનાભિધાને વ્યતિરેકો ભવત્યુત ગમ્યમાનત્વે ।
તત્રાદ્યં પક્ષં દૂષયતિ-પ્રકારાન્તરેણેતિ ।
ઉપમાભિધાનેન વિનાપીત્યર્થઃ ।
શમ્યા શમયિતું શક્યેત્યર્થઃ ।
દીપવર્તિસ્તુ વાયુમાત્રેણ શમયિતું શક્યતે ।
બાલપ્રિયા ત્વમિતિ શેષઃ ।
દેવ ઇતિ દ્વયોર્વિશેષણમ્ ।
યદ્યપ્યત્ર સહરિઃ સહરિરિતિ દ્વે ઉપાત્તે, તથાપિ તયોરેકાનુપૂર્વીઙ્કત્વેનૈકવિષયકત્વમિતિ ભાવઃ ।
વૃત્તિગતાન્યપદે વ્યાચષ્ટે---રક્તેત્યાદિ ।
વાક્યલક્ષણે વાક્યાત્મકે ।
એકત્વવિવક્ષાયાઃ ફલં દર્શયંસ્તદિત્યાદિવૃત્યર્થં વિવૃણોતિ---એકવાક્યેત્યાદિ ।
સઙ્કરસ્યૈવૈષ વિષય ઇતિ ।
સઙ્કરસ્ય અનુગ્રાહ્યનુગ્રાહકભાવેન સઙ્કરસ્ય ।
સંસૃષ્ટેશ્વ નાસ્તિ વિષયાપહાર ઇત્યાહ---યત્રેત્યાદિ ।
તદેતદાહેતિ ।
તામિમાં શઙ્કાં દર્શયતીત્યર્થઃ ।
નેત્યાદિપરિહારગ્રન્થસ્ય ભાવં દર્શયતિ---અયમિત્યાદિ ।
કિમિતિ પ્રશ્ને ।
ગમ્યમાનત્વે વ્યઙ્ગ્યત્વે ।
ઉપમાભિધાનેન ઉપમાવાચકેન ।
નોકલ્પેતિ ।
સૂર્યશતકસ્થમ્ ।
ઉષ્ણાત્વિષઃ સૂર્યસ્યૈવ ।
નિખિલદ્વીપદીપસ્ય દીપ્તિરેવ અન્યરૂપા, સા પ્રસિદ્ધા એવ વર્તિઃ વઃ સુખયત્વિતિ સમ્બન્ધઃ ।
અન્યરૂપેત્યનેન દર્શિતં દીપ્તેર્વૈધર્મ્યં નો કત્પેત્યાદિના કથ્યતે ।
અદયરયેન પ્રૌઢવેગેન દલન્ ક્ષ્માધરો યસ્ય ।

વાયોરિતિ કર્તરિ ષષ્ટી ગાઢમુદ્ગીર્ણા ગાઢોદ્ગીર્ણોજ્જ્વલશ્રીરહનિ ન રહિતા નો તમઃકજ્જલેન ।
પ્રાપ્તોત્પત્તિઃ પતઙ્ગાન્ન પુનરુપગતા મોષમુષ્ણાત્વિષો વો વર્તિઃ સૈવાન્યરૂપા સુખયતુ નિખિલદ્વીપદીપસ્ય દીપ્તિઃ ॥
અત્ર હિ સામ્યપ્રપઞ્જપ્રતિપાદનં વિનૈવ વ્યતરેકો દર્શિતઃ ।
નાત્ર લોચનમ્ તમ એવ કજ્જલં તેન ।
ન નો રહિતાં અપિ તુ રહિતૈવ ।
દીપવર્તિસ્તુ તમસાપિ યુક્તા ભવતિ ।
અત્યન્તમપ્રકટત્વત્કજ્જલેન ચોપરિચરેમ ।
પતાઙ્ગાદર્કાત્ ।
દીપવર્તિઃ પુનઃ શલભાદ્ધ્વંસતે નોત્પદ્યતે ।
સામ્યેતિ ।
સામ્યસ્યોપમાયાઃ પ્રપઞ્ચેન પ્રબન્ધેન યત્પ્રતિપાદનં સ્વશ્બદેન તેન વિનાપીત્યર્થઃ ।
એતદુક્તં ભવતિ---પ્રતીયમાનૈવોપમા વ્યતિરેકસ્યાનુગ્રાહિણી ભવન્તી નાભિધાનં સ્વકણ્ઠેનાપેક્ષતે ।
તસ્માનાન શ્લેષાપમા વ્યતિરેકસ્યાનુગ્રાહિત્વેનોપાત્તા ।
નનુ યદ્યપ્યન્યત્ર નૈવં, તતાપીહ તત્પ્રાવણ્યેનૈવ સોપાત્તા; તદપ્રાવણ્યે સ્વયં ચારુત્વહેતુત્વાભાવાદિતિ શ્લેષોપમાત્ર પૃથગલઙ્કારભાવમેવ ન ભજતે ।
તદાહ--નાત્રેતિ ।
એતદસિદ્ધં સ્વસંવેદનબાધિતત્વાદિતિ હૃદયે ગૃહીત્વા સ્વસંવેદનમપહ્નુવાનં બાલપ્રિયા આવિર્ભાવિતા ઉજ્વલા શ્રીર્યયા સા ।
ગમ્યં વર્તેઃ વૈધર્મ્યં દર્શયતિ--દીપવર્તિરિત્યાદિ ।
તમશ્ચ કજ્જલં ચ તમઃકજ્જલમિત્યર્થાભિપ્રાયેણાહ---તમસાપીત્યાદિ ।
ઉપરિચરેમ કજ્જલેન ચ યુક્તેત્યન્વયઃ ।
દ્વાભ્યાં યુક્તત્વે જ્ઞાપકમ્ ।
આત્યન્તમપ્રકટત્વાદિતિ ।
પતહ્ગાત્પ્રાપ્તોત્પત્તિઃ પતઙ્ગાન્મોષં પુનર્નોપગતેત્યત્ર વર્તિગતં વૈધર્મ્યમાહ---શલભાદિતિ ।
ઽપતઙ્ગૌ સૂર્યશલભાવિઽત્યમરઃ ।
એવં દીપવર્તિરહનિ મન્દશ્રીરિતિ ચ બોધ્યમ્ ।
સ્વશબ્દેન પ્રતિપાદનમિતિ સમ્બન્ધઃ ।
ભાવમાહ---એતદિત્યાદિ ।
અનુગ્રાહિણીતિ ।
વ્યતિરેકસ્યોપમાગર્ભત્વાદિતિ ભાવઃ ।
સ્વકણ્ઠેન સ્વશ્બ્દેન ।
ઉપાત્તા સ્વશબ્દેનાભિહિતા ।
નન્વિત્યાદિ ।
અન્યત્રેતિ ।
ઽનોકલ્પાપાયેઽત્યાદાવિત્યર્થઃ ।
ઇહેતિ ।
ઽરક્તસ્ત્વમ્ઽ ઇત્યાદાવિત્યર્થઃ ।
તત્પ્રાવણ્યેન વ્યતિરેકપરત્વેન, વ્યતિરેકાનુગ્રાહકત્વેનેતિ યાવત્ ।
તસ્યાઃ સ્વયમેવેત્યર્થઃ ।
ઇતીતિ હેતૌ ।
અત્ર ઽરક્તસ્ત્વમ્ઽ ઇત્યાદૌ ।
પૃથગિત્યાદિ ।

પૃથગલઙ્કારભાવં ન ભજત એવેત્યન્વયઃ ।
કિન્તુ વ્યતિરેકેમ સહાનુગ્રહ્યાનુગ્રાહકભાવં ભજતે ઇતિ ભાવઃ ।
તદાહેતિ ।
નાત્રેત્યાદિગ્રન્થેન તદાશઙ્કાં દર્શયતીત્યર્થઃ ।
વૃત્તૌ--ઽઅત્ર શ્લેષસ્ય વ્યતિરેકાઙ્ગત્વેનૈવ વિવક્ષિતત્વાત્ શ્લેષમાત્રચ્ચારુત્વપ્રતીતિર્નાસ્તિ ઇતિ ન સ્વતો ઽલઙ્કારતા ઇત્યપિ ન વાચ્યમ્ઽ ઇત્યન્વયઃ ।
શ્લેષસ્યેત્યસ્ય ન સ્વતો ઽલઙ્કારતેત્યનેનાપિ સમ્બન્ધઃ ।
સ્વત ઇત્યસ્ય પૃથગિત્યર્થઃ ।
લોચને---એતદિત્યાદિ ।
એતત્ શઙ્કિતમ્ ।
સ્વસંવેદનેતિ ।
સ્વાનુભવેત્યર્થઃ ।
પરં પૂર્વપક્ષિણમ્ ।
નિરુત્તરીકરોતીત્યનેન સમ્બન્ધઃ ।
શ્લેષમાત્રાચ્ચારુત્વપ્રતીતિરસ્તીતિ શ્લેષસ્ય વ્યતિરેકાઙ્ગત્વેનૈવ વિવક્ષિતત્વાત્ ન સ્વતો ઽલઙ્કારતેત્યપિ ન વાચ્યમ્ ।
યત એવંવિદે વિષયે સામ્યમાત્રાદપિ સુપ્રતિપાદિતાચ્ચારુત્વં દૃશ્યત એવ ।
યથા--- આક્રન્દાઃ સ્તનિતૈર્વિલોચનજલાન્યશ્રાન્તધારામ્બુભિ- સ્તદ્વિચ્છેદભુવશ્ચ શોકશિખિનસ્તુલ્યાસ્તડિદ્વિભ્રમૈઃ ।
અન્તર્મે દયિતામુખં તવ શશી વૃત્તિઃ સમૈવાવયો- સ્તત્કિં મામનિશં સખે જલધર ત્વં દગ્ધમેવોદ્યતઃ ॥
ઇત્યાદૌ ।
લોચનમ્ પરં શ્લેષં વિનોપમામાત્રેમ ચારુત્વસમ્પન્નમુદાહરણાન્તરં દર્શયન્નિરુત્તરીકરોતિ--યત ઇત્યાદિના ।
ઉદાહરણશ્લોકે તૃતીયાન્તપદેષુ તુલ્યશબ્દો ઽભિસમ્બન્ધનીયઃ ।
અન્યત્સર્વં ઽરક્તસ્ત્વંઽ ઇતિવદ્યોજ્યમ્ ।
બાલપ્રિયા કથમિત્યત્રાહ--શ્લેષમિત્યાદિ ।
શ્લેષં વિના ઉપમામાત્રેણેતિ ।
માત્રપદાર્થવિવરણં શ્લેષં વિનેતિ ।
શ્લેષરહિતોપ્રમાગર્ભવ્યતિરેકેમેતિ યાવત્ ।
વૃત્તૌ--ઽએવમ્ઽ ઇત્યાદિ ।
ઽએવંવિદે વિષયેઽ વ્યતિરેકવિષયે ।
ઽસામ્યમાત્રાદિઽતિ ।
માત્રશબ્દેન શ્લેષવ્યવચ્છેદઃ સામ્યશબ્દસ્યોપમાગર્ભવ્યતિરેકો ઽર્થઃ ।
ઽઆક્રન્દાઽ ઇત્યાદિસ્થલે શ્લેષં વિના ઉપમાગર્ભવ્યતિરેકેણૈવ ચારુત્વસ્ય દર્શનાઽદ્રક્તસ્ત્વઽમિત્યાદાવપિ શ્લેષસ્ય વ્યતિરેકાનુગ્રાહકત્વં વિના પૃથગલઙ્કારત્વં ભવત્યેવેતિ પરિહારગ્રન્થાભિપ્રાયઃ ।
અનેન પ્રબન્ધપ્રવૃત્તો ઽપીત્યાદિ પૂર્વોક્તં નિર્વ્યૂઢમ્ ।
તુલ્યશબ્દ ઇત્ ।
મે આક્રન્દાઃ તવ સ્તનિતૈતૈસ્તુલ્યા ઇત્યાદિ સમ્બન્ધનીયમિત્યર્થઃ ।
શ્રોતૃજનમનઃક્ષોભકારિત્વાદિના તુલ્યત્વમ્ ।
તસ્યાવિચ્છેદો વિરહઃ તસ્માદ્ભવન્તીતિ તથા ।
શોકા એવ શિખિનો ઽગ્નયઃ ।
ઽઅન્તરિઽત્યાદિ ।
અત્ર મુખશશિનોસ્તુલ્યત્વં ગમ્યમ્ ।
ઽવૃત્તિરિઽત્યાદિ ।
ઉક્તપ્રકારેણાવયોર્ધર્મૌ તુલ્યાવેવેત્યર્થઃ ।

ઽતદિઽતિ ।
અસ્મદ્ધર્મયોસ્તુલ્યત્વેનાવયોસ્તુલ્યત્વાદિત્યર્થઃ ।
અત એવાહ---ઽસખેઽ ઇતિ ।
અનેન દહનમનુચિતમનુકૂલાચરણમેવ યુક્તમિતિ, ઽજલધરેઽત્યનેન સન્તાપહરણસામર્થ્યં ચ દ્યોત્યતે ।
અનિશં દગ્ધું પીડયિતુમેવ, ન તુ કદાચિત્સુખયિતુમપિ ।
ઽકિંઽ કુતઃ ।
ઽઉદ્યતઃઽ અયમુદ્યમો ન યુક્તઃ, અહન્તુ નૈવંવિધ ઇતિ ભાવઃ ।
અત્ર બન્ધુજનપીડાકારિત્વેન જલધરસ્ય સ્વસ્માદ્વ્યતિરેક ઉક્તઃ, સામ્યં ચાદાવુક્તમ્ ।
શ્લેષશ્ચ નાસ્તીતિ બોધ્યમ્ ।
યોજયમિતિ ।
સ્તનિતાદિકમાક્રન્દનાદિહેતુતયાપિ યોજનીયમિત્યર્થઃ ।
વૃત્તૌ---ઽઆક્ષિપ્તમ્ઽ ઇતિ ।
ઉક્તમિત્યર્થઃ ।
ઽરસપુષ્ટયે પરમનિર્વ્યૂઢઞ્ચેત્યન્વયઃ ।
રસનિર્વહણૈકતાનહૃદયો યં ચ નાત્યન્તં નિર્વોઢુમિચ્છતિ ।
યથા--- કોપાત્કોમલલોબાહુલતિકાપાશેન બદ્ધ્વા દૃઢં નીત્વા વાસનિકેતનં દયિતયા સાયં સખીનાં પુરઃ ।
ભૂયો નૈવમિતિ સ્ખલત્કલગિરા સંસૂચ્ય દુશ્ચેષ્ટિતં ધન્યો હન્યત એવ નિન્હુતિપરઃ પ્રેયાન્રુદત્યા હસન્ ॥
અત્ર હે રૂપકમાક્ષિપ્તમનિર્વ્યૂઢં ચ પરં રસપુષ્ટયે ।
નિર્વોઢુમિષ્ટમપિ યં યત્નાદઙ્ગત્વેન પ્રત્યવેક્ષતે યથા--- શ્યામાસ્વઙ્ગં ચકિતહરિણીપ્રેક્ષણે દૃષ્ટિપાતં લોચનમ્ એવં ગ્રહણત્યાગૌ સમર્થ્ય ઽનાતિનિર્વહણૈષિતાઽ ઇતિ ભાગં વ્યાચષ્ટે--રસેતિ ।
ચકારઃ સમીક્ષાપ્રકારસમુચ્ચાર્થઃ ।
બાહુલતિકાયાઃ બન્ધનીયપાશત્વેન રૂપણં યદિ નિર્વાહયેત્, દયિતા વ્યાધવધૂઃ વાસગૃહં કારાગારપઞ્જરાદીતિ પરમનૌચિત્યં સ્યાત્ ।
સખીનાં પુર ઇતિ ।
ભવત્યો ઽનવરતં બ્રુવતે નાયમેવં કરોતીતિ તત્પશ્યન્ત્વિદાનીમિતિ ભાવઃ ।
સ્ખલન્તી કોપાવેશેન કલા મધુરા ચ ગીર્યસ્યાઃ સા ।
કાસૌ ગીરિત્યાહ--ભૂયો નૈવમિત્યેવંરૂપા ।
એવમિતિ યદુક્તં તત્કિમિત્યાહ--દુશ્ચેષ્ટિતં નખપદાદ સંસૂચ્ય અઙ્ગુલ્યાદિનિર્દેશેન ।
ઇન્યત એવેતિ ।
ન તુ સખ્યાદિકૃતો ઽનુનયો ઽનુરુધ્યતે ।
યતો ઽસૌ હસનં નિમિત્તીકૃત્ય નિહ્નુતિપરઃ પ્રિયતમશ્ચ તદીયં વ્યલીલં કા સોઢું સમર્થેતિ ।
નિર્વોઢુમિતિ ।
નિઃશેષેણ પરિસમાપયિતુમિત્યર્થઃ ।
શ્યામાસુ સુગન્ધિપ્રિયઙ્ગુલતાસુ બાલપ્રિયા એતદ્વિવૃણોતિ લોચને---બાહ્વિત્યાદિ ।
ઇતિ નિર્વાહયેદ્યદીતિ સમ્બન્ધઃ ।
દયિતાદીનાં વ્યાધવધૂત્વાદિરૂપણસ્ય કથનેન બાહુલતિકાયાઃ પાશત્વરૂપણં કવિર્નિર્વાહયેદ્યદીત્યર્થઃ ।
તદેતિ શેષઃ ।
પરમનૌચિત્યં સ્યાદિતિ ।
તથા ચ રસભઙ્ગઃ સ્યાદિતિ ભાવઃ ।
ન કરોતીતિ બ્રુવત ઇત્યનેન સમ્બન્ધઃ ।
ઇતિ ભાવ ઇતિ ।
સખીનાં પુરોનયને નાયિકાભિપ્રાય ઇત્યર્થઃ ।

સખીનાં પુરો નીત્વેત્યનેનોક્તાભિપ્રાયો ગમ્યત ઇત્યર્થઃ ।
દુશ્ચેષ્ટિતમિત્યસ્ય વ્યાખ્યાનમ્---નખપદાદીતિ ।
ઽનિર્દેશેન સંસૂચ્યેઽત્યન્વયઃ ।
એવકારાર્થમાહ---ન ત્વિત્યાદિ ।
નિહ્નુતીત્યાદિકમુક્તાર્થે હેતુગર્ભમિત્યાશયેન વ્યાચષ્ટે---યત ઇત્યાદિ ।
ભાવાર્થમાહ---તદીયમિત્યાદિ તદીયં પ્રયતમસમ્બન્ધિ ।
અતો હન્યત એવેતિ ભાવઃ ।
શ્લોકો ઽયમમરુશતકસ્થઃ ।
ઽશ્યામાખિઽત્યાદિશ્લોકો મેઘસન્દેશસ્થઃ ।
શ્યામાનાં વિશિષ્યોક્તૌ બીજભૂતમઙ્ગસાથધર્મ્યં ગણ્ડચ્છાયાં શશિનિ શિખિનાં બર્હભારેષુ કેશાન્ ।
અત્પશ્યામિ પ્રતનુષુ નદીવીચિષુ ભ્રૂવિલાસાન્ હન્તૈકસ્થં ક્વચિદપિ ન તે ભીરુ સાદૃશ્યમસ્તિ ॥
ઇત્યાદૌ ।
સ એવમુપનિબધ્યમાનો ઽલઙ્કારો રસાભિવ્યક્તિહેતુઃ કવેર્ભવતિ ।
ઉક્તપ્રકારાતિક્રમે તુ નિયમેનૈવ રસભઙ્ગહેતુઃ સમ્પદ્યતે ।
લક્ષ્યં ચ તથાવિધં મહાકવિપ્રબન્ધેષ્વપિ દૃશ્યતે બહુશઃ ।
તત્તુ સૂક્તિતસહસ્રદ્યોતિતાત્માનાં મહાત્મનાં દોષોદ્ધોષણમાત્મન એવ દૂષણં ભવતીતિ ન વિભજ્ય દર્શિતમ્ ।
કિં તુ રૂપકાદેરલઙ્કારવર્ગસ્ય યેયં વ્યઞ્જકત્વે રસાદિવિષયે લક્ષણદિગ્દર્શિતા તામનુસરન્ સ્વયં ચાન્યલ્લક્ષણમુત્પ્રેક્ષમાણો યદ્યલક્ષ્યક્રમપ્રતિભમનન્તરોક્તમેનં લોચનમ્ પાણ્ડમ્ના તનિમ્ના કણ્ટકિતત્વેન ચ યોગાત્ ।
શશિનીતિ પાણ્ડુરત્વાત્ ।
ઉત્પશ્યામીતિ યત્નેનોત્પ્રેક્ષે ।
જીવિતસન્ધારણાયેત્યર્થઃ ।
હન્તેતિ કષ્ટમ્, એકસ્થસાદૃશ્યાભાવે હ દોલાયમાનો ઽહં સર્વત્ર સ્થિતો ન કુત્રચિદેકસ્ય ધૃતિં લભ ઇતિ ભાવ ।
ભીર્વિતિ ।
યો હિ કાતરહૃદયો ભવતિનાસૌ સર્વસ્વમેકસ્થં ધારયતીત્યર્થઃ ।
અત્ર હ્યુત્પ્રેક્ષાયાસ્તદ્ભાવાધ્યારોપરૂપાયા અનુપ્રાણકં સાદૃશ્યં યથોપક્રાન્તં, તથા નિર્વાહિતમપિ વિપ્રલમ્ભરસપોષકમેવ જાતમ્ ।
તત્તુ લક્ષ્યં ન દર્શિતમિતિ સમ્બન્ધઃ ।
પ્રત્યુદાહરણે હ્યદર્શિતે ઽપ્યુદાહરણાનુશીલનદિશા કૃતકૃત્યતેતિ દર્શયતિ--કિં ત્વિતિ ।
અન્યલ્લક્ષણમિતિ ।
પરીક્ષાપ્રકારમિત્યર્થઃ ।
તદ્યથાવસરે ત્યક્તસ્યાપિ પુનર્ગ્રહણમિત્યાદિ ।
યથા મમૈવ--શીતાંશોરમૃતચ્છટા યદ કરાઃ કસ્માન્મનો મે મૃશં બાલપ્રિયા ગમ્યં દર્શયતિ---પાણ્ડિમ્નેત્યાદિ ।
કણ્ટકિત્વં તીક્ષ્ણાગ્રાવયવવિશેષવત્વં રોમહર્ષવત્વં ચ ।
હન્તેતિ ।
વિષાદાર્થકમિત્યાહ--કષ્ટમેકસ્થેત્યાદિ ।
ઽભીરુઽ ઇતિ સમ્બુધ્યા દ્યોત્યમર્થમાહ---યો હીત્યાદિ ।
ન ધારયતિ નાવક્થાપયત અન્યાપહરણશઙ્કયેતિ ભાવઃ ।
તદ્ભાવેતિ ।
અતસ્મિંસ્તત્તાદાત્મ્યાહાર્યસમ્ભાવનારૂપાયા ઇત્યર્થઃ ।
અત્ર ચ શ્યામાદાવઙ્ગાદિતાદાત્મ્યસમ્ભાવના બોધ્યા ।
અનુપ્રાણકમિતિ ।
અઙ્ગમિત્યર્થઃ ।

સાદૃશ્યમિતિ ।
ગમ્યમિતિ શેષઃ ।
તથેતિ ।
અઙ્ગસાદૃશ્યસ્ય ઉપક્રાન્તસ્ય ઉપસંહારાદિતિ ભાવઃ ।
નિર્વાહિતમિતિ ।
ઉત્પ્રેક્ષાનિર્વહણદ્વારા નિર્વાહિતમિત્યર્થઃ ।
વૃત્તાવુપસંહરતિ---ઽસ એવઽ મિત્યાદિ ।
ઽતથાવિધમ્ઽ ઇતિ ।
ઉક્તપ્રકારાતિક્રાન્તમિત્યર્થઃ ।
શીતાંશોરિતિ ।
વિરહિણ ઉક્તિઃ ।
ઽશીતાંશોઃ કરાઃઽ કિરણાઃ અમૃતચ્છટાઃ, યદીતિ સિદ્ધાનુવાદે ।
યથા--"સ્રગિયં યદિ જીવિતાપહે"ત્યાદૌ ।
ઽકસ્માત્ઽ કુતઃ ।
મે મનઃ ધ્વનેરાત્માનમુપનિબધ્નાતિ સુકવિઃ સમાહિતચેતાસ્તાદા તસ્યાત્મલાભો ભવતિ મહીયાનિતિ ।
ક્રમેણ પ્રતિભાત્ય્ આત્મા યો ઽસ્યાનુસ્વાન-સન્નિભઃ ।
શબ્દાર્થ-શક્તિ-મૂલત્વાત્ સો ઽપિ દ્વેધા વ્યવસ્થિતઃ
ક્રમેણ પ્રતિભાત્યાત્મા યો ઽસ્યાનુસ્વાનસન્નિભઃ ।
શબ્દાર્થંશક્તિમૂલત્વાત્સો ઽપિ દ્વેધા વ્યવસ્થિતઃ ॥ 20 ॥
લોચનમ્ સંપ્લુષ્યન્ત્યથ કાલકૂટપટલીસંવાસસન્દૂષિતાઃ ।
કિં પ્રાણાન્ન હરન્ત્યુત પ્રિયતમાસઞ્જલ્પમન્ત્રાક્ષરૈ- રક્ષ્યન્તે કિમુ મોહમેમિ હહહા નો વેઝિ કેયં ગતિઃ ॥
ઇત્યત્ર હિ રૂપકસન્દેહનિદર્શનાસ્ત્યક્ત્વા પુનરુપાત્તા રસપરિપોષાયેત્યલમ્ ॥ 18॥
,19 ॥
એવં વિવક્ષિતાન્યપરવાચ્યધ્વનેઃ પ્રથમં ભેદમલક્ષ્યક્રમં વિચાર્યં દ્વિતીયં ભેદં વિભક્તુમાહ---ક્રમેણેત્યાદિ ।
બાલપ્રિયા ભૃશં સમ્પ્લુષ્યન્તિસન્તાપયન્તિ ।
અમૃતચ્છટાત્મકત્વેન સમ્પલોષકત્વાયોગાદિતિ ભાવઃ ।
અસ્યોપપત્તિં સન્દિહાન આહ--અથેત્યાદિ ।
અથેતિ વિકલ્પે ।
કરા ઇત્યનુષજ્યતે ।
કાલકૂટાનાં પટલ્યા સમૂહેન યઃ સંવાસઃ દ્વયોરેકોત્પન્નત્વાત્સહવાસઃ સંસર્ગં ઇતિ યાવત્, તેન સન્દૂષિતાઃ સન્તાપકત્વાદિસ્વીયદોષવિશિષ્ટાઃ કૃતાઃ ।
તર્હિ તે કિં કુતઃ પ્રાણાન્ન હરન્તિ? પ્રાણાપહારકત્વસ્યાપિ તત્સ્વભાવત્વાદિતિ ભાવઃ ।
પ્રાણહરણાભાવે હેતુમાશઙ્કમાન આહ--ઉતેત્યાદિ ।
ઉતેતિ વિકલ્પે ।
પ્રિયતમાયાઃ સઞ્જલ્પેષુ યાનિ મન્ત્રાક્ષરાણિ વિષાપહારીણિ તૈઃ ।
રક્ષ્યન્તે પ્રાણા ઇતિ વિપરિણામેનાનુષઙ્ગઃ ।
અત્રાપ્યનુપપત્તિં મન્યમાન આહ--કિં ત્વિત્યાદિ ।
કિમુ કુતઃ ।
રૂપકેતિ ।
કરા અમૃતચ્છટા ઇતિ રૂપકં, કાલકૂટેત્યાદૌ સન્દેહઃ, પ્રિયતમાસઞ્જલ્પેષુ મન્ત્રાક્ષરારોપાન્નિદર્શના ।
ત્યાગઃ ।

અથેત્યાદિના પુનરુપાદાનં, તથા સન્દૂષિતત્વસન્દેહસ્ય ઽકિં પ્રાણાનિઽત્યાદિના ત્યાગઃ ।
ઉતેત્યાદિના પુનરુપાદનમેવં પ્રિયતમેત્યાદિ નિદર્શનાયાઃ, મોહં મૂર્ચ્છામેમિ પ્રાપ્નોમીત્યનેન ત્યાગઃ ।
ઇયં ગતિરવસ્થા પદાર્થસ્વભાવઃ ।
કા નો વેઝિ ન જાનામીત્યનેન પુનરુપાદાનં ચ પ્રત્યાય્યત ઇતિ ભાવઃ ।
યદ્વા સમ્પ્લુષ્યન્તીત્યન્તેન રૂપકસ્યાહરન્તીત્યન્તેન સન્દેહસ્ય, એમીત્યન્તેન નિદર્શનાયાશ્ચ ત્યાગઃ ।
નો વેદ્મીત્યાદિના તેષામુપાદાનં ચેતિ બોધ્યમ્ ॥ 18॥
-19 ॥
હેતુત્વેનોપાત્ત ઇતિ ।
યતઃ ક્રમેણ ભાતિ, અતો ઽનુસ્વાનસન્નિભ ઇત્યર્થ ઇતિ ભાવઃ ।
અસ્ય વિવક્ષિતાન્યપરવાચ્યસ્ય ધ્વનેઃ સંલક્ષ્યક્રમવ્યઙ્ગ્યત્વાદનુરણન- પ્રખ્યો ય આત્મા સો ઽપિ શૂબ્દશક્તિમૂલો ઽર્થશક્તિમૂલશ્ચેતિ દ્વિપ્રકારઃ ।
નનુ શબ્દશક્ત્યા યત્રાર્થાન્તરં પ્રકાશતે સ યદિ ધ્વનેઃ પ્રકાર ઉચ્યતે તદિદાનીં શ્લેષસ્ય વિષય એવાપહૃતઃ સ્યાત્, નાપહૃત ઇત્યાહ---
આક્ષિપ્ત એવાલઙ્કારઃ શબ્દ-શક્ત્યા પ્રકાશતે ।
યસ્મિન્ન્ અનુક્તઃ શબ્દેન શબ્દ-શક્ત્ય્-ઉદ્ભવો હિ સઃ
આક્ષિપ્ત એવાલઙ્કારઃ શબ્દશક્ત્યા પ્રકાશતે ।
યસ્મિન્નનુક્તઃ શબ્દેન શબ્દશક્ત્યુદ્ભવો હિ સઃ ॥ 21 ॥
યસ્માદલઙ્કારો ન વસ્તુમાત્રં યસ્મિન્ કાવ્યે શબ્દશક્ત્યા પ્રકાશતે સ શબ્દશક્ત્યુદભવો ધ્વનિરત્યસ્માકં વિવક્ષિતમ્ ।
વસ્તુદ્વયે ચ શબ્દશક્ત્યા પ્રકાશમાને શ્લેષઃ ।
યથા--- યેન ધ્વસ્તમનોભવેન બલિજિત્કાયઃ પુરાસ્ત્રીકૃતો યશ્ચેદ્વૃત્તભુજઙ્ગહારવલયો ગઙ્ગાં ચ યો ઽધારયત્ ।
લોચનમ્ પ્રથમપાદો ઽનુવાદભાગો હેતુત્વેનોપાત્તઃ ।
ઘણ્ટાયા અનુરણનમભિઘાતજશબ્દાપેક્ષયા ક્રમેમૈવ ભાતિ ।
સો ઽપીતિ ।
ન કેવલં મૂલતો ધ્વનિર્દ્વિવિધઃ ।
નાપિ કેવલં વિવક્ષિતાન્યપરવાચ્યો દ્વિવિધઃ ।
અયમપિ દ્વિવિધ એવેત્યપિશબ્દાર્થઃ ॥20॥
કારિકાગતં હિશબ્દં વ્યાચષ્ટે--યસ્માદિતિ ।
અલઙ્કારશબ્દસ્ય વ્યવચ્છેદ્યં દર્શયતિ--ન વસ્તુમાત્રમિતિ ।
વસ્તુદ્વયે ચેતિ ।
ચશબ્દસ્તુશબ્દસ્યાર્થે ।
યેનેતિ ।
યેન ધ્વસ્તં બાલક્રીડાયામનઃ શકટમ્ ।
અભવેનાજેન સતા ।
બલિનો દાનવાન્યો જયતિ તાદૃગ્યેન કાયો વપુઃ પુરામૃતહરણકાલે સ્ત્રીત્વં પ્રાપિતઃ ।
યશ્ચેદ્વૃત્તં સમદં કાલિયાખ્યં ભુજઙ્ગં હતવાન્ ।
રવે શબ્દે લયો યસ્ય ।
ઽઅકારો વિષ્ણુઃઽ ઇત્યુક્તેઃ ।
યશ્ચાગં ગોવર્ધનપર્વતં ગાં ચ ભૂમિં પાતાલગતામધારયત્ ।
યસ્ય ચ નામ સ્તુત્યમૃષય આહુઃ કિં તત્? શશિનં મથ્નાતીતિ ક્વિપ્ રાહુઃ, તસ્ય શિરોહરો બાલપ્રિયા અનુસ્વાનપદાર્થંવિવૃણ્વંસ્તદ્ભાનસ્ય ક્રમિકત્વં દર્શયન્તિ---ઘણ્ટાયા ઇત્યાદિ ।
વિવક્ષિતાન્યપરવાચ્ય ઇત્યસ્ય સ્થાને ઽઅવિવક્ષિતવાચ્યઽ ઇતિ ચ પાઠઃ ।
અપિશબ્દાર્થઃ ઽસો ઽપીઽત્યપિ શબ્દગમ્યઃ ॥ 2.0 ॥
ઽન વસ્તુમાત્રઽમિતિ કારિકાસ્થૈવકારવ્યવચ્છેદ્યમિતિ ભ્રમઃ સ્યાદતો વ્યાચષ્ટે---અલઙ્કારશબ્દસ્યેતિ ।

એવકારવ્યવચ્છેદ્યમુપરિ વક્ષ્યતિ ।
યેનેત્યત્રાદૌ વિષ્ણુપક્ષે વ્યાચષ્ટે---બાલક્રીડાયામિત્યાદિ ।
ઽતાદૃક્કાયો યેન સ્ત્રીત્વં પ્રાપિતઽ ઇત્યાદ્યન્વયઃ ।
લય ઇતિ ।
તાદાત્મ્યમિત્યર્થઃ ।
શબ્દાત્મક ઇતિ યાવત્ ।
તત્ર પ્રમાણમાહ---અકાર ઇતિ ।
યસ્યાહુઃ શશિમચ્છિરો હર ઇતિ સ્તુત્યં ચ નામામરાઃ પાયાત્સ સ્વયમન્ધકક્ષયકરસ્ત્વાં સર્વદોમાધવઃ ॥
નન્વલઙ્કારાન્તરપ્રતિભાયામપિ શ્લેષવ્યપદેશો ભવતીતિ દર્શિતં ભટ્ટોદ્ભટેન, તત્પુનરપિ શબ્દશક્તિમૂલો ધ્વનિર્નિરવકાશ ઇત્યાશઙ્ક્યેદમુક્તં ઽઆક્ષિપ્તઃઽ ઇતિ ।
તદયમર્થઃ--યત્ર શબ્દશક્ત્યા સાક્ષાદલઙ્કારાન્તરં વાચ્યં સત્પ્રતિભાસતે સ સર્વઃ શ્લેષવિષયઃ ।
યત્ર તુ શબ્દશક્ત્યા સામર્થ્યાક્ષિપ્તં વાચ્યવ્યતિરિક્તં વ્યઙ્ગ્યમેવાલઙ્કારાન્તરં પ્રકાશતે સ ધ્વનેર્વિષયઃ ।
શબ્દશક્ત્યા સાક્ષાદલઙ્કારાન્તરપ્રતિભા યથા--- તસ્યા વિનાપિ હારેણ નિસર્ગાદેવ હારિણૌ ।
જનયામાસતુઃ કસ્ય વિસ્મયં ન પયોધરૌ ॥
અત્ર શૃઙ્ગારવ્યભિચારી વિસ્મયાખ્યો ભાવઃ સાક્ષાદ્વિરોધાલઙ્કારશ્ચ પ્રતિભાસત ઇતિ વિરોધચ્છાયાનુગ્રાહિણઃ શ્લેષસ્યાયં વિષયઃ, ન ત્વનુસ્વાનોપમવ્યઙ્ગ્યસ્ય ધ્વેનેઃ ।
લોચનમ્ મૂધાપહારક ઇતિ ।
સ ત્વાં માધવો વિષ્ણુઃ સર્વદઃ પાયાત્ ।
કીદૃક્? અન્ધકનામ્નાં જનાનાં યેન ક્ષયો નિવાસો દ્વારકાયાં કૃતઃ ।
યદિ વા મૌસલે ઇષીકાભિસ્તેષાં ક્ષયોવિનાશો યેન કૃતઃ ।
દ્વિતીયો ઽર્થઃ--યેન ધ્વસ્તકામેન સતા બલિજિતો વિધ્ણોઃ સમ્બન્ધી કાયઃ પુરા ત્રિપુરનિર્દહનાવસરે ઽસ્ત્રીકૃતઃ શરત્વં નીતઃ ।
ઉદ્વૃત્તા ભુજઙ્ગા એવ હારા વલયાશ્ચ યસ્ય, મન્દાકિનીં ચ યો ઽધારયત્, યસ્ય ચ ૠષયઃ શશિમચ્ચન્દ્રયુક્તં શિર આહુઃ, હર ઇતિ ચ યસ્ય નામ સ્તુત્યમાહુઃ, સ ભગવાન્સ્વયમેવાન્ધકાસુરસ્ય વિનાશકારી ત્વાં સર્વદા કલ્વકાલમુમાયા ધવો વલ્લભઃ પાયાદતિ ।
અત્ર વસ્તુમાત્રં દ્વિતીયં પ્રતીતં નાલઙ્કાર ઇતિ શ્લેષસ્યૈવ વિષયઃ ।
આક્ષિપ્તશબ્દસ્ય કારિકાગતસ્ય વ્યવચ્છેદ્યં દર્શયિતું ચોદ્યોનોપક્રમતે---નન્વલઙ્કારેત્યાદિના ।
તસ્યા વિનાપીતિ ।
અપિશબ્દો ઽયં વિરોધમાચક્ષાણો ઽર્થદ્વયે ઽપ્યભિધાશક્તિં બાલપ્રિયા શેષં સ્પષ્ટમ્ ।
વસ્તુમાત્રમિત્યાદિ ।
માધવસ્યોમાધવસ્ય ચ સ્તોતવ્યત્વેન પ્રકૃતત્વાત્તયોઃ સામ્યં ન વિવક્ષિતમિતિ ભાવઃ ।
વૃત્તૌ ઽસાક્ષાદલઙ્કારાન્તરં વાચ્યઽમિતિ ।
અલઙ્કારાન્તરમલઙ્કારવિશેષઃ ।
વાચ્યમભિધેયમિતિ તદર્થઃ ।
અપિશબ્દો ઽયમિતિ ।
હારેમ વિનાપીત્યપિશબ્દ ઇત્યર્થઃ ।
વિરોધં હારતદભાવયોરેકત્ર વૃત્તિત્વરૂપમ્ ।
આચક્ષાણઃ બોધયન્ ।
અર્થદ્વયે વક્ષ્યમાણે ।
અભિધાશક્તિં હારિન્શબ્દસ્યાભિધાત્મિકાં શક્તિમ્ ।
અલક્ષ્યક્રમવ્યઙ્ગ્યસ્ય તુ ધ્વનેર્વાચ્યેન શ્લેષેણ વિરોધેન વા વ્યઞ્જિતસ્ય વિષય એવ ।
યથા મમૈવ-- શ્લાધ્યાશેષતનું સુદર્શનકરઃ સર્વાઙ્ગલીલાજત- ત્રૈલોક્યાં ચરમારવિન્દલલિતેનાક્રાન્તલોકો હરિઃ ।
બિભ્રામાં મુખભિન્દુરૂપમખિલં ચન્દ્રાત્મચક્ષુર્દધ- ત્સ્થાને યાં સ્વતનોરપશ્યદધિકાં સા રુક્મિણી વો ઽવતાત્ ॥
અત્ર વાચ્યતયૈવ વ્યતિરેકચ્છાયાનુગ્રાહી શ્લોષઃ પ્રતીયતે ।
યથા ચ--- ભ્રમિમરતિમલસહૃદયતાં પ્રલયં મૂર્છાં તમઃ શરીરસાદમ્ ।

મરણં ચ જલદભુજગજં પ્રસહ્યં કુરુતે વિષં વિયોગિનીનામ્ ॥
લોચનમ્ નિયચ્છતિ હરતો હૃદયમવશ્યમિતિ હારિણૌ ।
હારો વિદ્યતે યયોસ્તૌ હારિણાવિતિ ।
અત એવ વિસ્મયશબ્દો ઽસ્યૈવાર્થસ્યોપોદ્બલકઃ ।
અપિશબ્દાભાવે તુ ન તત એવાર્થદ્વયસ્યાભિધા સ્યાત્, સ્વસૌન્દર્યાદેવ સ્તનયોર્વિસ્મયહેતુત્વોપપત્તેઃ ।
વિસ્મયાખ્યો ભાવ ઇતિ દૃષ્ટન્તાભિપ્રાયેણોપાત્તમ્ ।
યથા વિસ્મયઃ શબ્દેન પ્રતિભાતિ વિસ્મય ઇત્યનેન શબ્દેન તથા વિરોધો ઽપિ પ્રતિભાત્યપીત્યનેન શબ્દેન ।
નનુ કિં સર્વથાત્ર ધનિર્નાસ્તીત્યાશઙ્ક્યાહ--અલક્ષ્યેતિ ।
વિરોધેન વેતિ ।
વાગ્રહણેન શ્લેષવિરોધસઙ્કરાલઙ્કારો ઽયમિતિ દર્શયતિ, અનુગ્રહયોગાદેકતરત્યાગગ્રહણનિમિત્તાભાવો હે વાશબ્દેન સૂચ્યતે ।
સુદર્શનં ચક્રં કરે યસ્ય ।
વ્યતિરેકપક્ષે સુદર્શનૌ શ્લાધ્યૌ કરાવેવ યસ્ય ।
ચરણરવિન્દસ્ય લલિતં ત્રિભુવનાક્રમણક્રીજનમ્ ।
ચન્દ્રરૂપં ચક્ષુર્ધારયન્ ।
વાચ્યતયૈવેતિ ।
સ્વતનોરધિકામિતિ શબ્દેન વ્યતિરેકસ્યોક્તત્વાત્ ।
બાલપ્રિયા અર્થદ્વયમાહ-હરત ઇત્યાદિ ।
ઽઇત્યાર્થદ્વયેઽ ઇતિ સમ્બન્ધઃ ।
અત એવ અપિશબ્દપ્રયોગાદેવ ।
વિસ્મયશબ્દઃ દ્વિતીયાન્તવિસ્મયશબ્દઃ ।
ઉપોદ્બલકઃ બોધે સહકારી ।
એકત્ર વિરુદ્ધાર્થબોધે હિ વિસ્મયઃ ।
ઉક્તમુપપાદયતિ--અપિશબ્દાભાવે ત્વિતિ ।
તત એવાર્થદ્વયસ્યાભિધા ન સ્યાદિત્યન્વયઃ ।
તત એવ વિસ્મયશબ્દાદેવ ।
અભિધા અભિધાનમ્ ।
કુત ઇત્યત્રાહ---સ્વેતિ ।
વૃત્તૌ---ઽવિસ્મયાખ્યો ભાવઃ પ્રતિભાસતઽ ઇતિ કિમર્થમુક્તમિત્યત્રાહ--દૃષ્ટાન્તેતિ ।
શબ્દેન પ્રતિભાતીત્યુક્તસ્યૈવ વિવરણમ્--વિસ્મય ઇત્યાદિ ।
પ્રતિભાતીત્યસ્યાનુષઙ્ગઃ ।
દર્શયતીત્યત્ર હેતુમાહ--અનુગ્રહયોગાદિતિ ।
વિરોધશ્લેષયોરનુગ્રાહ્યનુગ્રાહકભાવાદિત્યર્થઃ ।
એકેતિ ।
એકતરસ્ય ત્યાગે ગ્રહણે વા યન્નિમિત્તં તદભાવ ઇત્યર્થઃ ।
વાચ્યતયૈવેત્યસ્ય વ્યતિરેક ઇત્યનેનાપિ સમ્બન્ધો વિવક્ષિત ઇત્યાહ---સ્વતનોરધિકામિતીતિ યથા વા---
ચમહિઅમાણસકઞ્ચણપઙ્કઅણિમ્મહિઅપરિમલા જસ્ય ।
અખણ્ડિઅદાણપસારા બાહુપ્પલિહા વ્વિઅ ગૈન્દા ॥
( ખણ્ડિતમાનસકાઞ્ચનપઙ્કજનિર્મથિતપરિમલા યસ્ય ।
અખણ્ડિતદાનપ્રસરા બાહુપરિધા ઇવ ગજેન્દ્રાઃ ॥
ઇતિ છાયા ) અત્ર રૂપકચ્છાયાનુગ્રાહી શ્લેષો વાચ્યતયૈવાવભાસતે ।

સ ચાક્ષિપ્તે ઽલઙ્કારો યત્ર પુનઃ શબ્દાન્તરેણાભિહિતસ્વરૂપસ્ત ન લોચનમ્ ભુજગશબ્દાર્થપર્યાલોચનાબલાદેવ વિષશબ્દો જલમભિધાયાપિ ન વિરન્તુમુત્સહતે, અપિ તુ દ્વિતીયમર્થં હાલાહલલક્ષણમાહ ।
તદભિધાનેન વિનાભિધાયા એવાસમાપ્તત્વાત્ ।
ભ્રમિપ્રભૃતીનાં તુ મરણાન્તાનાં સાધારણ એવાર્થઃ ।
નિરાશીકૃતત્વેન ખણ્ડિતાનિ યાનિ માનસાનિ શત્રુહૃદયાનિ તાન્યેવ કાઞ્ચનપઙ્કજાનિ ।
સસારત્વાત્ તૈર્હેતુભૂતૈઃ ।
ણિમ્મહિઅપરિમલા ઇતિ ।
ગજેન્દ્રશબ્દવશાચ્ચમહિમશબ્દઃ પરિમલશબ્દો દાનશબ્દશ્ચ ત્રોટનસૌરભમદલક્ષણાનર્થાન્પ્રતિપાદ્યાપિ ન પરિસમાપ્તાભિધાવ્યાપારા ભવન્તીત્યુક્તરૂપં દ્વીતીયમપ્યર્થમભિદધત્યેવ ।
એવમાક્ષિપ્તશબ્દસ્ય વ્યવચ્છેદ્યં પ્રદર્શ્યૈવકારસ્ય વ્યવચ્છેદ્યં દર્શયિતુમાહ--સ ચેતિ ।
અભયાર્થપ્રતિપાદનશક્તશબ્દપ્રયોગે, યત્ર તાવદેકતરવિષયનિયમનકારણમભિધાયા બાલપ્રિયા શ્લેષમુપપાદયતિ---ભુજગેત્યાદિ ।
બલાદેવેત્યસ્ય ન વિરન્તુમુત્સહતે, અપિ ત્વહેત્યનેન સમ્બન્ધઃ ।
કુત ઇત્યત્રાહ--તદભીતિ ।
સાધારણ એવેતિ ।
તથા ચ તદંશે ઽર્થશ્લેષ ઇતિ ભાવઃ ।
નિરાશીકૃતત્વેનેતિ ।
આશાત્ર જયવિષયિકા બોધ્યા ।
કાઞ્ચનપઝત્વરૂપણે ગમ્યં હેતું દર્શયતિ---સસારત્વાદિતિ ।
યથા કુમારસમ્ભવે " ધ્રુવં વપુઃ કાઞ્ચનપઝનિર્મિત"મિત્યાદિ ।
ઽનિર્મથિતપરિમલાઽ ઇત્યનેન લક્ષ્યસ્યાર્થસ્ય વિવરણમ્--પ્રસૃતેત્યાદિ ।
પ્રસૃતઃ દિક્ષુ વ્યાપ્તઃ પ્રતાપસારો યેષાં તે ।
એવંભૂતાઃ યસ્ય બાહુપરિધાઃ ગજેન્દ્રા એવેતિ સમ્બન્ધઃ ।
ગજેન્દ્રે વિશેષણાનિ યોજયતિ--ગજેત્યાદિ ।
શબ્દશ્ચેતિ ।
ક્રમેણોતિ શેષઃ ।
ઉક્તરૂપમિતિ ।
પૂર્વોક્તમિત્યર્થઃ ।
અભિદધત્યેવેતિ ।
તસ્યાર્થસ્યાપિ પ્રાકરણિકત્વાદિતિ ભાવઃ ।
વૃત્તૌ ઽઅત્ર રૂપકેઽતિ ।
અત્રેત્યસ્ય ઉક્તયોઃ શ્લોકર્થોરિત્યર્થઃ ।
પ્રતિપત્તિસૌકર્યાયોક્તવક્ષ્યમામગ્રન્થભાવાર્થં દર્શયતિ---ઉભયાર્થેત્યાદિ ।
ઇતિ તાત્પર્યમિત્યન્તેન ।
ઉભયોરર્થયોઃ પ્રતિપાદને અભિધાને શક્તઃ સમર્થો યઃ શબ્દઃ તસ્ય પ્રયોગે સતિ ।
એકેતિ ।
દ્વયોરર્થયોરેકતરસ્મિન્ વિષયે યન્નિયમનં નિયન્ત્રણમભિધાયાઃ શબ્દશક્ત્યુદ્ભવાનુરણનરૂપવ્યઙ્ગ્યધ્વનિવ્યવહારઃ ।
તત્ર વક્રોક્ત્યાદિવાચ્યાલઙ્કારવ્યવહાર એવ ।
યથા--- લોચનમ્ નાસ્તિ, યથા--ઽયેન ધ્વસ્તમનોભવેનઽ ઇતિ ।
યત્ર વા પ્રત્યુત દ્વિતીયાભિધાવ્યાપારસદ્ભાવાવેદકં પ્રમાણમસ્તિ, યથા--ઽતસ્યા વિનાઽ ઇત્યાદૌ, તત્ર તાવત્સર્વથા ઽચમહિઅઽ ઇત્યન્તે ।
સો ઽર્થો ઽભિધેય એવેતિ સ્ફુટમદઃ ।
યત્રાપ્યભિધાયા એકત્ર નિયમહેતુઃ પ્રકરણાદિર્વિદ્યતે તેન દ્વિતીયસ્મિન્નર્થે નાભિધા સઙ્ક્રામતિ, તત્ર દ્વિતીયો ઽર્થો ઽસાવાક્ષિપ્ત ઇત્યુચ્યતે; તત્રાપિ યદિ પુનસ્તાદૃક્છબ્દો વિદ્યતે યેનાસૌ નિયામકઃ પ્રકરણાદિરફતશક્તિકઃ સમ્પાદ્યતે ।
અત એવ સાભિધાશક્તિર્બાધિતાપિ સતી પ્રતિપ્રસૂતેવ તત્રાપિ ન ધ્વનેર્વિષય ઇતિ તાત્પર્યમ્ ।

ચશબ્દો ઽપિશબ્દાર્થે ભિન્નક્રમઃ આક્ષિપ્તો ઽપ્યાક્ષિપ્તતયા ઝટિતિ સમ્ભાવયિતુમારબ્ધો ઽપીત્યર્થઃ ।
ન ત્વસાવાક્ષિત્પઃ, કિં તુ શબ્દાન્તરેણાન્યેનાભિધાયાઃ પ્રતિપ્રસવનાદભિહિતસ્વરૂપઃ સમ્પન્નઃ ।
પુનર્ગ્રહણેન પ્રતિપ્રસવં વ્યાખ્યાતં સૂચયતિ ।
તેનૈવકાર આક્ષિપ્તાભાઽ નિરાકરોતીત્યર્થઃ ।
બાલપ્રિયા ઇત્યસ્યાનેન સમ્બન્ધઃ, તસ્ય કારણં સંયોગાદિ ।
ઇતીતિ ।
ઇત્યાદાવિત્યર્થઃ ।
.યત્રેત્યનેન સમ્બન્ધઃ ।
દ્વિતીયાભિધેતિ ।
દ્વિતીયાર્થભિધેત્યર્થઃ ।
તમ્યા વિના ઇત્યાદૌ ચમહિઅ ઇત્યન્ત ઇતિ ।
તસ્યા વિનાપીત્યાદ્યુદાહરણચતુષ્ટય ઇત્યર્થઃ ।
તત્રેતિ ।
યેનેત્યાદૌ તસ્યા ઇત્યાદિચતુષ્ટયેચેત્યર્થઃ ।
તાવદિતિ સમપ્રતિપત્તૌ ।
સો ઽર્થ ઇતિ દ્વિતીયો ઽર્થ ઇત્યર્થઃ ।
તત્રાપીત્યાદિ ।
તાદ્ગગિતિ યેનેત્યસ્ય પ્રતિનિર્દેશઃ ।
યેનેતિ ।
યેન શબ્દેનેત્યર્થઃ ।
અપહતશક્તિકઃ પ્રતિહતનિયમનસામર્થ્યકઃ ।
સાભિધાશક્તિઃ દ્વિતીયાર્થાભિધાનશક્તિઃ બાધિતાપિ બોધાનનુકૂલાકૃતાપિ પ્રતિપ્રસૂતા પુનર્બોધાનુકૂલા કૃતા ।
એવેતિ ।
ઇવેતિ ચ પાઠઃ ।
ચ શબ્દ ઇતિ ।
સ ચેત્યત્રત્યચશબ્દ ઇત્યર્થઃ. ભિન્નક્રમ ઇતિ ।
આક્ષિપ્તપદોત્તરં યોજ્ય ઇત્યર્થઃ ।
આક્ષિપ્તો ઽપીત્યસ્ય વિવરણમ્---આક્ષિપ્તતયેત્યાદિ ।
સમ્ભાવનાર્થકાપિશબ્દેન ગમ્યમર્થમાહ--ન ત્વિત્યાદિ ।
વૃત્તૌ ઽસો ઽલઙ્કારઽ ઇત્યસ્ય શ્લેષ ઇત્યર્થઃ ।
દ્વિતીયો ઽર્થ ઇતિ યાવત્ ।
ઽશબ્દાન્તરેણેઽત્યાદેર્વિવરણમ્--શબ્દેત્યાદિ ।
શબ્દાન્તરેણ શબ્દવિશેષેણ ।
નનુ શ્લેષસ્ય શબ્દાન્તરેણ સલેશાદિપદેનાભિધાનં ન સમ્ભવતિ ઇત્યત આહ--અભિધાયા ઇત્યાદિ ।
અભિધાયાઃ દ્વિતીયાર્થાભિધાયાઃ ।
પુનર્ગ્રહણેનેતિ ।
ઽયત્ર પુનઽરિત્યત્રત્યપુનઃશબ્દેનેત્યર્થઃ ।
વ્યાખ્યાતમિતિ ।
પૂર્વોક્તમિત્યર્થઃ ।
ફલિતમાહ--તેનેતિ ।

ઽવક્રોક્ત્યાઽદીતિ ।
ઇમામેવ વક્રોક્તિં વિવૃતોક્તિરિતિ કુવલયાનન્દકારાઃ પ્રાહુઃ ।
દૃષ્ટ્યા કેશવ ગોપરાગહૃતયા કિઞ્ચિન્ન દૃષ્ટં મયા તેનૈવ સ્ખલિતાસ્મિ નાથ પતિતાં કિં નામ નાલમ્બસે ।
એકસ્ત્વં વિષમેષુ ખિન્નમનસાં સર્વાબલાનાં ગતિર્- ગોપ્યૈવં ગદિતઃ સલેશમવતાદ્ગોષ્ઠે હરિર્વશ્ચિરમ્ ॥
લોચનમ્ હે કેશવ, ગોધૂલિહૃતયા દૃષ્ટ્યા ન કિઞ્ચિદ્દૃષ્ટં મયા તેન કારણેન સ્ખલિતાસ્મિમાર્ગે ।
તાં પતિતાં સતીં માં કિં નામ કઃ ખલુ હેતુર્યન્નલમ્બસે હસ્તેન ।
યતસ્ત્વમેવૈકો ઽતિશયેન બલવાન્નિમ્નોન્નતેષુ સર્વેષામબલાનાં બાલવૃદ્ધાઙ્ગનાદીનાં ખિન્નમનસાં ગન્તુમશક્નુવતાં ગતિરાલમ્બનાભ્યુપાય ઇત્યેવંવિધે ઽર્થે યદપ્યેતે પ્રકરણેન નિયન્ત્રિતાભિધાશક્તયઃ શબ્દાસ્તથાપિ દ્વિતીયે ઽર્થે વ્યાખ્યાસ્યમાને ઽભિધાશક્તિર્નિરુદ્ધા સતી સલેશમિત્યનેન પ્રત્યુજ્જીવિતા ।
અત્ર સલેશં સસૂચનમિત્યર્થઃ, અલ્પીભવનં હિ સૂચનમેવ ।
હે કેશવ ! ગોપ સ્વામિન્ ! રાગહૃતયાદૃષ્ટ્યેતિ ।
કેશવગેન ઉપરાગેણ હૃતયા દૃષ્ટ્યેતિ વા સમ્બન્ધઃ ।
સ્ખલિતાસ્મિ ખણ્ડિતચરિત્રા જાતાસ્મિ ।
પતિતામિતિ ભર્તૃભાવં માં પ્રતિ ।
એક ઇત્યસાધારણસૌભાગ્યશાલી ત્વમેવ ।
યતઃ સર્વાસામબલાનાં મદનવિધુરમનસામીર્ષ્યાકાલુષ્યનિરાસેન સેવ્યમાનઃ સન્ ગતિઃ જીવિતરક્ષોપાય ઇત્યર્થઃ ।
એવં શ્લેષાલઙ્કારસ્ય બાલપ્રિયા પરાગપદવ્યાખ્યાનં--ધૂલીતિ ।
માર્ગે સ્ખલિતાસ્મીતિ સમ્બન્ધઃ ।
એકશબ્દો મુખ્યાર્થક ઇત્યાશયેનાહ--અતિશયેન બલવાનિતિ ।
વિષમેષ્વિત્યસ્ય વ્યાખ્યાનમ્--નિમ્નોન્નતેષ્વિતિ ।
ખિન્નમનસામિત્યસ્ય ભાવાર્થવિવરણમ્--ગન્તુમિત્યાદિ ।
ઽએતે શબ્દાઽ ઇતિ સમ્બન્ધઃ ।
કેશવગોપરાગાદિશબ્દા ઇત્યર્થઃ ।
ઽપ્રકરણેનેઽત્યસ્ય ઽનિયન્ત્રિતેઽત્યનેન નિરુદ્ધેઽત્યનેન ચ સમ્બન્ધઃ ।
અભિધાશક્તિરિતિ ।
એતેષામિતિ શેષઃ ।
પ્રત્યુજ્જીવિતા પ્રતિપ્રસાવિતા ।
પ્રત્યુજ્જીવનં વિવૃણોતિ--અત્રેત્યાદિ ।
સલેશમિત્યસ્ય સસૂચનમિત્યર્થઃ ।
કથં લભ્યત ઇત્યત્રાહ--અલ્પીતિ ।
દ્વિતીયમર્થં વ્યાચષ્ટે---હે કેશવેત્યાદિ ।
કેશવ ગોપ ઇતિ સમ્બોધનદ્વયમિતિ ભાવઃ ।
સ્વામિન્નિતિ ઽનાથેઽત્યસ્ય વિવરણમ્ ।
પ્રકારાન્તરેણ આહ--કેશવગેનેત્યાદિ ।
કેશવગેન કેશવવિષયકેણ ઉપરાગેણ અનુરાગેણ ।
પત્યુર્ભાવઃ પતિતા તામિત્યાહ---ભર્તૃભાવમિતિ ।
ઽઅત્રાન્તરઽ ઇત્વાદિગદ્યં હ ર્ષચરિતે દ્વિતીયોચ્છ્વાસે સ્થિતમ્ ।
માસદ્બયમિતિ ।
ચૈત્રવૈશાખાત્મકમાસદ્વયમિત્યર્થઃ ।
ધવલાન્યટ્ટાનિ યેન સ ચાસૌ હાસશ્ચ ધવલાટ્ટહાસઃ, ફુલ્લાઃ વિકસિતાઃ મલ્લિકાઃ ફુલ્લમલ્લિકાઃ ફુલ્લમલ્લિકાનાં ધવલાટ્ટહાસો યત્ર સ ઇતિ વ્યધિકરણો બહુવ્રીહિરિતિ વ્યાચ્ષ્ટે---ધવલાનીત્યાદિ ।
એવઞ્જાતીયકઃ સર્વ એવ ભવતુ કામં વાચ્યશ્લેષસ્ય વિષયઃ ।
યત્ર તુ સામર્થ્યાક્ષિપ્તં સદલઙ્કારાન્તરં શબ્દશક્ત્યા પ્રકાશતે સ સર્વ એવ ધ્વનેર્વિષયઃ ।