Language

ENहिગુ
Scripture Library

Dhvanyāloka with Abhinavagupta's Locana and Rāmaśāraka's Bālapriya (with commentary) · Part 201220

yata ityarthaḥ /
tata iti śeṣa /
'āviddhaṃ' kuṭilam /
yadvā yathāviddhamityekaṃ padam /
kauṭilyamanatikramyetyarthaḥ /
'skhalitamabhisandhāye'ti nadīpakṣe śilādiskhalanaṃ prāpyetyarthaḥ /
locane--taraṅgā ityādi /
evaṃ kṣubhitavihāgaśreṇireva raśanā yasyā iti bodhyam /
aparādhā iti /
mameti śeṣaḥ /
māninīti /
kopavatītyarthaḥ /
asahiṣṇuriti /
asahiṣṇutvādivetyarthaḥ /
tanvīti /
asmātpūrvamiyamiti vartate /
'iyaṃ, latā /
'caṇḍī' ātikopanā /
ata eva pādapatitaṃ māmavadhūya tiraskṛtya sthitā /
ata eva jātānutāpā /
'sā' urvaśī iva lakṣyate /
etadaṅgamutprekṣātrayaṃ tanvītyādinocyate /
tanvītyubhayasādhāraṇam /
iyaṃ latā /
meghajālairārdrāḥ pallavā yasyāṃ tasya bhāvaḥ tattā, tayā hetunā aśrubhiḥ dhautaḥ adharo yasyāḥ sā iva /
svakālavirahādviśrāntapuṣpodgamā iyamābharaṇaiḥ śūnyeva /
nāyikāyā ābharaṇatyāgamupapādayati---viyogeti /
viyogakārśyādanutāpāṭaccetyarthaḥ /
cintā maunamivāśritā madhukṛtāṃ śabdairvinā lakṣyate caṇḍī māmavadhūya pādapatitaṃ jātānutāpeva sa //
yathā vā---- teṣāṃ gopavadhūvilāsasuhṛdāṃ rādhārahaḥsākṣiṇāṃ kṣemaṃ bhadra kalindaśailatanayātīre latāveśmanām /
vicchinne smaratalpakalpanamṛducchedopayoge 'dhunā te jāne jaraṭhībhavanti vigalannīlatviṣaḥ pallavāḥ //
locanam upāyacintanārthaṃ mauvaṃ, kimiti pādapatitamapi dayitamavadhūtavatyahamiti ca cintayā maunam /
caṇḍī kopanā /
etau ślokau nadīlatāvarṇanaparau tātparyeṇa purūravasa unmādākrāntasyoktirūpau /
teṣāmiti /
he bhadra ! teṣamiti ye mamaiva hṛdaye sthitāsteṣām /
gopavadhūnāṃ gopīnāṃ ye vilāsasuhṛdo narmasacivāsteṣām /
pracchannānurāgiṇīnāṃ hi nānyo narmasuhṛdbhavati /
rādhāyāśca sātiśayaṃ premasthānamityāha---rādhāsbhogānāṃ ye sākṣāddraṣṭāraḥ, kalindaśailatanayā yamunā tasyāstīre latāgṛhāṇāṃ kṣemaṃ kuśalamiti kākvā praśnaḥ /
evaṃ taṃ pṛṣṭvā gopadarśanaprabuddhasaṃskāra ālambanoddīpanavibhāvasmaramātprabuddharatibhāvamātmagatamautsukyagarbhaṃmāha dvārakāgato bhagavān kṛṣṇaḥ---smaratalpasya madanaśayyāyāḥ kalpanārthaṃ mṛdu sukumāraṃ kṛtvā yaśchedastroṭanaṃ sa evopayogaḥ sāphalyam /

atha ca smaratalpe yatkalpanaṃ klṝptiḥ sa eva mṛduḥ sukumāra utkṛṣṭaśchedopayogastroṭanaphalaṃ tasminvicchinne /
mayyanāsīne kā smaratalpakalpaneti /
bhāvaḥ /
ata eva parasparānurāganiścayagarbhamevāha---te jāna iti /
vākyārthasyātra karmatvam /
adhunā bālapriyā 'madhukṛtāṃ' mṛṅganāṃ 'śabdairvinā' śabdānāmabhāvena /
iyaṃ cintā maunamāśriteveti /
atra nāyikāyā maunaṃ dvedhā vyācaṣṭe---upāyetyādi /
upāyassaṅgamopāyaḥ /
teṣāmiti /
teṣāmityanubhūtāthakamityāha----ya ityādi /
gopeti gopadarśanena prabuddhā udbuddhāḥ saṃskārāḥ latāveśmādyanubhavajanitāḥ saṃskārā yasya saḥ /
prabuddyetyāditrayamāhetikriyāviśeṣaṇam /
'prabuddharatibhāva' it ca pāṭhaḥ /
ratibhāvaḥ gopīviṣayakaḥ /
kalpanārthamiti /
nirmāṇārthamityarthaḥ /
mṛdukṛtveti /
mṛdutvāddhetorityarthaḥ /
arthāntaraṃ cāha---atha ceti /
smaratatpa iti /
uttarīyādikṛta iti bhāvaḥ /
kḷptiriti /
vikiraṇamityarthaḥ /
sukumāra ityasyaiva vivaraṇam---utkṛṣṭa iti /
vicchinnatvamupapādayati----mayīti /
ata eva kathitopayogavicchedādeva /
paraspareti /
svasya gopīnāṃ ca yaḥ ityevamādau viṣaye 'cetanānāṃ vākyārthībhāve 'pi cetanavastuvṛttāntayojanāstyeva /
atha yatra cetanavastuvṛttāntayojanāsti tatra rasādiralaṅkāraḥ /
tadevaṃ satyupamādayo nirviṣayāḥ praviralaviṣayā vā syuḥ /
yasmānnāstyevāsāvacetanavastuttānto yatra cetanavastuvṛttāntayojanānāstyantato vibhāvatvena /
locanam jaraṭhībhavantīti /
mayi tu sannihite 'navaratakathitopayogānneme jarājīrṇatākhilīkāraṃ kadācidavāpnuvantīti bhāvaḥ /
vigalantī nīlā tviḍyeṣāmityanena katipayakālaproṣitasyāpyautsukyanirbharatvaṃ dhvanitam /
evamātmagateyamuktiryadi vā gopaṃ pratyeva saṃpradhāraṇoktiḥ /
bahubhirudāharaṇermahato bhūyasaḥ prabandhasyeti yaduktaṃ tatsūcitam /
athetyādi /
nīrasatvamatra mā bhūdityabhiprāyeṇeti śeṣaḥ /
nanu yatra cetanavṛttasya sarvathā nānupraveśaḥ sa upamāderviṣayo bhaviṣyatītyāśaṅkyāha--yasmādityādi /

antata iti /
stambhapulalakādyacetanamapi varṇyamānamanubhāvatvāccetanamākṣipatyeva tāvat, kimatrocyate /
atijaḍo 'pi candrodyānaprabhṛtiḥ svaviśrānto 'pi varṇyamāno 'vaśyaṃ cittavṛttivibhāvatāṃ tyaktvā bālapriyā parasparālambano 'nurāgaḥ tanniścayagarbhamevetyarthaḥ /
tanniścayābhāve vakṣyamāṇamanupaṃpannaṃ bhavet gopīnāṃ puruṣāntararamaṇe tadupayogasambhavāditi /
bhāvaḥ /
te ityasya latāveśmasambandhina ityarthaḥ /
jaraṭhībhavanti jīrṇībhavantītyanena gamyamāha---mayītyādi /
anavarateti /
anavarato yaḥ kathitopayogaḥ pūrvoktopayogaḥ tasya yogāt /
nema iti /
ime pallavāḥ /
jareti /
jarājīrmatayā yaḥ khilīkāraḥ vaivarṇyadirūpastam /
vigaladiti śatṛpratyayena gamyamāha---katipayeti /
proṣitasyeti /
bhagavata iti śeṣaḥ /
autsukyeti /
autsukyamutkaṇṭhā didṛkṣā vā /
udāharamatrayapradarśanaphalamāha---bahubhirityādi /
bahubhiḥ tribhiḥ /
udāharaṇaiḥ tatsūcitamiti sambandhaḥ /
mahata iti vṛttisthasyānuvādaḥ /
tasya vyākhyānam---bhūyasa iti /
vṛttāvathetyasya yadītyarthaḥ /
tatra rasādiralaṅkāro yadīti yojanā /
atrābhiprāyaṃ pūraṇena darśayati---nīrasatvamiti /
yasmādityādigranthamavatārayati---nanviti /
'yatrāntato vibhāvatvena cetanavastuvṛttāntayojanā nāsti asāvacetanavastuvṛttānto nāstī'ti vṛttānvayaḥ /
antato vibāvatvena yojaneti vṛttābuktaṃ, tadabhiprāyamāha---stambhetyādi /
varṇyamānamacetanamapi stambhapulakādīti yojanā /
cetanamākṣipatyeva cittavṛttiviśeṣagamakatvena cetanagamakaṃ bhavatyeva /
tāvaditi sampratipattau /
kimatrocyata iti /
anubhāvasya bhāvagamakatāyāḥ prasiddhatvādatra na kiñjidvaktavyamityarthaḥ /
vibhāvatvena yojanāṃ vivṛṇoti----atijaḍa ityādi /
'varṇyamānaḥ svaviśrānto 'pi candrodyānaprabhṛtiri'ti sambandhaḥ /
svaviśrāntaḥ vācyārthabodhena svasmin paryavasitaḥ /
citeti /
cittavṛttiviśeṣasya tasmādaṅgatvena ca rasādīnāmalaṅkāratā /
yaḥ punaraṅgī raso bhāvo vā sarvākāramalaṅkāryaḥ sa dhvanerātmeti /

kiñci---
tam artham avalambante ye 'ṅginaṃ te guṇāḥ smṛtāḥ /
aṅgāśritās tv alaṅkārā mantavyāḥ kaṭakādivat
tamarthamavalambante ye 'ṅginaṃ te guṇāḥ smṛtāḥ /
aṅgāśritāstvalaṅkārā mantavyāḥ kaṭakādivat // 6 //
yetamarthaṃ rasādilakṣaṇamaṅginaṃ santamavalambante te gumāḥ śauryādivat /
vācyavācakalakṣaṇānyaṅgāni ye punastadāśritāste 'laṅkārā mantavyāḥ kaṭakādivat /
locanam kāvye 'nākhyeya eva syāt; śāstretihāsayorapi vā /
evaṃ paramataṃ dūṣayitvā svamatameva pratyāmnāyenopasaṃharati--tasmāditi /
yataḥ parokto viṣayavibhāgo na yukta ityarthaḥ /
bhāvo veti vāgrahaṇāttadābhāsatatpraśamādayaḥ /
sarvākāramiti kriyāviśeṣaṇam /
tena sarvaprakāramityarthaḥ /
alaṅkārya iti /
ata eva nālaṅkāra iti bhāvaḥ // 5 //
alaṅkāryavyatiriktaścālaṅkāro 'bhyupagantavyaḥ, loke tathā siddhatvāt, yathā guṇivyatirikto guṇaḥ /
guṇālaṅkāravyavahāraśca guṇinyalaṅkārye ca sati yuktaḥ /
sa cārasmatpakṣa evopapanna ityabhiprāyadvayenāha---kiñcetyādi /
na kevalametāvadyuktijātaṃ rasasyāṅgitve, yāvadanyadapīti samuccayārthaḥ /
kārikāpyabhiprāyadvayenaiva yojyā /
kevalaṃ prathamābhiprāye prathamaṃ kārikārdhaṃ dṛṣṭāntābhiprāyeṇa vyākhyeyam /
evaṃ vṛttigrantho 'pi yojyaḥ // 6 //
bālapriyā uddīpanavibhāvatāmityarthaḥ /
śāstreti /
anākhyeya ityanuṣajyate /
na hi tadasti vastu yanna kiñjiccittavṛttiviśeṣamudbodhayatīti bhāvaḥ /
pratyāmnāyena uktasyaiva punaḥ kathanena /
āmnāyapadena vedavadasya prāmāṇyaṃ dyotyate /
vāgrahaṇāditi /
gṛhyanta iti śeṣaḥ /
alaṅkārya ityaktyā gamyāmāha---ata eveti // 5 //
'kiñce'tyādigranthamavatārayati----alaṅkāryetyādi /
abhiprāyāntaraṃ cāha---guṇeti /
sa ceti /
guṇālaṅkāravyavahāraścetyarthaḥ /
kiñcetyasyārthamāha---netyādi /
yuktijātaṃ yuktisamūhaḥ /
abhiprāyadvayeneti /
ukteneti bhāvaḥ /
yojanāṃ darśayati---kevalamityādi /

prathamābhiprāyaiti /
alaṅkāryavyatiriktaścālaṅkāro 'bhyupagantavya ityabhiprāya ityarthaḥ /
prathamaṃ kārikārdhamiti /
tamarthamityādyardhamityarthaḥ /
dṛṣṭānteti /
yatā guṇivyatirikto guṇa iti dṛṣṭāntetyarthaḥ /
dvitīyābhiprāyastu pūrvottarārdhābhyāṃ gamya iti bhāvaḥ /
vṛttau tamarthamityasya vivaṇaṃ---'rasādilakṣaṇam' iti /
'aṅginaṃ santa'miti tadviśeṣaṇamaṅgībhūtamityarthaḥ /
śauryādivaditi dṛṣṭānto gamyaḥ /
'tadāśritā' iti /
aṅgāśritā ityarthaḥ // 6 //
tathā ca---
śṛṅgāra eva madhuraḥ paraḥ prahlādano rasaḥ /
tan-mayaṃ kāvyam āśritya mādhuryaṃ pratitiṣṭhati
śṛṅgāra eva madhuraḥ paraḥ prahlādano rasaḥ /
tanmayaṃ kāvyamāśritya mādhuryaṃ pratitiṣṭhati // 7 //
locanam nanuśabdārthayormādhuryādayo guṇāḥ, tatkathamuktaṃ rasādikamaṅginaṃ guṇā āśritā ityāśaṅkyāha--tatā cetyadi /
tena vakṣyamāṇena buddhitthena parihāraprakāreṇopapadyate caitadityarthaḥ /
śṛṅgāra eveti /
madhura ityatra hetumāha--paraḥ prahlādana iti /
ratau hi samastadevatiryaṅnarādijātiṣvavicchinnaiva vāsanāsta iti na kaścittatra tādṛgyo na hṛdayasaṃvādamayaḥ, yaterapi hi taccamatkāro 'styeva /
ata eva madhura ityuktam /
madhuro hi śarkarādiraso vivekino 'vivekināṃ v svasthasyāturasya vā jhaṭiti rasanānipatitastāvadabhilaṣaṇīya eva bhavati /
tanmayamiti /
sa śṛṅgāra ātmatvena prakṛto yatra vyaṅgyatayā /
kāvyamiti /
śabdārthāvityarthaḥ /
pratitiṣṭhatīti /
pratiṣṭhāṃ gacchatīti yāvat /
bālapriyā 'tathāce'tyādigranthamavatārayati----nanvityādi /
śabdārthayorityādi /
tathaiva prācīnairuktatvāditi bhāvaḥ /
tathācetyetatprakṛtānuguṇyena vyācaṣṭe---tenetyādi /
kārikāṃ vyācaṣṭe---madhura ityādi /
madhuraḥ mādhuryākhyaguṇaviśiṣṭaḥ /
hetumiti /
jñāpakamityarthaḥ /
paraprahlādanatvamupapādayati---ratāvityādi /
ratau jāyamānāyāmiti śeṣaḥ /

vāsaneti /
saṃskārāparaparyāyā sūkṣmāvasthetyarthaḥ /
itīti hetau /
netyādi /
tatra ratau /
hṛdayasaṃvādamayaḥ prācuryeṇa hṛdayasaṃvādaśālī /
yastatra hṛdayasaṃvādamayo na tādṛkkaścinnetyanvayaḥ /
sarveṣāṃ ratau hṛdayasaṃvādo bhavatītyarthaḥ /
taccamatkāra iti /
ratau hṛdayasaṃvāda ityarthaḥ /
avatārikoktaṃ yojayati--ata ityādi /
uktaṃ dṛṣṭāntena viśadayati---madhuro hītyādi /
kārikāyāṃ madhura ityādinā ayamartho 'pi dṛṣṭāntavidhayā vivakṣita iti bhāvaḥ /
vivekino 'vivekino veti /
sarvasyaivetyarthaḥ /
abhilaṣaṇīya eveti /
prahlādana eveti bhāvaḥ /
tanmayamityatra "tatprakṛtavacane mayaḍi"ti sūtreṇa mayaḍiti vyācaṣṭe--sa ityādi /
ātmatvenetyasyopapādakaṃ---vyaṅgyatayeti /
locanam etaduktaṃ bhavati--vastuto mādhuryaṃ nāma śṛṅgārāde rasasyaiva guṇaḥ /
tanmadhurarasābhivyañjakayoḥ bālapriyā kārikābhāvārthamāha---etaduktamityādi /
śṛṅgārāderityādipadena karuṇasya saṅgrahaḥ /
taditi /
mādhuryamityarthaḥ /
upacaritaṃ sākṣātsambandhenāropitam /
phalitamāha---madhuretyādi /
śṛṅgāra eva rasāntarāpekṣayā madhuraḥ prahlādahetutvāt /
tatprakāśanaparaśabdārthatayā kāvyasya sa mādhuryalakṣaṇo guṇāḥ /
śravyatvaṃ punarojaso 'pi sādhāraṇamiti /
śṛṅgāre vipralambhākhye karuṇe ca prakarṣavat /
mādhuryam ārdratāṃ yāti yatas tatrādhikaṃ manaḥ
śṛṅgāre vipralambhākhye karuṇe ca prakarṣavat /
mādhuryamārdratāṃ yāti yatastatrādhikaṃ manaḥ // 8 //
locanam vyañjakayoḥ śabdārthayorupacaritaṃ madhuraśṛṅgārarasābhivyaktisamarthatā śabdārthayormādhuryamiti hi lakṣaṇam /
tasmādyuktamuktaṃ 'tamartham' ityādi /
kārikārthaṃ vṛttyāha--śṛṅgāra iti /
nanu 'śravyaṃ nātisamastārthaśabdaṃ madhuramiṣyate'iti mādhuryasya lakṣaṇam /
netyāha--śravyatvamiti /
sarvaṃ lakṣaṇamupalakṣitam /
ojaso 'pīti /

'yo yaḥ śastraṃ' ityatra hi śravyatvamasamastatvaṃ cāstyeveti bhāvaḥ // 7 //
sambhoga śṛṅgārānmadurataro vipralambhaḥ, tato 'pi madhuratamaḥ karuma iti tadabhivyañjanakauśalaṃ śabdārthayorbhadhurataratvaṃ madhuratamatvaṃ cetyabhiprāyeṇāha--śṛṅgāra ityādi /
karuṇeceti caśabdaḥ kramamāha /
prakarṣavaditi /
uttarottaraṃ taratamayogeneti bhāvaḥ /
ārdratāmiti /
sahṛdayasya cetaḥ svābhāvikamanāviṣṭatvātmakaṃ kāṭhinyaṃ krodhādidoptarūpatvaṃ bālapriyā śṛṅgāreti /
śṛṅgārādītyarthaḥ /
lakṣaṇamiti /
svarūpamityarthaḥ /
anena 'tatprakāśane'tyādi vṛtyartho darśitaḥ /
vṛttau 'rasāntarāpekṣayā prahlādahetutvādi'ti sambandhaḥ /
locane--nanvityādi /
nātisamastārthaśabdaṃ madhuramiti /
kāvyamiti śeṣaḥ /
itīti /
iti bhāmahoktamityarthaḥ /
lakṣaṇamiti /
śravyatvādighaṭitalakṣaṇamityarthaḥ /
etadantaḥ śaṅkāgranthaḥ /
netyāheti /
uktamativyāptyā lakṣaṇaṃ na bhavatītyāhetyarthaḥ /
sarvamiti /
śravyamityādinoktaṃ sarvamityarthaḥ /
ojasa iti /
ojasvinaḥ kāvyasyetyarthaḥ /
tadudāhṛtyātivyāptiṃ darśayati--yo ya ityādi /
padyamidaṃ vṛttāvudāhariṣyate //7//
avatārayati--sambhogetyādi /
itīti hetau /
tadabhītyādi /
tatpadena madhuratarasya madhuratamasya ca rasasya parāmarśaḥ /
kramamāheti /
tathā ca kramema prakarṣavadityarthaḥ /
tamevāha---uttarottaramiti /
ārdratāmetītyetadvyācaṣṭe---sahṛdayasyetyādi /
'cetastyajatī'ti sambandhaḥ /
svābhāvikaṃ kāṭhinyamiti /
yathoktaṃ bhaktirasāyane---"cittadravyaṃ tu kaṭhinaṃ svabhāvādi'ti /
krodhādīti /

krodhādyāhitaṃ dīptatvamityarthaḥ /
vipralambhaśṛṅgārakarumayostu māduryameva prakarṣavat /
sahṛdayahṛdayāvarjanātiśayanimittvāditi /
raudrādayo rasā dīptyā lakṣyante kāvya-vartinaḥ /
tad-vyakti-hetū śabdārthāv āśrityaujo vyavasthitam
raudrādayo rasā dīptyā lakṣyante kāvyavartinaḥ /
tadvyaktihetū śabdārthāvāśrityojo vyavasthitam // 9 //
raudrādayo hi rasāḥ parāṃ dīptimujjavalatāṃ janayantīti lakṣaṇayā ta locanam vismayahāsādirāgitvaṃ ca tyajatītyarthaḥ /
adhikamiti /
krameṇetyāśayaḥ tena karuṇe 'pi sarvathaiva cittaṃ dravatītyuktaṃ bhavati /
nanu karuṇe 'pi yadi madhurimāsti, tarhi pūrvakārikāyāṃ śṛṅgāra evetyevakāraḥ kimarthaḥ /
ucyate---
nānena rasāntaraṃ vyavacchidyate; api tvātmabhūtasya rasasyaiva paramārthato guṇā mādhuryādayaḥ, upacāreṇa tu śabdārthayorityevakāreṇa dyotyate /
vṛttyārthamāha---vipralambheti // 8 //
raudretyāgadi /
ādiśabdaḥ prakāre /
tena vīrādbhutayorapi grahaṇam /
dīptiḥ pratipatturhṛdaye vikāsavistāraprajvalanasvabhāvā /
sā ca mukhyatayā ojaśśabdavācyā /
bālapriyā vismayeti /
rāgitvaṃ rūṣitatvaṃ vismayahāsādyāhitaṃ vikṣepamityarthaḥ /
tyajatīti /
tathā cārdratā nā cittasya śṛṅgārādicarvaṇājanyaḥ kāṭhinyādiparityāgaḥ, tena drutyākhyo vṛttiviśeṣo veti bhāvaḥ /
spaṣṭamidaṃ kāvyapradīpodyote /
krameṇeti /
ārdratāyāḥ krameṇādhikyamiti bhāvaḥ /
sarvathaiva atyadhikameva /
kimartha iti /
kiṃśabdaḥ praśne /
kaḥ artho yasya saḥ /
anyayogavyavacchedarūpārthasya bādhāditi bhāvaḥ /
prativakti---ucyata ityādi /
evakāraśśabdatadarthavyavacchedapara iti bhāvaḥ /
vṛttau 'prakarṣavadeve'ti yojanā // 8 //
prakāra iti /
sādṛśya ityarthaḥ, na tu prāthamye /
raudrānantaraṃ virādereva pāṭha ityatrāniyamāditi bhāvaḥ /
vīrādbhutayoriti /
yadyatrādipadenādbhutaṃ gṛhyate, tadā tasya dīptijanakatvena 'krodhādidīptarūpatvaṃ vismayahāsādī'ti pūrvagranthe krodhādītyādipadena vismayasya grāhyatvātpunarvismayetyuktirasaṅgatā syādato 'tra vīrabībhatsayoriti pāṭhena bhāvyam /
uttataratra " hāsyabhayānakabībhatsaśānteṣvi"tyatra "bībhatse 'pyevami"tyatra ca bībhatsapadasthāne adbhatapadaṃ ca paṭhanīyaṃ, tathā sati kāvyaprakāśādisaṃvādo 'pi bhavati /

tatra śānte mādhuryamātrakathanaṃ matāntarābhiprāyeṇa yojyamiti pratibhāti /
vikāseti /
vikāsarūpo yo vistāraḥ tadrūpaṃ yatprajvalanaṃ tatsvabhāva tatsvarūpā dīptirnāma tathāvidhā eva dīptirityucyate /
tatprakāśanaparaḥ śabdo dīrghasamāsaracanālaṅkṛtaṃ vākyam /
locanam tadāsvādamayā raudrādyāḥ, tayā dīptyā āsvādaviśeṣātmikayā kāryarūpayā lakṣyante rasāntarātpṛthaktayā /
tena kāraṇe kāryopacārādraudrādirevaujaḥśabdavācyaḥ /
tato lakṣitalakṣaṇayā tatprakāśanaparaḥ śabdo dīrghasamāsaracanavākyarūpo 'pi dīptirityucyate /
yathā bālapriyā kāciccittavṛttirityarthaḥ /
sā cetyādi /
"ojo dīptā" vityamaraḥ /
tadāsvādamayā iti /
dīptirūpacittavṛttijanakā ityarthaḥ /
āsvādaviśeṣātmikayeti /
cittavṛttiviśeṣarūpayetyarthaḥ /
kāryarūpayeti /
raudrādirasacarvaṇājanyayetyarthaḥ /
lakṣyanta iti /
jñāyanta ityarthaḥ /
pūrayati---raseti /
pṛthaktayā bhinnatvena /
'kāraṇe kāryopacārādeva raudrādirojaḥśabdavācya' iti yojanā /
evakāro 'rpyarthako vā /
ojasvikāvyamityādivyavahārasthamojaḥpadaṃ lakṣaṇayā raudrādyarthakamityarthaḥ /
anena raudrādaya ityādivṛttigrantho vivṛtaḥ /
vṛttau 'laśaṇayaive'ti yojanā /
dīptirityucyanta ityatra dīptiśabda ojaḥpadopalakṣakaḥ /
tatprakāśaneti /
raudrādiprakāśanetyarthaḥ kārikottarārdhavyākhyārūpametadādivṛttigranthaṃ vivṛṇoti--tata ityādi /
lakṣaṇāyā dīptirityujyata iti padānāmanuṣaṅgaṃ manasikṛtyāha--lakṣitalakṣiṇayetyādi /
lakṣitenārthena lakṣaṇā lakṣita lakṣaṇeti kecit /
śakyārthasya paramparāsambandho lakṣitalakṣaṇetyapare /
tatprakāśanaparaḥ śabda ityasyaiva viviraṇaṃ dīrghetyādīti sphuṭīkartumāha--dīrgheti /
dīptirityucyata iti yathā---- cañcadbhujabhramitacaṇḍagadābhidhāta-- sañcūrṇitoruyugalasya suyodhanasya /
styānāvabaddhadhanaśoṇitaśomapāṇi-- ruttaṃsayiṣyati kacāṃstava devi bhīmaḥ //
locanam 'cañcadi'tyādi /
tatprakāśanaparaścārthaḥ prasannairgamakairvācakairabhidhīyamānaḥ samāsānapekṣyapi dīptirityucyate /
yathā-'yo yaḥ' ityādi /
cañcaditi /
cañcadbhyāṃ vegādāvartamānābhyāṃ bhujābhyāṃ bhramitā yeyaṃ caṇḍā dāruṇā gadā tayā yo 'bhitaḥ sarvata ūrvorghātastena samyak cūrṇitaṃ punaranutthānopahataṃ kṛtamūruyugalaṃ yugapadevorudvayaṃ yasya taṃ suyodhanamanādṛtyaiva styānenāśyānatayā na tu kālāntaraśuṣkatayāvabaddhaṃ hastābhyāmavigaladrūpamatyantamābhyantaratayā ghanaṃ na tu rasamātrasvabhāvaṃ yaccheṇitaṃ rudhiraṃ tena śoṇau lohitau pāṇī yasya saḥ /
ata eva sa bhīmaḥ kātaratrāsadāyī /

taveti /
yasyāstattadapamānajātaṃ kṛtaṃ devyanucitamapi tasyāstava kacānuttaṃsayiṣyatyuttaṃsavataḥ kariṣyati, veṇītvamapaharan karavicyutaśoṇitaśakalairlohitakusumāpīḍeneva yojayiṣyatītyutprekṣā /
devītyanena kulakalatrakhilīkārasmaramakāriṇā krodhasyaivoddīpanavibhāvatvaṃ kṛtamiti nātra śṛṅgāraśaṅkā kartavyā /
suyodhanasya cānādaraṇaṃ dvitīyagadāghātadānādyanudyamaḥ /
saca sañcūrṇitorutvādeva /
styānagrahaṇena draupadīmanyuprakṣālane tvarā sūcitā /
samāsena ca santatavegavahanasvabhāvāt bālapriyā dīptipadamojaḥpadopalakṣakam /
'prasannai'rityasya vyākhyānam--gamakairiti /
jhaṭityarthabodhakairityarthaḥ /
suyodhanasyeti "ṣaṣṭhī cānādara" ityanena ṣaṣṭhītyāha---suyodhanamanādṛtyeti /
styānenetyasya vivaraṇam---āśyānatayeti /
ghanībhāvenetyarthaḥ /
na tvityādi /
kālāntaraśuṣkatayāpyavabaddhaṃ bhavati tathā netyarthaḥ /
avabaddhamityasya vyākhyānam---hastābhyāmityādi /
atyantamityādi /
atyantābhyantaratvamatra ghanatvamityarthaḥ /
kātareti /
kātaro bhīruḥ /
devyanucitamapyavamānajātamityanvayaḥ /
devyāḥ kṛtābhiṣekāyā anucitaṃ devyanucitam /
uttaṃsavata iti /
uttaṃsaḥ śekharaḥ /
kareti /
karādvicyutaiḥ galitaiḥ śoṇitaśakalaiḥ raktaśakalaiḥ /
lohitakusumeti /
raktapuṣpetyarthaḥ /
utprekṣeti sūcitetyasyāpakarṣaḥ /
kuleti /
khilīkāro 'pakāro suyodhanapreritaduśśāsanakartṛkakeśākarṣaṇādiḥ /
tvareti /
bhīmasenatvaretyarthaḥ /
sūciteti /
styānāvasthāyāmeva uttaṃsīkaraṇodyamāditi bhāvaḥ /
atra samāsa ojovyañjaka iti darśayati---samāsenetyādi /
samāsena cañjadityādinā /
santatavegetyādi /
samāsasya tatprakāśanaparaścārtho 'napekṣitadīrghasamāsaracanaḥ prasannavācakābhidheyaḥ /
yathā---- yo yaḥ śastraṃ bibhirti svabhujagurumadaḥ pāṇḍavīnāṃ camunāṃ yo yaḥ pāñcālagotre śiśuradhikavayā garbhaśayyāṃ gato vā /
yo yastatkarmasākṣī carati mayi raṇe yaśca yaśca pratīpaḥ krodhāndhastasya tasya svayamapi jagatāmantakasyāntako 'ham //

ityādau dvayorojastvam /
locanam tāvatyeva madhye viśrāntimalabhamānā cūrṇitorudvayasuyodhanānādaraṇaparyantā pratītirektvenaiva /
bhavatītyauddhatyasya paraṃ paripoṣikā /
anye tusuyodhanasya sambandhi yatstyānā vabaddhaṃ ghanaṃ śoṇitaṃ tena śoṇapāṇiriti vyācakṣte /
ya iti /
svabhujayorgururbhado yasya camunāṃ madhye 'rjunādirityarthaḥ /
pāñcālarājaputrema dhṛṣṭadyumnena droṇasya vyāpādanāttatkulaṃ pratyadhikaḥ krodhāveśo 'śvatthāmnaḥ /
tatkarmasākṣīti kaṇaprabhṛtiḥ /
rame saṅkagrāme yaḥ pratīpaṃ pratikūlaṃ kṛtvāste sa evaṃ vidho yadi sakalajagadantako bhavati tasyāpyahamantakaḥ kimutānyasya manuṣyasya devasya bālapriyā drutaṃ sasaṃhitamuccaritatvenāvicchinnavegaśālitvādityarthaḥ /
tāvatyeveti /
pratītiviśeṣaṇaṃ vegavatyevetyarthaḥ /
cūrṇitetyādi /
gadābhramamaprabhṛti tadanādaraṇaparyantārthaviṣiyiketyarthaḥ /
pratītiriti /
sahṛdayapratītirityarthaḥ /
ekatve va bhavatīti /
ekaiva bhavatītyarthaḥ /
ekaghana iva bhātīti ca pāṭhaḥ auddhatyasyeti /
vaktṛgatadhīroddhatatvasyetyarthaḥ /
bhīmagatakrodhasyeti yāvat /
kecittu suyodhanasyeti śeṣe ṣaṣṭhī, śoṇitamityanenāsya sambandha ityāhuḥ tanmatamāha---anye tviti /
caratīti laḍantamiti kṛtvā vyācaṣṭe---ācaratīti /
karotītyarthaḥ /
tatsaptamyantaśatrantamiti kṛtvāha---yadveti /
tasyāpītyapiśabdārthamāha--kimutetyādi /
vṛttāvanapekṣitadīrghasamāsaracanaḥ prasannavācakābhidheyo 'rthaśca tatprakāśanapara
samarpakatvaṃ kāvyasya yat tu sarva-rasān prati /
sa prasādo guṇo jñeyaḥ sarva-sādhāraṇa-kriyaḥ
samarpakatvaṃ kāvyasya yattu sarvarasān prati /
sa prasādo guṇo jñeyaḥ sarvasādhāraṇakriyāḥ // 10 //
locanam vā /
atra pṛthagbhūtaireva kramādvimṛśyamānairarthaiḥ padātpadaṃ krodhaḥ parāṃ dhārāmāśrita ityasamastataiva dīptinibandhanam /
evaṃ mādhuryadīptī parasparapratidvandvitayā sthite śṛṅgārādiraudrādigate iti pradarśayatā tatsamāveśavaicitryaṃ hāsyabhayānakabībhatsaśānteṣu darśitam /
hāsyasya śṛṅgārāṅgatayā mādhuryaṃ prakṛṣṭaṃ vikāsadharmatayā caujo 'pi prakṛṣṭamiti sāmyaṃ dvayoḥ /
bhayānakasya magnacittavṛttisvabhāvatve 'pi vibhāvasya dīptatayā ojaḥ prakṛṣṭaṃ māghuryamalpam /
bībhatse 'pyevam /
śānte tu vibhāvavaicitryātkadācidojaḥ prakṛṣṭaṃ kadācinmādhuryamiti vibhāgaḥ //9//
samarpaktvaṃ samyagarpaktvaṃ hṛdayasaṃvādena pratipattṝn prati svātmāveśena vyāpārakatvaṃ jhaṭiti śuṣkakāṣṭhāgnidṛṣṭāntena /
akaluṣodakadṛṣṭantena ca tadakāluṣyaṃ prasannatvaṃ bālapriyā iti yojanā /
etadudāharaṇe yojayati---atretyādi /

pṛthagbhūtairiti /
bhinnabhinnapadabodhyairityarthaḥ /
kramāditi /
kramema krameṇetyarthaḥ, viramya viramyeti yāvat /
vimṛśyamānairarthairiti /
vaktrā tattatprakārema vicāryamāṇairarthairityarthaḥ /
krodha iti /
vaktṛgatakrodha ityarthaḥ /
dhārāmiti /
koṭimityarthaḥ /
dīptimiti pāṭhe prakāśamityarthaḥ /
āśrita iti /
sahṛdayānāṃ bhātīti śeṣaḥ /
asamastateti /
padānāṃ samāsābhāvo 'lpasamāsaścetyarthaḥ /
dīptinibandhanamiti /
ojovyañjakamityarthaḥ /
prasaṅgādāha---evamityādi /
mādhuryadīptī iti /
mādhuryaujasī ityarthaḥ /
paraspareti /
mithovirodhitayetyarthaḥ /
śṛṅgārādīti /
yathāsaṃkhyaṃ bodhyam /
tatsamāveśeti /
mādhuryaujasmamāveśetyarthaḥ /
uktamupapādayati---hāsyasyetyādi /
śṛṅgārāṅgatayeti /
śṛṅgāravibhāvādiprabhavatvasya vikāsadhramatayeti vīrādiprabhavatvasya ca upalakṣaṇam // 9 //
samarpakatvamityādi /
kāvyasya sarvarasān prati sarvarasānām /
samarpakatvaṃ tu yat pratipattṛhṛdaye sarvarasakarmakaṃ jhaṭiti yadarpaṇaṃ vyāpanarūpaṃ tatkartṛtvaṃ tu yaditi yāvat /
saḥ sarvasādhāraṇī kriyā vartanarūpā yasya saḥ /
prasādo guṇo jñeya' iti kārikārthaḥ /
etamarthaṃ vivṛṇoti---samarpakatvamityādi /
hṛdayasaṃvādenetyāveśe hetuḥ /
pratipattṝniti /
taddhṛdayānītyarthaḥ /
svātmeti /
svasvarūpetyarthaḥ /

sarvarasānāmityasyātrāpakarṣaḥ /
jhaṭiti vyāpakatvamiti sambandhaḥ /
atra dṛṣṭantamāha---śuṣketyādi /
yathā śuṣkakāṣṭhamagriḥ, yathā vā akaluṣaṃ svacchaṃ vastrādi udakaṃ jhaṭiti vyāpnoti tathetyarthaḥ /
tadakāluṣyamiti /
jhaṭiti svātmāveśena vyāpakatvarūpaṃ svacchatvamityarthaḥ /
prasādastu svacchatā śabdārthayoḥ /
sa ca sarvarasasādhāraṇo guṇaḥ sarvaracanāsādhāraṇaśca vyaṅgyārthāpekṣayaiva mukhyatayā vyavasthito mantavyaḥ /
locanam nāma sarvarasānāṃ guṇaḥ /
upacārāttu tathāvidhe vyaṅgye 'rthe yacchabdārthayoḥ samarpaktvaṃ tadapi prasādaḥ /
tameva vyācaṣṭe---prasādeti /
nanu rasagato gumastatkathaṃ śabdārthayoḥ svacchatetyāśaṅkyāha---sa ceti /
caśabdo 'vadhāraṇe /
sarvarasasādhāraṇa eva guṇaḥ /
sa eva ca guṇa evaṃvidhaḥ /
sarvāyeyaṃ racanā śabdagatā cārthagatā ca samastā cāsamastā ca tatra sādhāramaḥ /
mukhyatayeti /
arthasya tāvatsamarpaktvaṃ vyaṅgyaṃ pratyeva sambhavati nānyathā /
śabdasyāpi svavācyārpaktvaṃ nāma kiyadalaukikaṃ yena gumaḥ syāditi bhāvaḥ /
evaṃ mādhuryaujaḥprasādā eva trayo guṇā upapannā bhāmahābhiprāyeṇa /
te ca pratipattrāsvādamayā mukhyatayā tata āsvādye upacaritā rase tatastadvyañjakayoḥ śabdārthayoriti tātparyam // 10 //
bālaprayā nanvevaṃ prasādo guṇaḥ kāvyaniṣṭhatvena kathamukta ityata āha---upacārādityādi /
tathāvidhe rasarūpe /
vyaṅgye 'rtha iti /
tadviṣayakamityarthaḥ /
samarpakatvaṃ jhaṭityarpakatvam /
taditi /
jhaṭiti rasādivyaṅgyārpakatvamityarthaḥ apīti samuccaye /
guṇa iti /
prasāda ityarthaḥ /
kathamiti /
śabdarthayoḥ svacchatvaṃ kathaṃ prakādo bhavatītyarthaḥ /
saḥ sarvarasasādhāraṇa eva guṇaḥ, sa eva sarvarasasādhāraṇo guṇa iti dvedhāvadhāraṇamatretyāha---sarvetyādi /
atrādyainaivakāreṇa śabdārthasādhāraṇyasya, dvitīyena mādhuryaujasośca vyavacchedaḥ /
guṇa evaṃvidha iti /
sarvarasasādhāraṇo guṇa ityarthaḥ /
sarvaracanetyādikaṃ vyācaṣṭe---sarvetyādi /
vṛttau 'vyaṅgyārthe'tyādi /
sa ityanuṣaṅgaḥ /
etadupapādayati---arthasyetyādi /

arthasya vācyārthasya /
tāvadityādi /
vācyārthagataṃ vyaṅgyasamarpaktvaṃ nāma kiyadalaukikamiti bhāvaḥ /
bhāva iti /
śabdārthayostattadarpakatvaṃ na guṇaḥ, kintu rasasyaiva svātmāveśena jhaṭiti sahṛdayahṛdayavyāpakatvamato mukhyatayā rasaniṣṭha eva prasādākhyo guṇaḥ, upacārāttu saśabdārthayorapīti bhāvārthaḥ /
upasaṃharati---evamityadi /
bhāmaheti /
"mādhuryamabhivāñchanta" ityādibhāsahavacanānurodhenetyarthaḥ /
te cetyādi /
te mādhuryaujaḥprasādā guṇāḥ /
pratipattrāsvādamayā iti /
pratipatturye drutidīptiprasādātmakacittavṛttiviśeṣarūpāsvādāḥ mukhyatayā tatsvarūpā ityarthaḥ /
te ca cittasthā iti bhāvaḥ /
tata ityādi /
tattadāsvādāḥ tattadrasacarvaṇājanyā ityāsvādyetattadrase te upacaritā ityarthaḥ /
tata ityādi /
upacaritā ityasyānuṣaṅgaḥ /
śabdārthayostattadrasacarvaṇāprayojakatvāditi bhāvaḥ // 10 //
śruti-duṣṭādayo doṣā anityā ye ca darśitāḥ /
dhvany-ātmany eva śṛṅgāre te heyā ity udāhṛtāḥ
śrutiduṣṭādayo doṣā anityā ye ca darśitāḥ /
dhvanyātmanyena śṛṅgāre te heyā ityudāhṛtāḥ // 11 //
anityā doṣāśca ye śrutiduṣṭādayaḥ sūcitāste 'pi na vātye arthamātre, na ca vyaṅgye śṛṅgāvyatirekiṇi śṛṅgāre vā dhvaneranātmamūte /
kiṃ tarhi? dhvanyātmanyeva śṛṅgāre 'ṅgitayā vyaṅgye te heyā ityudāhṛtāḥ /
anyathā hi teṣāmanityadoṣataiva na syāt /
evamayamasaṃlakṣyakramadṛyoto dhvanerātmā pradarśitaḥ sāmānyena /
locanam evamasmatpakṣa eva guṇālaṅkāravyavahāro vibhāgenopapadyata iti pradarśya nityānityadoṣavibhāgo 'pyasmatpakṣa eva saṅgacchata iti darśayitumāha---śrutiduṣṭādaya ityādi /
vāntādayo 'sabhyasmṛtihetavaḥ /
śrutiduṣṭā arthaduṣṭā vākyārthabalādaślīlārthapratipattikāriṇaḥ /
yathā---'chandrānveṣī mihāṃstabdho ghātāyaivopasarpati' iti /
kalpanāduṣṭāstu dvayoḥ padayoḥ kalpanayā /
yathā 'kuru rucim' ityatra kramavyatyase /
śrutikaṣṭastu adhākṣīt akṣotsīt tṛṇeḍhi ityādi /
śṛṅgāra ityucitarasopalakṣaṇārtham /
vīraśāntādbhutādāvapi teṣāṃ varjanāt /
sūcitā iti /
na tveṣāṃ viṣayavibhāgapradarśanenānityatvaṃ bālapriyā "śrutiduṣṭārthaduṣṭe ca kalpanāduṣṭamityapi /
śrutikaṣṭaṃ tathaivāhurvācāṃ doṣaṃ caturvidham" //
ityādinā bhāmahoktan śṛtidudhṭādidoṣān sodāharaṇān darśayati---vāntādayāsabhyetyādi /
'śrutiduṣṭāḥ asabhyasmṛtihetavo vāntādaya' iti sambandhaḥ /

śrutiduṣṭāḥ śrutiduṣṭatvarūpadoṣavantaḥ /
evamuttaratrāpi bodhyam /
kāriṇa iti /
śabdā iti śeṣaḥ /
chidreti rājavarṇanam /
parasya chidrānveṣī /
stabdhaḥ acañcalaḥ /
ghātāya pareṣāṃ vināśanāya /
atra puruṣaśepharūpāślīlārthasya pratītirbhavati /
kalpanayeti /
bhavantīti śeṣaḥ /
kramavyatyāsa iti /
ruciṅkuru iti parivartana ityarthaḥ /
ciṅkurnāma yonyantarvartyaṅkuraḥ /
adhākṣīdityādi /
tiḍantam /
śṛṅgāra itīti /
dhvanyātmanyeva śṛṅgāra ityatratyaṃ, śṛṅgārapadamityarthaḥ /
bhāvaṃ vivṛṇoti---na tvityādi /
bhinnavṛttādidoṣebhyaḥ viviktaṃ vyatyastam anityatvam /
eṣāṃ śrutiduṣṭādīnām /
viṣayavibhāgapradarśanena viṣayavibhāgaṃ pradarśya, na tu pradarśitamiti
tasyāṅgānāṃ prabhedā ye prabhedāḥ svagatāś ca ye /
teṣāmānantyamanyonyasambandhaparikalpane
tasyāṅgānāṃ prabhedā ye prabhedāḥ svagatāśca ye /
teṣāmānantyamanyonyasambandhapirakalpane // 12 //
aṅgitā vyaṅgyo rasādirvivakṣitānyaparavācyasya dhvanereka ātmā ya uktastasyāṅganāṃ vācyavācakānupātināmalaṅkārāṇāṃ ye prabhedā niravadhayo ye ca svagatāstasyāṅgino 'rthasya rasabhāvatadābhāsatatpraśamalakṣaṇā vibhāvānubhāvavyabhicāripratipādanasahitā anantāḥ svāśrayāpekṣayā niḥ--- locanam bhinnavṛttādidoṣebhyo viviktaṃ pradarśitam /
nāpi guṇebhyo vyatiriktatvam /
bībhatsahāsyalaudrādau tveṣāmasmābhirupagamāt śṛṅgārādau ca varjanādanityatvaṃ ca doṣatvaṃ ca samarthitameveti /
bhāvaḥ // 12 //
aṅgānāmityalaṅkārāṇām /
svagatā iti /
ātmagatāḥ sambhogavipralambhādyā ātmīyagatā vibhāvādigatāsteṣāṃ loṣṭaprastāreṇāṅgāṅgibhāve kā gaṇaneti bhāvaḥ /
svāśrayaḥ strīpuṃsaprakṛtyaucityādiḥ /
parasparaṃ premṇā darśanamityupalakṣaṇaṃ sambhāṣaṇāderapi /
bālapriyā sambandhaḥ /
bhinnavṛttādidoṣā iva śrutiduṣṭādadoṣā api bhāmahādibhiruktāḥ, na tveṣāmanityatvamuktamityarthaḥ /
nāpi guṇebhyo vyatiriktatvamiti /
eṣamaguṇatvamapi noktamityarthaḥ /
samarthitameveti /

dhyanyātmanyevetyādigranthena sādhitamityarthaḥ /
vṛttau 'śṛṅgāre ve'tyādau 'na ce'tyasyānuṣaṅgaḥ /
'heyā ityudāhṛtā' ityasya 'te 'pi na vācye 'rthamātre' ityādivākyatrayeṇāpi sambandhaśca bodhyaḥ // 11 //
alaṅkārāṇāmiti /
alaṅkārāṇāṃ rasādyaṅgatvamevamupapāditaṃ kāvyapradīpodyote "ramaṇīyā apyarthāstucchaśabdenābhidhīyamānā na tathā camatkārāya ityanuprāsādayaḥ śabdadvārema rasādyupakārakāḥ, upamādayaśca rasādyabhivyañjakavibhāvādyarthotkarṣādhānadvāreṇa rasādyupaskārakā alaṅkārairāhitātiśayāścāsvādātiśayaṃ janayanti /
anubhūyate hi niralaṅkārātsālaṅkāre kaścanātiśayaḥ /
alaṅkārā hi vibhāvādyutkarṣayanto bahudhoddīpanāḥ kvacidanubhāvā api yathā nāyakādikṛtanāyikādivarṇana ityapyāhuri"ti /
'svagatā' ityatra svapadamātmaparamātmīyaparaṃ ceti vyācaṣṭe---ātmagatā ityādi /
ātmagatā ityasyaiva vivaraṇam----sambhogetyāda /
ātmīyagatā ityasya vibhāvādīti ca /
teṣāmiti /
bhedānāmityarthaḥ /
loṣṭaprastāreṇeti /
prastāro nāma vṛttaviśeṣasvarūpa jñāpakaḥ prakriyābhedaḥ /
"pāde sarvagurā"vityādinā vṛttaratnākare lakṣitaḥ, tadrītyā bhedānāṃ gaṇanamaśakyamityarthaḥ /
'svāśrayāpekṣaye'tyatra svāśrayapadaṃ vyācaṣṭe---strīti /
strīpuṃsarūpe ye prakṛtī tadaucityādītyarthaḥ /
parasparapremadarśanamityetadvyācaṣṭe---parasparamiti /
sīmāno viśeṣāsteṣāmanyonyasambandhandhaparikalpane kriyamāṇe kasyacidanyatamasyāpi rasasya prakārāḥ parisaṅkhyātuṃ na śakyante kimuta sarveṣām /
tathā hi śṛṅgārasyāṅginastāvadādyau dvau bhedau-sambhogo vipralambhaśca /
sambhogasya ca parasparapremadarśanasurataviharaṇādilakṣaṇāḥ prakārāḥ /
locanam surataṃ cātuḥṣaṣṭikamāliṅganādi /
viharaṇamudyānagamanam /
ādigrahaṇena jalakrīḍāpānakacandrodayakrīḍādī /
abhilāṣavipralambho dvayorapyanyonyajīvitasarbasvābhimānātmikāyāṃ ratāvutpannāyāmapi kutaściddhetoraprāptasamāgamatve mantavyaḥ /
yathā 'sukhayatīti kimucyata' ityaḥ prabhṛti vatsarājaratnāvalyoḥ, na tu pūrvaṃ ratnāvalyāḥ tadā hi bālapriyā 'vipralambhasyāpī'tyādigranthaṃ vivṛṇoti---abhilāṣavipralambha ityādi /
sukhayatīti kimucyata iti /
idaṃ ratnāvalīnāṭikāyāṃ vidūṣakaṃ prati vatsarājasya vacanam /
na tu pūrvaṃ ratnāvalyā iti /
ityata ityasyānuṣaṅgaḥ /
evadvacanātpūrvaṃ ratnāvalyā abhilāṣavipralambho naivetyarthaḥ /
etadvacanaśravaṇenaiva rājñaḥ svasminnanurāgasya ratnāvalyā niścayāditi bhāvaḥ /
etameva hetuṃ darśayannāha---udetyādi /
tadā pūrvakāle /
vipralambhasyāpyabhilāṣerṣyāvirahapravāsavipralambhādayaḥ /
teṣāṃ ca pratyekaṃ vibhāvānubhāvavyabhicāribhedaḥ /
teṣāṃ ci deśakālādyāśrayāvasthābheda iti svagatabhedāpekṣayaikasya tasyāparimeyatvam, kiṃ punaraṅgaprabhedakalpanāyām /
te hyaṅgaprabhedāḥ pratyekamaṅgiprabhedasambandhaparikalpane kriyamāṇe satyānantyamevopayānti /
locanam ratyabhāve kāmavasthāmātraṃ tart /
irṣyāvipralambhaḥ pramayakhaṇḍanādinā khaṇḍitayā saha /

virahavipralambhaḥ /
punaḥ khaṇḍitayā prasādyamānayāpi prasādamagṛhṇantyā tataḥ paścāttāpaparītatvena virahotkaṇṭhitayā saha mantavyaḥ /
pravāsavipralambhaḥ proṣitabhartṛkayā saheti vibhāgaḥ /
ādigrahamācchāpādikṛtaḥ vipralambha iva ca vipralambhaḥ /
vañcanāyāṃ hyabhilaṣito viṣayo na labhyate; evamatra /
teṣāṃ ceti /
ekatra sambhogādīnāmaparatra vibhāvādīnām /
āśrayo malayādiḥ mārutādīnāṃ vibhāvānāmiti yaducyate taddeśaśabdena gatārtham /
tasmādāśrayaḥ kāraṇam /
yathā mamaiva--- dayitayā grathitā sragiyaṃ mayā hṛdayadhāmani nityaniyojitā /
galati śuṣkatayāpi sudhārasaṃ virahadāharujāṃ parihārakam //
tasyeti śṛṅgārasya /
aṅgināṃ rasādīnāṃ prabhedastatsambandhakalpanetyarthaḥ /
bālapriyā ratyabhāva iti nimitte saptamī /
raterabhāvena hetunetyarthaḥ /
niścitaparasparādhiṣṭānā hi ratiḥ śṛṅgārasthāyī /
kāmāvasthāmātraṃ taditi /
ratnāvalīgatā ratiḥ abhilāṣarūpaivetyarthaḥ /
praṇayeti /
praṇayaḥ snehaḥ prārthanā vā /
khaṇḍitayeti /
khaṇḍitayā saheti sambandhaḥ /
prasādyamānayetyādi khaṇjitāviśeṣaṇam /
uktānāmabhilāṣādīnāṃ vañcanārthakavipralambhapadena vyavahāramupapāyati---vipralambha iveti /
vipralambhaśabdo gauma iti bhāvaḥ /
dvayoḥ sāmyamāha--vañcanāyāmityādi /
evamatreti /
tathā abhilāṣādāvityarthaḥ /
vṛttau 'teṣāṃ ca pratyekam' iti 'teṣāṃ ca deśe'tyubhayatra sthiteteṣāmiti pade krameṇa vivṛṇoti---ekatretyādi /
deśakālāśrayāvasthābheda ityatrāśrayapadasya keṣāñcidvyākhyānaṃ na yuktamityāha---āśraya ityādi /
tadityādi /
tathārthe sati paunaruktyaṃ syādityarthaḥ /
dayitayeti /
śuṣkatarāpīti ca pāṭhaḥ /
hṛdayatāpātiśayena śuṣkatvam /
sudhārasaṃ galati srāvayatītyatiśayoktiḥ /
atroddīpakatvena
diṅmātraṃ tūcyate yena vyutpannānāṃ sa-cetasām /
buddhir āsāditālokā sarvatraiva bhaviṣyati
diṅmātraṃ tūcyate yena vyutpannānāṃ sacetasām /

buddhirāsāditālokā sarvatraiva bhaviṣyati // 13 //
diṅmātrakathanena hi vyutpannānāṃ sahṛdayānāmekatrāpi rasabhede sahālaṅkārairaṅgāṅgibhāvaparijñānādāsāditālokā buddhiḥ sarvatraiva bhaviṣyati /
tatra-----
śṛṅgārasyāṅgino yatnād eka-rūpānubandhavān /
sarveṣv eva prabhedeṣu nānuprāsaḥ prakāśakaḥ
śṛṅgārasyāṅgino yatnādekarūpānubandhavān /
sarvoṣveva prabhedeṣu nānuprāsaḥ prakāśakaḥ // 14 //
aṅgino hi śṛṅgārasya ye uktaḥ /
prabhedāsteṣu sarveṣvekaprakārānubandhi tayā prabandhena pravṛtto 'nuprāso na vyañjakaḥ /
aṅgina ityanenāṅgabhūtasya śṛṅgārasyaikarūpānubandhanuprāsanibandhane kāmacāramāha /
dhvanyātmabhūte śṛṅgāre yamakādinibandhanam /
locanam yeneti /
diṅmātroktenetyarthaḥ /
sacetasāmiti /
mahākavitvaṃ sagṛdayatvaṃ ca prepsūnāmiti bhāvaḥ /
sarvatreti /
sarveṣu rasādiṣvāsādita āloko 'vagamaḥ samyagvyutpattiryayeti sambandhaḥ // 13 //
tatreti /
vaktavye diṅmātre satītyarthaḥ /
yatnāditi /
yatnataḥ kriyamāmatvāditi hetvartho 'bhipretaḥ /
ekarūpaṃ tvanubandhaṃ tyaktvā vicitro 'nuprāso nibadhyamāno na doṣāyetyekarūpagrahaṇam // 14 //
yamakādītyādiśabdaḥ prakāravācī /
duṣkaraṃ murajacakrabandhādi /
śabdabhaṅgana bālapriyā virahapīḍāhetubhūtāyā api srajo dayitāgrathanarūpakāraṇaviśeṣādvirahapīḍāparihārakasudhārasasrāvakatvamuktamiti kāraṇakṛto bhedaḥ // 12 //
kārikāṃ vyācaṣṭe---yenetyādi /
sacetasāmityanena prakṛte vivakṣitamāha---mahetyādi /
yenetyasya vivaramaṃ vṛttau---'diṅmātrakathanene'ti /
asyaiva vivaramamupapādakaṃ vā 'vyutpannānām' ityādi 'parijñānādi'tyāntam // 13 //
hetvartha iti /
yatnataḥ kriyamāṇatvamaprakāśakatve heturiti bhāvaḥ /
'ekarūpānuvandhavāni'tyatraikarūpagrahaṇasya phalamāha----eketyādi // 14 //
dhvanyātma-bhūte śṛṅgāre yamakādi-nibandhanam /
śaktāv api pramāditvaṃ vipralambhe viśeṣataḥ
śaktāvapi pramāditvaṃ vipralambhe viśeṣataḥ // 15 //
dhvanerātmabhūtaḥ śṛṅgārastātparyeṇa vācyavācakābhyāṃ prakāśyamānastasminyamakādīnāṃ yamakaprakārāṇāṃ nibandhanaṃ duṣkaraśabdabhaṅgaśleṣādīnāṃ śaktāvapi pramāditvam /
'pramāditvā'mityanenaitaddṛśyate---kākatālīyena kadācitkasyacidekasya yamakāderniṣpattāvapi bhūmnālaṅkārāntaravadrasāṅgatvena nibandho na kartavya iti /
'vipralambhe viśeṣata' ityanena vipralambhe saukumārthātiśayaḥ svyāpyate /
tasmindyotye yamakāderaṅgasya nibandho niyamānna kartavya iti /
atra yuktirabhidhīyate-----

rasākṣiptatayā yasya bandhaḥ śakya-kriyo bhavet /
apṛthag-yatna-nirvatyaḥ so 'laṅkāro dhvanau mataḥ
rasākṣiptatayā yasya bandhaḥ śakyakriyo bhavet /
apṛthagatnanirvatyaḥ so 'laṅkāro dhvanau mataḥ // 16 //
locanam śleṣa iti /
arthaśleṣo na doṣāya 'raktastvaṃ' ityādau; śabdabhaṅgo 'pi vilaṣṭa eva duṣṭaḥ, na tvaśokādau // 15//
yuktirit /
sarvavyāpakaṃ vastvityarthaḥ /
raseti /
rasasamavadhānena vibhāvādighaṭanāmeva bālapriyā vṛttau 'yamakādīnām' ityasya vyakhyānaṃ 'yamakaprakārāṇām' iti /
asyopapapattimāha--ādiśabda iti /
yamakaprakārāmāmityasyaiva vivaraṇam---'duṣkare'tyādi /
tadvyācaṣṭe--duṣkaramityādi /
śabdabhaṅgaśleṣetyukte phalamāha---arthaśleṣa iti /
abhaṅgaśleṣa ityarthaḥ /
abhaṅgaśleṣo 'rthaśleṣaśca prācāṃ mate eka eveti sphaṣṭaṃ kāvyapradīpādau /
raktastvamiti /
atra raktaśilīmukhādipade 'rthaśleṣaḥ /
na tvaśokādāviti /
aśīkādipade śabdabhaṅge na duṣṭa ityarthaḥ /
aśokapadaṃ rūḍhyā vṛkṣaviśeṣaṃ śabdabhaṅgena nāsti śoko yasyeti yogavyutpatyā śokarahitaṃ ca vaktīti bhāvaḥvṛttau---'śaktāvapi pramāditvam' iti /
" avyutpattikṛto doṣaḥ śaktyā saṃvriyate kave"riti vakṣyamāṇatvena doṣatirodhāyakaśaktau satyāmapi kaveḥ pramāditvajñāpakatvenākartavyatvātkadācitkasyacidekasya yamakāderniṣpattirna doṣāvaheti bhāvaḥ // 15 //
yathāśrutayuktipadārthasyātra bodhāttatpadaṃ vyācaṣṭe vyācaṣṭe----sarvetyādi /
'rase'ti 'dhvanāvi'ti ca sāmānyokteḥ tātparyaṃ darśayan kārikāṃ vyācaṣṭe---rasetyādi /
rasākṣiptatayetyāderarthato vivaraṇam---rasasamavadhānenetyādi /
tannāntarīyarīyakatayeti /
tatpadena vibhāvādidhaṭanā parāmṛśyate tanniṣpādakayatnaniṣpādyatvenetyarthaḥ /
yamiti /
niṣpattāvāścaryabhūto 'pi yasyālaṅkārasya rasākṣiptatayaiva bandhaḥ śakyakriyo locanam kurvaṃstunnāntarīyakatayā yamāsādayati sa evātrālaṅkāro rasamārge, nānyaḥ /
tenavīrādbhutādiraseṣvapi yamakādi kaveḥ pratipattuśca rasavighnākāryeva sarvatra /
gaḍaḍurikāpravāhopahatasahṛdayadhurādhirohaṇavihīnalokāvarjanābhipirāyeṇa tu mayā śṛṅgāre vipralambhe ca viśeṣata ityuktamiti bhāvaḥ /
tathā ca 'rase 'ṅgatvaṃ tasmādeṣāṃ na vidyate' iti sāmānyena vakṣyati /
niṣpattāviti /
pratibhānugrahātsvayameva sampattau niṣpādanānapekṣāyāmityartha /
āścaryabhūta iti /
kathameṣa nibaddha ityudbhutasthānam /
karakisalayanyastavadanā śvāsatāntādharā pravartamānabāṣpabharaniruddhakaṇṭī avicchinnaruditacañcatkucataṭā roṣamaparityajantī cāṭūktyā yāvatprasādyate tāvadīrṣyāvipralambhagatānubhāvacarvaṇāvahitacetasa eva vaktuḥ śleṣarūpakavyatirekādyā ayatnaniṣpannāścarvayiturapi rasacarvaṇāvidhnamādadhatīti /
bālapriyā yamalaṅkāramityarthaḥ /
'sa evātra rasamārge 'laṅkāra' iti sambandhaḥ /
dhvanāvityasya vivaraṇam--atra rasamārga iti /

alakṣyakrame rasasāmānya ityarthaḥ /
teneti /
dhvanāviti sāmānyanirdeśenetyarthaḥ /
vīretyādi /
tatkāvalyeṣvityarthaḥ /
'yamakādirasavidhnakārye ve'ti yojanā /
sarvatretyasya vīretyādinā sambandhaḥ /
nanvevaṃ pūrvoktaṃ viruddhyetetyata āha---gaḍḍuriketi /
gaḍḍuraṃ meṣamanudhāvatīti gaḍḍurikā meṣānugantrī meṣapaṅktiḥ, tatsāmyādgatānugatikatetyarthaḥ /
tasyāḥ pravāheṇa avicchedena upahatāḥ naṣṭavivekāḥ tathā sahṛdayadhurādhirohaṇena vihīnāśca ye lokāḥ janāstadāvarjanābhiprāyeṇetyarthaḥ /
mayeti /
mūlakṛtetyarthaḥ /
bhāvaḥ mūlakṛdabhiprāyaḥ /
uktārthe upaṣṭambhakamāha---tathāceti /
sampattau utpattau /
svayamevetyasyaiva vivaraṇam---niṣpādanetyādi /
tanniṣpatyanukūlayatnāntarānapekṣāyāmityarthaḥ /
'kapola' ityādeḥ sārārthaṃ vivṛṇvannalaṅkārān darśayati--karetyādi /
śvāseti /
śvāsena tāntaḥ mlāno 'dharo yasyāḥ sā /
avicchinneti /
vicchinnavicchinneti ca pāṭhaḥ /
prasādyata iti /
vaktrā nāyakena praṇayakupitā nāyiketi śeṣarḥ /
irṣyetyādi /
anubhāvo niśvāsādiḥ tasya carvamā punaḥ punaranusandhān /
vakturiti /
kavinibaddhanāyakasya kaveścaiveyaṃ vivakṣitvoktiḥ /
'ayatnaniṣpannā' ityanenāsya sambandhaḥ /
śleṣetyādi /
adhararasa ityatra rasaśabdasyāsvadyamādhuryebhayārthakatvattatra śleṣaḥ /
yadvā śloke 'sminnarthaśleṣaḥ /
yataḥ, manyuḥ priya iti rūpakaṃ, kapola ityādyarthastatsādhakaḥ, karatalanirodhādanā mardanādikriyāṃ prati prayojakakartṛtvaṃ manyupriyobhayasādhāraṇam /
'nipīta' ityantarbhāvitaṇyarthakam /
'bāṣpa' ityasya bāṣpātmā manyurityarthaśca /
vayanta na priyā iti vyatirekaḥ /
ādyapadenānuprāso gṛhyate /
carvayituriti /
sahṛdayasyetyarthaḥ /
na ādadhatīti sambandhaḥ /

Original text: Dhvanyāloka with Abhinavagupta's Locana and Rāmaśāraka's Bālapriya · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc