ધ્વન્યાલોક (ટીકા સહિત) · ભાગ 2140

ઇત્યાશયેનાહેત્યર્થઃ ।
ન ચાસ્ય ઽયસ્મિન્નિઽત્યાદિશ્લોકસ્ય શ્રુતત્વેન ઽજગદુઽરિતિ લિઙ્બોધ્યસ્ય પારોક્ષ્યસ્ય સમર્થનાય ઽન ચાસ્માભિરભાવવાદિનાં વિકલ્પાઃ શ્રુતાઃઽ ઇતિ પ્રાગુક્તં કથં સઙ્ગચ્છત ઇતિ વાચ્યમ્ ।
યથાશ્રુતાર્થકસ્યાસ્ય શ્લોકસ્ય શ્રુતત્વે ઽપિ પૂર્વોપદર્શિતાનાં બહૂનામભાવવાદપ્રકારાણાં વિશિષ્યાશ્રુતત્વેન તદ્વચનસ્ય તત્પરત્વાત્ ।
ગ્રન્થકૃદિત્યાદિના મત્સરં તદુક્તેર્હેતુત્વેન વ્યુત્પન્નૈ રચિતં ચ નૈવ વચનૈર્વક્રોક્તિશૂન્યં ચ યત્ ।
કાવ્યં તદ્ધ્વનિના સમન્વિતમિતિ પ્રીત્યા પ્રશંસઞ્જડો નો વિદ્મો ઽભિદધાતિ કિં સુમતિના પૃષ્ટઃ સ્વરૂપં ધ્વનેઃ ॥
લોચન.મ્ મનોરથનામ્ના કવિના ।
યતો ન સાલઙ્કૃતિ, અતો ન મનઃપ્રહ્લાદિ ।
અનેનાર્થાલઙ્કારાણામભાવ ઉક્તઃ ।
વ્યુત્પન્નૈ રચિતં ચ નૈવ વચનૈરિતિ શબ્દાલઙ્કારાણામ્ ।
વક્રોક્તિઃ ઉત્કૃષ્ટા સંઘટના, તચ્છૂન્યમિતિ શબ્દર્થગુણાનામ્ ।
વક્રોક્તિશૂન્યશબ્દેન સામાન્યલક્ષણાભાવેન સર્વાલઙ્કારાભાવૌક્ત ઇતિ કેચિત્ ।
તૈઃ પુનરુક્તત્વં ન પરિહૃતમેવેત્યલમ્ ।
પ્રીત્યેતિ ।
ગતાનુગતિકાનુરાગેણેત્યર્થઃ ।
સુમતિનેતિ ।
જડેન પૃષ્ટો ભ્રૂભઙ્ગકટાક્ષાદિભિરેવોત્તરં દદત્તત્સ્વરૂપં કામમાચક્ષીતેતિ ભાવઃ ।
એવમેતે ઽભાવવિકલ્પાઃ શૃઙ્ખલાક્રમેમાગતાઃ, ન ત્વન્યોન્યાસમ્બદ્ધા એવ ।
તથા હિ તૃતીયાભાવપ્રકારનિરૂપણોપક્રમે પુનઃશબ્દસ્યાયમેવાબિપ્રાયઃ, ઉપસંહારૈક્યં ચ સઙ્ગચ્છતે ।
અભાવવાદસ્ય સમ્ભાવનાપ્રામત્વેન ભૂતત્વમુક્તમ્ ।
ભાક્તવાદસ્ત્વવિચ્છિન્નઃ બાલપ્રિયા સૂચયતિ--ઽયસ્મિન્નિઽતિ ।
ઽયસ્મિન્ઽ કાવ્યે ।
ઽસાલઙ્કૃતિઽ અત એવ ઽમનઃપ્રહ્લાદિઽ ।
ઽકિઞ્ચન વસ્તુઽ વર્ણ્યમાનઃ કશ્ચિદર્થો ઽનાસ્તિઽ ।
ઽવ્યુત્પન્નૈઽરિતિ ।
નૈવેતિ પાઠે યદિત્યાસ્યાપકર્ષઃ ।
યન્નેતિ ચ પાઠઃ ।
ઽયત્ઽ કાવ્યમ્ ।
વ્યુત્પન્નૈઃ અનુપ્રાસાદિયોગાદ્વિચિત્રતયોત્પન્નૈઃ ઽવચનૈઃઽ શબ્દૈઃ ।
ઽનૈવ રચિતઞ્ચઽ, તથા યત્ ઽવક્રોક્તિશૂન્યઞ્જઽ ભવતિ, તત્ તથાવિધમર્થાલઙ્કારાદિશૂન્યં ઽકાવ્યં ધ્વનિના સમન્વિતમિતિ પ્રીત્યા પ્રશંસન્ જડઃ ધ્વલનેસ્સ્વરૂપં સુમતિના પૃષ્ટસ્સન્ કિમભિદધાતિ ।
વયં નો વિઝઽ ઇત્યન્વયઃ ।
ભાવાર્થ વ્યાચષ્ટે--યત ઇત્યાદિ ।
અનેનેતિ ।
પ્રથમવાક્યેનેત્યર્થઃ ।
ઉક્ત ઇતિ ।
કાવ્ય ઇતિ શેષઃ ।
અભાવ ઉક્ત ઇત્યસ્ય શબ્દાલઙ્કારાણાં શબ્દાર્થગુણાનામિત્યનયોરપિ સમ્બન્ધો બોધ્યઃ ।
સઙ્ઘટનેતિ ।
શબ્દાર્થયોરિતિ શેષઃ ।
વ્યાખ્યાનાન્તરમનુવદતિ-વક્રોક્તીત્યાદિ ।
વક્રોક્તિસ્સુન્દરતરોક્તિઃ સૌન્દર્યઞ્ચ વૈચિત્ર્યમેવ ।

તત્ખલુ સામાન્યલક્ષણમલઙ્કારાણામિતિ સર્વાલઙ્કારાભાવ ઉક્તો ભવતીત્યર્થઃ ।
દૂષયતિ-તૈરિતિ ।
ગતેતિ ।
ગતસ્યાનુગતિઃ ગતાનુગતિકા ।
કુત્સાયાં કઃ ।
તસ્યામનુરાગેણ ।
યદ્વા-ગતે અન્યગમને ગતમનુગમનં ગતાનુગતં તદેષામસ્તીતિ ગતાનુકતિકાઃ ।
સ્વયં વિચારમકૃત્વા પરોક્તિમેવાનુસરન્ત ઇતિ યાવત્ ।
તેષાં સમ્ભવતાનુરાગેણ ।
ઽસુમતિનેઽતિ પદસ્ય પ્રયોજનં વ્યાચષ્ટે-જડેનેત્ત્યાદિ ।
કિમિત્યેતે વિકલ્પાઃ પ્રરસ્પરસમ્બદ્ધા વ્યાખ્યાતા ઇતિ શઙ્કાયાં વૃત્તિગ્રન્થાનુગુણ્યાદિત્યાહ--એવમિત્યાદિ ।
શૃઙ્ખલાક્રમેમાગતાઃ પરસ્પરસમ્બદ્ધાઃ ।
કુત ઇત્યત્રાહ--તથાહીતિ ।
પુનશ્શબ્દસ્યાયમેવાભિપ્રાય ઇતિ ।
ઽપુનરપરઽ ઇત્યત્ર પુનશ્શબ્દઃ ભાક્તમાહુસ્તમન્યે ।
અન્યે તં ધ્વનિસંજ્ઞિતં કાવ્યાત્માનં ગુણવૃત્તિરિત્યાહુઃ ।
લોચનમ્ પુસ્તકેષ્વિત્યભિપ્રાયેમ ભાક્તમાહુરિતિ નિત્યાપ્રવૃત્તવર્તમાનાપેક્ષયાભિધાનમ્ ।
ભજ્યતે સેવ્યતે તદાર્થેન પ્રસિદ્ધતયોત્પ્રેક્ષ્યત ઇતિ ભક્તિર્ધર્મો ઽભિધેયેન સામીપ્યાદિઃ, તત આગતો ભાક્તો લાક્ષણિકો ઽર્થઃ ।
યદાહુઃ-- અભિધેયેન સામીપ્યાત્સારૂપ્યાત્સમવાયતઃ ।
વૈપરીત્યાત્ક્રિયાયોગાલ્લક્ષણા પઞ્ચધા મતા ॥
ઇતિ ॥
બાલપ્રિયા ઉક્તભિપ્રાયક એવેત્યર્થઃ ।
યદિ પુનશશબ્દસ્ય વિશેષાર્થકત્વં, તદા અપરે પુનરિતિ વક્તવ્યં, તદપહાય પુનશ્શબ્દસ્યાદૌ પાઠઃ ।
પ્રગુક્તપ્રકારાપેક્ષમુત્તરસ્યાનન્તર્યન્દર્શયન્ સમ્બન્ધમવગમયતીતિ ભાવઃ ।
સમ્બન્ધશ્ચાવતારિકયા દર્શિતપૂર્વઃ ।
જ્ઞાપકાન્તરરઞ્ચાહ-ઉપેતિ ।
અન્યોન્યાસમ્બદ્ધત્વે સતિ ઉપસંહારભેદેન ભાવ્યમિતિ ભાવઃ ।
ઽજગદુરિત્યાહુઽરિતિ ચ પ્રયુક્તં તદ્ભાવમાહ-અભાવેત્યાદિ ।
ઉક્તમિતિ ।
જગદુરિત્યનેનેતિ શેષઃ ।
પુસ્તકેષુ અલઙ્કારગ્રન્થેષુ ।
નિત્યેતિર્ ઇશ્વરો ઽસ્તીત્યાદિવદત્ર નિત્યપ્રવૃત્તે વર્તમાને લડિત્યર્થઃ ।
ઽનિત્યપ્રવૃત્તઽ ઇતિ ભોજસૂત્રમ્ ।
ભાક્તશબ્દસ્યર્થં વ્યાખ્યાતુમ્ભક્તિશબ્દસ્ય કર્મવ્યુત્પત્ત્યાર્તમાહ--ભજ્યત ઇત્યાદિ ।
ભઞ્જવ્યાવૃત્તયે ઽર્થમાહ--સેવ્યત ઇતિ ।
કેનેત્યત્રાહ--પદાર્થેનેતિ ।
ગઙ્ગાદિપદલક્ષ્યતીરાદ્યર્થેનેત્યર્થઃ. નન્વત્ર પદાર્થકર્તૃકં સેવનન્નામ કિમિત્યત આહ-ઉત્પ્રેક્ષ્યત ઇતિ ।
પદાર્થેન પ્રતીક્ષ્યત ઇત્યર્થઃ ।
સ્વબોધનિમિત્તત્વેનાશ્રીયત ઇતિ યાવત્ ।
અત્ર હેતુઃ--પ્રસિદ્ધતયેતિ ।

સામીપ્યાદેર્નિમિત્તત્વેન પ્રસિદ્ધ્યેત્યર્થઃ ।
યદ્વા-પદાર્થેન સેવ્યત ઇત્યુપચારેણોક્તમ્ ।
તેન ચ વક્તુઃ પ્રતિપત્તુર્વા તીરાદેર્ગઙ્ગદિપદેન પ્રતિપાદને સામીપ્યાદેર્નિમિત્તત્વેન પર્યાલોચનરૂપં યદુત્પ્રેક્ષણન્તદત્ર વિવક્ષિતમિત્યાહ-પ્રસિદ્ધતયોત્પ્રેક્ષ્યત ઇતિ ।
વક્ત્રા પ્રતિપત્રા વેતિ શેષઃ ।
અભિધેયેન સામીપ્યાદિર્ધર્મ ઇતિ સમ્બન્ધઃ ।
તત આગતઃ સામીપ્યાદિનિમિત્તાત્પ્રતીતઃ ।
સ ક ઇત્યત્રાહ--લાક્ષણિક ઇતિ ।
લક્ષ્ય ઇત્યર્થઃ ।
અત્ર સંવાદમાહ-યદાહુરભિધેયેન સામીપ્યાદિત્યાદિ ।
અસ્યાર્થઃ સ્વયમેવ વક્ષ્યતે ।
લોચનમ્ ગુણસમુદાયવૃત્તેઃ શબ્દસ્યાર્થભાગસ્તૈક્ષ્ણ્યાદિર્ભક્તિઃ, તત આગતો ગૌણો ઽર્થો ભાક્તઃ ।
ભક્તિઃ પ્રતિપાદ્યે સામીપ્યતૈક્ષ્ણ્યાદૌ શ્રદ્ધાતિસયઃ, તાં પ્રયોજનત્વેનોદ્દિશ્ય તત બાલપ્રિયા ગૌણાર્થસ્યાપ્યુક્તરીત્યૈવ લાભે ઽપિ તલ્લાભઃ પ્રકારાન્તરેણાપિ વક્તવ્ય ઇત્યાશયેનાહગુણેતિ ।
ગુણસમુદાયે વૃત્તિર્યસ્ય, તસ્ય ગુણસમુદાયં પ્રતિપાદયત ઇત્યર્થઃ ।
શબ્દસ્યેતિ ।
સિંહાદિશબ્દસ્યેત્યર્થઃ ।
સિંહાદિશબ્દા હિ સિંહત્વાદિજાતિં તદ્વિશિષ્ટવ્યક્તિ વા અભિદધાના અપિ સ્વાર્થાવિનાભૂતાન્ શૌર્યાદિગુણાનપ્યાક્ષેપાત્પ્રતિપાદયન્તીતિ ભાવઃ ।
અર્થભાગઃ ગુણસમુદાયાત્મકાર્થૈકદેશઃ ।
તૈક્ષ્ણ્યાદિઃ શૌર્યાદિઃ ।
સિંહો માણવકૈત્યાદૌ શૌર્યાદેર્ગુણૈકદેશસ્યૈવ પ્રતીતિરિતિ ભાવઃ ।
કેચિત્તુ-ગુણસમુદાયવૃત્તેરિત્યાસ્ય ગુણાદ્વારા સમુદાયે ગુણિનિ મામવકાદૌ વૃત્તિર્યસ્ય તસ્યેત્યર્થમાહુઃ ।
તત ઇતિ ।
તૈક્ષ્ણ્યાદેરિત્યર્થઃ ।
સારૂપ્યાન્નિમિતતાદિતિ યાવત્ ।
અથ ભક્તિશબ્દસ્ય ભાવવ્યુત્પત્ત્યાપ્યર્થમાહ-ભક્તિરિત્યાદિ ।
પ્રતિપાદ્યે બોધનીયે ।
સામીપ્યતૈક્ષ્ણ્યાદાવિતિ ।
નનુ ગઙ્ગાયાં ઘોષ ઇત્યાદિસ્તલે લક્ષ્યતીરાદૌ ગઙ્ગાગતપાવનત્વાદિકમેવ પ્રતિપાદ્યં, ન તુ સામીપ્યાદિ ।
એવં સિંહો માણવક ઇત્યાદૌ માણવકાદૌ સિંહાદિતાદ્રૂપ્યં પરાક્રમાતિશયાદિકં વા ।
સ્પષ્ટમિદં કાવ્યપ્રકાશાદૌ ।
વક્ષ્યતે ચૈવમુપરિ લોચને ।
તથા ચ સામીપ્યતૈક્ષણ્યાદાવિત્યુક્તિઃ કથં સઙ્ગચ્છત ઇતિ ચેત્; અત્ર કેચિત્-પાઠો ઽયં લેખકપ્રમાદાગતઃ પાવનત્વાદાવિત્યેવ પઠનીયમિતિ ।
પરે તુ-સામીપ્યાદેઃ પરમ્પરયા પ્રયોજનસાધનત્વત્સામીપ્યપદેન પાવનત્વાદિકં તૈક્ષ્ણ્યપદેન સિંહતાદ્રૂપ્યાદિકઞ્ચ લક્ષણયાવિવક્ષિતમતો નાસઙ્ગતિરિત્યાહુઃ ।
અદ્ધાતિશય ઇતિ ।
શ્રદ્ધા વક્તુર્મનસા ભજનમનુસન્ધાનાત્મકં, તસ્યા અતિશય ઇત્યર્થઃ ।
તામિતિ ।
તદ્વિષયભૂતં પાવનત્વાદિકમિત્યાર્થઃ ।
યદ્વા-અદ્ધાતિશયઃ પ્રતિપત્તુઃ પ્રતીતિવિશેષઃ ।
તામિતિ ।
શ્રદ્ધાતિશયરૂપભક્તેરિત્યર્થઃ ।
આગતઃ પ્રયુક્તઃ ।

લાક્ષણિકશ્ચેતિ ।
શબ્દ ઇતિ શેષઃ ।
વ્યુત્પત્તેરભેદે ઽપિ પ્રકૃતિભેદેનાર્થાન્તરમાહ મુખ્યસ્ય ચેતિ ।
ભઙ્ગો ભક્તિરિતિ ।
ભઞ્જિદાતોઃ ક્તિન્નિતિ ભાવઃ ।
ઇતીત્યનન્તરં તત આગતો ભાક્ત ઇત્યાનુષઙ્ગઃ ।
આગતઃ પ્રતીતઃ ।
કથિતવ્યાખ્યાપ્રકારસ્ય ફલમાહ-એવમિત્યાદિ ।
લોચનમ્ આગતો ભાક્ત ઇતિ ગૌણો લાક્ષણિકશ્ચ ।
મુખ્યસ્ય ચાર્થસ્ય ભઙ્ગો ભક્તિરિત્યેવં મુખ્યાર્થબાધા, નિમિત્તં, પ્રયોજનમિતિ ત્રયસદ્ભાવ ઉપચારબીજમિત્યુક્તં ભવતિ ।
કાવ્યાત્માનં ગુણવૃત્તિરિતિ ।
સામાનાધિકરણ્યસ્યાયં ભાવઃ--યદ્યપ્યવિવક્ષિતવાચ્યે ધ્વનિભેદે ઽનિઃશ્વાસાન્ધ ઇવાદર્શઃઽઇત્યાદાવુપચારો ઽસ્તિ, તથાપિ ન તાત્મૈવ ધ્વનિઃ, તહ્યતિરેકેણાપિ ભાવત્, વિવક્ષિતાન્યપરવાચ્યપ્રભેદાદૌ અવિવક્ષિતવાચ્યે ઽપ્યુપચાર એવ, ન ધ્વનિરિતિ વક્ષ્યામઃ ।
તથા ચ વક્ષ્યતિ--
ભક્ત્યા બિભર્તિ નૈકત્વં રૂપભેદાદયં ધ્વનિઃ ।
અતિવ્યાપ્તેરથાવ્યાપ્તેર્ન ચાસૌ લક્ષ્યતે તથા ॥
ઇતિ ।
. ।
કસ્યચિદ્ધ્વનિભેદસ્ય સા તુ સ્યાદુપલક્ષણમ્ ।
ઇતિ ચ ।
બાલપ્રિયા ભઙ્ગર્થવ્યાખ્યાનસ્ય મુખ્યાર્થબાધારૂપબીજસિદ્ધિઃ, સેવનરૂપાર્થવ્યાખ્યાનસ્ય નિમિત્તસિદ્ધિઃ, શ્રદ્ધાતિશયાર્થવ્યાખ્યાનસ્ય પ્રયોજનસિદ્ધિશ્ચ ફલમિતિ ભાવઃ ।
ત્રયશબ્દેન સમ્ભૂયૈવ બીજત્વમિતિ દર્શયતિ-ઉપચારબીજમિતિ ।
ઉપચારો નામ લક્ષણા ગૌણી ચ ।
લક્ષણયા ગૌણ્યા ચ વ્યવહારઃ ।
લક્ષ્યગૌણાર્થબોધો વા ।
ઉપચારો નામાન્યત્ર અન્યાવાપ ઇતિ કેચિત્ ।
નનુ ધ્વનિર્નામ ગુણવૃત્તિવ્યાતિરેકી નાસ્તીતિ વક્તવ્યે સામાનાધિકરણ્યેન નિર્દેશસ્ય કો ઽભિપ્રાય ઇત્યત આહ-સામાનાધિકરણ્યસ્યેતિ ।
ઽતં ભાક્તમ્ઽ ઇતિ મૂલે ઽધ્વનિસંજ્ઞિતમ્ઽ ઇત્યાદિના વૃત્તૌ ચ સામાનાધિકરણ્યેન નિર્દેશસ્યેત્યર્થઃ ।
અસ્મિન્ પક્ષે કાવ્યાત્માનમિત્યાદિપ્રતીકધારણન્નેતિ બોધ્યમ્ ।
પદયોસ્સામાનાધિકરણ્યન્નામૈકધર્મિબોધકત્વમ્ ।
અયં ભાવ ઇતિ ।
ધ્વનિગુણવૃત્ત્યોસ્તાદાત્મયમેવ ધ્વનિવાદિભિર્ન્નિરસનીયં, ન તુ ધ્વનેરસર્વથોપચારસ્પર્શિત્વમપીત્યમુમર્થન્દ્યોતયિતું સિદ્ધાન્તવિરુદ્ધતાદાત્મ્યપક્ષોપક્ષેપાર્થો ઽયં સામાનાદિકરણ્યેન નિર્દેશ ઇતિ ભાવ ઇત્યર્થઃ ।
તમેવ ભાવં વિવૃણોતિ-યદ્યપીત્યાદિ ।
ઉપચાર ઇતિ ।
ગુણવૃત્તિરિત્યર્થઃ ।
તદાત્મા ઉપચારાત્મા ।
તદ્વ્યતિરેકેણાપિ ઉપચારં વિનાપિ ।
ભાવાત્ ધ્વનેસ્સત્વાત્ ।
કુત્રેત્યત આહ-વિવક્ષિતાન્યપર વાચ્યપ્રભેદાદાવિતિ ।
અવિવક્ષિતવાચ્ય ઇતિ ।
અવિવક્ષિતવાચ્યધ્વનાવિત્યર્થઃ ।

વક્ષ્યામ ઇતિ ।
રામો ઽસ્મીત્યાદાવિતિ ભાવઃ ।
વક્ષ્યતીતિ ।
મૂલકાર ઇતિ શેષઃ. વૃત્તૌ ઽગુમવૃત્તિરિઽતિ ભાક્તશબ્દસ્ય વ્યાખ્યાનં તત્પદેન પ્રકૃતે વિવક્ષિતાનર્થાન્વિવૃણોતિ--ગુણા ઇત્યાદિના ।
ઉપાયૈઃ નિમિત્તૈઃ ।
યદ્યપિ ચ ધ્વનિશબ્દસંકીર્તનેન કાવ્યલક્ષણવિધાયિભિર્ગુણવૃત્તિરન્યો વા ન કશ્ચિત્પ્રકારઃ પ્રકાશિતઃ, તથાપિ અમુખ્યવૃત્ત્યા કાવ્યેષુ વ્યાવહારં લોચનમ્ ગુણાઃ સામીપ્યાદયો ધર્માસ્તૈક્ષ્ણ્યાદયશ્ચ ।
તૈરુપાયૈર્વૃત્તિરર્થોન્તરે યસ્ય, તૈરુપાયેર્વૃત્તિર્વા શબ્દસ્ય યત્ર સ ગુણવૃત્તિ- શબ્દો ઽર્થો વા ।
ગુમદ્વારેમ વા વર્તનં ગુણવૃત્તિરમુખ્યો ઽભિદાવ્યાપારઃ ।
એતદુક્તં ભવતિ--ધ્વનતીતિ વા, ધ્વન્યત ઇતિ વા, ધ્વનનમિતિ વા યદિ ધ્વનિઃ, તથાપ્યુપચરિતશબ્દાર્થવ્યાપારાતિરિક્તો નાસૌ કશ્ચિત્ ।
મુખ્યાર્થે હ્યભિધૈવેતિ પારિશેષ્યાદમુખ્ય એવ ધ્વનઃ, તૃતીયરાશ્યભાવાત્ ।
નનુ કેનૈતદુક્તં દ્વનિર્ગુણવૃત્તિરિત્યાસઙ્ક્યાહ--યદ્યપિ ચેતિ ।
અન્યો વેતિ ।
બાલપ્રિયા અર્થાન્તરે તીરાદૌ માણવકાદૌ ચ ।
યસ્ય ગઙ્ગાદિસિંહાદિશબ્દસ્ય ।
યત્રેતિ ।
તીરાદ્યર્થે ઇત્યર્થઃ ।
ગુણદ્વારેણા સામીપ્યતૈક્ષ્ણ્યાદિદ્વારેણ ।
વર્તનમિતિ વૃત્તિશબ્દાર્થવિવરણમ્ ।
પર્યવસિતમાહ--અમુખ્ય ઇતિ ।
અમુખ્ય ઇત્યનેન લક્ષણાગૌણ્યર્દ્વયોર્ગ્રહણમ્ ।
કિં તત ઇત્યત આહ--એતદિત્યાદિ ।
ઉપચરિતેતિ ।
ગુણવૃત્તિશબ્દપ્રતિપાદ્યેભ્યઃ શબ્દાર્થવ્યાપારેભ્યો ઽતિરિક્ત ઇત્યર્થઃ ।
અસૌ કશ્ચિત્ ધ્વનિર્નામ કશ્ચિત્ ।
નનુ યદિ ધ્વન્યભાવાભિપ્રાયેણ ધ્વનેર્ગુણવૃત્યભેદઃ સાધ્યતે, તર્હ્યભિધાયા અભેદો ઽપિ સાધ્યતામિત્યાત્રાહ-મુખ્યાર્થ ઇતિ ।
એવકારેણ નાત્ર ધ્વનનસ્ય સમ્ભાવનાપીતિ દર્શયતિ ।
ફલિતમાહ-ઇતીતિ ।
પારિશેષ્યાદિતિ ।
શિષ્યમાણે સંપ્રત્યયઃ પરિશેષઃ, સ એવ પારિશેષ્યમ્, તસ્માદિત્યર્થઃ ।
અમુખ્ય એવ ગુણવૃત્તિરેવ ।
અત્ર હેતુઃ-તૃતીયેતિ ।
વાચકવાચ્યાભિધારૂપઃ પ્રથમો રાશિઃ, લક્ષકલક્ષ્યલક્ષણારૂપો દ્વિતીયઃ, વ્યઞ્જકવ્યઙ્ગ્યવ્યઞ્જાનરૂપસ્તૃતીયો ભવદભિમતઃ, તસ્યાભાવાદિત્યર્થઃ ।
તથા ચ ધ્વનિર્નામ ગુણવૃત્તિરેવ, અમુખ્યત્વાદિતિ ફલિતમ્ ।
નન્વિત્યાદિ ।
ઇતિ શબ્દસ્યોભયત્ર સમ્બન્ધઃ ।
ઇતિ કેનોક્તં ઇત્યાશઙ્ક્યાહેતિ ।
ઽયદ્યપીઽત્યાદિના શઙ્કાં કૃત્વા ઽતતાપીઽત્યાદિના સમાધાનમાહ ઇત્યર્થઃ ।
વૃત્તૌ ઽઅન્યો વેઽત્યાત્ર ગુણવૃત્તેર્ન્યો મુખ્ય ઇત્યર્થભ્રમઃ સ્યાદતો વ્યાચષ્ટ-ગુણોતિ ।
વાશબ્દો દૃષ્ટાન્તાર્થઃ ।
યથા અભાવવાદિભિર્ધ્વનિર્ગુણાલઙ્કારપ્રકાર ઇતિ નોક્તં, તથા ભાક્તવાદિભિરિપિ ધ્વનિર્ગુણવૃત્તિરિતિ કણ્ઠતો નોક્તમિત્યર્થઃ ।

દર્શયતા ધ્વનિમાર્ગૌ મનાક્સ્પૃષ્ટો ઽપિ ન લક્ષિત ઇતિ પરિક્લ્પ્યૈવમુક્તમ્-ઽભાક્તમાહુસ્તમન્યેઽ ઇતિ ।
લોચનમ્ ગુણાલઙ્કારપ્રકાર ઇતિ યાવત્ ।
દર્શયતેતિ ।
ભટ્ટોટ્ભટવામનાદિના ।
ભામહેનોક્તં--ઽશબ્દાશ્છન્દોભિદાનાર્થાઃઽ ઇતિ અભિધાનસ્ય શબ્દાદ્ભેદં વ્યાખ્યાતું ભટ્ટોદ્ભટો બભાષે--ઽશબ્દાનાભિધાનમભિધાવ્યાપારો મુખ્યો ગુણવૃતિશ્ચઽ ઇતિ ।
વામનો ઽપિ ઽસાદ્દશ્યાલ્લક્ષણા વક્રોક્તિઃઽ ઇતિ ।
મનાક્સ્પૃષ્ટ ઇતિ ।
તૈસ્તાવદ્ધ્વનિદિગુન્મીલિતા, યથાલિશિતપાઠકૈસ્તુ બાલપ્રિયા દર્શયતેઽતિ મનાક્ સ્પર્શે હેતુઃ ।
અત્રૈકવચનં સામાન્યામિપ્રાયકમ્ ।
અનેન કાવ્યલક્ષણવિધાયિન એવ વિવક્ષિતા ઇત્યાશયેન પૂરયતિ-ભટ્ટેત્યાદિ ।
ક્રમેણ તદ્વચને દર્શયતિ-ભામહેનેત્યાદિ "ઇતિહાસાશ્રયાઃ કથાઃ ।
લોકોયુક્તિઃ કલાશ્ચેતિ મન્તવ્યાઃ કાવ્યહેતવઃ" ઇતિ શિષ્ટં પાદત્રયમ્ ।
ઇત્યુક્તમિત્યન્વયઃ ।
તતઃ કિમિત્યત આહ-અભિધાનસ્યેતિ ।
અત્રેતિ શેષઃ ।
વામનો ઽપીતિ બભાષે ઇત્યાનુષઙ્ગઃ ।
સાદૃશ્યાદિતિ ।
વક્રોક્તિઃ તન્નામાલઙ્કારઃ ।
તથા ચાઽભિધાનમ્ઽ ઇતિ વચનેન ભામહો ઽગુણવૃત્તિઽરિતિ વચનેન ભટ્ટોટ્ભટો ઽલક્ષણેઽતિ વચનેન વામનશ્ચ કાવ્યેષુ ગુણવૃત્યા વ્યવહારં દર્શિતવન્ત ઇતિ ફલિતાર્થઃ ।
ઽધ્વનિમાર્ગો મનાક્ સ્પૃષ્ટો ઽપિ ન લક્ષિતઃ ઽઇત્યમું ભાગં પૂર્વંપક્ષોપક્ષેપાનુગુણ્યેન વ્યાચષ્ટે-તૈસ્તાવદિત્યાદિ ।
સમ્પ્રતિપત્તૌ તાવચ્છબ્દઃ ।
ઽધ્વનિમાર્ગો મનાક્સ્પૃષ્ટઽ ઇત્યસ્ય વિવરણં-ધ્વનિદિગુન્મીલિતેતિ ।
ગુણવૃત્તેઃ પ્રયોજનાવિનાભાવાત્પ્રયોજનસ્ય ચ વક્ષ્યમાણવિધયા વ્યઞ્જનવ્યાપારૈકગોચરત્વચ્ચ ગુણવૃત્યા વ્યચવહારં દર્શયદ્ભિરેવ ભામહભટ્ટોદ્ભટાદિભિઃ ધ્વનેર્ગમકં પ્રદર્શિતમિત્યર્થઃ ।
તૈર્ધ્વનિમાર્ગસ્ય સ્પર્શે ઽપિ લક્ષણકરણેન પૃથક્ તત્સ્વરૂપસ્યાનિરૂપણાદ્ગુણવૃત્તિરેવ ધ્વનિઃ, ન તદતિરિક્ત ઇતિ તદુક્તિમર્થસિદ્ધામુપજીવ્યેદં ભાક્તવાદપ્રસ્થાનં પ્રવૃત્તમિત્યાહ- યથાલિખિતેત્યાદિ ।
તુ શબ્દઃ પરન્ત્વિત્યર્થે . ન લક્ષિત ઇત્યાસ્ય વ્યાખ્યાનમ્--તત્સ્વરૂપવિવેકો ન કૃત ઇતિ ।
કેચિત્પુનર્લક્ષણકરણશાલીનબુદ્ધયો ધ્વનેસ્તત્ત્વં ગિરામગોચરં સહૃદયહૃદયસંવેદ્યમેવ સમાક્યાતવન્તઃ ।
તેનેવંવિધાસુ વિમતિષુ સ્થિતાસુ સહૃદયમનઃપ્રીતયે લોચનમ્ સ્વરૂપવિવેકં કર્તુમશક્નુવદ્ભિસ્તત્સ્વરૂપવિવેકો ન કૃતઃ, પ્રત્યુતોપાલભ્યતે, અભગ્રનારિકેલવત્ યથાશ્રુતતદ્ગ્રન્થોદ્ગ્રહણમાત્રેણેતિ ।
અત એવાહ--પરિકલ્પ્યૈવમુક્તમિતિ ।
યદ્યેવં ન યોજ્યતે તદા ધ્વનિમાર્ગઃ સ્પૃષ્ટ ઇતિ પૂર્વપક્ષાભિધાનં વિરુધ્યતે ।
શાલીનબુદ્ધય ઇતિ ।
અપ્રગલ્ભમતય ઇત્યર્થઃ ।
એતે ચ ત્રય ઉત્તરોત્તરં ભવ્યબુદ્ધયઃ ।
બાલપ્રિયા અત્ર હેતુઃ-સ્વરૂપવિવેકં કર્તુમસક્નુવદ્ભિરિતિ ।
તૈરિત્યનુષઙ્ગઃ ।
અશક્તૌ હેતુર્યર્થત્યાદિ ।
લેખનાનતિક્રમેણ લક્ષ્યભૂતાનિ ધ્વનિકાવ્યયાનિ પઠિતવદ્ભિરિત્યર્થઃ ।
યદ્વા-યથેત્યુપમાયાં લિખિતપાઠકૈરિવેત્યર્થઃ ।
અવિશેષજ્ઞૈરિત યાવત્ ।
ન કેવલં ધ્વનિસ્વરૂપવિવેકાકરણમેવ, વિવેચનર્હતત્સ્વરૂપાપલાપશ્ચેત્યાહ-પ્રત્યુતેત્યાદિ ।
ઉપાલભ્યતે પ્રતિક્ષિપ્યતે ।

તૈરિત્યનુષઙ્ગઃ ।
ધ્વનિરિતિ શેષઃ ।
ઉપાલમ્ભો ઽયં ભામહાદીનામનુમેયો, ભટ્ટોટભગ્રન્થટીકાકારાદીનાં તુ પ્રત્યક્ષઃ ।
અભગ્નાનારિકેલવદિતિ ।
ષષ્ટ્યન્તાદ્વતિઃ ।
ઉદ્ગ્રહણમિત્યનેનાસ્ય સમ્બન્ધઃ ।
ઉપાલમ્ભે હેતું દર્શયતિ-યથાશ્રુતેતિ ।
યથાશ્રુતં વિચારં વિના યત્તદ્ગ્રન્થાનાં લક્ષ્યભૂતાનાં ધ્નિયુક્તકાવ્યગ્રન્થાનામુદ્ગ્રહણં ધારણં તન્માત્રેણેત્યર્થઃ ।
ઽઅભગ્નનારિકેલકલ્પયથાશ્રુતેઽતિ ચ પાઠઃ ।
અત એવેતિ ।
ઉક્તાર્થાભિપ્રાયાદેવેત્યર્થઃ ।
વૃત્તૌ ઽઇતીઽતિ હેતૌ ।
ઽઇતિ પરિકલ્પ્યેઽત્યાદેરયમર્થઃ--યતો ભટ્ટોટ્ભટાદિભિર્ધ્વનિમાર્ગસ્પર્શમાત્રં કૃતં, ન તુ ધ્વનિસ્વરૂપવિવેચનં, પ્રત્યુત તદુપાલમ્ભશ્ચ, તતો હેતોર્ભક્તિરેવ ધ્વનિર્ન તદતિરિક્ત ઇતિ તદભિપ્રાયમુક્તિપર્યન્તં કલ્પયિત્વા ઽભાક્તમાહુસ્તમન્યેઽ ઇત્યુક્તમિતિ ।
નનુ ઽધ્વનમાર્ગઽ ઇત્યાદિગ્રન્થઃ કિમર્થમેવં વ્યાખ્યાતઃ? ધ્વનેર્માર્ગઃ-મૃગ્યતે ઽન્વિષ્યતે વિચાર્યતે ઇતિ માર્ગઃ અવિવક્ષિતવાચ્યલક્ષણો ભેદઃ સ્પૃષ્ટઃ જ્ઞાત ઇતિ કુતો ન વ્યાખ્યાત ઇત્યત આહ--યદ્યેવમિત્યાદિ ।
વિરુધ્યત ઇતિ ।
ધ્વન્યવાન્તરભેદસ્ય જ્ઞાને સતિ ગુણવૃત્તિરેવ ધ્વનિર્ન તદતિરિક્ત ઇતિ વચનમસઙ્ગતં ભવેદિત્યર્થઃ ।
યદ્વા-નનુ ઽન લક્ષિતઽ ઇતિ ગ્રન્થો ન દૃષ્ટ ઇતિ યથાશ્રુતાર્થપરતયા કુતો ન વ્યાખ્યાત ઇત્યત આહ--યદ્યેવમિત્યાદિ ।
ઽન લક્ષિતઽ ઇતિ ગ્રન્થ ઇતિ શેષઃ ।
વિરુધ્યત ઇતિ ।
ધ્વનેઃ સ્પૃષ્ટત્વસ્યાદ્દષ્ટત્વસ્ય ચ વચનં વિરુદ્ધં સ્યાદિત્યર્થઃ ।
વિપ્રતિપત્તિપ્રકારાણામેષામુક્તૌ ક્રમો વિવક્ષિત ઇત્યાહ--એત ઇત્યાદિ ।
અભાવવાદિત્રયમેકીકૃત્ય ત્રય ઇત્યુક્તિઃ ।
ભવ્યબુદ્ધયઃ સદ્બુદ્ધયઃ ।
ભવ્યબુદ્ધિત્વં વિવિચ્ય દર્શયતિ--પ્રાચ્યા ઇત્યાદિ ।
પ્રચ્યાઃ અભાવવાદિનઃ ।
સર્વથા પ્રકારત્રયેણાપિ ।
તત્સ્વરૂપં બ્રૂમઃ ।
લોચનમ્ પ્રાચ્યા હિ વિપર્યસ્તા એવ સર્વથા ।
મધ્યમાસ્તુ તદ્રૂપં જાનાના અપિ સન્દહેનાપહ્નુવતે ।
અન્ત્યાસ્ત્વનપહ્નુવાના અપિ લક્ષયિતું ન જાનત ઇતિ ક્રમેણ વિષર્યાસસન્દેહાજ્ઞાનાપ્રાધાન્યમેતેષામ્ ।
તેનેતિ ।
એકૈકો ઽપ્યયં વિપ્રતિપત્તિરૂપો વાક્યાર્થો નિરૂપણે હેતુત્વં પ્રતિપદ્યત ઇત્યેકવચનમ્ ।
એવંવિધાસુ વિમતિષ્વિતિ નિર્ધારણે સપ્તમી ।
આસુ મધ્યે એકો ઽપિ યો વિમતિપ્રકારસ્તેનૈવ હેતુનાતત્સ્વરૂપંબ્રૂમ ઇતિ, ધ્વનિસ્વરૂપમભિધેયમ્, અભિદાનાભિધેયલક્ષણો બાલપ્રિયા વિપર્યસ્તાઃ દેહાત્મવાદિચાર્વાકા ઇવ વિપર્યયજ્ઞાનયુક્તાઃ ।
મધ્યમાઃ ભાક્તવાદિનઃ ।
તુશબ્દઃ પૂર્વેભ્યો વિશેષં દ્યોતયતિ, તમાહ--તદ્રૂપં જાનાના અપીતિ ।
સમ્મુગ્ધતયા યત્કિઞ્જિદસ્તિ વાચ્યાતિરિક્તમિતિ તદ્રૂપં જાનન્તો ઽપીત્યર્થઃ ।
સન્દહેન મુખ્યગુણવૃત્તિવ્યતિરિક્તવ્યાપારસ્ય અસ્તિત્વનાસ્તિત્વાભ્યાં સન્દેહેન અપહ્નુવતે ।
ઽનિહ્નુવતઽ ઇતિ ચ પાઠઃ ।
અનપહ્નુવાના ઇતિ ।

તદ્રૂપમિત્યનુષઙ્ગઃ ।
ઽઅનિહ્નુવાનાઽ ઇતિ ચ પાઠઃ ।
લક્ષયિતુમિતિ ।
ધ્વનિમિતિ શેષઃ ।
ફલિતમાહ--ઇતીતિ ।
વિપર્યાસસ્યા ધ્વનિસ્વરૂપજિજ્ઞાસાં પ્રતિ પ્રતિબન્ધકત્વં, સન્દેહસ્ય ત્વનુકૂલત્વલમતસ્તદ્વતોઃ પૂર્વાપેક્ષયોત્તરસ્યોત્કર્ષઃ ।
અન્ત્યસ્ય તુ લક્ષણકરણમાત્રવિષયકાજ્ઞાનમ્ ।
તસ્ય સુખોચ્છેદ્યત્વાદુભયાપેક્ષયાપ્યુત્કર્ષ ઇતિ ભાવઃ ।
એકૈકો ઽપીતિ ।
કિમુત ત્રય ઇત્યપિશબ્દાર્થઃ ।
ઇત્યેકવચનમિતિ ।
ઽતેનેઽત્યત્ર તત્પદેન પૂર્વવાક્યત્રયાર્થાઃ પરામૃશ્યન્તે ।
તૃતીયયા તેષાં ધ્વનિસ્વરૂપવચને હેતુત્વમુચ્યતે ।
એકવચનેન તુ તેષાં પ્રત્યેકં હેતુત્વમસ્તીતિ બોધ્યત ઇતિ ભાવઃ ।
ઉક્તર્થાનુગુણં વૃત્તિં વિવૃણાતિ-એવમિત્યાદિ ।
નિર્ધારણે સપ્તમીતિ ।
ન તુ ભાવલક્ષણે સપ્તમીતિ ભાવઃ ।
નિર્ધારણં પ્રકટયન્નાહ-આસ્વિત્યાદિ ।
વૃત્તૌ ઽતેનેઽત્યસ્ય વ્યાખ્યાનં ઽએવમ્ઽ ઇત્યાદિ ઽસ્થિતાસ્વિઽત્યન્તમ્ ।
તત્ર એકેનાપીતિ પૂરણીયમિત્યાશયેનાહ-એકો ઽપીત્યાદિ ।
ઽતસ્યાભાવં જગદુઃઽ ઽતેન તત્સ્વરૂપં બ્રૂમઃ ઽભાક્તમાહુઃઽ તસ્યહિ ધ્વનેઃ સ્વરૂપં સકલસત્કવિકાવ્યોપનિષદ્ભૂતમતિરમણીયમણીયસીભિરપિ ચિરન્તનકાવ્યલક્ષણવિધાયિનાં બુદ્ધિભિરનુન્મીલિતપૂર્વમ્, લોચનમ્ ધ્વનિશાસ્ત્રયોર્વક્તૃશ્રોત્રોર્વ્યુત્પાદ્યવ્યુત્પાદકભાવઃ સમ્બન્ધઃ, વિમિતિનિવૃત્ત્યા તત્સ્વરૂપજ્ઞાનં પ્રયોજનમ્, શાસ્ત્રપ્રયોજનયોઃ સાધ્યસાધનભાવસ્સમ્બન્ધ ઇત્યુક્તમ્ ।
અથ શ્રોતૃગતપ્રયોજનપ્રયોજનપ્રતિપાદકં ઽસહૃદયમનઃપ્રીતયેઽ ઇતિ ભાગં વ્યાખ્યાતુમાહ-તસ્ય હીતિ ।
વિમતિપદપતિતસ્યેત્યર્થઃ ।
ધ્વનેઃ સ્વરૂપં લક્ષયતાં સમ્બન્ધિનિ બાલપ્રિયા ઽતેન બ્રૂમઃઽ ઽકેચિદૂચુઃઽ તેન બ્રૂમઃઽ ઇતિ પૃથક્ પૃતક્ યોજના લભ્યત ઇતિ ભાવઃ ।
અવતારિકોક્તરીત્યા ઽતેન તત્સ્વરૂપં બ્રૂમઽ ઇત્યનેન પ્રદર્શિતમભિધેયાદિકં શ્રોતૃપ્રવૃત્ત્યઙ્ગં પ્રસઙ્ગાદ્દર્શયતિ-ધ્વનિસ્વરૂપમિત્યાદિ ।
અભિધાનાભિધેયલક્ષણ ઇતિ ।
અભિધાયકાભિધેયભાવસ્વરૂપ ઇત્યાર્થઃ ।
અત્ર વ્યુત્ક્રમેમ નિર્દેશઃ ।
એવમુપર્યપિ બોધ્યમ્ ।
પ્રતિપાદ્યપ્રતિપાદકભાવ ઇત્ યાવત્ ।
સમ્બન્ધ ઇત્યનેનાન્વયઃ ।
વ્યુત્પાદ્યેતિ ।
વ્યુત્પાદકવ્યુત્પાદ્યભાવ ઇત્યર્થઃ ।
વિમતિનિવૃત્ત્યેતિ ।
ધ્વનિસ્વરૂપવિષયકવિમતિનિવૃત્ત્યા સહિતમિત્યર્થઃ ।
વિપ્રતિપત્ત્યુપન્યાસપૂર્વકં ઽતેન બ્રૂમઽ ઇત્યુક્ત્યા વિમતિનિવૃત્તેઃ પ્રયોજનત્વં લભ્યત ઇતિ ભાવઃ ।
પ્રયોજનમિતિ ।
તત્સ્વરૂપવચનસ્ય પ્રયોજનમિત્યર્થઃ ।
સાધ્યેતિ ।
સાધનસાદ્યબાવ ઇત્યર્થઃ ।

ઇત્યુક્તમિતિ ।
તેન ઽતત્સ્વરૂપં બ્રૂમઽ ઇત્યનેનોક્તાર્થાઃ પ્રદર્શિતા ઇત્યાર્થઃ ।
અથેત્યાદિ ।
ઓતૃગતેતિ ।
શ્રોતૃગતં પ્રયોજનં પૂર્વેક્તં વિમતિનિવૃત્ત્યા સહ ધ્વનિસ્વરૂપજ્ઞાનં. તસ્ય યત્પ્રયોજનં પ્રીતિરૂપં તત્પ્રતિપાદકમિત્યર્થઃ ।
ઽલક્ષયતાઽમિત્યાદિભાગસ્યૈવ ઽસહૃદયેઽત્યાદ્યંશવ્યાખ્યારૂપત્વાદવશિષ્ટસ્ય તચ્છેષત્વાચ્ચ વ્યાખ્યાતુમાહે ત્યુક્તં, ન તુ વ્યાચષ્ટ ઇતિ ।
તચ્છબ્દસ્ય પ્રકરણસિદ્ધમર્થમાહ-વિમતીતિ ।
વ્યવહિતત્વેનાન્વયં દર્શયન્ વ્યાચષ્ટે-ધ્વનેરિત્યાદિ ।
વૃત્તૌ ઽઆનન્દઽ ઇતિ પ્રીતિપદાર્થકથનમ્ ।
લોચનમ્ મનસિ આનન્દો નિર્વૃત્યાત્મા ચમત્કારાપરપર્યાયઃ, પ્રતિષ્ટાં પરૈર્વિપર્યાસાદ્યુપહતૈરનુન્મૂલ્યમાનત્વેન સ્થેમાનં, લભતામિતિ પ્રયોજનં સમ્પાદયિતું તત્સ્વરૂપં પ્રકાશ્યત ઇતિ બાલપ્રિયા તેનાત્ર વિવક્ષિતમાહ--નિર્વૃત્ત્યાત્મેતિ ।
નનુ હેત્વન્તરપ્રાપિતાપ્રતિષ્ટત્વ એવ ઽપ્રતિષ્ટાં લભતામ્ઽ ઇત્યુક્તેઃ પ્રસક્તિરિત્યત આહ-પરૈરિત્યાદિ ।
પરૈઃ અભાવવાદ્યાદિભિઃ ।
વિપર્યાસાદીત્યાદિપદેન સન્દેહલક્ષણકરણાજ્ઞાનયોઃ સઙ્ગ્રહઃ ।
અનુન્મલ્યમાનત્વેન અનુચ્છિદ્યમાનત્વેન ।
યથા પરૈરુચ્છિદ્યમાનો ન ભવતિ તથેત્યર્થઃ ।
પ્રતિષ્ટાપદવિવરણમ્--સ્થેમાનમિતિ ।
સ્થિરતયા વર્તમાનમિત્યર્થઃ ।
ઽલભતામિતીઽતિ વૃત્તિસ્થેનેતિપદેન ગમ્યમાનમર્થમાગ--ઇતિ પ્રયોજનં સમ્પાદયિતુમિતિ ।
કારિકાયાં ઽપ્રીતયેઽ ઇત્યત્રપ્રીતિં સમ્પાદયિતુમિત્યર્થે ઽક્રિયાર્થેઽ ત્યાદિસૂત્રેણ ચતુર્થીતિ ભાવઃ ।
ઽધ્વનેઃ સ્વરૂપઽમિત્યસ્ય ઽલક્ષયતાઽમિત્યેતત્કર્મતયા, ઽપ્રકાશ્યતઽ ઇત્યત્ર પ્રથમાન્તતયા તદનુષઙ્ગં દર્શયન્નાહ--તત્સ્વરૂપમિતિ ।
સઙ્ગતિરિતિ ।
સમ્બન્ધ ઇત્યર્થઃ ।
અત્ર ઽતેન તત્ત્વરૂપં બ્રૂમઽ ઇત્યુક્ત્યા વિમિતિનિવૃત્તેસ્તત્સ્વરૂપવચનપ્રયોજનત્વં યદ્યપિ લભ્યતે, તથાપિ તસ્યાઃ ન મુખ્યપ્રયોજનત્વમ્, કિન્તુ પ્રીતેરેવ ।
સા તુ પ્રીતેરઙ્ગમિત્યેતત્પરઽસ્તેનેઽત્યાદિચતુર્થપાદ લોચનમ્ સઙ્ગતિઃ ।
પ્રયોજનં ચ નામ તત્સમ્પાદકવસ્તુપ્રયોક્તૃતાપારાણતયૈવ તથા ભવતીત્યાશયેન ઽપ્રીતયે તત્સ્વરૂપં બ્રૂમઽ ઇત્યેકવાક્યતયા વ્યાખ્યેયમ્ ।
તત્સ્વરૂપશબ્દં વ્યાચક્ષાણઃ સંક્ષેપેણ તાવત્પૂર્વોદીરિતવિકલ્પપઞ્ચકોદ્ધરણં સૂચયતિ-સકલેત્યાદિના ।
સકલશબ્દેન સત્કવિશબ્દેન ચ પ્રકારલેસે કસ્મિંશ્ચિદિતિ નિરાકરોતિ ।
અતિરમણીયમિતિ ભાક્તાદ્વ્યતિરેકમાહ ।
ન હિ ઽસિંહો બટુઃઽ ઽગઙ્ગાયાં ઘોષઃઽ ઇત્યત્ર રમ્યતા કાચિત્ ।
ઉપનિષદ્ભૂતશબ્દેન તુ અપૂર્વસમાખ્યામાત્રકરણ ઇત્યાદિ નિરાકૃતમ્ ।
અણીયસીભિરિત્યાદિના ગુણાલઙ્કારાનન્તર્ભૂતત્વં સૂચયતિ ।
અથ ચેત્યાદિના ઽતત્સમયાન્તઃપાતિનઽ બાલપ્રિયા ઇત્યમુમર્થ પ્રયોજનપદાર્થનિર્વચનપૂર્વકં પ્રદર્શયતિ-પ્રયોજનઞ્ચેત્યાદિ ।
તદિતિ ।
તસ્ય પ્રયોજનસ્ય સમ્પાદકં યદ્વસ્તુ તસ્ય, તત્પ્રતીતિ યાવત્ ।
યા પ્રયોક્તૃતા પ્રયોજકતા, સા પ્રાણો યસ્ય તદ્ભાવેનૈવ તત્પ્રેરકત્વસ્વભાવશાલિતયૈવેતિ યાવત્ ।
તથા પ્રયોજનમ્ ।
ભવતીતિ ।
ઽભાતીઽતિ ચ પાઠઃ ।
નામેતિ પ્રસિદ્ધૌ ।
અનેન પ્રયુઙ્ક્તે પ્રેરયતીતિ પ્રયોજનપદવ્યુત્પત્તિર્દર્શિતા ।

ઇત્યાશયેનેતિ ।
અત્ર વિમતિનિવૃત્તેઃ ન ધ્વનિસ્વરૂપવચનપ્રયોજકતા, તજ્જ્ઞાનવત્તસ્યાઃ સ્વયમપુરુષાર્થત્વાત્ ।
કિન્તુ પ્રીતેરેવેતિ સૈવ તસ્ય મુખ્યં પ્રયોજનમ્ ।
વિમતિનિવૃત્તિસ્તુ તદઙ્ગમેવેત્યભિપ્રાયેણેત્યર્થઃ ।
ઇત્યેકવક્યતયેતિ ।
ઇત્યેવંવિધવિશિષ્ટૈકાર્થપ્રતિપાદકતયેત્યર્થઃ ।
વ્યાખ્યેયમિતિ ।
વ્યાખ્યાતવ્યમિત્યર્થઃ ।
અતસ્તથા તન્મૂલં વૃત્તિકૃતા વ્યાખ્યાતમિતિ વિમતિનિવૃત્તેરપિ મુખ્યપ્રયોજનત્વસમ્ભવે ઽતેન તત્સ્વરૂપં બ્રૂમઃઽ ઽસહૃદયમનઃપ્રીતયે તતત્સ્વરૂપં મૂઃઽ ઇતિ ચ વ્યાખ્યેયતયા વાક્યભેદઃ સ્યાદિતિ ચ ભાવઃ ।
યદ્વા-વ્યાખ્યેયમિત્યત્ર વ્યાખ્યા ઇયમિતિ છેદઃ ।
ઇયં વ્યાખ્યા વૃત્તિકૃતો વ્યાખ્યા ।
ઇત્યેકવાક્યતયા ઇત્યસ્ય યા એકવાક્યતા તત્પ્રદર્શિકેત્યર્થઃ ॥
ઽસકલેઽત્યાદિધ્વનિસ્વરૂપવિશેષણપ્રયોજન.ં દર્શયતિ--તત્સ્વરૂપશબ્દમિત્યાદિના ।
સંક્ષેપેણેતિ ।
ઉત્તરત્ર વિસ્તરેણ કરિષ્યતિ ।
સંક્ષેપેણ વિસ્તરેણ ચ પ્રતિક્ષેપમ્ ।
ઇતિ નિરાકરોતીતિ ।
યતઃ સકલશબ્દેન નિખિલવિષયવ્યાપ્તત્વં સત્કવિશબ્દેન પ્રમાણસિદ્ધત્વાત્પ્રાધાન્યં ચોક્તં, તસ્માદખિલકાવ્યવિષયવ્યાપ્ત્યમાવકૃતમપ્રાધાન્યકૃતં વા પ્રકારલેશત્વં નિરાકૃતમિત્યર્થ ।
વ્યતિરેકં વૈલક્ષણ્યમ્ ।
નહીતિ ।
પરાક્રમાતિશયાદિવ્યઙ્ગ્યસદ્ભાવે ઽપિ તયોર્વાક્યયોર્ગુણાલઙ્કારોપસ્કૃતશબ્દાર્થત્મકકાવ્યત્વાભાવાન્નાત્યન્તરમણીયતેત્યર્થઃ ।
ઉપનિષદ્ભૂતેતિ ।
કાવ્યતત્ત્વાનભિજ્ઞૈર્દુર્જ્ઞેયત્વાદતિરહસ્યભૂતેત્યર્થઃ ।
અનેન સર્વોત્કૃષ્ટત્વપ્રદર્શનાત્સમાખ્યામાત્રત્વસ્ય નિરાસઃ સૂચિત ઇત્યહ--ઉપનિષદિત્યાદિ ।
સૂચયતીતિ ।
વૃત્તૌ ઽઅણીયસીભિરપીઽતિ ।
સૂક્ષ્મતરાભિરતિનિશિતાભિરપીત્યર્થઃ ।
તાદ્દશીભિર્બુદ્ધિભિરપ્રકાશિતપૂર્વસ્ય કથં સ્થૂલબુદ્ધિસંવેદ્યગુણાદ્યન્તર્ભૂતત્વમિતિ ભાવઃ ।
અથ ચ રામાયણમહાભારતપ્રભૃતિનિ લક્ષ્યે સર્વત્ર પ્રસિદ્ધવ્યવહારં લક્ષયતાં સહૃદયાનામાનન્દો મનસિ લભતાં પ્રતિષ્ઠામિતિ પ્રકાશ્યતે
લોચનમ્ ઇત્યાદિના યસ્સામયિકત્વં શઙ્કિતં તન્નિરવકાશીકરોતિ ।
રામાયણમહાભારતશબ્દેનાદિકવેઃ પ્રભૃતિ સર્વૈરેવ સૂરિભિરસ્યાદરઃ કૃત ઇતિ દર્શયતિ ।
લક્ષયતામિત્યનેન વાચાં સ્થિતમવિષય ઇતિ પરાસ્યતિ ।
લક્ષ્યતે ઽનેનેતિ લક્ષો લક્ષણમ્ ।
લક્ષેમ વિરૂપયન્તિ લક્ષયન્તિ, તેષાં લક્ષણદ્વારેણ નિરૂપયતામિતયર્થઃ ।
સહૃદયાનામિતિ ।
યેષાં કાવ્યાનુશીલનાભ્યાસવશાદ્વિશદીભૂતે મનોમુકુરે વર્ણનીયતન્મયીભવનયોગ્યતા તે સ્વહૃદયસંવાદભાજઃ બાલપ્રિયા અનેનાદ્યાભાવવાદો નિરાકૃતઃ ।
ઇતિ પરાસ્યતીતિ ।
ઽતત્સ્વરૂપં બ્રૂમઽ ઇત્યસ્ય લક્ષણપ્રદર્શનેન ધ્વનિસ્વરૂપં પ્રકાશયામ ઇતિ સ્વલ્વર્થઃ ॥
તતશ્ચેહ પ્રદર્શિતલક્ષણદ્વારા સહૃદયાનાં ધ્વનેર્નિરૂપણં ભવતિ ।
એવં ચોક્તનિરાસઃ સિધ્યતીતિ ભાવઃ ।

નિર્વચનપૂર્વકમુક્તભૂપપાદયતિ-લક્ષ્યત ઇત્યાદિ ।
ઇતિ લક્ષો લક્ષણમિતિ ।
લક્ષશબ્દઃ કરણઘઞન્ત ઇતિ ભાવઃ ।
લક્ષેણેતિ ।
લક્ષશબ્દાત્ "પ્રાતિપદિકાદ્ધાત્વર્થઽ ઇત્યનેન નિરૂપણાર્થે ણિજિતિ ભાવઃ ।
અપ્રસિદ્ધાર્થકત્વાત્સહૃદયપદં વ્યાચષ્ટે-યેષામિત્યાદિ ।
કાવ્યાનામુનુશીલનં શબ્દપાઠો ઽર્થાનુસન્ધાનં ચ ।
તસ્ય અભ્યાસઃ પૌનઃપુન્યં તદ્વશાત્ ।
વિશાદીતિ ।
વિશદીભાવો રસાવેશૈન્મુખ્યમ્ ।
મનસૌ મુકુરરૂપણેન સ્વતો વૈશદ્યે ઽપિ સંસ્કારવશાદતિરેકઃ પ્રકાશ્યતે ।
વર્ણનીયેતિ ।
વર્ણનીયં નાયકાદિવિભાવાદિ ।
તન્મયીભવનસ્ય તત્તાદાત્મ્યાપત્તિરૂપસ્ય યોગ્યતા સામર્થ્યમિત્યરથઃ ।
ઽતે સહૃદયાઽ ઇતિ સમ્બન્ધઃ ।
ઉચ્યન્ત ઇતિ શેષઃ ।
અનેન રૂઢિર્દર્સિતા ।
યોગમપ્યાહ-સ્વેતિ ।
સ્વહૃદયમેવ સંવાદઃ સંવાદકપ્રમાણં, તદ્ભાજઃ વિમલતરેણ હૃદયેન સહવર્તન્ત ઇત્યવયવાર્થઃ ।
યદ્વા-સ્વસ્મિન્ કવિહૃદયં સંવાદકત્વેન ભજન્તીતિ તથા ।
અસ્મન્ પક્ષે સમાનં હૃદયં યેષામિતિ બહુવ્રીહિરિતિ ભાવઃ ।
લોચનમ્ સહૃદયાઃ ।
યથોક્તમ્-- યો ઽર્થો હૃદયસંવાદી તસ્ય ભાવો રસોદ્ભવઃ ।
શરીરં વ્યાપ્યતે તેન શુષ્કં કાષ્ટમિવાગ્રિના ॥
ઇતિ ॥
આનન્દ ઇતિ ।
રસચર્વણાત્મનઃ પ્રાધાન્યં દર્સયન્ રસધ્વનેરેવ સર્વત્ર મુખ્યભૂતમાત્મત્વમિતિ દર્શયતિ ।
તેન યદુક્તમ્--- ધનિર્નામાપરો યો ઽપિ વ્યાપારો વ્યઞ્જનાત્મકઃ ।
તસ્ય સિદ્ધે ઽપિ ભેદે સ્યાત્કર્વ્યે ઽશતેવં ન રૂપતા ॥
ઇત્.ઇ પદપહસ્તિતં ભવતિ ।
તથા હ્યભિધાભાવનારસચર્વણાત્મકે ઽપિ ત્ર્યંશે કાવ્યે રસચર્વણા તાવજ્જીવિતભૂતેતિ ભવતો ઽપ્યવિવાદો ઽસ્તિ ।
યથોક્તં ત્વયૈવ-- કાવ્યે રસયિતા સર્વો ન બોદ્ધા ન નિયોગભાક્ત્ ।
ઇતિ ।
બાલપ્રિયા ઉક્તાર્થે પ્રમાણમાહ-યથોક્તમિતિ ।
યો ઽર્થ ઇતિ ।
યઃ હૃદયસંવાદી સ્વહૃદયેન તન્મયીભવનલક્ષણસંવાદશીલઃ, તદ્વિષયઃ સહૃદયશ્લાધ્યો વિભાવાદિલક્ષણો ઽર્થઃ ।
તસ્ય ભાવઃ ।
ભાવના નિરન્તરચર્વણા ।
રસોદ્ભવઃ ચર્વણાપ્રાણસ્ય રકસ્યાભિવ્યક્તિહેતુઃ ।
શરીરમિત્યાદિ ।

તેનાર્થેન હૃદયવ્યાપ્તિપૂર્વકં સહૃદયશરીરમપિ વ્યાપ્યતે ।
અત એવ પુલકાદ્યાવિર્ભાવઃ ।
શુષ્કં કાષ્ટં ન શિલાદિ ।
અનેન દૃષ્ટાન્તેન દાર્ષ્ટાન્તિકે રત્યાદિવાસનાસત્વમપ્યાસૂત્રિતમ્ ।
શુષ્કમિત્યનેન કાવ્યાનુશીલનકૃતમનોવૈશદ્યઞ્ચ ।
આનન્દપદોપાદાનફલમાહ-રસેત્યાદિ ।
રસચર્વણૈવાત્મા સ્વરૂપં યસ્ય સ આનન્દઃ તસ્ય ।
પ્રાધાન્યં વસ્ત્વલઙ્કારધ્વનિભ્યાં પ્રધાન્યમ્ ।
દર્સયતીતિ ।
વસ્ત્વલઙ્કારરસેષુ રસધ્વનેરેવ પ્રાધાન્યમિતરયોસ્તુ તત્પર્યવસાયિતયા ગૈંણમિતિ દર્શયિતુમેતદુક્તમિત્યર્થઃ ।
એતત્પરદર્શનેન પરપક્ષો ઽપિ નિરાકૃત ઇત્યાહ-તેનેત્યાદિ ।
તેન રસધ્વનેર્મુખ્યત્વપ્રદર્શનેન ।
યદુક્તમિતિ ।
ભટ્ટનાયકેનેતિ શેષઃ ।
તદપહસ્તિતં નિરાકૃતમિતિ સમ્બન્ધઃ ।
ધ્વનિરિતિ ।
નામેત્યનેન પારોક્ષ્યં દર્શયન્ સ્વાનભિમતત્વં સૂચયતિ ।
અપરઃ અભિધાભાવનાભ્યાં ભિન્નઃ ।
યો ઽપીતિ ।
અયુક્તસ્યાઙ્ગીકારદ્યેતકો ઽપિશબ્દઃ ।
તસ્યેતિ ।
તસ્ય અભિધાભાવનાભ્યાં ભેદે સિદ્ધે ઽપિ ।
વસ્તુતો નિરૂપ્યમાણે ભેદો ન સિધ્યતીતિ ભાવઃ ।
સ્યાદિતિ ।
તસ્ય કાવ્યે અંશત્વં સ્યાત્ રૂપતા આત્મત્વરૂપમંશિત્વમ્ ।
ન સ્યાદિત્યર્થઃ ।
ધ્વનિઃ કાવ્યાંશભૂતઃ શબ્દવાયાપારત્વાદભિધાવદિતિ પ્રયોગઃ ।
રસધ્વનેરાત્મત્વપ્રદર્શનમાત્રેમ કશ્ચમેતદપહસ્તિ તમિત્યત ઉપપાદયતિ-તથાહીત્યાદિ ।
અભિધા મુખ્યા અમુખ્યા ચ ।
ભાવના ભાવકત્વમ્ ।
રસચર્વણા ભોગકૃત્વમ્ ।
એતદુપરિ વક્ષ્યતે ।
ત્ર્યંશે ઽપીત્યન્વયઃ ।
ત્વયેતિ ભટ્ટનાયકેનેત્યર્થઃ ।
કાવ્ય ઇતિ ।
રસયિતા રસચર્વણાશીલઃ ।
સર્વઃ કાવ્યે અધિકારીતિ શેષઃ ।
ન બોદ્ધા ઇતિહાસાદાવિવ બોદ્ધા સર્વો ન, તથા ન નિયોગભાક્ વેદાદાવિવ નિયોજ્યઃ લોચનમ્ તદ્વસ્ત્વલઙ્કારધ્વન્યભિપ્રાયેણાંશમાત્રત્વમિતિ સિદ્ધસાધનમ્ ।
રસધ્વન્યભિપ્રાયેણ તુ સ્વાભ્યુપગમપ્રસિદ્ધિસંવેદનવિરુદ્ધમિતિ ।
તત્ર કવેસ્તાવત્કીર્ત્યાપિ પ્રીતિરેવ સમ્પાદ્યા ।

યદાહ-ઽકીર્તિ સ્વર્ગફલામાહુઃઽ ઇત્યાદિ ।
શ્રોતૄણાં ચ વ્યુત્પત્તિપ્રીતી યદ્યપિ સ્તઃ,યથોક્તમ્-- ધર્માર્થકામમોક્ષેષુ વૈચક્ષણ્યં કલાસુ ચ ।
કરોતિ કીર્તિ પ્રીતિં ચ સાધુકાવ્યનિષેવણમ્ ॥
ઇત્.ઇ ॥
તથાપિ તત્ર પ્રીતિરેવ પ્રધાનમ્ ।
અન્યથા પ્રભુસંમિતેભ્યો વેદાદિભ્યો મિત્ત્રસંમિતેભ્યશ્ચેતિહાસાદિભ્યો વ્યુત્પત્તિહેતુભ્ય- કો ઽસ્ય કાવ્યરૂપસ્ય વ્યુત્પત્તિહેતોર્જાયાસંમિતિત્વલક્ષણો બાલપ્રિયા સર્વઃ ન અધિકારીતિ શેષઃ ।
કિન્તુ રસયિતૈવેત્યર્થઃ ।
અનેન રસચર્વણાયા અધિકારસમ્પાદકત્વવચનેન તસ્યાઃ પ્રાધાન્યેમ જીવિતત્વમુક્તમેવેતિ ભાવઃ ।
કેચિત્તુ કાવ્યેસર્વઃ સર્વો વ્યાપારઃ ।
રસયિતા કાન્તેવ રસચર્વણાહૃત્ ।
ન બોદ્ધા બન્ધુરિવ ન બોધયિતા ।
ન નિયોગભાક્ પ્રભુરિવ ન નિયોગકર્તેત્યર્થ ઇતિ વ્યાચક્ષતે ।
તદિતિ ।
તસ્માદિત્યર્થઃ ।
યદ્વા-ત્વદુક્તમિત્યર્થઃ ।
અંશમાત્રત્વમિત્યેતદ્વસ્ત્વલઙ્કારધ્વન્યભિપ્રાયેણ ચેત્તદા સિદ્ધસાધનમ્ ।
રસધ્વનેરેવાંશિત્વેનેતરધ્વન્યોરંશત્વસ્ય ધ્વનિવાદિનઃ સિદ્ધસ્ય સાધનમિત્યર્થઃ ।
રસેતિ ।
અંશમાત્રત્વમિતીત્યનુષજ્યતે ।
સ્વાભ્યુપગમેતિ ।
સ્વસિદ્ધાન્તલક્ષ્યપ્રસિદ્ધિસહૃદયાનુભવૈર્વિરુદ્ધમિત્યર્થઃ ।
નનુ કીર્ત્યાદિફલાન્તરાણામપિ સત્ત્વાત્ ઽસહૃદયમનઃપ્રીતયેઽ ઇત્યસ્યોપલક્ષણત્વમભ્યુપેત્ય તાન્યપિ કુતો નોક્તાનીત્યત્રાહ--તેત્રેત્યાદિ ।
તત્ર ઇતિ પ્રાધાન્યેનાનન્દ એવોક્ત ઇતિ સમ્બન્ધઃ ।
તત્ર કાવ્યે ।
સ્વર્ગેતિ ।
સ્વર્ગઃ નિરતિશયાનન્દઃ ફલં યસ્યાસ્તામ્ ।
શઙ્કતે-શ્રોતૄણામિતિ ।
વ્યુત્પત્તિમ્ ।
કાવ્યનિષેવણમિતિ ઽનિબન્ધનમ્ઽ ઇતિ ચ પાઠઃ ।
સમાધત્તેતથાપિ તત્રેતિ ।
તત્ર વ્યુત્પત્તિપ્રીત્યોર્મધ્યે ।
પ્રધાનં પ્રધાનફલમ્ ।
વિપક્ષે બાધકપ્રદર્શનનેનોક્તં દ્રઢયતિ--અન્યથેત્યાદિ ।
અન્યથા પ્રીતિરૂપ્રધાનફલકત્વાભાવે ।
અસ્ય કાવ્યરૂપસ્ય વેદાદિભ્યઃ ઇતિહાસાદિભ્યશ્ચ કો વિશેષઃ? વ્યુત્પત્તિહેતુત્વસ્ય સમાનત્વેન વિશેષો વ સ્યાદિત્યર્થઃ ।
વ્યુત્પત્તિહેતુત્વં ત્રિષ્વપિ સાધારણમિતિ દર્શયિતુમુભયત્રોક્તિઃ ।
લોચનમ્ વેશેષઃ ઇતિ પ્રાધાન્યેનાનન્દ એવોક્તઃ ।
ચતુર્વર્ગવ્યુત્પત્તેરપિ ચાનન્દ એવ પાર્યન્તિકં મુખ્યં ફલમ્ ।
આનન્દ ઇતિ ચ ગ્રન્થૃતો નામ ।
તેન સ આનન્દવર્ધનાચાર્ય એતચ્છાસ્ત્રદ્વારેમ સહૃદયહૃદયેષુ પ્રતિષ્ટાં દેવતાયતનાદિવદનશ્વરીં સ્થિતિં ગચ્છત્વિતિ ભાવઃ ।

યથોક્તમ્- ઉપેયુષામપિ દિવં સન્નિબન્ધવિધાયિનામ ।
આસ્ત એવ નિરાતઙ્કં કાન્તં કાવ્યમયં વપુઃ ॥
ઇત્.ઇ ॥
યથા મનસિ પ્રતિષ્ટા એવંવિધમસ્ય મનઃ, સહૃદયચક્રવર્તી ખત્વયં ગ્રન્થકૃદિતિ યાવત્ ।
યથા--ઽયુદ્ધે પ્રતિષ્ટા પરમાર્જુનસ્યઽ ઇતિ ।
સ્વનામપ્રકજીકરણં શ્રોતૄણાં પ્રવૃત્ત્યઙ્ગમેવ બાલપ્રિયા વદાદિપ્રભૃતીનાં પ્રભ્વદિસમ્મિતત્વં કાવ્યપ્રદીપાદૌ વિવૃતમ્ ।
ઉક્ત ઇતિ ।
કારિકાયાં ફલત્વેનોક્ત ઇત્યર્થઃ ।
ભામહવનચનં તુ ધર્માદિવ્યુત્પત્તેઃ કીર્તેશ્ચાઙ્ગતયા ફલત્વાભિપ્રાયકં, ન તુ મુખ્યતયેત્યાહ-ચતુર્વર્ગેતિ ।
ચતુર્વર્ગવ્યુત્પત્તેરપિ ચ પાર્યન્તિકં ફલમાનન્દ એવેતિ સમ્બન્ધઃ ।
અપિ ચેત્યનેન કીર્તેઃ સમુચ્ચયઃ ।
ઽસહૃદયાનામાનન્દઽ ઇત્યદિગ્રન્થમન્યથાપિ વ્યાચષ્ટે-આનન્દ ઇતિ ।
ઽનામ ચેઽતિ સમ્બન્ધઃ ।
યથા ભીમસેનાદેઃ ભીમાદિનામ, તથેતિ ભાવઃ ।
તેનેતિ ।
નામત્વેન હેતુનેત્યર્થઃ ।
ઇતિ ભાવ ઇત્યનેનાસ્ય સમ્બન્ધઃ ।
સઃ મૂલગ્રન્થકારઃ ।
એતચ્છાસ્ત્રં ધ્વનિગ્રન્થઃ ।
હિતશાસનરૂપત્વાદેતસ્ય શાસ્ત્રત્વમ્ ।
પ્રતિષ્ટાશબ્દો હિ દેવતાનાં તત્સમુચિતાયતને સ્થિતૌ પ્રસિદ્ધ ઇત્યતો દેવતેત્યાદિદ્દષ્ટાન્તકથનમ્ ।
દેવતાયતનાદિવત્ દેવઃ દેવતાયતનાદિષ્વિવ ।
આદિપદેન ભક્તજનહૃદયપરિગ્રહઃ ।
ઽપ્રતિષ્ટાં લભતાઽમિત્યસ્ય વિવરણમ્-અનશ્વરીં સ્થિતિં ગચ્છત્વિતિ ।
શાસ્ત્રદ્વારેણ વર્તનં નામ શાસ્ત્રસ્યૈવ વર્તનમિત્યભિપ્રાયેણ ભામહવચનં સંવાદયતિ-યથોક્તમિતિ ।
અનશ્વરીં સ્થિતિં ગચ્છત્વિતિ પ્રાર્થિતા સ્થિતિરવશ્યંભાવિનીત્યભિપ્રાયેણાહ-યથેતિ ।
યથા મનસિ સહૃદયમનસિ પ્રતિષ્ટા ભવતિ, એવંવિધં તથાવિધમ્ ।
અસ્ય આચાર્યસ્ય મનઃ વૈદુષ્યમેતચ્છાસ્ત્રં વા ।
ઉક્તમુપપાદયતિ-સહૃદયેતિ ।
ખલ્વિતિ પ્રસિદ્ધૌ ।
યાવદિત્યવધારણે ।
પ્રાર્થિતે ઽસ્મિન્નર્થે ન સંશય ઇત્યર્થઃ ।
અનેન ગ્રન્થકૃતો ઽપિ કીર્તિદ્વારા પ્રીતિરૂપં ફલં ભવતીતિ દર્શતમ્ ।
પ્રતિષ્ટાશબ્દસ્યોક્તાર્થકત્વે પ્રયોગં સંવાદયતિ--યથેતિ ।
પ્રતિષ્ટા બહુમાનાત્મિકા સ્થિતિઃ ।
તત્ર ધ્વનેરેવ લક્ષયિતુમારબ્ધસ્ય ભૂમિકાં રચયિતુમિદમુચ્યતે--
યો ઽર્થઃ સહૃદય-શ્લાઘ્યઃ કાવ્યાત્મેતિ વ્યવસ્થિતઃ ।
(ધ્વ્ક્_1.2અ)
યો ઽર્થઃ સહૃદયશ્લાધ્યઃ કાવ્યાત્મેતિ વ્યવસ્થિતઃ ।
લોચનમ્ સમ્ભાવનાપ્રત્યયોત્પાદનમુખેનેતિ ગ્રન્થાન્તે વક્ષ્યામઃ ।

એવં ગ્રન્થકૃતઃ કવેઃ શ્રોતુશ્ચ મુખ્યં પ્રયોજનમુક્તમ્ ॥ 1 ॥
નનુ ઽધ્વનિસ્વરૂપં બ્રૂમઽ ઇતિ પ્રતિજ્ઞાય વાચ્યપ્રતીયમાનાખ્યૌ દ્વૌ ભેદાવર્થસ્યેતિ વાચ્યાભિધાને કા સઙ્ગતિઃ કારકાયા ઇત્યાશઙ્ક્ય સઙ્ગતિં કર્તુમવતરણિકાં કરોતિ--તત્રેતિ ।
એવંવિધે ઽભિધેયે પ્રયોજને ચ સ્થિત ઇત્યર્થઃ ।
ભૂમિરિવ ભૂમિકા ।
યથા અપૂર્વનિર્માણે ચિકીર્ષિતે પૂર્વં ભૂમિર્વિરચ્યતે, તથા ધ્વનિસ્વરૂપે પ્રતીયમાનાખ્યે નિરૂપયિતવ્યે નિર્વિવાદસિદ્ધવાચ્યાભિધાનં ભૂમિઃ ।
તત્પૃષ્ટે ઽધિકપ્રતીયમાનાંશોલ્લિઙ્ગનાત્ ।
વાચ્યેન બાલપ્રિયા કિમર્થમેવં સ્વનામપ્રકટીકરણત્વેન વ્યાખ્યાનમિત્યત આહ--સ્વેતિ ।
પ્રવૃત્ત્યઙ્ગમેવેતિ ।
ન ખ્યાત્યાદિલાભાયેત્યેવકારાર્થઃ ।
સમ્ભાવનાપ્રત્યયોત્પાદનમુખેનેતિ ।
સમ્ભાવના બહુમાનઃ, પ્રત્યયઃ તદ્ધેતુરાપ્તત્વબુદ્ધિઃ, તદુભયોત્પાદનદ્વારેણેત્યર્થઃ ।
કિમેતત્ ગ્રન્થકારાભિપ્રેતમિત્યત્રાહ-ઇતીતિ ।
ગ્રન્થાન્તે વક્ષ્યામઃ "આનન્દવર્ધન ઇતિ પ્રથિતાભિધાન" ઇત્યસ્ય વ્યાખ્યાવસરે પ્રકાશયિષ્યામઃ ।
ઉપસંહરતિ--એવમિતિ ।
ગ્રન્થકૃતઃ ધ્વનિગ્રન્થકૃતઃ ।
મુખ્યં પ્રયોજનં પ્રીતિરૂપમ્ ।
મુખ્યમ્ઽ ઇત્યનેન ધનાદીન્યવાન્તરપ્રયોજનાનિ દર્શતાનીત્યલમ્ ॥ 1 ॥
ઽતત્ર ધ્વનેરેવ લક્ષયિતુમ્ઽ ઇત્યાદિગ્રન્થમવતારયતિ-નિન્વિત્યાદિ ।
વાચ્યાભિધાને કા સઙ્ગતિરિતિ ।
અપ્રકૃતત્વાત્તભિધાનમસઙ્ગતમિત્યર્થઃ ।
ઽતત્રેઽતિ ભાવલક્ષણસપ્તમીદ્વિવચનાન્તાત્ત્રલ્ ।
તત્પદેનાભિધેયપ્રયોજનયોઃ પૂર્વોક્તયોઃ પરામર્શઃ ।
સ્થિતયોરિતિ શેષશ્ચેત્યાશયેન વ્યાચષ્ટે-એવંભૂત ઇત્યાદિ ।
ઽએવંવિધઽ ઇતિ ચ પાઠઃ ।
ધ્વનિસ્વરૂપે પ્રીતિરૂપે ચેતિ તદર્થઃ ।
યદ્વા-અભિધેયમાત્રવિશેષણમિદમ્ ।
વિમતિપદપતિત ઇતિ તદર્થઃ ।
ભૂમિરિવ ભૂમિકેતિ ।
અવતરણમિવાવતરણિકા, પીઠમિવ પીઠિકા ।
ઇમાનિ પદાનિ "ઇવેપ્રતિકૃતાવિ"તિ કન્પ્રત્યયાન્તાનિ ।
યથાપૂર્વેતિ ।
અપૂર્વં યન્નિર્મીયત ઇતિ અપૂર્વનિર્માણં પ્રાસાદાદિ તસ્મિન્ ।
નિર્વિવાદસિદ્ધેતિ ।
ધ્વનિવાદિનાં તત્પ્રતિક્ષેપકાણાં ચ સમ્પ્રતિપન્નેત્યર્થઃ ।
ભૂમિઃ અધિષ્ટાનં ઉપાય ઇતિ યાવત્ ।
વાચ્યસ્ય ભૂમિત્વે તદભિધાનસ્યાપિ ભૂમિત્વમ્, વાચ્યપ્રતીયમાનાર્થયોરધિષ્ટાનાધિષ્ટેયભાવેન પ્રતીતેઃ ।
પ્રતીયમાનાર્થેપયોગિતયા ઇહ વાચ્યાર્થાભિધાનં સઙ્ગતમેવેતિ ભાવઃ ।
કથં તસ્ય ભૂમિસાદ્દશ્યમિત્યત આહ--તદિતિ ।
તસ્ય વાચ્યસ્ય પૃષ્ટે પશ્ચાત્ ।
વાચ્યપ્રતીત્યુત્તરકાલ ઇતિ યાવત્ ।

અધિકસ્યધ
વાચ્ય-પ્રતીયમાનાખ્યૌ તસ્ય ભેદાવ્ ઉભૌ સ્મૃતૌ
વાચ્યપ્રતીયમાનાખ્યૌ તસ્ય ભેદાવુભૌ સ્મૃતૌ ॥ 2 ॥
લોચનમ્ સમશીર્ષિકયા ગણનં તસ્યાપ્યનપહ્નવનીયત્વં પ્રતિપાદયિતુમ્ ।
સ્મૃતાવિત્યનેન ઽયઃ સમામ્નાતપૂર્વઽ ઇતિ દ્રઢયતિ ।
ઽશબ્દર્થશરીરં કાવ્યમ્ઽ ઇતિ યદુક્તં, તત્ર શરીરગ્રહમાદેવ કેનચિદાત્મના તદનુપ્રાણકેન ભાવ્યમેવ ।
તત્ર શબ્દસ્તાવચ્છરીરભાગ એવ સન્નિવિશતે સર્વજનસંવેદ્યધર્મત્વાત્સ્થૂલકૃસાદિવત્ ।
અર્થઃ પુનઃ સકલજનસંવેદ્યો ન ભવતિ ।
ન બાલપ્રિયા વાચ્યવ્યતિરિક્તસ્ય ।
પ્રતીયમાનસ્ય વ્યઙ્ગ્યસ્ય ।
અલ્લિઙ્ગનાદુલ્લેખનાત્ ।
ઽતત્પૃષ્ટોત્થિતેઽતિ પઠિત્વા, તત્પૃષ્ટે પક્ષભૂતે તસ્મિન્નુત્થિતતયા વ્યતિરિક્તતયા પ્રતીયમાનાંશસ્ય ઉલ્લિઙ્ગનાદનુમાનાદિતિ કેચિત્ ।
સમશીર્ષિકયા સમપ્રધાનતયા ।
ગણનં ઽવાચ્યપ્રતીયમાનાક્યાવિઽતિ નિર્દેશઃ ।
તસ્યાપિ પ્રતીયમાનસ્યાપિ ।
અપિર્દૃષ્ટાન્તાર્થઃ ।
અનેન પ્રતીયમાનમસ્તિ અર્થાંશત્વાત્, વાચ્યવદિતિ પ્રમાણમરિ સૂચિતમિત્યુક્તમ્, પ્રમાણોક્ત્યૈવાન પહ્નવનીયત્વસિદ્ધેઃ ।
સ્થિતાવિતિ વક્તવ્યે ઽસ્મુતાઽવિત્યુક્તેઃ ફલં વ્યાચષ્ટે-સ્મૃતાવિતીત્યાદિ ।
યદ્બુધૈઃ સમામ્નાતં તત્ સ્મૃતિરૂપં ચ, યથા મન્વાદિભિર્ધર્માદિસમામ્નાનં તચ્ચ પ્રમાણાન્તરમૂલં, તદ્વદિદમપીતિ દ્રઢયિતું સ્મૃતાવિત્યુક્તમિતિ ભાવઃ ।
ઽયો ઽર્થઃ સહૃદયશ્લાધ્યઃ કાવ્યાત્મેતિ વ્યવસ્થિતઽ ઇત્યનેન કારિકાપૂર્વાર્ધેનોક્તં સહૃદયશ્લાધ્યત્વવિશિષ્ટાર્થસ્ય કાવ્યાત્મત્વં સોપપત્તિકં દર્સયન્ વૃત્ત્યનુસારેમ તદર્ધં વિવૃણોતિ--શબ્દત્યાદિના ।
શબ્દાર્થાવેવ શરીરં યસ્ય તત્ ।
ઉક્તમિતિ ।
પૂર્વપક્ષવાદિભિરુક્તમિત્યર્થ ।
તત્ર શરીરગ્રહણાદેવ શબ્દાર્થયોઃ કાવ્યશરીરત્વખીકારાદેવ ।
યદ્વા--તત્ર તસ્મિન્નુક્તે સતિ ।
શરીરેતિ ।
કાવ્યસ્ય શરીરખીકારાદેવેત્યર્થઃ ।
એવકારેણ પ્રમાણાન્તરાનપેક્ષ્ત્વં સૂચિતમ્ ।
કેનચિત્ શબ્દાર્થયોરન્યતરેણ ।
કિમર્થમિતિ ચેદાહ--તદિતિ ।
તત્ કાવ્યમનુપ્રાણયતિ જીવયતિ સહૃદયાહ્લાદકં કરોતીતિ તદનુપ્રાણવં, તેન ।
ભાવ્યમેવેત્યેવકારેણાન્યથાશરીરાભાસત્વપ્રસક્તિં દર્શયતિ ।
વિમતં શરીરમાત્મવત્, શરીરત્વાદસ્મદાદ્શરીરવદિતિ પ્રયોગઃ ।
તત્રેત્યાદિ ।
તત્ર આત્માવશ્યંભાવિત્વે સતિ ।
યદ્વા-શબ્દાર્થયોર્મધ્યે શરીરભાગ એવેત્યેવકારેણ આત્મકોજિનિવેશે યોગ્યતા નિરસ્યતે ।
સર્વોતિ ।
સર્વજનસંવેદ્યા ધર્માઃ તીવ્રત્વમન્દત્વાદયો મધુરત્વપરુષત્વાદયો વા યસ્ય તત્ત્વાત્ ।
દ્દષ્ટાન્તે તુ સ્થૂલત્વાદયો ધર્માઃ તીવ્રત્વમન્દત્વાદયો મધુરત્વપરુષત્વાદયો વા યસ્ય તત્ત્વાત્ ।
દ્દષ્ટાન્તે તુ સ્થૂલત્વાદયો ધર્માઃ ।

યદ્વા--સંવેદ્યશબ્દો ભાવવચનઃ સર્વજનસંવેદ્યત્વરૂપધર્મકત્વાદિત્યર્થઃ ।
વિમતશ્શબ્દો નાત્મા, સર્વજનસંવેદ્યધર્મત્વાત્, સ્થૂલાદિશરીરવદિતિ પ્રયોગઃ ।
સર્વેત્યાદિના બાહ્યેન્દ્રિયગ્રાહ્યત્વરૂપો હેતુર્દર્શિત ઇતિ કેચિત્ ।
તર્હ્યર્થસ્યાત્મત્વમસ્ત્વત આહ-અર્થઃ પુનરિત્યાદિ ।
પુનશ્શબ્દો ઽર્થસ્યાત્મત્વયોગ્યતારૂપવિશેષદ્યોતકઃ ।
સકલેતિ ।
કાવ્યાર્થસ્ય સહૃદયૈકવેદ્યત્વાત્તદિતરવાક્યાર્થસ્ય વ્યુત્પન્નજનમાત્રવેદ્યત્વાચ્ચાર્થત્વાવચ્છિન્નસ્સર્વજનવેદ્યો ન ભવતીત્યર્થઃ ।
લોચનમ્ હ્યર્થમાત્રેણ કાવ્યવ્યપદેશઃ, લૌકિકવૈદિકવાક્યેષુ તદભાવાત્ ।
તદાહ-સહૃદયશ્લાધ્ય ઇતિ ।
સ એક એવાર્થો દ્વિશાખતયા વિવેકિભિર્વિભાગબુદ્ધ્યા વિભજ્યતે ।
તથાહિ-તુલ્યે ઽર્થરૂપત્વે કિમિતિ કસ્મૈચિદેવ સહૃદયાઃ શ્લાઘન્તે ।
તદ્ભવિતવ્યં તત્ર કેનચિદ્વિશેષેણ ।
યો વિશેષઃ, સ પ્રતીયમાનભાગો વિવેકિભિર્વિશેષહેતુત્વાદાત્મેતિ વ્યવસ્થાપ્યતે ।
બાલપ્રિયા અનેન શબ્દસ્યાનાત્મત્વસાધકં યદુક્તં, તદત્ર નાસ્તીતિ દર્શિતમ્ ।
તર્હિ કિમર્થસામાન્યસ્ય કાવ્યાત્મત્વમ્? નેત્યાહ--ન હીત્યાદિ ।
અર્થમાત્રેણ વ્યુત્પન્નજનવેદ્યેન કૃત્સ્નેનાર્થેન વ્યવહારં પ્રતિ વ્યવહર્તવ્યસ્ય હેતુત્વાભિપ્રાયેણ, હેતૌ તૃતીયા ।
કાવ્યવ્યપદેશઃ કાવ્યવ્યવહારઃ ।
વાક્યેષ્વિતિ ।
વાક્યવિષયક ઇત્યર્થઃ ।
તદભાવાત્ કાવ્યવ્યપદેશાભાવાત્ ।
અન્યથા તદ્વાક્યેષ્વપિ કાવ્યવ્યપદેશઃ સ્યાદિતિ ભાવઃ ।
તદાહેત્યાદિ ।
શબ્દસ્ય કાવ્યેતરવાક્યાર્થસ્ય ચ કાવ્યાત્મત્વાભાવાત્તહ્યાવૃત્યર્થં ઽઅર્થસ્સહૃદયશ્લાધ્યઽ ઇત્યાહેત્યર્થઃ ।
અથ સહૃદયશ્લાધ્યત્વરૂપવિશેષણગમ્યાર્થપ્રદર્શનેન કાવ્યાર્થસ્યાત્મત્વમુપપાદયન્નુત્તરાર્ધસ્ય ભાવં વિવૃણોતિ--સ એક ઇત્યાદિ ।
એક એવ એકત્વેનૈવ ભાસમાનઃ ।
સઃ અર્થઃ સહૃદયશ્લાધ્યો ઽર્થઃ ।
દ્વિશાખતયા દ્વ્યંશત્વેન ।
વિવેકિભિઃ વિવેચનશીલૈઃ ।
વિભાગબુદ્ધ્યા વિરુદ્ધાવન્યોન્યવ્યાવૃત્તધર્માણૌ ભાગાવંશાવસ્યેતિ વિભાગઃ, તદ્બુદ્ધ્યા હેતુના ।
ઉક્તમુપપાદયતિ---તથાહીત્યાદિ ।
તુલ્યે ઽર્થરૂપત્વ ઇતિ ।
કાવ્યાર્થસ્ય લૌકિકાદ્યર્થસ્ય ચાર્થરૂપત્વે તુલ્યે સતીત્યર્થઃ ।
દ્વયોરર્થયોરરથત્વેન સામ્યે ઽપીતિ યાવત્ ।
કિમિતિ ।
કસ્માત્ કારણાત્ ।
અસ્મદ્વિવક્ષિતાન્નાન્યસ્માદિતિ ભાવઃ ।
કસ્મૈચિદેવ કાવ્યાર્થાયૈવ ।
તત્ તસ્માત્ ।
તત્ર કાવ્યાર્થે ।
વિશેષેણ શ્લાઘાહેતુભૂતેન વિશેષેણ ।

અતિશયાધાયકો ધર્મો વિશેષઃ ।
કાવ્યાર્થો વિશેષવાન્, સહૃદયશ્લાધ્યત્વાત્, યન્નૈવં તન્નૈવમ્, યથા લૌકિકાદિવાક્યાર્થ ઇતિ પ્રયોગઃ ।
ય ઇત્યાદિ ।
વિશેષઃ વિશેષાધાયકઃ ।
સ પ્રતીયમાનભાગ ઇતિ ।
ઇત્યુચ્યત ઇતિ શેષઃ ।
અનેનાન્યો ભાગો વાચ્ય ઇતિ દર્શિતમ્ ।
વિવેકિભિરિત્યાદિ ।
સ ઇત્યનુષજ્યતે ।
યથા હ્યાત્મા સ્વસાન્નિધ્યવિશેષમાત્રેણ જડાત્મકઘટાદિવિલક્ષણતયા સશિરસ્કદેહપિણ્ડે સ્વચૈતન્યારોપણમુખેનાત્મભાવપ્રતીતિહેતુઃ, અત એવ તચ્છ્લાધ્યતાસમ્પાદકશ્ચ, તથા પ્રતીયમાનભાગો ઽપિ ઇતરવાક્યાર્થાપેક્ષયા સહૃદયશ્લાઘાલક્ષણં કમપ્યતિશયં કાવ્યાર્થં સમ્પાદયતીતિ તસ્ય વિશેષહેતુત્વરૂપાત્મગુણયોગાદાત્મત્વં કાવ્યસ્ય હિ લલિતોચિતસન્નિવેશચારુણઃ શરીરસ્યેવાત્મા સારરૂપતયા લોચનમ્ વાચ્યસંવલનાવિમોહિતહૃદયૈસ્તુ તત્પૃથગ્ભાવે વિપ્રતિપદ્યતે, ચાર્વાકૈરિવાત્મપૃથગ્ભાવે ।
અત એવ અર્થ ઇત્યેકતયોપક્રસ્ય સહૃદયશ્લાધ્ય ઇતિ વિશેષણદ્વારા હેતુમભિધાયાપોદ્ધારદ્દશા તસ્ય દ્વૌ ભેદાવંશાવિત્યુક્તમ્, ન તુ દ્વાવપ્યાત્માનૌ કાવ્યસ્યેતિ ।
કારિકાભાગગતં કાવ્યશબ્દં વ્યાકર્તુમાહ---કાવ્યસ્ય હીતિ ।
લલિતશબ્દેન ગુણાલઙ્કારાનુગ્રહમાહ ।
અચિતશબ્દેન રસવિષયમેવૌચિત્યં ભવતીતિ દર્શયન્ રસધ્વનેર્જીવિતત્વં સૂચયતિ ।
તદભાવે હિ કિમપેક્ષયેદમૌચિત્યં નામ સર્વત્રૌદ્ધોષ્યત ઇતિ ભાવઃ ।
બાલપ્રિયા વિવેકિભિરુપપત્ત્યા નિર્ધાર્યત ઇત્યર્થઃ ।
કુતસ્તર્હિ સર્વોષાં તથા ન પ્રતીતિઃ, પ્રત્યુત વિમતિશ્ચેત્યત આહ--વાચ્યેત્યાદિ ।
પ્રતીયમાનસ્ય યા વાચ્યસવલના વાચ્યાર્થમિશ્રમા, તયા નિરૂઢનિબિડતરતાદ્રૂપ્યભાવનાવાસનાધિરૂઢયા વિમોહિતં વિવેકસામર્થ્યરહિતં કૃતં હૃદયં યોષા- તૈઃ ।
તત્પૃથગ્ભાવે તસ્ય પ્રતીયમાનસ્ય વાચ્યાચ્છરીરભૂતાત્પૃથગ્ભાવે ।
દ્દષ્ટાન્તમાહ--ચાર્વાકૈરિતિ ।
શરીરાદિતિ શેષઃ ।
વ્યાખ્યાતમર્થં કારિકારૂઢં કરોતિ--અત એવેત્યાદિ કાવ્યસ્યેત્યનેતન ।
અત એવ યતો દેહાત્મન્યાયેન વાચ્યવ્યઙ્ગ્યયોરવસ્થાનં વિવેચકાવિવેચકદ્દષ્ટિદ્વયાનુરોધિની ચતત્પૃથગ્ભાવાપૃથગ્ભાવપરિચ્છિત્તિસ્તત એવ ।
એકતયેતિ ।
એકવચનાન્તતયેત્યર્થઃ ।
ઉપક્રમ્ય વચનોપક્રમં કૃત્વા ।
અવિવેચકદ્દષ્ટ્યનુરોધ્યવિભાગબુદ્ધ્યોપસ્થાપિતં યદ્વાચ્યવ્યઙ્ગ્યયોરર્થયોરેકત્વં, તદ્બોધકૈકવચનાન્તત્વેનાર્થ ઇત્યનુવાદભાગે નિર્દિશ્યેત્યર્થઃ ।
વિશેષણદ્વારા વિશેષણનુખેન ।
હેતુમિતિ ।
સહૃદયશ્લાઘાહેતુભૂતો દ્વ્યંશત્વસાધકશ્ચ યો ઽર્થવિશેષસ્તમિત્યાર્થઃ ।
તદ્ભવિતવ્યં તત્ર કેનચિદ્વિસેષેણેત્યુક્તં પ્રાક્ ।
અભિધાયેતિ ।
પ્રદર્શ્યેત્યર્થઃ ।
અપોદ્ધારદૃશા વિભાગબુદ્ધ્યા ।
ભેદાવિત્યસ્ય વ્યાખ્યાનં--અંશાવિતિ ।
શ્લાઘનક્રિયાયાઃ કર્મભૂત એકોં ।
આશો વાચ્યો યસ્તસ્યા હેતુભૂતઃ, સ પ્રતીયમાનાંશ ઇત્યર્થઃ ।
ન ત્વિત્યાદિ ।
કિન્તુ પ્રતીયમાન એવાત્મા, વાચ્યસ્ત્વંશઃ શરીરભૂત ઇતિ ભાવઃ ।
અત્રાવિભાગબુદ્ધિગમ્યાકારેણાર્થસ્ય પૂર્વાર્ધે કાવ્યાત્મત્વનિર્દેશઃ, ઉત્તરાર્ધે તુ વિભાગબુદ્ધિગમ્યાકારેણ દ્વ્યંશત્વવિધાનમિતિ સારાર્થઃ ।

ઽઅર્થસ્સહૃદયશ્લાધ્યઃ કાવ્યાત્મા યો વ્યવસ્થિતઽ ઇતિ ચ કારિકાપાઠઃ ।
કાવ્યશબ્દમિતિ ।
ઽકાવ્યાત્મેઽત્યત્ર કાવ્યશબ્દમિત્યર્થઃ ।
ઽલલિતોચિતઽ શબ્દાભ્યાં કાવ્યસમ્બન્ધિનસ્સર્વે સઙ્ગૃહીતા ઇત્યાહ-લલિતેત્યાદિ ।
ગુણાલઙ્કારાનુગ્રહમાહેતિ ।
ગુણાલઙ્કારકર્તૃકમનુગ્રહં સાહાયકં ચારુત્વકરણમિતિ યાવત્ ।
રસવિષયમેવેતિ ।
ઇતિવૃત્તાદીનામુપાદેયાનાં રસશેષત્વાત્તદ્વિષયમપિ રસવિષયમેવેતિ ભાવઃ ।
સૂચયતીતિ ।
સ્થિતઃ સહૃદયશ્લાધ્યો યો ઽર્થસ્તસ્ય વાચ્યઃ પ્રતીયમાનશ્ચેતિ દ્વૌ ભેદૌ ।
લોચનમ્ યો ઽર્થ ઇતિ યદાનુવદન્ પરેણાપ્યેતત્તાવદભ્યુપગતમિતિ દર્શયતિ ।
તસ્યેત્યાદિના તદભ્યુપગમ એવ દ્વ્યંશત્વે સત્યુપપદ્યત ઇતિ દર્શયતિ ।
તેન યદુક્તમ્-ઽચારુત્વહેતુત્વાદ્ગુમાલઙ્કારવ્યતિરિક્તો ન ધ્વનિઃઽ ઇતિ, તત્ર ધ્વનેરાત્મસ્વરૂપત્વાદ્ધેતુરસિદ્ધ ઇતિ દર્શિતમ્ ।
ન હ્યાત્મા ચારુત્વહેતુર્દેહસ્યેતિ ભવતિ ।
અથાપ્યેવં સ્યાત્તથાપિ વાચ્યે ઽનૈકાન્તિકો બાલપ્રિયા રસવિષયમૌચિત્યં રસસ્ય પ્રાધાન્યં વિના ન ઘટતે, તસ્મિંશ્ચ સતિ તસ્યાત્મત્વં સિદ્ધમિતિ ભાવઃ ।
એતદેવ વિપક્ષે બાધકમુખેન સાધયતિ-તદભાવ ઇત્યાદિ ।
તસ્ય જીવિતભૂતસ્ય રસસ્યાભાવે ।
ઉદ્ધાપ્યત ઇતિ ।
અબાવવાદિભિરપીતિ શેષઃ ।
વૃત્તૌ ઽસન્નિવેશેઽ ત્યસ્ય શબ્દાર્થયોઃ સંસ્થાનેત્યર્થઃ ।
ઽયઽ ઇત્યાદિનિર્દેશસ્ય ફલમાહ--યો ઽર્થ ઇત્યાદિ ।
યદા યચ્છબ્દેન ।
યચ્છબ્દ વટિતવાક્યેનેતિ યાવત્ ।
પરેણાપિ પૂર્વપક્ષિણાપિ ।
એતત્ પ્રતીયમાનં વસ્તુ ।
તાવત્ આદૌ સંપ્રતિપત્તૌ વા ।
અભ્યુપગતમિતિ ।
પ્રતીયમાનસ્ય કાવ્યાર્થાન્તર્ભાવાદિતિ ભાવઃ ।
તદિત્યાદિ ।
તદભ્યુપગમઃ પ્રતીયમાનાભ્યુપગમઃ ।
હ્યંશત્વે સતિ ઉપપદ્યત એવેતિ સમ્બન્ધઃ ।
એકાંશાઙ્ગીકારે અંશાન્તરસ્યાવારણીયત્વાદિતિ ભાવઃ ।
તદભ્યુપગમ એવોપપદ્યતે, નાનભ્યુપગમ ઇતિ વા ।
યદ્વા--એતત્ કાવ્યાર્થસ્ય સહૃદયશ્લાધ્યત્વમ્ ।
તદભ્યુપગમઃ સહૃદ્યશ્લાધ્યત્વાભ્યુપગમ ઇતિ ।
એવઞ્ચ પૂર્વપક્ષોક્તાનુમાનમપિ પરાસ્તમિત્યાહ--તેનેત્યાદિ ।
તેન ઉક્તભઙ્ગ્યા ધ્વનેરાત્મત્વપ્રતિપાદનેન ।
ઇતિ દર્શિતમિત્યનેનાન્વયઃ ।
તત્રેતિ ।
તદનુમાન ઇત્યર્થઃ ।

અસિદ્ધ ઇતિ ।
સ્વરૂપાસિદ્ધ ઇત્યર્થઃ ।
નનુ ધ્વનેરાત્મત્વે ઽપિ ચારુત્વહેતુત્વં કિં ન સ્યાદત્યતો દૃષ્ટાન્તગર્ભંમાહ-ન હીતિ ।
ઽઇતિ ન ભવતિ હીઽતિ સમ્બન્ધઃ ।
લોક ઇતિ શેષઃ ।
નનુ પ્રતીયમાનસ્ય વાચ્યાર્થશ્લાઘાલક્ષણાતિશયહેતુત્વેન ચારુત્વહેતુત્વમસ્ત્યેવેતિ કથમસિદ્ધઃ ।
લોકે ઽપ્યાત્મા ચારુત્વહેતુઃ, શવશરીરે સર્વાભરણભૂષિતે ઽપિ ચારુત્વાદર્શનાદિત્યત્રાહ--અથાપ્યેવમિતિ ।
અથાપિ યદ્યપિ ।
એવમિતિ ।
આત્મનશ્ચારુત્વહેતુત્વમિત્યર્થઃ ।
સ્યાદિત્યભ્યુપગમે ।
તથાપીતિ ।
તથાપીહ દોષો ઽસ્તીત્યર્થઃ ।
તમાહ--વાચ્ય ઇતિ ।
અનૈકાન્તિકઃ વ્યભિચારી ।
પ્રતીયમાનસંવલનોપાધિકસ્ય ચારુત્વહેતુત્વસ્ય વાચ્યાર્તે ઽપિ સત્ત્વાત્તસ્ય ગુણાલઙ્કારવ્યતિરિક્તત્વચ્ચ તત્ર વ્યભિચાર ઇત્યર્થઃ ।
તત્ર વાચ્યઃ પ્રસિદ્ધો યઃ પ્રકારૈર્ ઉપમાદિભિઃ ।
બહુધા વ્યાકૃતઃ સો ઽન્યૈઃ કાવ્યલક્ષ્મ-વિધાયિભિઃ
તત્ર વાચ્યઃ પ્રસિદ્ધો યઃ પ્રકારૈરુપમાદિભિઃ ।
બહુધા વ્યાકૃતઃ સો ઽન્યૈઃ કાવ્યલક્ષ્મવિધાયિભિઃ ॥ 3 ॥
તતો નેહ પ્રતન્યતે ॥ 3 ॥
કેવલમનૂદ્યતે પુનર્યથોપયોગમિતિ ॥ 3 ॥
લોચનમ્ હેતુઃ ।
ન હ્યલઙ્કાર્ય એવાલઙ્કારઃ, ગુણી એવ ગુણઃ ।
એતદર્થમપિ વાચ્યાંશોપક્ષેપઃ ।
અત એવ વક્ષ્યતિ--ઽવાચ્યઃ પ્રસિદ્ધઃઽ ઇતિ ॥ 2 ॥
તત્રેતિ ।
હ્યંશત્વે સત્યપીત્યર્થઃ ।
પ્રસિદ્ધ ઇતિ ।
વનિતાવદનોદ્યાનેન્દૂદયાદર્લૌકિક એવેત્યર્થઃ ।
ઽઉપમાદિભિઃ પ્રકારૈઃ સ વ્યાકૃતો બહુધેઽતિ સઙ્ગતિઃ ।
અન્યૈરિતિ કારિકાભાગં કાવ્યેત્યાદિના વ્યાચષ્ટે ।
ઽતતો નેહ પ્રતન્યતઽ ઇતિ વિશેષપ્રતિષેધેન શેષાભ્યનુજ્ઞેતિ દર્શયતિ--કેવલમિત્યાદિના ॥ .3 ॥ ॥ .॥
બાલપ્રિયા તહ્યતિરિક્તત્વં દર્શયતિ-ન હીત્યાદિના ।
એતદર્થમપીતિ ।
ન કેવલં ભૂમિકાર્થમ્, અનૈકાન્તિકત્વપ્રદર્શનાર્થમપીત્યર્થઃ ।
ઉત્તરકારિકાયાં વાચ્યસ્ય પ્રસિદ્ધત્વકથનમપ્યેતદભિપ્રાયકમિત્યાહ--અત એવેતિ ।
પ્રસિદ્ધે હિ વસ્તુનિ વ્યભિચારોદ્ભાવનમ્ ॥ .2 ॥ ॥ .॥
કારિકાયાં તત્રેતિ ભાવલક્ષણસપ્તમી ।
તત્પદેન વાચ્યપ્રતીયમાનયોઃ પરામર્શઃ ।