Language

ENहिગુ
Scripture Library

Dhvanyāloka with Abhinavagupta's Locana and Rāmaśāraka's Bālapriya (with commentary) · Part 120

śrīmadānandavardhanācāryapraṇīto-
dhvanyālokaḥ /
---- prathama uddyotaḥ /
śrīmadānandavardhanācāryapraṇīto- dhvanyālokaḥ /
--- śrīsahṛdayatilakarāmaśārakakṛtayā bālapriyākhyaṭīkayodbhāsitayā gosvāmiśrīdāmodaraśāstrinirmitayā viṣamasthaladarśanyā viṣamasthaladarśinyā divyāñjanākhyaṭippanyoktayā ca śrīmadācāryābhinavaguptaviracitayā locanākhyayā vyākhyayānugataḥ /
prathama uddyotaḥ /
--- śrīmadācāryābhinavaguptakṛtaṃ locanam śrībhāratyai namaḥ apūrvaṃ yadvastu prathayati vinā kāraṇakalāṃ- jagadbhāvaprakhyaṃ nijarasabharātsārayati ca /
kramātprakhyopākhyāprasarasubhagaṃ bhāsayati ta- tsarasvatyāstattvaṃ kavisahṛdayākhyaṃ vijayate //
śrīsahṛdayatilakarāmaśārakakṛtabālapriy.ā śrīgurave namaḥ śrīgurūnpūrṇavedeśaṃ saṅgameśañca mādhavam /
śivaṃ śivāñca namraṇāṃ kāmadhenummuhurnumaḥ //
kāvyāloko locanañca dve grāhyagrāhake satām /
tadganthakārāvācāryau rasikāgresarau stumaḥ //
locanasyādimoddyotamātrasyātra purā kṛtā /
vivṛtirlabhyate tattāṃ dṛṣṭvā granthāntarāṇi ca //
pāṭhānkeralavikhyātānālambya ca yathāmati /
kurmo bālapriyāṃ prāyaḥ prauḍhalocanaṭippanīm //
atha tatrabhavantaḥ śrīmadācāryābhinavaguptapādāḥ kāvyālokavyākhyānañcikīrṣavastasya nirvighnaparisamāptaye vihitaṃ samuciteṣṭadevatānamaskārātmakammaṅgalaṃ śiṣyaśiṅkṣāyai granthatonibadhnantyapūrvamityādi /
yatukamalamanambhasi kamaletyādikāvyātmakaṃ sarasvatītattvam, kāraṇakalāṃ vi- locanam bhaṭṭendurājacaraṇābjakṛtādhivāsa- hṛdyaśruto 'bhinavaguptapadābhidho 'ham /
yatkiñcidapyanuraṇansphuṭayāmi kāvyā- lokaṃ svalocananiyojanayā janasya //
bālapriyā nā-tattatkāryaṃ prati prasiddhaṃ yadyadupādānādikāraṇantasya kalā leśaḥ tāṃ vinā antareṇaiva apūrvaṃulokaprasiddhavastuvijātīyamadbhutañca vastunirupākhyaśaśaśṛṅgādivilakṣaṇamanambho 'dhikaraṇakakamalādikaṃ padārtham prathayati sṛṣṭvā vistārayati, kiñca yad grāvaprakhyaṃupāṣāṇatulyaṃ nisargato nīrasaṃ jagatusarvaṃ vastu nijaḥ svīyaḥ kāvyāsambandhī yo rasaḥ śṛṅgarādiḥ tasya bharādatiśayāt sārayati sāraṃ karoti vibhāvāditvayojanena rasavyañjakaṃ karotīti yāvad, vākyābhyāmābhyāṃ kāvyātmakasarasvatītattvasya viśvakartuḥ prajāpaterutkarṣarūpavyatireko vyañcitaḥ; tameva sthirīkartumāha--kramādityādi /
yajjagaditi cānuṣajyate, prakhyākaveḥ pratibhā; upākhyā vacanaṃ prathamaṃ prakhyā paścādupākhyeti tayoryaḥ kramātprasaraḥ tena subhagaṃ hṛdyaṃ sad, bhāsayati nisargeṇāramaṇīyamapi sarvaṃ vastu rasavyañjakatvasampadanena rasaṇīyaṃ satprakāśayatītyarthaḥ, cakārasyātra sambandhaḥ, atra prakhyopākhyāprasarasyāpūrvavastunirmāṇe sarasatvakaraṇe ca hetutvamārthikaṃ bodhyam, atrādyena vākyenāpūrvavastuno nirmāṇandvitīyena pūrvaṃ sato vastunassarasatvakaraṇaṃ tṛtīyena dvayorapi hṛdyatayā prakāśanañjoktamityapa vyācikṣate, tatutathāvidhamapūrvavastuprathayitṛtvādidharmaviśiṣṭam, taddharmasampattyarthamāha-kavīti /
kavisahṛdayāvityākhyā yasya tat, kavisahṛdayaśabdāvatra nirmāṇarūpakavivyāpāravicārātmakasahṛdayavyāpāraviṣayakāvyaparau, yadvā kavisahṛdayairākhyāyataucyate iti tadākhyam, atha vā kavisahṛdayayorākhyā abhīkṣṇyena khyānaṃ sphuraṇaṃ yasya tat kāvyātmakamityarthaḥ, tattvamāropitaṃ bodhyam, sarasvatyāḥuśabdaprapañcābhimāninyādevatāyāḥ, tattvaṃupāramārthikaṃ rūpam, vijayate sarvasmādupari vartate, enena tannamaskāro granthakarturgamyate; atha ca sarasvatyāstattvaṃ dhvanikāvyam, vijayate; apūrvamityādyarthaḥ pūrvavadbodhya iti pratipādyārtho 'pyāsūtrita iti dik /
athauddhatyaṃ paraharannātmano vyākhyānanaipuṇī darśayan kīrttya nuvṛttaye nāmanirdeśaṅkurvaṃśca pratijānīte-bhaṭṭetyādi /
bhaṭṭendurājasyautannāmakasya guroḥ caraṇābjayoḥupajhatulyayoḥ pādayoḥ tatsannidhāviti yāvad yo 'dhivāsastena caraṇābjaśuśrūṣayeti yāvad; hṛdyāni svahṛdayasthāni; atha ca śrotṛjanahṛdayapriyāṇi śrutāni śāstrāṇi yasya saḥ, yathā padmena surabhīkaraṇe vastuno hṛdyatvaṃ tathetyupamātra dhvanyate, yatkiñcatusvalpam, apirevārthe, yadvānuraṇannapīti yojanā, apiśabdaḥ svalpābhidhānena saha sphuṭīkaraṇasyāpātato virodhaṃ dyotayati, locanam svayamavyucchinnaparameśvaranamaskārasampatticaritārtho 'pi vyākhyātṛśrotṝṇāmavighnenābhīṣṭavyākhyāśravaṇalakṣaṇaphalasampattaye bālapriyā anuraṇanubruvan ghaṇṭā'dinādasthānīyasya mūlakṛdvacanasyānuraṇanasthānīyaṃ vyākhyānarūpaṃ svavacanamityanena prakāśyate, sveti /
lojyate dṛśyate 'neneti locanaṃ svasya locanaṃmanaḥ tasya nitarāṃ yojanayā manaḥpraṇidhānenetyarthaḥ, kāvyālokaṃ janasya sphuṭayāmi visadīkaromi, yadvā svasya locanaṃ jñānaṃ tasya niyojanayā vyākhyānarūpānuraṇanadvārā samarpaṇena sphuṭayāmi prakāśayāmi, yathā netrayojanena tathetyupamādhvaniratrāpi bodhyaḥ /
vṛttikārakṛtasya svecchetyādipadyasya tātparyārthamavatārikayā darśayati-svayamityādi /
svayamiti vṛttikārasya nirdeśaḥ, avyucchinnaḥumadhye vicchedena rahitaḥ parameśvarasyautattallīlāvigrahamavalambamānasya paramātmanaḥ; namaskāraḥ tasya sampattiḥuprakarṣaḥ tayā caritaḥulabdhaḥ arthaḥuvighnanivṛttyādirūpasākṣātprayojanaṃ yasya saḥ, tathābhūtasya maṅgalācaraṇa āpātato virodhamapiśabdo dyotayati, vyākhyātṛśrotṝṇāmiti phalasampattaya ityādinā sambandhaḥ, avighnenauvidhnadhvaṃsena, abhīṣṭeti /
vyākhyātṝṇāṃ vyākhyānaṃ śrotṝṇāṃ śravaṇañcabhīṣṭaṃ divyāñajanākhyā ṭippanī śrīśrīgaurakṛṣṇaḥ śaraṇam /
gaurakṛṣṇagurūnnatvā dhvanyālokasya locanam /
anajmi divyāñjanato durdarśārthamavekṣitum //
ath.a dhvaniprasthāpakācāryaśrīmadānandavardhanaviracitaṃ dhvanyālokanibandhanaṃ vyākhyātavato bharatadarśanasūtrabhāṣyakārapradhānasyācāryyaśrīmadabhinavaguptasya locanākhye vyākhyāne viṣamasthalāni mukhyatvena viśadayitukāmasya divyāñjananāmikeyaṃ ṭippanī; prāsaṅgikī tvaparatrāpīti na pratiśrutiviroda udbhāvanīyaḥ /

yattvatrottarapadāvyavahitapūrvatvaviśiṣṭavidyāyonyanyatarasambandhavācakardantapadoddeśyakānaṅvidhāyakānaṅṛto dvandva iti śāstreṇa vidyādvārakaikayajñārvijyasambandhena vidyāsambandhivācakahotāpotṛvadihāpi vidyādvārakaikapratipādyaviṣayakajñānānukūlavyāpāravattvasambandhena sambandhivācakayorvyākhyātṛpadaśrotṛpadayordvandve 'pi vyākhyātāśrotṝṇāmityucitamiti kaścidākṣipati tanmandam-- "ṛto vidyāyonisambandhebhyaḥ" pūrṇaitatsūtrānuvṛttita ṛtpadānuvṛttyaiva nirvāhe prakṛtasūtre punā ṛdgrahaṇamānaṅvidhyu ddeśyatāvacchedakakoṭipraviṣṭasamasyamānayāvatpadānāmṛdantatvasyāpekṣāṃ darśayad vidyayonyanyataravācitvamapi tadavacchedakakukṣau samāviveśayiṣyatīti vyākyātṛśabdasya kathaṃ cittadanyataravācitve 'pi śrītṛśabde tadvācitvaniyamādarśanād viśeṣaṇābhāvaprayuktaviśiṣṭābhāvamudrayoddeśyatāvacchedakatvānākrāntatvādānaḍo 'pravṛtteḥ sādhveva vyākhyātṛśrotṝṇāmiti /
śrīnṛharaye namaḥ svecchākesariṇaḥ svacchasvacchāyāyāsitendavaḥ /
trāyantāṃ vo madhuripoḥ prapannārticchido nakhāḥ //
locanam samucitāśīḥprakaṭanadvāreṇa parameśvarasāṃmukhyaṃ karoti vṛttikāraḥ--sveccheti /
madhuripornakhāḥ vo yuṣmānvyākhyātṛśrotṝṃstrāyantām, teṣāmeva sambodhanayogyatvāt; sambodhanasāro hi yuṣmadarthaḥ, trāṇaṃ cābhīṣṭalābhaṃ prati sāhāyakācaraṇaṃ, tacca tatpratidvandvivighnāpasāraṇādinā bhavatīti, iyadatra trāṇaṃ vivikṣitam, nityodyoginaśca bhagavato 'sammohādyavasāyayogitvenotsāhapratītervīraraso bālapriyā vaṇañcābhīṣṭaṃ phalaṃ tasya sampattaye niṣpattaye, tadubhayasampattau tadubhayahetukagranthapratiṣcaṭārūpaṃ phalaṃ granthakārasya ca siddhyatīti bhāvaḥ, samucitaṃugranthārambhe yogyaṃ yadāśiṣaḥ prakaṭanaṃuvacanantaddvāreṇa, parameśvarasya sāmmukhyaṃuvyākhyātṛśrotṝn pratyābimukhyaṃ trāṇecchārūpam, karoti sampādayati, tatrrāṇasya parameśvarasāmmukhyāyattatvātrrāṇāṅgabhūtaṃ tatsāmmukhyamāśīrvādena sampādayatītyarthaḥ, yadvā samucitāyā āśiṣaḥ prakaṭanaṃugranthato nibandhanaṃ taddvāreṇa, parameśvare viṣaye sāmmukhyaṃuvyākyātṛśrotṝṇāmābhimukhyamanusandhānātmakam karotyutpādayati, vṛttikāra ityanena svecchetyādikaṃ na kārikārūpasūtrādyapadyamiti darśitam, va ityasya vyākhyātṛśrotṝniti vyākhyāne hetumāha-teṣāmiti /
kuto 'tra sambodhanaprasaṅga ityata āha-sambodhaneti /
sambodhanaṃ sāraḥuprāṇo yuṣmadarthatvaprayojakoṃ'śo yasya saḥ, na hyasambodhyo yuṣmadā vyapadiśyate, trāyantāmityanenātra vivakṣitaṃ vyācaṣṭe-trāṇañceci /
abhīṣṭeti vyākhyānaśravaṇarūpetyarthaḥ, sahāyasya karma sāhāyakaṃ tatpratidvandvīta; abhīṣṭalābhapratibandhaketyarthaḥ, apasaraṇaṃunivartanam, ādipadenārthatattvamanīṣāsamunmeṣādeḥ parigrahaḥ, iyaditi /
uktarūpamityarthaḥ, atha dhvaniṃ kāvyātmānaṃ ṭippanī vṛttikāra iti /

svakṛtānāmeva mūlarūpāṇāṃ kārikāṇāṃ vyākhyā'tmakavṛtteḥ karttetyarthaḥ, ata eva viśiṣṭasyevāripsitatvena mūle maṅgalākaroṇe 'pi nācāravirodhaḥ /
ke cittu mūle 'pi "kāvyasyātme' tiprathamakārikāyāmādyapadasya kāvyetyasyānyaparatve 'pi parārthopanītodakumbhadarśanavat śravaṇamātreṇāpi; "kāvyālāpāśca ye ke cid gītakāntakhilāni ca /
śabdamūrttidharasyaite viṣṇoraṃśā mahātmana"-- ityādipramāṇato bhagavatsphorakatvena vastunirddeśarūpamaṅgalaṃ jātamevetyāpi vadanti, kārikākṛdvṛttikṛtorabhedastvagre darśayiṣyate /
sambodhanasāro hīti /
svajanyabodhāśrayatvena vaktrabhiprāyaviṣayatvāvacchinnasya locanam dhvanyate, nakhānāṃ praharaṇatvena graharaṇena ca rakṣaṇe kartavye nakhānāmavyatiriktatvena karaṇatvātsātiśayaśaktitā kartṛtvena sūcitā, dhvanitaśca parameśvarasya vyātiriktakalaṇāpekṣāvirahaḥ, madhuriporityane tasya sadaiva jagatrrāsāpasāraṇodyama uktaḥ, kīddaśasya madhuripoḥ? svecchayā kesariṇaḥ, ma tu karmapāratantryeṇa, bālapriyā pratipādayiṣyatā granthakṛtā kṛtasyāsya prathamapadyasya kāvyarūpatvādasminnapi dhvaniryojanīya iti manvāno rasādibhedena trividheṣu dhvaniṣu pradhānabhūtaṃ rasadhvanimādau yojayati-nityetyādi /
caśabdaḥ samuccaye dhvanyate ceti sambandhaḥ; na vācyārthamātramanenocyate kintu raso dhvanyate cetyarthaḥ, nityodyogina iti /
udyogo nāmaubāhyasaṃnāhātmakodyamanakriyārūpa darśitam, yathoktaṃ bharatena "uttamaprakṛtirutsāhātmako vīra iti" asaṃmohenausammoharāhityena yo 'dhyavasāyaḥ etadevaṃ kartuṃ śakyamiti vastutattvaniścayaḥ tadyogitveneti utsāhahetukathanam, asaṃmohaścadhyavasāyaśca tadyogitveneti ke cit, utsāhapratīteriti /
svecchākesariṇo madhuripoḥ prasannārticchida iti padairhiraṇyakaśipuprabhṛtinivarhaṇādiviṣayakotsāhasya vyañjanayā sahṛdayānāṃ pratīterityarthaḥ, matyādivyabhicāripratīterupalakṣaṇamidam, vastudhvaniṃ darśayati-nakhānāmityādi /
praharaṇatveneti karaṇatve hetuḥ siṃhādīnāmāyudhatvenetyarthaḥ, praharaṇatva iti pāṭhe nimitte saptamī, nanu nakhānāṃ praharaṇatve 'pi kathaṃ trāṇakriyāṃ prati karaṇatvamityatastatsambhāvanāndarśayati-praharaṇeneti /
praharaṇaṃ hi svasyānyasya vā rakṣāṃ kartumupādīyata iti bhāvaḥ, avyatiriktatvena karaṇatvāditi, avyatiriktatvamapṛthagbhūtatvamābhyantaratvamiti yāvat tadviśiṣṭakaraṇatvādityarthaḥ, karaṇaṃ dvividhaṃ bāhyamābhyantarañca, bāhyaṃ khaṅgādi; ābhyantaraṃhastādi, karaṇatvāt kartṛtveneti samabandhaḥ, karaṇatvamanuktvā kartṛtvoktyetyarthaḥ, madhuripurnakhaistrāyatāmiti vaktavyamanuktvā madhuripornakhāstrāyantāmityuktyeti yāvat, sātiśayā ṭippanī svasambodhyasya yuṣmatpadārthatayānyatra vyavasthāpitatvādityāśayaḥ /
utsāhapratīteriti /
vibhāvādīnāṃ mitho nāntarīyakatvena "sadbhāvaśced vibhāvāderdvayorekasya vā bhaved /
ūṭityanyasamākṣepe tadā doṣo na vidyate" //
ityuktadiś.ā prakṛte sapatnamadhvādyasurālambanena yogyatayā'kṣiptānāṃ tadīyanirbhīkatvādijñānādyudīpanatadviṣayāvahelā'dyanubhāvagarvādisaṃcāriṇāṃ pānakarasanyāyena yogād utsāhaiya pratīterityarthaḥ /
locanam nāpyanyadīyecchayā, api tu viśiṣṭadānavahananocitatathāvidhecchāparigrahaucityādeva svīkṛtasiṃharūpasyetyarthaḥ, kīddaśā nakhāḥ? prapannānāmārti ye chindanti; nakhānāṃ hi chedakatvamucitam; ārteḥ punaśchedyatvaṃ nakhānparatyasambhāvanīyamapi tadīyānāṃ nakhānāṃsvecchānirmāṇaucityātsambhāvyata eveti bhāvaḥ, atha vā trijagatkaṇṭako hiraṇyakaśipurviśvasyotkleśakara iti sa eva vastutaḥ prapannānāṃ bhagavadekaśaraṇānāṃ janānāmārtikāritvānmūrtaivārtistaṃ vināśayadbhirārtirevocchinnā bhavatīti parameśvarasya tasyāmapyavasthāyāṃparamakāruṇikatvamuktaṃ, kiṃ ca te nakhāḥ svacchena svacchatāguṇena nairmalyena; svacchamṛdugrabhṛtayo bālapriyā śaktiḥusāmarthyaṃ yeṣāṃ teṣāṃ bhāvastattā, śaktateti ca pāṭhaḥ; vyaṅgyāntaramapyāhadhvanitaśceti, uktavyaṅgakyeneti śeṣaḥ, vyatiriktakaraṇeti /
bāhyakhaḍgādityarthaḥ, jagatrrāseti /
tattaddurjanebhyo jagato yastrāsaḥ tadapasāraṇe ya udyamaḥ sa ityarthaḥ, ukta iti /
vyañjita ityarthaḥ, imamarthaṃ manasikṛtya pūrvaṃ nityodyogina ityuktamiti bodhyam, na tu karmapāratantryeṇetyādeḥ svīkṛtetyatra sambandhaḥ, ādyamicchāpadena dvitīyaṃ svapadena ca gamyamiti bodhyam, viśiṣṭeti viśiṣṭaṃudānavāntarahananāpekṣayā viśeṣavat, dānavasyauhiraṇyakaśiporhananaṃ yadvā viśiṣṭaḥusuranaratiryagādyavadhyatvarūpaviśeṣavān yo dānavastasya hananaṃ tasminnucito yastathāvidhāyāḥunaraharivigrahāvalambanaviṣayikāyā icchāyāḥ parigrahaḥ, ucitetīcchāviśeṣaṇaṃ vā tasmin yadaucityāmarthāt svasya tasmāddhetorityarthaḥ, svīkṛtasiṃharūpasyeti /
siṃharūpasya nararahapamiśratvaṃ prasiddamato noktam, ye cchindantīti /
taiti śeṣaḥ, chedakatvāmiti /
chedanakriyākartṛtvamityarthaḥ, chadyatvaṃuchedanakarmatvamasya sambhāvyata ityanena sambandhaḥ, asambhāvanīyamiti /
ārteramūrtatvāditi bhāvaḥ, tadīyānāṃunaraharisambandhinām, sveccheti /
svecchayā bhagavata icchayā yannirmāṇaṃunakhānāṃnarmāṇaṃ tena hetunā; aucityādimūrtasyāpi vastunaśchedane sāmarthyāt, yadvā svecchayāsvātantryeṇa nirmāṇenamūrtacchedanādeḥ karaṇe nakānāmaucityādityarthaḥ, sambhāvyata evauniścīyata eva, lokaddaṣṭyanurodenāha-atha veti /
asmin pakṣe ātiṃśabda ātiṅkāraṇaṃlakṣayati tasyāvyabhiṭacāreṇa nikhilārtikāritvañca dhvanatīti bodhyam, vināśayadbhiriti /
naśairiti śeṣaḥ, ārtirevalocchinnā bhavatīti /
tathāvidhasya hiraṇyakaśipoḥ hananamārterevocchedanaṃ na tu kasya citprāṇina iti bhagavadbuddhiriti bhāvaḥ, tasyāmapyavasthāyāṃuhananāvasthāyāmapi, uktamiti /
vyañjitamityarthaḥ, ārtimeva chinatti na tu kañjitprāṇinamityarthapratītyeti bhāvaḥ, atra prapannetyādiviśeṣaṇaṃ trāṇāśīravādahetugarbhasvacchetyādipraśaṃsāparaṃpraśasyamānā hi devatā praseduṣī prepsitaṃ prayacchati, tatra svacchasvacchāyetyatra karmadhārayabhramaṃ vārayanvyācaṣṭe-svacchenetyādi /
svacchatāguṇenetyāsyaiva vivaraṇaṃ nairmalyeneti, bhāvavṛttayaḥusvacchatā'didharmavācakāḥ, chāyayetyasya vyākhyānaṃ vakretyādi, atra vastudhvanimāhārtheti /

locanam hi mukhyātayā bhāvavṛttaya eva; svacchāyayā ca vakrahṛdyarūpayā'kṛtyā'yāsitiḥ-khedita induryaiḥ, atrārthaśaktimūlena dhvaninā bālacandratvaṃ dhvanyate, āyāsanena tatsannidhau candrasya vicchāyatvapratītirahṛdyatvapratītiśca dhvanyate, āyāsakāritvaṃ ca nakhānāṃ suprasiddham; naraharinakhānāṃ tacca lokottareṇa rūpema pratipāditam kiṃ ca tadīyāṃ svacchatāṃ kuṭilimānaṃ cāvalokya bālacandraḥ svātmani khedamanubhavati; tulye 'pi svacchakuṭilākārayoge 'mī prapannārtinivāramakuśalāḥ; na tvahamiti vyatirekālaṅkāro 'pi dhvanitaḥ, kiñcāhaṃpūrvameka evasādhāraṇavaiśadyahṛdyākārayogātsamastajanābhilaṣaṇīyatābhājanamabhavam, adya bālapriyā vakrahṛdyarūpākṛtyāyāsitatvasya bālacandra eva sambhavāttadarthasāmarthyamūlenetyarthaḥ, bālacandratvaṃ dhvanyata iti /
indupadārthasya candrasya bālatvaṃ dhvanyata ityarthaḥ, āyāsita ityasāya khedita ityartho lakṣaṇayā; tatphalamāhāyāsanenetyādi /
tatsannidhau nakhasannidhau, vicchāyatveti niśśobhatvetyarthaḥ, dhvanyata iti /
dhvanivyāpāreṇa jāyataityarthaḥ, suprasiddhamiti /
praharaṇarūpatvāditi bhāvaḥ, taccauāyāsakāritvañca, lokottareṇeti svacchatvādipūrvoktarūpeṇetyarthaḥ, pratipāditamita /
tadhā ca vidāraṇādinā'yākasakāribhyo lokikanakhebhyo naraharinakānāṃ vāyatireko vyajyata iti bhāvaḥ, prapannārticchida iti viśeṣaṇasahakāreṇa vyātirekāntarasyālaṅkārāntarasya ca dhvanindarśayati kitrcetyādi /
tadīyāṃunakhasambandhinīm, kuṭilimānamityatra tadīyamiti vipariṇāmena sambandhaḥ, svātmanīti /
pareṣāmaviditamityarthaḥ, anubhavaprakāramāha-tulye'pītyādi /
na tvahamitīti /
itiśabdasyānubhavatītyanena vyatirekālaṅkāra ityanena ca sambandho vodhyaḥ, dhvanita ity uktarthapratītyā sahṛdayānāṃ vyatirekavyaktirityarthaḥ, iti vyatirekālaṅkāro 'pi dhvanita iti pāṭhaḥ, apiśabdena pūrvoktavyatirekasya samuccayaḥ, evaṃvidhā iti /
vaiśadyahṛdyākārayuktā ityarthaḥ, santāpārticchedakusalāśceti /
ātmano hi santāpasyaiva cchedane kuśalatvaṃ na sarvāsāmārtīnāmiti bhāvaḥ, bālendubahumāneneti /

ete nakhāḥ na kintu bālendava iti bahumatyetyarthaḥ, āyāsamita /
ayaśohetukaṃ duḥkhamityarthaḥ, anubhavatīveti /
ivaśabdarahitaśca pāṭhaḥ, utprekṣāpahnutidhvaniriti utparekṣārthāpahnutirutprekṣāpahnutiḥ tasyāḥ dhvaniḥ pahnutyutprekṣayoraṅgāṅgitayā sthitatvāttatsaṅkaradhvaniriti yāvat, ṭippanī atrorthaśaktīti /
prakāratāvacchedakatāvacchedakatā'pannasya śakyasya svapadārthasya madhuripunakhasya śaktiḥ padaparivṛttisahatvarūpasāmarthyaṃ mūlaṃ prayojakaṃ yasya tāddaśena svataḥsambhavinā vyañjanāvyāpāreṇa /
vālacandratvamiti /
vakrimahṛdyatvanibandhanakamanīyatvakaraṇakamadhuripunakhakarttṛkāyāsakarmatvaṃ yogyatāvaśāttāddasacandra eva paryavasyatīti bhāvaḥ /
āyāsaneneti /
atrāpyāyāsapadārthīyatāddaśaśaktiprayuktavyañjanena vicchāyatvādikaṃ vastu bālacandragataṃ vyajyate /
locanam punarevaṃvidhā nakhā daśa bālacandrākārāḥsantāpārticchedakuśalāśceti tāneva loko bālendubahumānena paśyati, na tu māmityākalayanbālenduraviratamāyāsamanubhavatīvetyutprekṣāpahnutidhvanirapi, evaṃ vastvalaṅkārarasabhedena tridhā dhvaniratra śloke 'smadgurubhirvyākyātaḥ /
bālapriyā bālenduraviratamāyāsamanubhavatīvetyutprekṣāyāṃ hi pūrvoktaṃ tāneva lokobālenduṃ bahumānena paśyati na tu māmityākalanaṃ nimittaṃ tatra ca spaṣṭāpahnutiḥ; na nakhā ete kintu bālendava iti lokasya pratīteḥ; tathā cātrotprekṣā nakhaviṣayakanakhatvaniṣedhapūrvakabālendutvāroparūpalokapratītiviṣayakabālacandragatapratītinibandhanetyāto 'pahnutibalādtmānaṃ labhata ityaṅgāṅgibhāvo bodhyaḥ, nigamayatyevamityādi /
atra vīrarasadhvaniraṅgī; utsāhasya prādhānyena pratīyamānatvāditi dhyeyam, nanvatra granthakāragatabhagavadviṣayakaratervyaṅgyatvasya vaktavyatayā bhāvadhvanirevāṅgitvena vācyaḥ, rasastu tadaṅgatayeti cedatrāhuḥ-pratipannabhagavattanmayībhāvasya grandhakarturāśīḥ-kartṛtayā vāsyamidaṃ na bhāvaparaṃ bhaktasya bhedena bhajanīyadevatāviṣayakaratervyaṅgyāyāḥ khalubhāvatvam, granthakarturbhagavattanmayībhāvaśaca svayaṃ sūtrakṛdavasthāyāṃ maṅgalākaramādapūrvaprasthāvakartṛtvācca siddhaḥ, ṭippanī utprekṣāpahnutidhvanirapīti /
bālacandrakarttṛkāyāsānubhavasyotprekṣā hi nakhatvapratiṣedhapurassarabālacandratvavidhānapratyayalakṣaṇaviṣayāpahnavamātmanīnamavalambate 'to 'ṅgāṅgibhāvaḥ saṅkaro 'nayoriti bhāvaḥ /
yattvāyāsitarūpaikapadavyañjakānupraviṣṭyorenayorekavyañjakānupraveśātmā so 'treti kaścit, tanmandam-mitho 'napekṣatvarūpapṛthagvyavasthitatva eva dhvanigate yogyatāstyekavyañjakānupraveśātmanaḥ saṅkarasya, prakṛte coktadiśotprekṣāpanhutyoḥ sāpekṣataivamitho 'sti, na ca nairapekṣye saṃsṛṣṭeḥ prasaṅga iti saṅkyam? padarūpaviṣayabhedaviśiṣṭānapekṣatvasya saṃsṛṣṭau vivakṣitatvād, ekavyañjakānupraveśe ca viśeṣyasattve 'pi viśeṣaṇābhāvānna saṃsṛṣṭilakṣaṇātivyāptirityākūtam /
evaṃ vastvalaṅkāraraseti /
yadyapi sarvameva vastu tathāpīha rasālaṅkārabhinnaṃ vastupadena vivakṣitam, alaṅkāratvaṃ ca rasādipratiyogikabhedavadvyaṅgyapratiyogikabhedaviśiṣṭaśabdārthānyataraniṣṭaviṣayitāsambandhāvacchinnacamatkṛtijanakatāvacchedakatāvacchedakatvam ramaśca bhagrāvaraṇacidviśiṣṭaḥ sthāyī /
tridhā dhvaniratreti /
yadyapi prakārāntarema dhvanīnāṃbāhuvidhye 'pi dhvanyamānaviṣayabhedanibandhanadhvanivibhāgajanakatvaprakārakācāryyatātparyaviṣayībhūtadharmāṇāṃ vaividhyena dhvanitridhātvamapyaviruddhamiti bhāvaḥ /
kāvyasyātmā dhvanir iti budhair yaḥ samāmnāta-pūrvas tasyābhāvaṃ jagadur apare bhāktam āhus tam anye /
kecid vācām sthitam aviṣaye tattvam ūcus tadīyaṃ tena brūmaḥ sahṛdaya-manaḥ-prītaye tat-svarūpam
kāvyasyātmā dhvaniriti budhairyaḥ samāmnātapūrvastasyābhāvaṃ jagadurapare bhāktamāhustamanye /
ke cidvācāṃ sthitamaviṣaye tattvamūcustadīyaṃ tena brūmaḥ sahṛdayamanaḥprītaye tatsvarūpam // 1 //
locanam atha prādhānyenābhidheyasvarūpamabhidadhadapradhānatayā prayojanaprayojanaṃ tatsambaddhaṃ prayojanaṃ ca sāmarthyātprakaṭayannādivākyamāha-kāvyasyātmeti /
kāvyātmaśabdasaṃnidhānādbudhasabdo 'tra kāvyātmāvabodhanimittaka ityabhiprāyeṇa vivṛṇoti-kāvyatattvavidbhiriti /
bālapriyā athetyārambhārthaḥ /
abhidheyasvarūpamiti /
dhvanisvarūpamityarthaḥ /
prayojaneti /
prayojanasya dhvanirūpābhideyajñānasya prayojanaṃ prītirūpam, abhidadhadityasyātrānuṣaṅgaḥ /
ābhidheyasvarūpasya tatsvarūpaṃ brūma iti vākyārthatvaṃ; prayojanaprayojanasya prītaya iti padārtatvamatastadabhidhānayoḥ prādhānyāprādānye /
tatsambaddhamiti /
tena prayojanaprayojanena sambaddhamityarthaḥ /
prayojanamabhidheyajñānarūpam /
sāmarthyāt arthasāmarthyadākṣepata iti yāvat /
prakaṭayan bodhayan /
dhvanisvarūpavacanasya hi prayojanaṃ dhvanisvarūpajñānaṃ sahṛdayānām /
tasya hi prayojanaṃ manaḥprītiḥ /
evañja tayorhetuhetumadbhāvena prayojanaprayojanarūpāyāḥ prīterabhidhānāttaddhetubhūtasya dhvanisvarūpajñānasya prakaṭanaṃ siddhyatīti bhāvaḥ /
nanu budhaśabdasya sāmānyato jñātṛvācitvāt vṛttau 'kāvyatattvavidbhiri'ti kuto vyākhyātamityatastadavatārayati-kāvyeti /
kāvyātmabodhaḥ nimittaṃ prayoganimittaṃ yasya saḥ /
yadvā nimittaṃ pravṛttinimittam /

tacca tatpadajanyabodhe prakāratayā bhāsamāno dharmaḥ /
nanu ṭippanī prādhānyeneti /
pratipipādayiṣitatvānmukhyatvena /
abhidheyeti /
"tena brūma" iti pratijñātatvāddhvanyātmakaviṣayam /
prayojanaprayojanamiti /
dhvanisvarūpābhidhānasya dhvanisvarūpajñānaṃ prayojanam, asya ca sahṛdayamanaḥprītistaditi bhavati tadabhidhānasya tāddaśaprītistathā prayojanam /
prayojanaprayojanatāvacchedakakukṣau manaḥpadopādānaṃ ca bharatadarśanādhvanīnānāṃ prakriyāṃśe bhūmnā vyākaramadarśanānusāritvasphoraṇāya, idamīye hi darśane sukhādiviśeṣaguṇānāṃ manoniṣṭatvamevābhimataṃ nātmaniṣṭatvam /
budhaśabdo 'treti /
sāmānyaparaśabdānāṃ viśeṣaparatve lakṣaṇaivāśrayaṇīyānyathā śābdaviṣayatvānupapattireva syāt /
budhaiḥ kāvyatattvavidbhaḥ, kāvyasyātmā dhvaniriti saṃjñitaḥ, paramparayā yaḥ samāmnātapūrvaḥ samyak āsamantād mnātaḥ prakaṭitaḥ, tasya sahṛdayajanamanaḥprakāśamānasyāpyabhāvamanye locanam ātmaśabdasya tattvaśabdenārthaṃ vivṛṇvānaḥ sāratvamaparaśābdavailakṣamyakāritvaṃ ca darśayati /
itiśabdaḥ svarūpaparatvaṃ dhvalaniśabdasyācaṣṭe, tadarthasya vivādāspadībhītatayā niścayābhāvenārthattvāyogāt /
etadvivṛṇoti-saṃjñita iti /
vastutastu na tatsaṃjñāmātreṇoktam, api tvastyeva dhvaniśabdavācyaṃ pratyuta samastasārabhūtam /
na hyanyathā budhāstaddaśamāmaneyurityabhiprāyeṇa vivṛṇoti-tasya sahṛdayenyādinā /
bālapriyā kāvyātmavidbhirityeva kuto noktamityata āha-ātmeti /
tattvaśabdena abādhitasvarūpavācinā tattvaśabdena /
apareti /
aparebhyaḥśābdebhyaḥlaukikavaidikaśabdapratipādyebhyaḥ svasya yadvailakṣaṇyaṃ sahṛdayaślādhyatvādinā tatkāritvam, darśayati vyañjayati, tadarthasyeti śeṣaḥ /
ātmevātmetyātmaśabdo 'tra gauṇaḥ; tena cābādhitasvarūpatvarūpātmasāmyena dhvanirūpārtho lakṣyata iti jñāpanāya tattvaśabdena tadarthaviviraṇaṃ, tena tasya sāratvādikaṃ vyaṅgyamiti bhāvaḥ /
itiśabda iti /
dhvaniritītyatreciśabda ityarthaḥ /
ācaṣṭe grāhayati, sarvaśabdānāṃ sabdasvarūpaparatvaṃ tattatsaṅketitārtaparatvañjāsti /
tatretiśabdaprayoge śabdasvarūpaparatvaṃ, prakṛte dhvanipadottaramitiśabdakaraṇāddhvaniśabdo 'yaṃ saṃjñārūpadhvaniśabdasya pratipādaka ityarthaḥ /
tatsaṃjñāprakāreṇa saṃjñino bhānañjākṣepādinā bhavati yathā jātisaktipakṣe vyakterbhānam /
yadvā dhvanipadasya lakṣaṇayā dhvanisaṃjñita ityartha iti bhāvaḥ /
uktārthe hetumāha-tadarthasyetyādi /
tadarthasya dhvaniśabdābhideyasya dhvanyamānatvaviśiṣṭasya, vivādāspadībhūtatayā dhvanirasti nāstīti vipratipattiviṣayatayā /
niścayābhāveneti /
niścayābhāva iti pāṭhe nimitte saptamī /
dhvanyamānatvaprakāreṇa taddharmiṇo madhyasthānāṃ niścayābhāvādityarthaḥ /
yadvā tadarthasyetyasya niścayābhāvenetyanena sambandhaḥ /
arthatvāyogāditi dhvanyamānatvaviśiṣṭarūpārthavattvāsambhavādityarthaḥ /
dhvanisabdasyetyasyānuṣaṅgaḥ /
etaditi dvaniśabdasya svarūpaparatvamityarthaḥ /
nanvevaṃ dhvaniśabdasya dhvanisaṃjñita ityarthakathane sati tasya 'sahṛdayamanaḥprakāśamānasyāpī'ti samanantaragranthavirodhaḥ, sahṛdayamanaḥprakāśamānasyetyanena dhvanyamānatvaviśiṣṭārthasya sahṛdayapratītiviṣayatvābhidhānādityāśaṅgaṃ parihartuṃ tadgranthābhiprāyamāha- vastutastvityādi /
taditi /
dhvanipadamityarthaḥ /
yadvā dhvanirūpaṃ vastvityarthaḥ /
saṃjñāmātreṇoti /

mātrapadeva dhvanyamānatvarūpapravṛttinimittasya vyavacchedaḥ /
dhvaniśabdavācyaṃ dhvaniyamānatvaviśiṣṭam /
astyevetyatra hetumāha-na hyanyathetyādi /
vivṛṇotīti-kārikāsthaṃ tasyeti padaṃ vyācaṣṭa ityarthaḥ /
sahṛdayetyādineti /
sahṛdayamanaḥprakāśamānasyetyanenetyarthaḥ /
locanam evaṃ tu yuktataram--itiśabdo bhinnakramo vākyārthaparāmarśakaḥ, dhvanilakṣaṇo 'rthaḥ kāvyasyātmeti yaḥ samāmnāta iti /
śabdapadārthakatve hi dhvanisaṃjñito 'rtha iti kā saṅgatiḥ? evaṃ hi dhvaniśabdaḥ kāvyasyātmetyuktaṃ bhaved, gavityayamāheti yathā /
na ca vipratipattisthānamasadeva, pratyuta satyeva dharmiṇi dharmamātrakṛtā vipratipattirityalamaprastutena bhūyasā sahṛdayajanodvejanena /
budhasyaikasya prāmādikamapi tathābhidānaṃ syāt, na tu bhūyasāṃ tadyuktam /
tena budhairiti vahuvacanam /
tadeva vyācaṣṭe--paramparayeti /
avicchinnena pravāheṇa tairetaduktaṃ vināpi viśiṣṭapustakeṣu viniveśanādityabhiprāyaḥ /
na ca budhā bhūyāṃso 'nādaraṇāyaṃ bālapriyā yādidaṃ saṃjñāprakāreṇa dhvanilakṣaṇaṃ vastu kāvyātmatvenābhihitaṃ tadaśraddhopahanyamānamānasajanabuddhyanurodhenaiva /
dhvanyamānatvaviśiṣṭārthasya sahṛdayapratītisiddhatayā tadbuddhyanurodhena ca samanantaragrantha iti bhāvaḥ /
yadvā nanvevaṃ dhvanipadasya dhvanisaṃjñita ityarthakatve kathamabhāvādivādipratyutthānam, teṣāṃ dhvanyamānatva eva vivādena dvanisaṃjñāyāṃ vivādābhāvādityata āha-vastutastvityādi /
vivṛṇotīti /
vivicya vadatītyarthaḥ /
sahṛdayetyādineti /
ādipadena sahṛdayamanaḥprakāśamānasyāpyabhāvamanye jagadurityādessaṅgrahaḥ /
dhvaniritīti yojanena vṛttikṛdvviraṇamupalakṣaṇamityabhiprāyeṇāha-evaṃ tvitāyādi /
evaṃ vakṣyamāṇaṃ yocajanaṃ vyākyānaṃ veti śeṣaḥ /
yuktataramiti /
tarapā pūrvavyākhyānasya yuktatvamastīti jñāpyate /
bhinnakrama iti /
yasmādanantaraṃ śrūyate tato 'nyatra yojanīya ityarthaḥ /
kāvyasyātmeti samāmnātapūrva iti yojaneti bhāvaḥ /
vākyārthaparāmarśaka iti /
samāmnāne kā vyāsyātmeti vākyārthapratipādakatvaṃ bodhayatītyarthaḥ, na tu tadvākyābhedamiti bhāvaḥ /
vākyamatra padasamudāyaḥ /
yojanāṃ darśayati-dhvanītyādi /
dhvanirityasya vivaraṇaṃ-dhvanilakṣaṇo 'rtha iti /
dhvanyamānatvaviśiṣṭa ityarthaḥ /
evañcāsyaivārthasya tasyeti tatpadena parāmarśaḥ /
dhvaniritīti yojanāpakṣe dhvanipadasya kevalasaṃjñāparatve doṣamāha-śabdetyādi /
śabdapadārthakatve dhvanipadasya dhvaniriti saṃjñāmātrārthakatve sati /
kāsaṅgatiriti /
asaṅgataṃ syādityārthaḥ /
atra hetumāha-evaṃ hītyādi /
dhvanipadasya prāguktarītyār'thaparatvāsaṅgatiśaṅkāṃ pariharati- na cetyādi /

vipratipattisthānaṃ vipratipattiviṣayo dharmī /
dharmamātrakṛtetyādi /
yathā śabdādau satyeva dharmiṇi nityatvānityatvādidharmakṛtā vipratipattiḥ, prakṛte ca dhvanisaṃjñite dharmiṇi guṇālaṅkārāntarbhūtatvabhāktatvādidharmakṛtā vipratipattirit bhāvaḥ /
budhairiti bahuvacanārthaṃ vyācaṣṭe-budhasyetyādi /
tathābhidhānaṃ kāvyātmatvenābhidhānam /
tat prāmādikābhidhānam /
teneti /
tadabhidhānasya prāmāṇikatvenopādeyatvadyotanārthamityarthaḥ /
tadeveti /
uktaprayojanakaṃ bahuvacanamevetyarthaḥ /
paramparayetyasya vivaraṇamavicchinnenetyādi /
etaditi /
dhvaneḥ kāvyātmatvamityarthaḥ /
viśiṣṭeti /
viśiṣṭapustakeṣu viniveśanaṃ lekhanena sthāpanaṃ, tasmādvināpyuktamiti sambandhaḥ /
sākṣādupadeśasiddho 'yamartha iti bhāvaḥ /
jagaduḥ /
tadabhāvādināṃ cāmī locanam vastvādareṇopadiśeyuḥ; etattvādareṇopadiṣṭam /
tadāha--samyagāmnātapūrva iti /
pūrvagrahaṇenedamprathamatā nātra sambhāvyata ityāha, vyācaṣṭe ca --samyagāsamantād mnātaḥ prakaṭita ityanena /
tasyeti /
yasyādhigamāya pratyuta yatanīyaṃ, kā tatrābhāvasambhāvanā /
ataḥ kiṃ kurmaḥ, apāraṃ maurkhyamabhāvavādināmiti bhāvaḥ /
na cāsmābhirabhāvavādināṃ vikalpāḥ śrutāḥ, kuṃ tu sambhāvya dūṣayiṣyante, ataḥ parokṣatvam /
na ca bhaviṣyadvastu dūṣayituṃ yuktam, anutpannatvādeva /
tadapi buddhyāropitaṃ dūṣyata iti cet; buddhyāropitatvādeva bhaviṣyattvahāniḥ /
ato bhūtakālonmeṣāt pārokṣyādviśiṣṭādyatanatvapratibhānābhāvācca liṭā prayogaḥ kṛtaḥ-jagaduriti /
tahyākhyānāyeva sambhāvya dūṣaṇaṃ prakaṭayiṣyati /
sambhāvanāpineyamasambhavato yuktā, api tu sambhavata eva, anyathā sambhāvanānāmaparyavasānaṃ bālapriyā ityabhiprāya iti /
paramparayeti vacane vṛttikārābhiprāya ityarthaḥ /
samāmnātapūrva ityatra saṃśabdārthaṃ darśayitumāha-na cetyādi /
pūrvagrahaṇasya phalamāha-pūrveti /
atra ākhyāne /
ityāha iti vyañjayati /
vyācaṣṭe ceti /
uktamarthaṃ vyācaṣṭe cetyarthaḥ /
samyagityādinā pūrvaśabdārtho 'pi vyākhyāta iti bhāvaḥ /
budhasamāmnātatvoktyā labdhasya vivaraṇaṃ sahadayamanaḥprakāśamānasyāpīti /
tena gamyamarthandarśayati-yasyetyādinā /
jagaduriti liṭaḥ prayogasyopapattiṃ vṛttau vyācakṣīrannityādestadvivaraṇarūpatvādikañca darśayitumāha-na cetyādi /

asmābhiḥ dhvanivādibhiḥ, viruddhāḥ kalpā vikalpā vikalpitārthāḥ /
yadi na śrutāḥ kathantarhi dūṣayiṣyanta ityata āha-sambhāvyeti /
ke cidācakṣīrannityādinā sambhāvanā /
yatrārthaśaśabdo vetyatra vyākhyāne 'yadapyukta'mityānuvādapūrvakaṃ'tadapyayukta'mityādinā dūṣaṇañceti bodhyam /
ata iti /
aśrutatvādityarthaḥ /
bhūtatvaṃ sādhayitumāha-na ceti /
anutpannatvādeveti /
evakāraḥ paunarvacanikaḥ, pūrvoktādbhaviṃṣyatvādevetyarthaḥ /
śaṅkate-tadapīti /
tat bhaviṣyadvastu, buddhāvāropitaṃ buddhyāropitaṃ buddhiviṣayīkṛtam /
samādhattebuddhīti /
āropaṇaṃ karaṇam /
upasaṃharati-ata iti /
vāstavabhūtatvasyāsambhavamamipretya unmeṣādityuktam /
prātibhāsiśaṃ bhūtakālāvacchinnatvaṃ liṭprayogāvalambanamiti bhāvaḥ /
viśaśiṣṭeti /
kālaviśeṣarūpetyarthaḥ /
evaṃ liṭaḥ prayogaṃ prasādhyācakṣīrannityādiliṅprayogān prakṛtasaṅgatān darśayati-tahyākhyānāyaiveti /
liṭo vyākhyānāyaivetyarthaḥ, na tu svatantratayetyevakārārthaḥ. vyākhyānāyetyasya sambhāvyetyanena sambandhaḥ /
nanvacakṣīrannityādibhireva jagadurityasya vāyakhyāne sambhavati kiṃ madhye tadabhāvavādināñjāmī ityādigranthenetyaśāṅkāvāraṇāyāvatārayati-sambhāvanāpīti /
iyaṃ liṭsamarthakatvenopāttā /
asambhavataḥ kathañjidapyapratītasya /
aparyavasānaṃ syāditi /
paryavasānasthānālābhāditi bhāvaḥ /
vikalpāḥ saṃbhavanti /
locanam syāt dūṣaṇānāṃ ca /
ataḥ sambhāvanāmabhidhāyiṣyamāṇāṃ samarthayituṃ pūrvaṃ sambhavantītyāha /
sambhāvyanta iti tūjyamānaṃ punaruktārthameva syāt /
na ca sambhavasyāpi sambhāvanā, api tu vartamānataiva sphuṭeti vartamānenaiva nirdeśaḥ /
nanu cāsambhavadvastumūlayā sambhāvanayā yatsambhāvitaṃ taddūṣayitumaśakyamityāśaṅkyāha--vikalpā iti /
na tu vastu sambhavati tāddak yata iyaṃ sambhāvanā, api tu vikalpā eva /
te ca tattvāvabodhavandhtatayā sphureyurapi, ata eva 'ācakṣīran' ityādayo 'tra sambhāvanāviṣayā liṅprayogā atītaparamārthe paryavasyanti /
yathā-- yadi nāmāsya kāyasya yadntastadbahirbhavet /
daṇḍamādāya loko 'yaṃ śunaḥ kākāṃśca vārayet //
bālapriy.ā abhidhāyiṣyamāṇām ācakṣīrannityādinā vakṣyamāṇām /
samarthayitumiti /
yatsambhavati tatsambhāvyata iti vyāptyā sādhayitumityarthaḥ /
sambhavantītyāheti /
'tadabhāvavādinām' ityādi'sambhavantī'tyāntamāhetyarthaḥ /

nanu sambhavantītyasya sthāne sambhāvyanta ityucyatāṃ tadāpratijñā cādau kṛtā syādityatrāha-sambhāvyanta itīti /
punaruktārthamiti /
liṅbhirityarthaḥ /
nanu sambhāvanāmūlabhūtassambhavo 'pi kiṃ sambhāvanīyaḥ? netyāha-na ceti /
vartamāneneti /
laṭetyarthaḥ /
vikalpā ityuktamavatārayati-nanu ceti /
sambhavadvastumūlamāśrayo yasyāstayā, sambhāvitaṃviṣayīkṛtamutpāditaṃ vā /
vikalpā ityuktyā kathaṃ parihāra ityatastatprakāraṃ vyācaṣṭe-na tvityādi /
tāddaksambhāvanā sambhāvitaṃ vastu paramārthasanna sambhavati /
atra heturyata iti /
iyamiti /
kāramabhūtetyarthaḥ /
tarhi kimālambanā sambhāvanetyata āha-api tvityādi /
pramāṇayuktyābhāsābhyāmadhiṣṭānabhūte kāvyātmani dhvanisvarūpe viruddhatayā kalpyanta iti vikalpāḥ pakṣāḥ /
nanu bhāve kathamabhāvakalpanetyata āha-te ceti /
tattveti /
dhvanisvarūpakāvyātmasaṃvittivirahemetyarthaḥ /
sphureyurapi sphurantyeva /
ata eveti /
yata iṃme pakṣā bhrāntikalpitāḥ, tata evetyārthaḥ. atīteti /
atīto bhūtaḥ paramārthastātparyārtho yeṣāṃ te /
paramārthatva iti ca pāṭhaḥ /
paryavasyantīti mūle jagaduriti liṭyoga iva vṛttāvācakṣīrannityādisambhāvanārthakaliṅprayogo 'pi kriyāyāḥ sambhāvanārūpabuddhyāropitatvanimittkabhūtatve paryavasyatīrtthaḥ /
uktārthe dṛṣṭāntamāha-yatheti /
yadi nāmeti /
vastutattvanivedanamukhena vairāgyajananārthamidaṃ vacanam /
kāyasya śarīrasya /
yaditi /
māṃsādītyarthaḥ /
śunaḥ kākāṃśceti bhakṣaṇāya pravṛttānityārthāt siddhyati /
ityatreti /
bhūtaprāṇataiveti sambandhaḥ /
evamiti /
bahirbhūtāntargatamāṃsādikatvenetyarthaḥ /
locanam ityatra /
yadyevaṃ kāyasya dṛṣṭatā syāttadaivamavalokyeteti bhūtaprāṇataiva /
yadi na syāttataḥ kiṃ syādityatrāpi, kiṃ vṛttaṃ yadi pūrvavanna bhavanasya sambhāvanetyayamevārtha ityalamaprakṛtena bahunā /
tatra samayāpekṣamena śabdo 'rthapratipādaka iti kṛtvā vācyavyātiriktaṃ nāsti vyaṅgyam, sadapi vā tadabhidhāvṛttyākṣiptaṃ śabdāvagatārthabalākṛṣṭatvādbhāktam, tadanākṣiptamapi vā na vaktuṃ śakyaṃ kumārīṣviva bhartṛsukamatadvitsu iti traya evaite pradhānavipratipattiprakārāḥ /
tatrābāvavikalpasya trayaḥ prakārāḥ-śabdarthaguṇālaṅkārāṇāmeva śabdorthaśobhākāritvāllokaśāstrātiriktasundaraśabdārthamayasya bālapriyā kāyasya śarīrasya /

evamiti /
nivāryamāṇaśvakākatvena loka ityarthaḥ /
vākyābhyāṃ ślokasya sārārtho darśitaḥ /
bhūtaprāṇataiveti /
atītaparamārthataivetyarthaḥ /
sambhāvanāviṣayatadbahirbhavanādikriyāyāḥ bhūtakālāvacchinnatvameva pratīyata iti yāvat /
vidhāviva niṣedhasthale 'pyevameveti darśayitumāha-yadītyādi /
yadi nāmetyādipadyasya śeṣabhūtamidamekapādātmakaṃ vākyam-yadi na syāditi /
kāyasyāntaryattdbahirna syādyadītyarthaḥ /
kintu yathāyathameva vyāvasthitāntarbahirbhāga evāyaṃ kāyassyāditi bhāvaḥ /
tataḥ kiṃ syāditi /
tadāpi kiṃ phalaṃ syādityarthaḥ. tadāpyatijugupsito 'yaṃ koyo niṣphala eva phalgutaraviṣayopabhogamātropayogitvāditi bhāvaḥ /
ityatrāpītyasya ayamevārtha ityanena sambandhaḥ /
uktaṃ vākyaṃ khayaṃ vyācaṣṭe-kiṃ vṛttamityādi /
yadi na bhavanasya sambhāvanā kiṃ vṛttamiti yojanā /
tataḥ kiṃ syādi tyāsya vivaraṇaṃ-kiṃ vṛttamiti /
tadāpi kiṃ phalaṃ jātaṃ na kiñcidityarthaḥ /
yadi na syādityasya vivaraṇaṃ yadi na bhavanasya sambhāvaneti /
pūrvavaditi vaidharmyeṇa dṛṣṭāntakathanaṃ, yadi nāmetyādau yathā bhavanasya sambhāvaneti /
ayamevārtha iti niṣedhasthale 'pi liṅassambhāvanaivārtha iti bhāvaḥ /
athādau pratipattisaukaryāya tātparyaṃ darśayati-tatretyādinā /
tatra dhvaniviṣaye /
samayāpekṣeṇona saṅketasahakāreṇa /
iti kṛtvā ityato hetoḥ, śabdasya saṅketitārthabodhakatvāditi yāvat /
vācyavyatiriktaṃ saṃṅketitārthavyatiriktam /
vyaṅgyaṃ tattvenābhimatam, nāsti kāvye nāsti, vyaṅgyatvenābhimataṅkāvyapratipādyaṃ na bhavati kāvyaśabtadasaṅketitatvādityarthaḥ /
sadapīti /
tadvācyavyatiriktaṃ vyaṅgyaṃ sadapi bhāktamiti sambandhaḥ /
atra hetuḥ-abhidhāvṛttyākṣiptamiti /
abhidāvṛttyā abhidhāpucchabhūtayā vṛttyā lakṣaṇayā, ākṣiptaṃ bodhitam /
atra hetuḥ-śabdeti /
balaṃ sahakāri /
tadanākṣiptaṃ abhidhāvṛttyanākṣiptam /
tatsadityanayoranuṣaṅgaḥ, sadapīti yojanā /
vaktum asādhāraṇadharmaprakāreṇa pratipādayitum /
na śakyaṃ śaktirnāsti budheṣviti śeṣaḥ /
atra dṛṣṭāntaḥ-kumārīṣviveti /
vacanaśaktyadhikaraṇatvavivakṣayā saptamī /
atadvitsu bhartṛsukhamajānatīṣu /
pradhānavipratipattīti /

kārikoktatvādeṣāṃ /
prādānyam /
tāneva prakārānāha-śabdetyādi /
śabdārthayorye guṇāḥ, alaṅkārāścateṣāmeva /
te hyubhayavādisiddhaśobhāhetubhāvāḥ /
śabdeti /
kāvyaśobhākāritvādityarthaḥ /
heturayaṃ vakṣyamāṇe sarvatra bodhyaḥ--yatra yatra kāvyaśobhākāritvaṃ tatra kāvyaśobhākāritvaṃ tatra tatraśabdārthaguṇādyanyatamatvamiti locanam kāvyasya na śobhāhetuḥ kaścidanyo 'sti yo 'smābhirna gaṇita ityekaḥ prakāraḥ, yo vā na gaṇitaḥ sa śobhāhetuḥ kaścidanyo 'sti yo 'smābhirna gaṇita ityekaḥ prakāraḥ, yo vā na gaṇitaḥ sa śobhākāryeva na bhavatīti dvitīyaḥ, atha śobhākārī bhavati tarhyasmadukta eva guṇe vālaṅkāre vāntarbhavati, nāmāntarakaraṇe tu kiyadidaṃ pāṇḍityam /
athāpyukteṣu gumeṣvalaṅkāreṣu vā nāntarbhāvaḥ, tathāpi kiñcidviśeṣaleśamāśritya nāmāntarakaraṇamupamāvicchittiprakārāṇāmasaṃkhyatvāt /
tathāpi guṇālaṅkāravyatiriktatvābhāva eva /
tāvanmātreṇa ca kiṃ kṛtam? anyasyāpi vaicitryasya śakyotprekṣatvāt /
cirantanairhi bharatamuniprabhṛtibhiryamakopame eva śabdārthālaṅkāratveneṣṭe, tatprapañcadikpradarśanaṃ tvanyairalaṅkārakāraiḥ kṛtam /
tadyayā-'karmaṇyaṇ' ityatra kumbhakārādyudāharamaṃ śrutvā svayaṃ nagarakārādiśabdā utparekṣyante, tāvatā ka ātmani bahumānaḥ /
evaṃprakṛte 'pīti bālapriyā vyāptiranena darśitā /
loketi /
lokaśāstraśabdau lokikavaidikaśabdaparau /
anyaḥ guṇālaṅkārebhyo 'nyaḥ, kaścinnāstīti sambandhaḥ /
guṇādyatiriktaḥ kāvyaśobhāhetuḥ kaścinnāstīti pratijñā, pramāṇābhāvāditi heturatra bodhyaḥ /
nanviyaṃ pratijñā na yuktā, guṇādyatiriktasya śobhāhetossiddhau tanniṣedhāyogādasiddhau niṣedhasyāśakyatvāccetyata āha-yo 'smābhirityādi /
bhavatāmabhimata iti cārthātsiddhyati, tathā ca paramate pratiyogiprasiddhyā tanniṣedha iti bhāvaḥ /
nanu labdharūpe kva cidityādyuktanītyādharmisvarūpasiddhyupajīvanena dharmaviśeṣaviṣayatayaiva niṣedhasyānujñeyatvādvyaṅgyasvarūpasattāniṣedho na sambhavatītyato dvitīyaṃ prakāramāha-yo vetyādi /
na gaṇita iti /
guṇālaṅkāravyatiriktatvenetyarthāt /
sa iti asamābhiragaṇito vyaṅgyatvena bhavadabhimataścetyarthaḥ /
nanu vyaṅgyasya śobhākāritvaṃ svasaṃvedasākṣikaṃ kathamapahnūyata ityataḥ prakārāntaramāha- athetyādi /
sa ityanuṣajyate /
atha yadi /
antarbhavatīti /
vyaṅgyatvenābhimataṃ guṇālaṅkārānyataradeva bhavitumarhati kāvyaśobhakāritvādityarthaḥ /
nanu dhvanyādisamākhyāvaśāttadbhedasiddhirityata āha-nāmāntareti /
nanu na kevalaṃ nāmāntarakaraṇameva, tannimittañcāstyato na guṇādyantarbhāva ityāśaṅkagamabhyupagacchati-athāpītyādi /
nāntarbhāva iti /
kāvyajīvitatvādiviśeṣāditi bhāvaḥ /
pariharati-tathāpītyādi /
nāmāntarakaraṇamiti /
asmaduktānāṃ gumādīnāṃ kāvyajīvitatvādiviśeṣamāśritya dhvanyādināmāntaraṃ bhavadbhiḥ kriyata ityarthaḥ /
atra hetumāha-upameti /
vicchittiḥ vaicitryam /
upametyalaṅkārāntarāṇāṃ guṇānāñcepalakṣaṇam /
phalitamāha-tathāpītyādi /

tathāpi tathā ca /
tataḥ kimiti tadāha-tāvaditi /
tāvanmātreṇa kiñcidviśeṣaleśamāśritya nāmāntarakaraṇamātreṇa /
kiṃ kṛtamiti /
na kiñcidapi pāṇḍityaṃ sampāditamityarthaḥ /
atra heturanyasyeti /
tadevopapādayati-cirantanairityādi /
uktamarthaṃ sopahāsaddaṣṭāntaṃ nigamayati-tadityādi /
tat tasmāt /
tatreti vā pāṭhaḥ /
tathā satītyarthaḥ /
tatra kecidācakṣīran--śabdārthaśarīrantāvatkāvyam /
tatra ca śabdagatāścārutvahetavo 'nuprāsādayaḥ locanam tṛtīyaḥ prakāraḥ /
evamekastridhā vikalpaḥ, anyau ca dvauviti pañca vikalpā iti tātparyarthaḥ /
tāneva krameṇāha-śabdārthaśarīraṃ tāvadityādinā /
tāvadgrahaṇena kasyāpyatra na vipratipattiriti darśayati /
tatra śabdārthau na tāvaddhvaniḥ, yataḥ saṃjñāmātreṇa hi ko guṇaḥ? atha śabdārthayoścārutvaṃ sa dhvaniḥ /
tathāpi dvividhaṃ cārutvam--svarūpamātraniṣṭaṃ saṃghaṭanāśritaṃ ca /
tatra śabdānāṃ svarūpamātrakṛtaṃ cārutvaṃ śabdālaṅkārebhyaḥ, saṃghaṭanāśritaṃ tu śabdaguṇebhyaḥ /
evamarthānāṃ cārutvaṃ svarūpamātraniṣṭamupamādibhyaḥ /
saṃghaṭanāparyavasitaṃ tvarthaguṇebhya iti na guṇālaṅkāravyatirikto dhvaniḥ kaścit /
saṃghaṭanādharmā iti /
śabdārthayoriti śeṣaḥ /
yadguṇālaṅkāravyatiriktaṃ taccārutvakāri na bhavati, nityānityādoṣā asādhuduḥśravādaya iva /
cārutvahetuśca dhvaniḥ, tanna tadvyatiriktaiti vyatirekī hetuḥ /
nanu vṛttayorītayaśca yathā guṇālaṅkāravyatiriktāścārutvahetavaśca, prasiddhā eva /
arthagatāścopamādayaḥ /
varṇasaṃghaṭanādharmāśca ye mādhuryādayaste 'pi pratīyante /
tadanatiriktavṛttayo vṛttayo 'pi locanam tathā dhvanirapi tadvyatiriktaśca cārutvahetuśca bhaviṣyatītyasiddho vyatireka ityanenābhiprāyeṇāha--tadanatiriktavṛttaya iti /
naiva vattirītīnāṃ tahyatiriktatvaṃ siddham /
tathā hyanuprāsānāmeva dīptamasṛṇamadhyamavarṇanīyopayogitayā paruṣatvalalitatvamadhyamatvasvarūpavivecanāya vargatrrayasampādanārthaṃ tistro 'nuprāsajātayo vṛttaya ityuktāḥ, vartante 'nuprāsabhedā āsviti /
yadāha-- sarūpavyañjananyāsaṃ tisṛṣvetāsu vṛttiṣu /
bālapriyā rekītyartha iti kecit /
'śabdārthaśarīram' ityādeḥ 'pratīyanta' ityantasya vṛttigranthasya sārārthaṃ vyākhyāyottaragranthaṃ prakṛtopayogaṃ darsayannavatārayati-nanvityādi /
asiddhovyatireka iti /
yat guṇālaṅkāravyātiriktaṃ, taccārutvakāri neti vyatirekavyāpterguṇālaṅkāravyatiriktāsu cārutvahetutyā sampratipannāsu vṛttirītiṣu vyabhicārādasiddhirityarthaḥ /
ityabhiprāyeṇeti /
itiśaṅkāyāmuttarābhiprāyeṇetyarthaḥ /
tadabhiprāyaṃ viśadayati--naivetyādi /
tahyatiriktatvaṃ guṇālaṅkāravyatiriktatvam /

vṛttīnāntāvadanuprāsālaṅkārāntarbhāvaṃ darśayitumāha--tathā hyanuprāsānāmevetyādi /
anuprāsānāmevetyasya vargatrayasampādanārthamityanena sambandhaḥ /
tadapi kimarthamityātrāha--paruṣatvetyādi /
paruṣatvādisvarūpāṇāṃ viśiṣya pradarśanārthamityarthaḥ /
tasyāpi phalamāha--dīpteti /
dīptaṃ raudrādaurase, masṛṇaṃ madhuraṃ śṛṅgarādau, madhyamaṃ hāsyādau, tathāvidhaṃ yadvarṇanīyaṃ vibhāvādi, tadupayogityā varṇanīyaviśeṣopayogitvenānuprasaviśeṣopādeyatāsiddhyarthamityarthaḥ /
anuprāsajātaya iti /
anuprāsānāmāśrayabhūtā jātaya ityārthaḥ /
vivariṣyate cedamupari. vṛttaya ityuktāḥ vṛttaya iti vyavahṛtāḥ /
tatra vyutpattimāha--vartanta iti /
anuprāsabhedāḥ anuprāsaviśeṣāḥ /
āsviti /
vṛttirityatra vṛtidhātoradhikaraṇe ktinniti bhāvaḥ /
yadāheti /
bhaṭṭodbhaṭa iti śeṣaḥ /
sarūpeti /
etāsu locanam pṛthakpṛthaganuprāsamuśanti kavayaḥ sadā //
iti /
. /
pṛtakpṛthagiti /
paruṣānuprāsā nāgarikā /
masṛmānuprāsā upanāgarikā, lalitā /
nāgarikayā vidagdhayā upamiteti kṛtvā /
madhyamamakomalaparuṣamityarthaḥ /
ata eva vaidagdhyavihīnasvabhāvasukumārāparuṣagrābhyavanitāsāddaśyādiyaṃ vṛttirgrāmyeti /
tatra tṛtīyaḥ komalānuprāsa iti vṛttayo 'nuprāsajātaya eva /
na ceha vaiśoṣikavadvṛttirvivakṣitā, yena bālapriyā tisṛṣu vṛttiṣu paruṣādiṣu /
pṛthakpṛthak sarūpāṇāṃ sajātīyānāṃ vyañjanānāṃ nyāsaḥ upanibandhaḥ tam /
anuprāsamuśanti icchanti /
"śaṣāmyāmi" tyādikārikātrayema paruṣadivṛttīnāṃ svarūpamuktantadbhanthe draṣṭavyam /
pṛthak vṛtāgityaṃśaṃ vyācaṣṭe-paruṣetyādi /
paruṣavarṇārabdhatvalātparuṣo 'nuprāso yasyāṃ vṛttau sā /
paruṣāyā eva nāgariketi saṃjñā /
masṛṇeti /
madhuravarṇārabdhatvānmasṛṇo 'nuprāso yasyāṃ sā /
asyā nāmadvayamāha--upanāgarikā laliteti /
upamitā nāgarikayā upanāgariketyanvar thā saṃjñetyāha--nāgarikayeti /
paruṣānuprāsaḥ masṛṇānuprāsa iti pāṭhastu anuprāsavṛtyoraikyābhiprāyeṇa yojyaḥ /
vakṣyamāṇagrāmyavṛttāvanuprāsasya madhyamatvaṃ darśayitummadhyamaśabdārthamāha-madhyamamakomalaparuṣamiti /
madhuravarṇabhinnaṃ paruṣavarṇabhinnañcetyarthaḥ /

tadārabdho 'nuprāso madhyamānuprāsa ityartha /
tadanuprāsāyā vṛtteḥ grāmyasaṃjñāmupādanapūrvakamāha--ata evetyādi /
ata eva mādhuryapāruśyarāhityādeva /
vaidagdhyetyādi /
vaidagdhyavihīnā svabhāvataḥ asukumārā amadhurā, aparuṣā anudbaṇasvabhāvā ca yā grāmyavanitā, tatsādṛśyādityarthaḥ /
tatra tṛt īyaḥ komalānuprāsa iti /
ukteṣvanuprāseṣu madhyamānuprāsaḥ komalānuprāsasaṃjñakaścetyarthaḥ /
anena grāmyāyā vṛtteḥ rūḍhā komalasaṃjñā ca bhaṭṭodbhaṭoktā darśitā /
upasaṃharati-vṛttaya ityādi /
yāḥ kaiścidupanāgarikādyāḥ prakāśitāḥ, tā api gatāḥ śravaṇagocaram /
locanam jātau jātimato vartamānatvaṃ na syāt, tadanugraha eva hi tatra vartamānatvam /
yathāha kaścit-- lokottare hi gāmbhīrye vartante pṛthivībhujaḥ /
iti /
tasmādvṛttayo 'nuprāsādibhyo 'natiriktavṛttayo nābhyadhikavyāpārāḥ /
ata eva vyāpārabhedābhāvānna pṛthaganumeyasvarūpā apīti vṛttiśabdasya vyāpāravācino 'bhiprāyaḥ /
anatiriktatvādeva vṛttivyavahāro bhāmahādibhirna kṛtaḥ /
udbhaṭādibhiḥ prayukte 'pi tasminnārthaḥ kaścodadhiko hṛdayapathamavatīrṇa ityabhiprāyeṇāha--gatāḥ avaṇagocaramiti /
bālapriyā śaṣāditattadvarṇaracanārūpāḥ paruṣādyā vṛttayo vastuto 'nuprāseṣu vartante /
yathā-pṛthivībhuji gāmbhīryaṃ, tāḥ paruṣatvādiviśiṣṭānuprāsādibhirabhivyajyante ca /
yathā--gotvādijātayā gavādibiḥ. ataśca svāśrayābhivyaṅgyatvasāmyādvṛttīnāṃ jātitvopacāra iti bhāvaḥ /
nanuvṛttirūpajātau tajjātimato 'nuprāsasya vartanamuktamayuktaṃ, vaiśeṣikamataviruddhatvādityata āha--na cetyādi /
iha asmanmate /
vaiśoṣikavat vaiśeṣikamata iva /
vṛttirna vivakṣiteti /
vartanamādheyatnarūpanna vivakṣitamityārthaḥ /
tarhi tatra vartanaṃ kinnāmetyata āha--tadanugraha eveti /
vṛttirūpajātikartṛkānugraha evetyartha. sa ca tatkartṛkaṃ bhedakadharmasamarpaṇaṃ rasābhivyañjanasāmarthyādhānaṃ vā /
uktārthe dṛṣṭāntamāha-lokottara iti /
gambhīrye vartanta iti /
gāmbhīryānugṛhītā bhavantītyarthaḥ /
gāmbhīryakartṛkānugrahaśca sakalakāryanirvahaṇasāmarthyadānādirūpaḥ /
vṛttau 'tadanatiriktavṛttaya' ityatra tatpadārthandarśayannupasaṃharati--tasmādanuprāsādibhya ityādi /
nāstyatiriktā vṛttirvyāpāro yāsāṃ tā ityārthakatayā vyācaṣṭe-nābhyadhiketi /
anuprāsānāṃ yo vyāpāro rasavyañjanaviṣayaḥ, sa eva vṛttīnāmapīti bhāvaḥ. tadanatiriktā ityanuktvā evamukteḥ phalandaśayati-ata evetyādi /
ataḥ uktāt vyāpārabhedābhāvādeveti yojanā /
na pṛthaganumeyasvarūpā iti /
pṛthaganuprāsāvagamaṃ vinā nānumeyasvarūpāḥ, kintu vṛttivyāñjakavarṇaviśeṣarūpānuprāsaliṅgagamyā iti bhāvaḥ /
na pṛthagabhideyasvarūpā iti ca pāṭhaḥ /
anuprāsābhyadhikavyāpārasattve tu vṛttīnāṃ svarūpaṃ pṛthagabhidheyaṃ syāditi tadbhāvaḥ /
uktārthe vṛddhasammatimāha--anatīti /

anuprāsānananūdbhaṭādibhiḥ kṛta evetyatrāha-udbhaṭādibhiriti /
prayukte kṛte /
tasmin vṛttivyavahāre /
nārtha iti /
arthaḥ vṛttiśabdārthaḥ /
adhikaḥ anuprāsarūpārthādadhikaḥ /
rītayaśca vaidarbhīprabhṛtayaḥ /
tahyatiriktaḥ ko 'yaṃ dhvanirnāmeti /
locanam rītayaśceti /
tadanatiriktavṛttayo 'pi gatāḥ śravaṇagocaramiti sambandhaḥ /
tacchabdenātra mādhuryādayo guṇāḥ, teṣāṃ ca samucitavṛttyarpaṇe yadanyonyamelanakṣamatvena pānaka iva guḍamaricādirasānāṃ saṅghātarūpatāgamanaṃ dīptalalitamadhyamavarṇanīyaviṣayaṃ gauḍīyavaidarbhapāñcāladeśahevākaprācuryaddaśā tadeva trividhaṃ rītirityuktam /
jātirjātimato nānyā, samudāyaśca bālapriyā ityābheprāyeṇeti /
'gatā' ityādigrantha uktārthapara ityarthaḥ /
'rītayaśce'tyatra samucitapadānuṣañjanena pūrayannāha--tadityādi /
tacchabdo 'tra guṇaparāmarśaka ityāha-tacchabdaneti /
pratyavamṛśyanta iti śeṣaḥ /
tathā pāṭhaśca /
kathannāma rītīnāṃ guṇānatiriktatvamiti tadupapādayati--teṣāñcetyādi /
teṣāṃ guṇānām /
samuciteti /
samucitādīptādivarṇanīyaucityavatī yā vṛttiḥ viśiṣṭā varṇaracanā, tasyāṃ yadguṇānāmarpaṇaṃ tasminnityarthaḥ /
samucitā tattadrasavyañjanocitā yā vṛttiḥ vyāpāraḥ, tadarpaṇe nimitte iti kecit /
anyonyeti /
prarasparasaṃśleṣayogyatvena hetunetyarthaḥ /
traividhyopapādakaṃ-dīptetyādi /
dvandvagarbhakarmadhārayasya viṣayapadena bahuvrīhiḥ /
saṅghāteti /
samūhībhāvena rūpāntaraprāptiriti yāvat /
saṅghātaparūpatvena hṛdyatve dṛṣṭantaḥ-pānaka iveti /
tathā ca mādhuryādiguṇānāṃ pratyekaṃ prātisvalikarūpeṇa rītiśabdavācyatvaṃ nāsti, parantu viśiṣṭasaṅghātadharmavattayeti bhāvaḥ /
nanu kenaitaduktamiti śaṅkāyāṃ vaidarbhyādiśabdapravṛttinimittandarśayannuttaramāha-gauḍīyetyādi /
gauḍavidarbhapāñcālasambāndhano gauḍīyādayo ye desāsteṣāṃ tatratyākavīnāmiti yāvat /
viśiṣṭavarṇanaviṣaye yohevākaḥ svabhāvaḥ svācchandyaṃ vā, taṃ prācuryeṇa paśyatīti tena /
vāmaneneti bhāvaḥ /
hevākaprācuryasya dṛśā darśanena hetunetatyārtho vā /
vidarbhādiṣu dṛṣṭatvāttatatsamākhyeti bhāvaḥ /
trividhamityanena rītigatamapi gauḍīyā vaidarbhī pāñjālīti trevidhyaṃ sūcitam /
yathoktaṃ vāmanena--"rītirātmā kāvyasya /
viśiṣṭā pādaracanā rītiḥ /
viśeṣo guṇātmā /

sā tredhā--vaidarbhī gauḍīyā pāñcālī ca /
vaidarbhīdiṣu dṛṣṭatvāttatsamākhyā samagraguṇā vaidarbhī /
ojaḥkāntimatī gauḍīyā /
mādhuryasaukumāryopapannā pāñcālī" iti /
nanuktarītyā vṛtyanuprāsayorjātijātimadbhānādrītiguṇayossamudāyasamudāyibhāvācca kathamaikyamata āha-jātirityādi /
samudāyaḥ avayavī /
samudāyinaḥ avayavāt /
anye brūyuḥ--nāstyeva dhvaniḥ /
prasiddhaprasthānavyatirekiṇaḥ kāvyaprakārasya kāvyatvahāneḥ locanam samudāyino nānya iti vṛttirītayo na gumālaṅkāravyatiriktā iti sthita evāsau vyatirekī hetuḥ /
tadāha--tadvyatiriktaḥ ko 'yaṃ dhvaniriti /
naiṣa cārutvasthānaṃ śabdārtharūpatvābhāvāt /
nāpi cārutvahetuḥ, guṇālaṅkāravyatiriktatvāditi /
tenākhaṇḍabuddhisamāsvādyamapi kāvyamapoddārabuddhyā yadi vibhajyate, tathāpyatra dhvaniśabdavācyo na kaścidatirikto 'rtho labhyata iti nāmaśabdenāha /
nanu mā bhūdasau śabdārthasvābhāvaḥ, mā ca bhūttaccārutvahetuḥ, tena guṇālaṅkāravyatirikto 'sau syādityāśaṅkya dvitīyamabhāvavādaprakāramāha--anya iti /
bhavatvevam; tathāpi nāstyeva dhvaniryāddaśastava lilakṣayiṣitaḥ /
kāvyasya hyasau kaścidvaktavyaḥ /
na bālapriyā nānya iti /
tayostādātmyasyaivāṅgīkārāditi bhāvaḥ /
prakṛtamupasaṃharati--itīti /
sthita eva upapanna eva /
'tadvyatirikta' ityādigranthaḥ uktānumānasya nigamanarūpa ityabhiprāyeṇāvatārayati-tadityādi /
tadāha tasmādāha /
'tadvyatirikta' iti hetugarbatacchabdena śabdārthau tadguṇālaṅkārāśca parāmṛśyante /
'ko 'yami' tyatra kiśabdaḥ kimeṣa cārutvasthānamuta cārutvaheturiti vikalpaniṣedhaparaścetyāśayena vivṛṇoti-naiṣa ityādinā /
śabdārthatadguṇālaṅkāravyatiriktaḥ kāvyacārutāhetutvaviśiṣṭo dhvanirnāstīti viśeṣṭadhvanisattāniṣedhaścānenārthātsiddhyatīti bodhyam /
eṣa iti /
dhvanitvenābhimata ityarthaḥ /
itītyasyānantaraṃ kiṃśabdanāheti śeṣo bodhyaḥ /
kiṃśabde naivoktārthe labdhe ki nāmaśabdenetyata āha--tenetyādi /
apoddhārabuddhyeti /
vibhāgabuddhyetyārthaḥ /
nāmaśabdenāheti /
nāmaśabdo 'tyantāsatvadyotaka iti bhāvaḥ /
etāvatā śabdārthatadgumālaṅkāravyatiriktasya kāvyaśobhāhetutvaviśiṣṭasya dhvanerabhāva eva siddhaḥ, na tu svarūpeṇa dhvanerabhāva iti tatsiddhye pakṣāntaropakṣepa ityāśayenāvatārayati-nanvityādi /
asau dhvaniḥ /
teneti tathāpītyārthaḥ /
yadvā cārutvahetutvābāvenetyarthaḥ /
cārutvahetutvāddhi guṇādyantarbhāva āpāditaḥ, tadanahgīkāre tu tadvyatiriktadhvanisadbhāvassambhāvanārha evetyārthaḥ /
guṇālaṅkāreti śabdārthayorupalakṣaṇam /
ityāsaṅkyeti /

iti dhvanivādiśaṅkāmmanasikṛtyetyarthaḥ /
bhavatvevamityabhyupagame /
tarhijitamasmābhirityatrāha-tathāpītyādi /
nanūktameva tadastitvamityata āha--yādṛśa ityādi /
tāddasa iti pūrvema sambandhaḥ /
yādṛśo lilakṣayipitaḥ kāvyasambandhitayā labhaṇayuktaṃ kartumabhilaṣitaḥ /
imamarthandarśayannāha-kāvyasya hītyādi /
samuditasya sahṛdayahṛdayāhlādiśabdārthamayatvameva kāvyalakṣaṇam /
na coktaprasthānātirekiṇo mārgasya tatsambhavati /
na ca tatsamayāntaḥpātinaḥ locanam cāsau nṛttagītavādyādisthānīyaḥ kāvyasya kaścit /
kavanīyaṃ kāvyaṃ, tasya bhāvaśca kāvyatvam /
na ca nṛttagītādi kavanīyamityucyate /
prasiddheti /
prasiddhaṃ prasthānaṃ śabdārthau tadguṇālaṅkārāśceti, pratiṣṭante paramparayā vyavaharanti yena mārgeṇa tatprasthānam /
kāvyaprakārasyeti /
kāvyaprakāratvena tava sa mārgo 'bhipretaḥ, 'kāvyasyātmā' ityuktatvāt /
nanu kasmāttatkāvyaṃ na bhavatītyāha--yahṛdayeti /
mārgasyeti /
vṛttagītākṣinikocanādiprayasyetyarthaḥ /
taditi /
sahṛdayetyādikāvyalakṣaṇamityarthaḥ /
nanu ye tāddaśamapūrvaṃ kāvayarūpatayā jānanti, ta eva sahṛdayāḥ /
bālapriyā kāvyasya samudāyitayā sambandhitvena hyasau vaktavyaḥ /
na ca guṇādibhyo vyatireke sati kāvyasambandhitvamasya śacakyopapādaṃ, nṛttgītādivat /
tadayaṃ prayogaḥ--vivādādhyāsito dhvaniḥ, na kāvyaṃ, śabdārthātiriktatvāt; na ca kāvyasambandhī, tadguṇālaṅkārātiriktatvāt, nṛttagītādivaditi /
na ca sādhyavikalo dṛṣṭāntaḥ, teṣāmakavanīyatvena kāvyatvābhāvasya tatsambanditvābhāvasya ca prasiddhatvādityarthaḥ /
nṛttagītādernāṭyasthale śobhākāritvarūpaviśeṣaṃ manasikṛtya dṛṣṭāntatayā kathanam /
svoktārthaparatayā prasiddhetyādigranthaṃ vyācaṣṭe--prasiddhamityādi /
pratiṣṭanta ityasya vyākhyā--paramparayetyādi /
paramparayā avicchinnapravāheṇa /
vyavaharanti kāvyavyavahāraṃ kurvanti /
yena mārgoṇa mārgatulyena yena /
dhvaneḥ kāvyaprakāratvoktirdhvanyabhāvavādano vyāhitetyāśaṅkya paraprasiddhyupajīvinī taduktirityāha--kāvyetyādi /
kāvyaprakāratvena kāvyabhedatvena /
tatvenābhimata iti tadartha iti bhāvaḥ /
vṛttau 'prasiddhe'tyādinā pūrvokto heturdarśitaḥ /
kāvyatvahānerityanena sādhyaśceti bodhyam /
ityāheti /
ityāśaṅkāyāmāhetyarthaḥ /
mārgapadena prṛte vivakṣitaṃ vyācaṣṭe-nṛtteti /

akṣinikocanādītyādipadenākṣisambhavināṃ vikārāntarāṇāṃ parigrahaḥ /
prāyaśabdastulyārthakaḥ /
sahṛdayetyāditi /
sahṛdayahṛdayāhlādiśabdārthamayatvamityarthaḥ /
'sahṛdayahṛdayāhlādī'tyanena guṇālaṅkārasundaratvamuktam /
'na ca tatsamaye'tyādivṛttigrantha eka eva śaṅkottarātmakaḥ /
tatra śaṅkābhāgaṃ vivṛṇoti-nanvityādi /
tādṛśamiti /
yattatra bhavadbhirnṛttagītādiprāyamiti sopahāsamuktaṃ dhvanisvarūpantadityarathaḥ /
apūrvaṃ pūrvamanunmīlitam /
jānantītyanena 'tatsamayāntaḥ pātinaḥ sahṛdayān kāṃścidi'ti sahṛdayān kāṃścitparikalpya tatprasidyā dhvanau kāvyavyapadeśaḥ pravartito 'pi sakalavidvanmanogrāhitāmavalambate /
locanam tadabhimatatvaṃ ca nāma kāvyalakṣaṇamuktaprasthānātirekiṇa eva bhaviṣyatītyāśaṅkyāha--na ceti /
yathā hi khaṅgalakṣaṇaṃ karomītyukatvā ātānavitānātmā prāvriyamāṇaḥ sakaladehācchādakaḥ sukumāraścitratantuviracitaḥ saṃvartanavivartanasahiṣṇuracchedakaḥ succhedya utkṛṣṭaḥ khaṅga iti bruvāṇāḥ, paraiḥ paṭaḥ khalvevaṃvidho bhavati na khaṅga ityayuktatāya paryanuyujyamāna evaṃ brūyārt--iddaśā eva khaṅkāṃ sakalaśabdena nirākaroti /
bālapriyā vṛtyartho vivṛtaḥ /
tatsamayaḥ dhvanipadasaṅketaḥ /
'tatprasiddhye'tyādyaṃśaṃ vyācaṣṭe-tadabhīti /
nāmaśabdena tadabhimatatvasyeva kāvyalakṣaṇatvamiti sūcayati-ityāśaṅkyāheti /
ityekāṃśena dhvanivādiśaṅkāmanūdya parihāramāhetyartha /
'sakale'tyādi parahāragranthasyābhiprāyaṃ saddaṣṭāntaṃ spaṣṭayannāha---yathāhītyādi /
khaṅgalakṣaṇaṃ khaṅgasvarūpam /
karomīti /
karotiratra vacanakriyāvācī /
ata eva iti bruvāṇa iti vakṣyate /
ātāneti /
ātānaḥ āyāmo vistāraḥ /
vitānaḥ tiryāgvistāraḥ /
ātmā svabhāvo yasya saḥ /
pravriyamāṇaḥ prāvaraṇīkriyamāṇaḥ /
prāvaraṇasvarūpa iti ca pāṭhaḥ /
saṃvartaneti /
saṃvartanaṃ saṅkocanam /
vivartanaṃ vikāsanam /
te sahiṣṇuḥ tadyogyaḥ /
iti bruvāṇa iti /
ātānādiviśiṣṭaḥ padārthaḥ utkṛṣṭakhaṅga iti vadannityarthaḥ /
paryanuyujyamānaḥ ākṣipyamāṇaḥ san /
kathaṃ būyādityatrāhar--idṛśa ityādir /
iddaśaḥ padārtha eva mama khaṅgatvenābhipreta ityartaḥ /
etaditi /
sahṛdayāntarakalpanayoktaṃ kāvyalakṣaṇamityarthaḥ /

nanvamuyā sopahāsoktyā kiṃ jātam? na naḥ kiñcicchinnamityata āha--prasiddhamiti /
lakṣyaṃ lakṣaṇena nirūpaṇīyam. na kalpitamiti /
lakṣyaṃ bhavatītyanuṣajyate /
tadāha uktādbhāvādāha /
uktābhiprāyaṃ vacanamāhetyarthaḥ /
vidvanmanasāmucita viṣaya eva pravṛttisambhavādvidvatpadena uktābiprāyassūcita iti bhāvaḥ /
'sakale'tyukteḥ phalamāha--vidvāṃso 'pīti /
tatsamayajñāḥ dhvanisamayajñāḥ /
nanu mābhūtsakalavidvanmanogrāhitā, pūnarapare tasyābhāvamanyathā kathayeyuḥ--na sambhavatyeva dhvanirnāmāpūrvaḥ kaścit /
kāmanīyakamanativartamānasya tasyokteṣveva cārutvahetuṣvantarbhāvāt /
locanam evaṃ hi kṛte 'pi na kiñcitkṛtaṃ syādunmattatā paraṃ prakaṭiteti bhāvaḥ /
yastvatrābhiprāyaṃ vyācaṣṭe--jīvitabhūto dhvanistāvattavābhimataḥ, jīvitaṃ ca nāma prasiddhaprasthānātiriktamalaṅkārakārairanuktatvāttacca na kāvyamiti loke prasiddhamita /
tasyedaṃ sarvaṃ svavacanaviruddham /
yadi hi tatkāvyasyanuprāṇakaṃ tenāṅgīkṛtaṃ pūrvapakṣavādinā taccirantanairanuktamiti pratyuta lakṣaṇārhameva bhavati /
tasmātprāktana evātrābhiprāyaḥ /
nanu bhavatvasau cārutvahetuḥ śabdārthaguṇālaṅkārāntarbhūtaśca, tathāpi dhvanirityamuyā bhāṣayā jīvitamityasau na kenacidukta ityabhiprāyamāśaṅkya tṛtīyamabhāvavādamupanyasyati punarapara iti /
kāmanīyakamiti kamanīyasya karma /
cārutvadhīhetuteti yāvat /
bālapriyā ko doṣa ityata āha--evaṃ hītyādi /
abhinavaparikalpitasahṛdayahṛdayāhlādakāritvātmakalakṣaṇe kṛte, kiñcillakṣaṇaṃ kṛtanna syāt, parantu unmattataiva prakāśitā syānna tu vidvattetyarthaḥ /
vyākhyānāntaramanuvadati--yastvityādi /
abhiprāyaṃ dvitīyābhāvavādyabhiprāyam /
jīviteti /
dhvanirjīvitabhūto 'bhimata iti sambandhaḥ /
tacceti /
dhvanyātmakaṃ jīvitañcetyarthaḥ /
na kāvyamiti /
jīvitabhūto dhvanirna kāvyamalaṅkārairanuktatvāditi prayogaḥ /
taddūṣayati--tasyetyādi /
svavacanavirodhamupapādayati--yadi hītyādi /
tat tarhi /
anuktamiti /
anuktatvāddhetoḥ /
lakṣaṇārhameveti /
lakṣayitavyamevetyarthaḥ /
na niṣedhārhamiti bhāvaḥ /
prāktanaḥ pūrvoktaḥ /
abhiprāyaḥ abhāvavādyabhiprāyaḥ /
tṛtīyamavatārayati--nanvityādi /
yadyevaṃ kiṃ bhavataḥ prayāsenetyata āha-tathāpīti /

evamapyasau dhvanirityamuyā bhāṣayā jīvitamiti na kenaciduktaḥ dhvaniḥ kāvyātmeti kenāpi lakṣaṇakāreṇa noktamityarthaḥ /
ato lakṣaṇapurassarantadvaktumasmatprayāsa iti bhāvaḥ /
ityabhiprāyaṃ dhvanivādyabhiprāyam /
āśaṅkyetyanantaraṃ pravartitamiti śeṣaḥ /
vuño bhāvarthatve cārutvahetvantarbhāvoktiranupapannā syādato vyacaṣṭe-kamanīyasya karmeti /
phalitamāha-cārutveti /
kāvyasyetyarthāt /
vṛttau 'tasye'tyasya dhvanerityarthaḥ /
'cārutvahetuṣvi'tyasya guṇālaṅkāreṣvityarthaḥ /
teṣāmanyatamasyaiva vā apūrvasamākhyāmātrakaraṇe yatkiñcana kathanaṃ syāt /
kiñca vāgvikalpānāmānantyātsambhavatyapi vā kasmiṃścitkāvyalakṣamavidhāyibhiḥ prasiddhairapradarśate prakāraleśe dhvanirdhviniriti yadetadalīkasahṛdayatvabhāvanāmukulitalocanairnṛtyate, locanam nanu vicchittīnāmasaṃkyatvātkacittāddaśī vicchittirasmābhirddaṣṭā, yā nānuprasādau, nāpi mādhuryādāvuktalakṣaṇe 'ntarbhavedityāśaṅkyābhyupagamapūrvakaṃ pariharati---vāgvikalpānāmiti /
vaktīti vāk śabdaḥ /
ucyata iti vāgarthaḥ /
ucyate 'nayeti vāgabhidhāvyāpāraḥ /
tatra śabdārthavaicivyaprakārau'nantaḥ /
abhidhāvaicitryaprakāro 'pyasaṃkhyeyaḥ /
prakāraleśa iti /
sa hi cārutvaheturguṇo vālaṅkāro vā /
sa ca sāmānyalakṣaṇena saṃgṛhīta eva /
yadāhuḥ--'kāvyasobhāyāḥ kartāro dharmā guṇāḥ, tadatiśayahetavastvalaṅkārāḥ' iti /
tathā 'vakrābhidheyaśabdoktiriṣṭā vācāmalaṅkṛtiḥ' iti /
dhvanirdhvanirit vīpsayā sambhramaṃ sūcayannādaraṃ darśayati--nṛtyata iti /
tallakṣaṇakṛdbhistadyuktakāvyavidhāyibhistacchravaṇodbhūtacamatkāraiśca bālapriyā 'kiñca vāgvikalpānām' ityādigranthaṃ vyākhyāsyamānaṃ manasikṛtyāvatārayati locanenanviti /
vacchittīnāmiti /
vividhaṃ chidyanta iti vicchittayaḥ vaicitryāṇi, tāsām /
anuprāsādāvityādipadenopamādeḥ prarigrahaḥ /
uktalakṣaṇa iti dvayorviśeṣaṇam /
bhavaduktalakṣaṇa ityarthaḥ /
abhyupagamapūrvakamiti /
kitrcetyanenābhyupagamo darśitaḥ /
'vāgvikalpānām' ityatra vākpadaṃ nānārthakaṃ vikalpapadaṃ vecitryārthakamiti vyācaṣṭe-vaktītyādi /
abhidhāvecitryeti /
etattu kuntakādimatābhiprāyeṇoktam /
bhāvārthaṃ vivṛṇoti-sa hītyādi /
saḥ prakāraleśaḥ /
sa ca cārutvahetuśca /
vāmanoktantallakṣaṇamāha-kāvyaśobhāyā ityādi /
tadatiśayeti /
kāvyaśobhātiśayetyarthaḥ /
bhāmahoktañcāha-tathā vakrā vicitrā camatkārakāriṇī /

abhidheyaśabdayoḥ vāṭacyavācakayoruktirabhidhā /
evañca yadyadvaicitryāntaramullikhyate tasya tasya kathitaguṇālaṅkārasāmānyalakṣaṇasaṅgṛhītatvāttatkartraddaṣṭatvamasambhāvyamiti bhāvaḥ /
vīpsayeti dvirvacanenetyarthaḥ /
saṃmbhramamiti /
dhvanivādino dhvaniprasthānasthāpane tvarāmityarthaḥ /
sūcayanniti /
sambhrame dyotye dvirvacanamatreti bhāvaḥ /
ādaramiti /
dhvanivādino dhvanāvādaramityarthaḥ /
'nṛtyata' ityatra kartṛpadamaucityātpūrayati--tadityādi /
tatpadaṃ dhvanyarthakam /
keciddhvanilakṣaṇakṛtaḥ, kecittadyuktakāvyavidhāyinaḥ, kecittatkāvyaśravaṇodbhūtacamatkārāḥ tatra hetuṃ na vidmaḥ /
sahastraśo hi mahātmabhiranyairalaṅkāraprakārāḥ prakāśitāḥ prakāśyante ca /
na ca teṣāmeṣā daśā śrūyate /
tasmātpravādamātraṃ dhvaniḥ /
na tvasya kṣodakṣamaṃ tattvaṃ kiñcidapi prakāśayituṃ śakyam /
tathā cānyena kṛta evātra ślokaḥ--- yasminnasti na vastu kiñcina manaḥprahlādi sālaṅkṛti locanam pratipattṛbhiriti śeṣaḥ /
dhvaniśabde ko 'tyādara iti bhāvaḥ /
eṣā darśati /
svayaṃ darpaḥ paraiśca stūyamānatetyarthaḥ. vāgvikalpāḥ vākpravṛttihetupratibhāvyāpāraprakārā iti vā /
tasmātpravādamātramiti /
sarveṣāma bhāvavādināṃ sādhāraṇa upasaṃhāraḥ /
yataḥ śobhāhetutve guṇālaṅkārebhyo na vyatirikta, yataśca vyatiriktatve na śobhāhetuḥ, yataśca śobāhetutve 'pi nādarāspadaṃ tasmādityarthaḥ. na ceyamabhāvasambhāvanā nirmūlaiva dūṣitetyāha--tathā cānyeneti /
granthakṛtsamānakālabhāvinā bālapriyā pratipattāraḥ, taistribhirityarthaḥ /
kecittu--anādarandarśayatīti, atadyuktakāvyeti, atacchravaṇeti ca paṭhanti /
tatpakṣe anādaramityasyābhāvavādināṃ dhvanāvanādaramityarthaḥ /
atadyuktetyādi tallakṣaṇakṛddhirityasya vaktumaśakyatvāddhvaniśabdamātraviṣayakaḥ paryavasyati /
sa copahāsahetureva sampadyata iti bhāvaḥ /
parairiti /
dhvaniyuktakāvyavidhāyibhirityarthaḥ /
siṃhāvalokananyāyena 'vāgvikalpānāmānatyādi'tyātra vāgvikalpapadamanyathā vyācaṣṭe--vāgityādi /
abhāvavādasyānyonyasambaddhatayā upanyāsādaikyasiddherupasaṃhāreṇāpi tadanurupeṇa bhāvyamityāśayenāha--sarveṣāmiti /
sādhāraṇyaṃ spaṣṭayati--yata ityādi /
nādarāspadamiti /
gumālaṅkāreṣvevāntarbhāvena śabdamātrasyaivāpūrvatvāditi bhāvaḥ /
'tathāce'tyādigranthaḥ pūrvoktābhāvavādasambhāvanāmūlapradarśanapara ityāśayena tadgranthamavatārayati--na cetyādi /
iyamabhāvasambāvanā pūrvopadarśatā abhāvivādasambhāvanā /
nirmūlaiva satī na dūpitā, kintu samūlaiveti bhāvaḥ /
kariṣyamāṇasyāpyabāvavādadūṣaṇasya buddhisthatvena kṛtaprāyatvāddūṣiteti bhūtanirdeśaḥ /
ityāheti /

Original text: Dhvanyāloka with Abhinavagupta's Locana and Rāmaśāraka's Bālapriya · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc