Dhvanyāloka with Abhinavagupta's Locana and Rāmaśāraka's Bālapriya (with commentary) · Part 181200

nijacitsvabhāvā svātmacaitanyarūpā ca yā nivṛtiḥ lokottarānandaḥ, tasyāṃ viśrāntiḥ vigalitavedyāntaratayā sthitiḥ tallakṣaṇa ityarthaḥ /
atra rajaso guṇasyānuvedhena drutiḥ tamaso vistāraḥ satvasya vikāsa iti vivekaḥ /
uktaṃ hi kāvyaprakāśasaṅkete---"yadāhi rajaso guṇasya drutiḥ tamaso vistāraḥ satvasya vikāsaḥ tadā bhogaḥ svarūpaṃ lamata" iti /
uktarītyā bhogasyātmānandaviṣayakatvādāha---pareti /
sa eveti /
uktavidhabhoga evetyarthaḥ /
siddharūpa iti /
cidānandarūpasyātmanaḥ siddharūpatvāditi bhāvaḥ /
vyutpattiriti /
pratipattṝṇāṃ locanam atrocyate---rasasvarūpa eva tāvadvipratipattayaḥ prativādinām /
tathāhi-pūrvāvasthāyāṃ yaḥ sthāyī sa eva vyabhicārisampātādinā prāptaparipoṣo 'nukāryagata eva rasaḥ /
nāṭye tu prayujyamānatvānnāṭyarasa iti kecit /
pravāhadharmiṇyāṃ cittavṛttau cittavṛtteḥ cittavṛttyantareṇa kaḥ paripoṣārthaḥ? vismayaśokakrodhādeśca krameṇa tāvanna paripoṣa iti nānukārye rasaḥ /
anukartari catadbhāve layādyananusaraṇaṃ syāt /
rāmajikagate vā bālapriyā caturvargopāyavyutpattirityarthaḥ /
itīti /
iti bhaṭṭanāyakoktamiti sambandhaḥ /
rasasvarūpa eveti /
rasapadārtha evetyarthaḥ /
vibhinnāḥ pratipattayo vipratipattayaḥ vibhinnāni matāni /
tathāhīti /
nāṭyasthale vipratipattīrādau vivṛṇuma ityarthaḥ /
tatra lalanādibhirālambanavibhāvaiḥ sthāyī ratyādiko janitaḥ, udyānādibhirvyabhicāribhiḥ paripoṣito rāmādāvanukārye rasaḥ, naṭe tu rāmādirūpatānusandhānavaśādāropyamāṇassāmājikānāṃ camatkārakārīti bhaṭṭalollaṭādimatamādau darśayati---pūrvetyādi /
pūrvāvastāyāmiti /
aprāptaparipoṣāvasthāyāmityarthaḥ /
yaḥ sthāyīti /
sthāyitvena vyapadiśyamāno yo ratyādirityarthaḥ /
'sa eva prāptaparipoṣo rasa' itisambandhaḥ /
rasaḥ rasapadārthaḥ /
sa cānukāryagata eveti /
anukāryarāmādāvevotpadyamāno vartata ityarthaḥ /
anenānukartari tadāropa iti darśitam /
tasmānnāṭyarasā iti bharatoktanāṭyarasaśabdārthamāha----nāṭya ityādi /
nāṭyasya nāṭyasambandhī vā raso nāṭyarasa iti vyutpattiriti bhāvaḥ /
matamidaṃ dūṣayitvā prakārāntareṇa vadatāṃ śrīśaṅkukādīnāṃ mataṃ darśayati----pravāhetyādi /
cittavṛttau ratyādicittavṛttau /
pravāhadharmiṇyāṃ tattatkāraṇavaśena punaḥ punarutpadyamānāyāṃ naśyantyāṃ ca satyāmiti hetugarbham /
cittavṛtteḥ ratyādisyāyicittavṛtteḥ /
cittavṛtyantareṇa utkaṇṭhādivyabhicāriṇī paripoṣārthaḥ ka iti /
paripoṣarūpaṃ phalaṃ na bhavatītyarthaḥ /

ato vyabhicāribhiḥ paripoṣasya kathanamanupapannamiti bhāvaḥ /
viṣaryayaścāstītyāha---vismayetyādi /
krameṇa kālakrameṇa /
na paripoṣa iti /
kintvapacaya eveti bhāvaḥ /
yathoktaṃ kāvyaprakāśasaṅkete---"iṣṭaviyogajo mahān śokaḥ kramema śāmyati, na tu dṛḍhībhavati krodhotsāharatayaśca nijanijakāraṇodbhūtā api kālavasādamarṣasthairyasavāviparyaye 'pacīyanta" iti /
itīti hetau /
nānukārye rasa iti /
anukāryarāmādigato rasa ityuktapakṣo na yukta ityarthaḥ /
tarhi anukartṛgato 'stvityatrāha---anukartarītyādi /
anukartari naṭe /
tadbhāve rasasatve sati /
layādīti /
layo nāma nṛttagītavādyānāmekatānatārūpaṃ sāmyaṃ rasasya naṭe siddhatvena tadupayogilayādyanusaraṇaṃ na syādityarthaḥ /
tarhi sāmājikato 'stvityatrāhasāmājiketyādi /
locanam kaścamatkāraḥ? pratyuta karuṇādau duḥkhaprāptiḥ /
tasmānnāyaṃ pakṣaḥ /
kastarhi? ihānantyānniyatasyānukāro na śakyaḥ, niṣprayojanaśca viśiṣṭatāpratītau tāṭasthyena vyutpattyabhāvāt /
tasmādaniyatāvasthātmakaṃ sthāyinamuddiśya vibhāvānubhāvyabhicāribhiḥ saṃyujyamānairayaṃ rāmaḥ sukhīti smṛtivilakṣaṇā sthāyini pratītigocaratayāsvādarūpā pratipattiranu kartrālambanā nāṭyaikagāminī rasaḥ /
sa ca na vyatiriktamādhāramapekṣate /
kiṃ tvanukāryābhinnābhimate nartake āsvādayitā sāmājika ityetāvanmātramadaḥ /
tena nāṭya eva bālapriyā tadbhāve ityanuṣajyate /
kaścamatkāra iti /
rāmāderiva sāmājikasyāpi ratyādirūparasotpattau camatkāro na jāyeteti bhāvaḥ /
duḥkhaprāptiriti /
syāditi śeṣaḥ /
nāyaṃ pakṣa iti /
uktaḥ pakṣo na yukta ityarthaḥ /
kastarhīti /
pakṣa ityanuṣajyate /
praśrasyottaraṃ vaktumupakramamāṇa āha---ihetyādi /
ānantyāditi /
tattadgatasya ratyādibhāvasya mandatamamandataramandamadhyamatvādibhedenāsaṃkhvatvādityarthaḥ /
niyatasyeti /
niścitaikāvasthāviśiṣṭasyetyarthaḥ /
sthāyina iti śeṣaḥ /
anukāro na śakya iti /
sthāyina ānantyānniyataikāvasthatvena jñātumaśakyatvāditi bhāvaḥ /
kathañcittatsambhave 'pyāha---niṣprayejanaścetyādi /
anukāra ityanuṣajyate /

niṣprayojanatve hetumāha---viśiṣṭatetyādi /
sthāyino rāmādivyaktiviśeṣavṛttitvavaiśiṣṭyamavabudhya naṭena tadanukāre kriyamāṇe tathaiva sāmājikānāṃ pratītyā tasya taṭasthatvena caturvargopāyavyutpatteranudayādityarthaḥ /
anena sthāyyanukāro rasa iti pakṣo 'pyayukta iti darśitam /
khamatamāha---tasmādityādi /
'sthāyinamuddiśya saṃyujyamānai'riti sambandhaḥ /
'sthāyipratītimuddiśya saṃyujyamānai'riti sambandhaḥ /
sthāyipratītimuddiśya naṭena prayujyamānairityarthaḥ /
vibhāveti /
tairliṅgairityarthaḥ /
pratipattirityanenāsya sambandhaḥ /
ayaṃ rāmaḥ sukhīti /
rāmo 'yaṃ sītāviṣayakaratimānityarthaḥ /
sāmājikānāṃ citraturaganyāyena naṭe rāmādibuddharjāyate /
itītyasya pratipattirityanena sambandhaḥ /
sthāyini pratītigocaratayeti /
sthāyinaḥ pratītiviṣayatvena hetunetyarthaḥ /
vastusaundaryāditi bhāvaḥ /
āsvādarūpeti /
camatkāricarvaṇārūpetyarthaḥ /
pratipattiriti /
sāmājikānāmanumitirityarthaḥ /
anukartrālambaneti /
ayamityanena naṭasya viṣayīkaraṇādanukartṛviṣayiketyarthaḥ /
sa ceti /
tathāvidhasthāyipratītirūpo rasaścetyarthaḥ /
vyatiriktamiti /
vakṣyamāṇādanyamityarthaḥ /
anukāryābhinnābhimate anukāryarāmādyabhedena gṛhīte /
nartaka iti /
astīti śeṣaḥ /
tathāvidhapratītirūparasasya nartakaviśeṣyakatvānnartake viśeṣyatāsambandhena satvātsa evāśraya ityarthaḥ /
āsvādayitā āsvādarūpapratīteḥ samavāyenāśrayaḥ /
nāṭya eveti /
locanam rasaḥ, nānukāryādiṣviti kecit /
anye tu---anukartari yaḥ sthāyyavabhāso 'bhinayādisāmagpyādikṛto bhittāvivaharitālādinā aśvāvabhāsaḥ, sa eva lokātītatayāsvādāparasaṃjñayā pratītyā rasyamāno rasa iti nāṭyādrasā nāṭyarasāḥ /
apare punarvibhāvānubhāvamātrameva viśiṣṭasāmagapyā samarpyamāṇaṃ tadvibhāvanīyānubhāvanīyasthāyirūpacittavṛttyucitavāsanānuṣaktaṃ svanirvṛticarvaṇāviśiṣṭameva rasaḥ /
tannāṭyameva rasāḥ /
anye tu śuddhaṃ vibhāvam, apare śuddhamanu bhāvam, kecittu sthāyimātram, itare vyabhicāriṇam, anye tatsaṃyogam, eke 'nukāryam, kecana sakalameva samudāyaṃ rasamāhurityalaṃ bahunā /
kāvye 'pi ca lokanāṭyadharmisthānīyena svabhāvoktivakroktiprakāradvayenālaukikaprasannamadhuraujasviśabdasamarpyamāṇavibhāvādiyogādi yameva rasavārtā /
astu vātra nāṭyādvicitrarūpā rasapratītiḥ; upāyavailakṣaṇyādiyameva tāvadatra saraṇiḥ /

evaṃ sthite prathamapakṣa bālapriyā nāṭye iti chedaḥ /
rasasyoktarītyā naṭāśrayakatvena nāṭyāśrayakatvamityarthaḥ /
rāmādigatasthāyino 'nukāre naṭe sthāyyavabhāso mithyājñānarūpaḥ sāmājikānāṃ jāyate, sa eva camatkārakārī rasa iti kecittanmatamāha----anya ityādi /
'aśvāvabhāsa ive'tyanvayaḥ /
sa eveti /
avabhāsamānaḥ sthāyyevetyarthaḥ /
rasyamāna iti /
viṣayīkriyamāṇa ityarthaḥ /
nāṭyādrasā iti /
sthāyyavabhāsasya nāṭyahetukatvāditi bhāvaḥ /
matāntaramāha---apara ityādi /
vibhāvānubhāvamātrameveti /
rasa ityanenāsya sambandhaḥ /
kathamityatrāha---viśiṣṭetyādi /
viśiṣṭasāmagrayā bhāvakatvaviśiṣṭayā nāṭyādisāmagrayā /
samarpyamāṇamiti /
sāmājikeṣpiti śeṣaḥ /
taditi /
tābhyāṃ vibhavānubhavābhyāṃ kramādvibhāvaniyā anubhāvanīyā ca yā ratyādisthāyirūpacittavṛtyucitā vāsanā sāmājikagatā tadanuṣaktaṃ tatsambaddham /
sveti /
svasya sāmājikasya nirvṛtirūpā yā carvaṇā tadviśiṣṭaṃ tadviṣayabhūtam /
nāṭyameveti /
vibhavānubhavayornaṇṭanayogyatvarūpanāṭyatvāditi bhāvaḥ /
'śuddhaṃ vibhāvam' ityādau sarvatra rasamāhurityasya sambandho bodhyaḥ /
loketyādi /
"svabhāvābhinayopetaṃ na nāstrīpuruṣāśrayaṃ nāṭyaṃ lokadharmi" "svarālaṅkārasaṃyuktamasvasthapuruṣāśrayaṃ nāṭyaṃ nāṭyadharmi" tatsthānīyena tattulyena /
svabhāveti /
vakroktiśabdārthaḥ pūrvamuktaḥ /
dvayeneti tṛtīyārtho vaiśiṣṭyaṃ śabde 'nveti /
dvayenetyalaukikatve heturvā /
alaukiketi /
alaukiko laukikaśabdavyatiriktaḥ prasanno madhura ojasvī ca yaḥ śabdaḥ, tena samarpyamāṇānāṃ vibhāvādīnāṃ yogādityarthaḥ /
iyameveti /
uktaprakāraivetyarthaḥ /
rasavārtā rasapadārthaḥ tatpratītirvā /
astu vātreti /
atra kāvye /
vicitrarūpā vijātīyā /
atra hetumāha---upāyeti /
iyamiti /

vakṣyamāṇarūpetyarthaḥ /
locanam evaitāni dūṣaṇāni, pratīteḥ svaparagatatvādivikalpanena /
sarvapakṣeṣu ca pratītiraparihāryā rasasya /
apratītaṃ hi piśācavadavyavahārya syāt /
kiṃ tu yathā pratītimātratvenāviśiṣṭatve 'pi prātyakṣikī ānumānikī āgamotthā pratibhānakṛtā yogipratyakṣajā ca pratītirupāyavailakṣṇyādanyaiva, tadvadiyamapi pratītiścarvaṇāsvādanabhogāparanāmā bhavatu /
tannidānabhūtāyā hṛdayasaṃvādādyupakṛtāyā vibhāvādisāmagpyā lokottararūpatvāt /
rasāḥ pratīyanta iti odanaṃ pacatītivadyvavahāraḥ pratīyamāna eva hi rasaḥ /
pratītireva viśiṣṭā rasanā /
sā ca nāṭye laukikānumānapratītervilakṣaṇā; tāṃ ca pramukhe upāyatayā sandadhānā /
evaṃ kāvye anyaśābdapratītervilakṣaṇā, tāṃ ca pramukhe upāyatayāpekṣamāṇā /
tasmādanutthānopahataḥ pūrvapakṣaḥ /
rāmādicaritaṃ tu na sarvasya hṛdayasaṃvādīti mahatsāhasam /
citravāsanāviśiṣṭatvāccetasaḥ /
yadāha-"tāsāmanāditvaṃ āśiṣo nityatvāt /
bālapriyā atra kāvye /
prathamapakṣa iti /
bhaṭṭalollaṭoktotpattipakṣa ityarthaḥ /
vikalpanena dūṣaṇāniti sambandhaḥ /
sarveti /
sahṛdayānāṃ rasapratītiḥ sarvapakṣe 'pyaparihāryetyarthaḥ /
vipakṣe bādhakamāha-apratītamityādi /
apratītaṃ viśiṣyājñātaṃ vastu /
atryavahāryam vyavahārāyogyam /
atra dṛṣṭāntaḥ---piśācacaditi /
piśāco hi viśiṣyājñātatvenātrāyaṃ viśāca ityādi lokavyavahārānarhaḥ /
kintviti /
rasapratīteḥ viśeṣo 'stītyarthaḥ /
pratītītyādi /
pratītitvarūpasāmānyadharmeṇāviśeṣe 'pītyarthaḥ /
āgamottheti /
śabdajanyetyarthaḥ /
anyaiveti /
parasparabhinnaivetyarthaḥ /
tadvadityādi /
rasapratītirapi tābhyo bhinnaivetyarthaḥ /
tatparyāyānāha---carvaṇeti /
bhavatvityabhyupagame /
odanamityādi /
pakvastaṇḍulo hyodanapadārtha iti tadvayavahāro yathā aupacārikaḥ, tathetyarthaḥ /
uktārthe hetumāha---pratīyamāna eveti /

pratītiviṣayatāviśiṣṭa evetyarthaḥ /
viśiṣṭeti /
vibhāvādiviśiṣṭasthāyiviṣayiketyarthaḥ /
sā cā nāṭya iti /
nāṭyajanyā rasapratītiścetyarthaḥ /
laukiketi /
laukikī yā anumānena pratītiḥ dhūmādiliṅgakavahnyādyanumitiḥ, tadvilakṣaṇetyarthaḥ /
tāṃ laukikānumānapratītim /
pramukhe ādau /
sandadhānā apekṣamāṇā /
evaṃ kāvya iti /
sā cetyanuṣajyate /
anyaśābdapratīteḥ /
laukikavaidikādiśabdajanyapratīteḥ /
tāmiti /
anyaśābdapratītimityarthaḥ /
upāyatayā apekṣamāṇeti /
laukikānumānaśabdapramāṇavyutpannahṛdayasyaiva sahṛdayasya rasapratītirbhavatīti bhāvaḥ /
atha bhaṭṭanāyakoktaṃ khaṇṭayati----tasmādityādi /
pūrvapakṣaḥ raso na pratīyata ityādyuktaḥ /
alokasāmānyānāmityadyuktaṃ manasikṛtyāha---rāmādīti /
itīti /
locanam jātideśakālavyavahitānāmapyānantaryaṃ smṛtisaṃskārayorekarūpatvāt" iti /
tena pratitistāvadrasasya siddhā /
sā ca rasanārūpā pratītirutpadyate /
vācyavācakayostatrābhidhādivivikto vyañjanātmā dhvananavyāpāra eva /
bhogīkaraṇavyāpāraśca kāvyasya rasaviṣayo dhvananātmaiva, nānyatkiñjit /
bhāvakatvamapi samucitaguṇālaṅkāraparigrahātmakamasmābhireva vitatya vakṣyate /
kimetadapūrvam? kāvyaṃ ca rasān prati bhāvakamiti yaducyate, bālapriyā ityuktamityarthaḥ /
citreti /
nānāvidhetyarthaḥ /
tathāca lokottaracariteṣvapi sahṛdayānāṃ hṛdayasaṃvādo bhavatyeveti bhāvaḥ /
yadāheti /
yogasūtrakāra iti śeṣaḥ /
'jātī'tyādisūtrānantaraṃ 'tāsām' ityādisūtrapāṭho dṛśyate /
jātītyādisūtre vāsanānāmiti padasyānuṣaṅgaḥ /
bhojarājena sūtradvayamidamitthaṃ vivṛtam--iha nānāyoniṣu bhramatāṃ saṃsāriṇāṃ kāñcidyonimanubhūya yadā yonyantarasahasravyavadhānena punastāmeva yoniṃ pratipadyate, tadā tasyāṃ pūrvānubhūtāyāṃ yonau tathāvidhaśarīrādivyañjakāpekṣayā yā vāsanāḥ prakaṭībhūtā āsaṃstāstathāvidhavyañjakābhāvāttirohitāḥ punastathāvidhavyañjakaśarīrādilābhe prakaṭībhavanti /
jātideśakālavyavadhāne 'pi tāsāṃ svanurūpasmṛtyādiphalasādhane ānantaryaṃ nairantaryaṃ kutaḥ? smṛtisaṃskārayorekarūpatvāt /
tathā hyanuṣṭhīyamānakarmaṇaścittastve vāsanārūpaḥ saṃskāraḥ samutpadyate /
sa ca svarganarakādīnāṃ phalānāmaṅkurībhāvaḥ, karmaṇāṃ vā yāgādīnāṃ śaktirūpatayāvasthānaṃ, karturvā tathāvidhabhogyabhoktṛtvarūpaṃ sāmarthyaṃ, saṃskārātsmṛtiḥ smṛteśca sukhaduḥkhopabhogaḥ, tadanubhavācca punarapi saṃskārasmṛtyādayaḥ /

bhavatvānantaryaṃ kāryakāraṇabhāvaśca vāsanānāṃ; yadā tu prathamamevānubhavaḥ pravartate, tadā kiṃ vāsanānimitta uta nirnimitta iti śaṅkāṃ vyapanetumāha--'tāsāṃ'vāsanānāṃ 'anāditva' masti, kutaḥ? 'āśiṣo nityatvāt' seyamāśīrmahāmoharūpā sadaiva sukhasādhanāni me bhūyāsurmā kadācana tairme viyogo 'bhūditi yaḥ saṅkalpaviśeṣo vāsanānāṃ kāraṇaṃ tasyāḥ nityatvādityarthaḥ /
etaduktaṃ bhavati---kāraṇasya sannihitatvādanubavasaṃskārādīnāṃ kāryaṇāṃ pravṛttiḥ kena vāryata iti /
teneti /
pūrvoktahetunetyarthaḥ /
sā cetyādi /
rasanārūpā rasapratītiḥ sahṛdayānāmutpadyata ityarthaḥ /
vācyavācakayoriti /
kāvyasyetyarthaḥ /
tatra rasapratītau /
vyañjanātmā vyjakatvarūpaḥ /
bhogīti /
bhaṭṭanāyakokto bhogakṛtvavyāpāraścetyarthaḥ /
bhāvakatvamiti yaduktaṃ tadapyasmadamyupagatameva, parantu guṇālaṅkāraśālitvameva tat; yatastenaiva kāvyaṃ sahṛdayānāṃ rasabhāvakaṃ rasacarvaṇotpādakamityāha---bhāvakatvamapīti /
kāvyasyetyanuṣaṅgaḥ /
samuciteti /
tattadrasādisamucitaguṇālaṅkāraśālitvamityarthaḥ /
kimetadapūrvamiti /
evadapūrvaṃ netyarthaḥ /
kiñca bhāvakatvasvīkāre raso notpadyata iti bhavadīyapratijñāyā bhaṅge 'pyāpatati ityāha---kāvyaṃ cetyādi /
'bhāvakamityucyate yadi'ti sambandhaḥ /
tatreti /
tadvacane satītyarthaḥ /
locanam tatra bhavataiva bhāvanādutpattipakṣa eva pratyujjīvitaḥ /
na ca kāvyaśabdānāṃ kevalānāṃ bhāvakatvam, arthāparijñāne tadabhāvāt. na ca kevalānāmarthānām, śabdāntareṇārpyamāmatve tadayogāt /
dvayostu bhāvakakatvamasmābhirevoktam /
'yatrārthaḥ śabdo vā tamarthaṃ vyaṅktaḥ' ityatra /
tasmādvayañjakatvākhyena vyāpārema guṇālaṅkāraucityādikayetikartavyatayā kāvyaṃ bhāvakaṃ rasān bhāvayati, iti tryaṃsāyāmapi bhāvanāyāṃ karaṇāṃśe dhvananavyāpāra eva mūrdhābhiṣiktaḥ /
tacacedaṃ bhogakṛttvaṃ rasasya dhvananītyatve siddhe daivasiddham /
bālapriyā 'bhavataiva pratyujjīvita' ityanvayaḥ /
atra hetuḥ---bhāvanāditi /
kāvyasya rasotpādakatvāṅgīkārādityarthaḥ /
śabdāntareṇeti /
laukikavākyenetyarthaḥ /
śabdārthamayaṃ kāvyaṃ guṇālaṅkārasāhityena sahṛdayānāṃ rasacarvaṇāṃ janayatītyāha---tasmadvyañjakatvākhyenetyādi /
yāgādirdharmoyajatetyādivaidikavākyena svargādikamuddisya puruṣaṃ prati vidhīyate /
tathāhi---yajetetyatrāstyaṃśadvayam---yajidhātuḥ pratyayaśca /
pratyaye 'pyastyaṃśadvayamākhyātatvaṃ liṅtvaṃ ca /
ubhābhyāmapyaṃśābhyāṃ bhāvanaivocyate /
bhāvanā nāma bhaviturbhavanānukūlo vyāpāraḥ /
sā cārthī śābdīti dvividhā /

ārthī tu prayojanecchājanitikriyāviṣayakavyāpārarūpā ākhyātatvena rūpeṇocyate /
sā hyaṃśatrayamapekṣate---sādhyaṃ sādhanamitikartavyatāṃ ca /
kiṃ kena kathaṃ bhāvayediti /
tatra sādhyākāṅkṣāyāṃ svargādika miṣṭaṃ sādhyatvena /
sādhanākāṅkṣāyāṃ dhātvartho yāgādiḥ karaṇatvena, itikartavyatākāṅkṣāyāṃ prayājādikriyākalāpaśca itikartavyatātvena tasyāṃ bhāvanāyamanvetīti mīmāṃsakāḥ prāhuḥ /
tathā ca yajetetyādivaidikavākyaṃ svargamudṛsya puruṣaṃ prati vidhāyakatvena yathā bhāvakaṃ yāgena karaṇena prayājādītikartavyatayā svargārthinaḥ svargaṃbhāvayati, tathā kāvyaṃ bhāvakaṃ vyañjakatvavyāpāreṇa karaṇena guṇālaṅkāraucityādirūpayā itikartavyatayā sagṛdayasya rasaṃ bhāvayatītyarthaḥ /
itiśabdaḥ prakāravācī, kartavyatā nāma kriyā /
kartavyatayāḥ prakāra iti kartavyatā, upakārakamiti yāvaditi bodhyam /
tryaṃśāyāmiti /
sādhyādyaṃśatrayavatyāmityarthaḥ /
bhāvanāyāmiti /
rasabhāvanāyāmityarthaḥ /
karaṇāṃśe sādhanāṃśe /
kāraṇāṃśe iti ca pāṭhaḥ /
bhogo 'pītyādi /
'na kriyate' iti sambandhaḥ /
nañi kākuḥ /
kriyata evetyarthaḥ. nana kriyata iti vā pāṭhaṃ(?) viśeṣamāha--api tvityādi /
'api tu bhoge kartavye lokottaro dhvananavyāpāra eva mūrdhābhiṣikta' iti samābandhaḥ /
ghaneti /
dhanaṃ nibiḍaṃ yanmeharūpamāndhyamajñānaṃ tena yā saṅkaṭatā ānandāṃśasyāvṛtatvaṃ tasyā nivṛtitirbhañjanaṃ taddvāreṇetyathaḥ /
alaukike laukikasukhānubhavavilakṣaṇe /
bhoga iti /
bhagnānandāṃśāvaraṇakadibhāvādisaṃvalitaratyādisthāyyavacchinnātmacaitanyasākṣātkāra ityarthaḥ /
kartavye jananīye /
rasabhāvatadābhāsatatpraśamalakṣaṇaṃ mukhyamarthamanuvartamānā yatra śabdārthālaṅkārā guṇāśca parasparaṃ dhvanyapekṣayā vibhinnarūpā vyavasthitāstatra kāvye dhvaniriti vyapadeśaḥ /
locanam rasyamānatoditacatkārānatiriktatvadbhogasyeti /
sattvādīnāṃ cāṅgāṅgibhāvavaicitryasyānantyāddrutyāditvenāsvādagaṇanā na yuktā /
parabrahmāsvādasabrahmacāritvaṃ cāstvasya rasāsvādasya /
vyutpādanaṃ ca śāsanapratipādānābhyāṃ śāstretihāsakṛtābhyāṃ vilakṣaṇam /
yathā rāmastathāhamityupamānātiriktāṃ rasāsvādopāyasvapratibhāvijṛmbhārūpāṃ vyutpattimante karotīti kamupālabhāmahe /
tasmātsthitametat---abhiviyajyante rasāḥ pratītyaiva ca rasyanta iti /
tatrābhivyaktiḥ pradhānatayā bhavatvanyathā vā /
pradhānatve dhvaniḥ, anyathā rasādyalaṅkārāḥ tadāha----mukhyamarthamiti /
vyavasthitā iti /
purvoktayuktibhirvibhāgena vyavasthāpitatvāditi bhāvaḥ // 4 //
bālapriyā mūrdhābhiṣiktaḥ pradhānahetuḥ /
kāvyaṃ tu tadāśrayatayā sahakārīti bhāvaḥ /
taccedamiti /
bhavaduktamityarthaḥ /

rasyeti /
rasyamānatayā hetunā udito yaścamatkāraḥ camatkāratmakaḥ sākṣātkāraḥ tadanatiriktatvāttabhinnatvādityarthaḥ /
drutivistāretyādipūrvoktaṃ manasi kṛtyāha---satvādīnāmityādi /
aṅgāṅgibhāveti /
nyūnādhikatetyarthaḥ /
ānantyāditi /
asaṃkhyatvādityarthaḥ /
drutyāditveneti /
drutitvādirūpeṇetyarthaḥ /
na yukteti /
kāraṇasyānantyārtkā bhūtacittavṛttīnāmapi ānantyasambhavāditi bhāvaḥ /
bhaṭṭanāyakoktaṃ kañcidaṃśamabhyupagacchati-pareti /
vyutpattirnāmāpradhānamiti taduktaṃ manasikṛtyāha--vyutpādanaṃ cetyādi /
kāvyasyeti śeṣaḥ /
śāsaneti /
śāstreṇa śāsanamitihāsena pratipādanaṃ tābhyāṃ vilakṣaṇamityarthaḥ /
vailakṣaṇyaṃ darśayannāha--yathetyādi /
ahamityasyānantaraṃ varteya iti śeṣaḥ /
rāmeṇeva mayānuṣṭhatavyamityarthaḥ /
itītyādi /
iti yadupamānamityākārikā yā upamitiḥ sādṛśyadhīḥ śāstretihāsābhyāṃ kriyamāṇā tadatiriktāmityarthaḥ /
uktopamitimātraṃ na, kintu tato 'dikāmiti yāvat /
raseti /
rasāsvādopāyabhūtā svasya pratipattuḥ yā pratibhā tasyā vijṛmbho vikāsastadrūpāmityarthaḥ /
karotīti /
kāvyamiti śeṣaḥ /
punaḥ punaḥ kāvyapariśīlane hi rasāsvādopāyasvapratibhāvikāso bhavati /
ante karotītyanenādāvuktopamitirūpāṃ vyutpattiṃ ci karotīti jñāpyate /
upasaṃharati---tasmādityādi /
ityetassthitamiti sambandhaḥ /
abhivyajyante rasā iti /
abhivyaktiviṣayatāviśiṣṭasthāyino rasapadārthā ityarthaḥ /
abhivyaktirghaṭapradīpanyāyeneti vakṣyate /
pratītyetyādi /
pratītirūpaiva rasanetyarthaḥ /
tatrābhivyaktiḥ pradhānatayā bhavatyanyathā veti /
anyathā apradhānatayā /
apradhānatayā vā iti ca pāṭhaḥ // 4 //
pradhānye 'nyatra vākyārthe yatrāṅgaṃ tu rasādayaḥ /
kāvye tasminn alaṅkāro rasādir iti me matiḥ

pradhānye 'nyatra vākyārthe yatrāṅgaṃ tu rasādayaḥ /
kāvye tasminnalaṅkāro rasādiriti me matiḥ // 5 //
yadyapi rasavadalaṅkārasyānyairdarśito viṣayastathāpi yasmin kāveya pradhānatayānyo 'rtho vākyārthībhūtastasya cāṅgabhūtā ye rasādayaste rasāderalaṅkārasya viṣayā iti māmakīnaḥ pakṣaḥ /
tadyathā cāṭuṣu preyolaṅkārasya vākyārthatve 'pi rasādayo 'ṅgabhūtā dṛśyante /
locanam anyatreti /
rasasvarūpe vastumātre 'laṅkāratāyogve vā /
me matirityanyapakṣaṃ dūpyatvena hṛdi nidhāyābhīṣṭatatvātsvapakṣaṃ pūrvaṃ darśayati--tathāpiti /
sa hi paradarśito viṣayo bhāvinītyānopapanna iti bhāvaḥ /
yasmin kāvye iti spaṣṭatvenāsaṅgataṃ vākyamitthaṃ yojanīyam--yasmin kāvye te pūrvoktā rasādayo 'ṅgabhūtā vākyārthībhūtaścānyo 'rthaḥ, caśabdastuśabdasyārthe; tasya kāvyasya sambandhino ye rasādayo 'ṅgabhūtāste rasāderalaṅkārasya rasavadādyalaṅkāraśabdasya viṣayāḥ; sa evālaṅkāraśabdavācyo bhavati yo 'ṅgabhūtaḥ, na tvanya iti yāvat /
utrodāharaṇamāha---tadyatheti /
tadityaṅgatvam /
yathātra vakṣyamāṇodāharaṇe, tathānyatrāpītyarthaḥ /
bhāmahābhiprāyeṇa cāṭuṣu preyolaṅkārasya vākyārthatve 'pi rasādayo 'ṅgabhūtā dṛśyanta itīdamekaṃ vākyam /
bhāmahena hi gurudevanṛpatiputraviṣayaprītivarṇanaṃ preyolaṅkāra ityuktam /
bālapriyā kārikāyāmanyatretyasya rasādibhyo 'nyonyasminnatyarthaḥ /
tathāvidho vākyārthastrividho bhavatītyāha---rasasvarūpa ityādi /
alaṅkāratāyogya iti /
upamādāvityarthaḥ /
upamādeḥ prādhānyena dhvanyamānatve 'laṅkāratvābhāvādyogya ityuktam /
me matirititi /
me matirityanenetyarthaḥ /
anyapakṣamiti /
vakṣyamāṇaṃ pakṣāntaramityarthaḥ /
tathāpīti /
idaṃ pratikadhāraṇam /
bhāvārthamāha---sa hītyādi /
asaṅgatamiti /
tasya cāṅgabhūtā ityatra tatpadena kāvyasyaiva parāmṛśyatayā yathāśrute tadarthasya tannirūpitāṅgatvasya rasādāvasambhavenāsaṅgatārthakamityarthaḥ /
te ityādi /
te rasādayo 'ṅgabhūtā ityasya pūrvavākye 'pi sambandha iti bhāvaḥ /
te ityasya vyākhyānam---pūrvoktā iti /
rasabhāvetyādikārikānirdiṣṭā ityarthaḥ /
anyaḥ rasādibhyo 'nyaḥ /
ca śabda iti /
'tasya ce'ti ca śabda ityarthaḥ /
tasyetyasya vyākhyā---kāvyasyati /
'sambandhina' iti ṣaṣṭhyarthakathanam /
tathāca tasyeti ṣaṣṭhyantārthasya kāvyasambandhitvasya rasādāvanvayānnāsaṅgatārthakatvamiti bhāvaḥ /
aṅgabhūtā iti /
vākyārthasyānyasyāṅgabhūtā ityarthaḥ /

rasāderityasya vivaraṇam---rasavadādīti /
phalitamāha---sa evetyādi /
cāṭuṣvityādigranthaṃ vyākhyātumupakramate---bhāmahetyādi /
cāṭuṣvityādi dṛśyanta ityantamekaṃ vākyamiti ca pāṭhaḥ /
vivṛṇoti--bhāmahenetyādi /
gurviti /
gurvādiviṣayikā yā prītirbhaktivātsalyādipadavācyā, tasyāḥ svavācakena vibhāvādidvāreṇa vā varṇanamityarthaḥ /
locanam tatra preyānalaṅkāro yatra sa preyolaṅkāro 'laṅkaraṇīya ihoktaḥ /
na tvalaṅkārasya vākyārthatvaṃ yuktam /
yadivā vākyārthatvaṃ pradhānatvam /
camatkārakāriteti yāvat /
udbhaṭamatānusāriṇastu bhaṅktvā vyācakṣate---cāṭuṣu cāṭuviṣaye vākyarthatve cāṭūnāṃ vākyārthatve preyolaṅkārasyāpi viṣaya iti pūrvoṇa sambandhaḥ /
udbhaṭamate hi bhāvālaṅkāra eva preya ityuktaḥ, premṇā bhāvānāmupalakṣaṇāt /
na kevalaṃ rasavadalaṅkārasya viṣayaḥ yāvatpreyaḥprabhṛterapītyapiśabdārthaḥ /
rasavacchabdena preyaḥśabdena ca sarva eva rasavadādyalaṅkārā upalakṣitāḥ, tadevāha---rasādayo 'ṅgabhūtā dṛśyanta iti uktaviṣaya iti śeṣaḥ /
bālapriyā ityuktamiti /
"preyogṛhāgataṃ kṛṣṇāmavādīdviduro yathā /
adya yā mama govinda jātā tvayi gṛhāgate //
kālenaiṣā bhavetprītiḥ tavaivāgamanātpunaḥ" //
iti granthena darśitamityarthaḥ /
tatra tadvacane satī /
cāṭusthale 'kiṃ hāsyene'tyādau varṇyamānanarapatiprabhāvādereva vākyārthatā na tu preyorūpālaṅkārasyetyataḥ tatpadaṃ bahuvrīhitvāśrayeṇa vyācaṣṭe---preyānityādi /
iheti /
cāṭuṣvityādivākya ityarthaḥ /
vākyārthatvaṃ mukhyatayā vākyapratipādyatvam /
preyānalaṅkāraḥ preyolaṅkāra iti yathāśrutārthābhiprāyeṇāha---yadi veti /
pradhānatvameva vivṛṇoti---camaditi /
aho narapateḥ prabhāvo yenaivaṃ durdaśā ripustrijano 'nubhavatīti prabhāvālambitāyāḥ prīteḥ ripustrījanavṛttāntaviṣayakatvāccamatkāritvaṃ bodhyam /
bhaṅktveti /
vākyaṃ bhitvetyarthaḥ /
vyākhyānaṃ darśayati---cāṭuṣvityādi /
vākyārthatve vākyapratipādyatve /
phalitamāha--cāṭūnāṃ vākyārthatva iti /
cāṭurnāma ślādhyamāno 'rtho varṇyamānanarapatiprabhāvādiḥ /
api śabdo bhinnakrama ityāha---preyolaṅkārasyāpīti /
preyorūpālaṅkārasyāpītyarthaḥ /
kutrāsya sambandha ityata āha---viṣaya ityādi /
ekavacanāntatayānuṣaktaviṣayapadena sambandha ityarthaḥ /
cāṭuriti śeṣaḥ, cāṭukāvyamityarthaḥ /
preya ityukta iti /

preyolaṅkāratvenokta ityarthaḥ /
preyasvītyukta iti ca pāṭhaḥ /
atra hetumāha--premṇetyādi /
premṇā preyaśśabdārthaghajakaratirūpapremṇā /
upalakṣaṇāditi /
yathoktamudbhaṭena--- "ratyādikānāṃ bhāvānāmanubhāvādisūcanaiḥ /
yatkāvyaṃ badhyate sadbhiḥ tatpreyasvadudāhṛta"miti //
ratyādikānāmityādiśabdenānyeṣāṃ sthāyināṃ vyabhicāriṇāṃ sātvikānāṃ ca, anubhāvādītyādiśabdena vibhāvavyabhicārisvaśabdānāṃ ca grahaṇamatra bhāvanāmalaṅkārateti ca tadvyākhyātā pratīhārendurājaḥ /
preyolaṅkārasyāpītyapiśabdārthamāha--na kevalamityādi /
rasavacchabdeneti /
yadyapi rasavadalaṅkārasyeti pūrvavṛttigranthastharasavacchabdenetyarthaḥ /
sa ca rasādiralaṅkāraḥ śuddhaḥ saṅkīrṇī vā /
tatrādyo yathā--- kiṃ hāsyena na me prayāsyasi punaḥ prāptaścirādṛrśanaṃ keyaṃ niṣkaruma pravāsarucitā kenāsi dūrīkṛtaḥ /
svapnānteṣviti te vadan priyatamavyāsaktakaṇṭhagraho buddhvā roditi riktabāhuvalayastāraṃ ripustrījanaḥ //
ityatra karuṇarasasya śuddhasyāṅgabhāvātspaṣṭameva rasavadalaṅkāratvam /
evamevaṃvidhe viṣaye rasāntarāṇāṃ spaṣṭa evāṅgabhāvaḥ /
locanam śuddha iti /
rasāntareṇāṅgabhūtenālaṅkārāntarema vā na miśraḥ, ābhiśrastu saṅkīrṇaḥ /
svapnasyānubhūtasadṛśatvena bhavanamiti hasanneva priyatamaḥ svapne 'valokitaḥ, /
na me prayāsyasi punariti /
idānīṃ tvāṃ viditaśaṭhabhāvaṃ bāhupāśabandhānna mokṣyāmi /
ata eva riktabāhuvalaya iti /
svīkṛtasya copālambho yukta ityāha-keyaṃ niṣkaruṇoti /
kenāsīti /
gotraskhalanādāvapi na mayā kadācitkhedito 'si /
svapnānteṣu svapnāyiteṣu suptapralatiteṣu punaḥpunarudbhūtatayā bahuṣviti vadanyuṣmākaṃ sambandhī ripustrījanaḥ bālapriyā prayeśśabdeneti /
preyolaṅkārasyāpītyapiśabdasahitapreyaśśabdena cetyarthaḥ /
rasādyalaṅkārā iti /
rasavadādyalaṅkārā iti ca pāṭhaḥ /
tadeveti /
uktabhiprāyādevetyarthaḥ /
pūrayati--uktaviṣaya iti /
cāṭusthala ityarthaḥ /
gurbādiviṣayakaprītivarṇanameva preyolaṅkāraḥ, cāṭusthale tasyaprādhānye 'pi rasādayastatprītestadviṣayanarapatiprabhāvādervā aṅgabhūtāśceti bhāmahamatānurodhena paṅktyarthaḥ /
ratihāsāditattadbhāvavarṇanaṃ bhāvālaṅkāraḥ, sa eva preyolaṅkāraḥ; cāṭusthale 'kiṃ hāsyene'tyādau cāṭurvākyārthaḥ, tatra rasavadalaṅkāraḥ bhāvālaṅkāraśca sta ityudabhaṭamatānurodhena paṅktyartha iti sārārthaḥ /
vṛttau 'sa ce'tyādi /
'alaṅkāraḥ sa rasādiri'ti yojanā /
caśabdo vākyālaṅkāre /
veti /
vā śabdaḥ samuccaye /

'udāharati kimiti' iti pāṭhaḥ kvacinnāsti /
svapnedṛṣṭaṃ priyatamaṃ pratyāha---kimityādi /
hāsyena sādhyamidānīṃ nāstītyarthaḥ /
hāsavatvena darśanasyopapattimāha---svapnasyetyādi /
na me ityādi /
tvamitiḥ paraṃ matto na yāsyasītyarthaḥ /
asya bhāvamāha---idānīmityādi /
viditaḥ śaṭhabhāvo yasya tam /
"gūḍhavipriyakṛcchaṭha" iti daśarūpake /
uktar4the gamakamāha---ata eveti /
svīkṛtasyeti /
svīyajanasyetyarthaḥ, karmaṇi ṣaṣṭhī /
'iyaṃ pravāsarucitā ke'ti sambandhaḥ /
keti /
anucitetyarthaḥ /
kenetyāderbhāvamāha---gotretyādi /
locanam priyatame viśeṣemāsaktaḥ kaṇṭhagraho yena tādṛśa eva san buddhvā śūnyavalayākārīkṛtabāhupāśaḥ san tāraṃ muktakaṇṭhaṃ roditīti /
atra śokasthāyibhāvena svapnadarśanoddīpitena karuṇarasena carvyamāṇena sundarībhūto narapatiprabhāvo bhātīti karuṇaḥ śuddha evālaṅkāraḥ /
na hi tvayā ripavo hatā iti yādṛganalaṅkṛto 'yaṃ vākyārthastādṛgayam, api tu sundaratarībhūto 'tra vākyārthaḥ, saundaryaṃ ca karuṇarasakṛtameveti /
candrādinā vastunā tathā vastvantaraṃ vadanādyalaṅkriyate tadupamitatvena cārutayāvabhāsāt /
tathā rasenāpi vastu vā rasāntaraṃ vopaskṛtaṃ sundaraṃ bhāti iti rasasyāpi vastuna ivālaṅkāratve ko virodhaḥ? nanu rasena kiṃ kurvatā prakṛto 'rtho 'laṅkriyate /
tarhi upamayāpi kiṃ kurvatyālaṅkriyeta /
nanu tayopamīyate prastuto 'rthaḥ /
rasenāpi tarhi sarasīkriyate so 'rtha iti svasaṃvedyametat /
tena yatkecidacūcudan--'atra rasena vibhāvādīnāṃ madhye kimalaṅkriyate' iti tadanabhyupagamaparāhatam; prastutārthasyālaṅkāryatvenābhidhānāt /
asyārthasya bhūyasā lakṣye bālapriyā bahuṣviti bahuvacanārthavivaraṇam /
'vaḥ' ityasya vyākhyānam---yuṣmākaṃ sambandhīti /
'ityatra karuṇarasasya śuddhasyāṅgabhāvādi'ti vṛttāvuktaṃ vivṛṇoti---atretyādinā /
'atra narapatiprabhāvaḥ tathāvidhena karuṇarasena sundarībhūto bhātī'ti sambandhaḥ /
carvyamāṇeneti /
sahṛdayacarvaṇāviṣayeṇetyarthaḥ /
alaṅkāra iti /
varṇanīyanarapatiprabhāvarūpavākyārthopaskārakatvenālaṅkāra ityarthaḥ /
uktamupapādayati---na hītyādi /
'ityayamanalaṅkṛto vākyārtho yādṛk, ayaṃ tādṛṅna hī'tyanvayaḥ /
saundarye ceti /
vākyārthasaundaryaṃ cetyarthaḥ /
karuṇarasakṛtamevetyuktaṃ sadṛṣṭāntamupapādayati----candrādinetyādinā ko virodha ityantena /
alaṅkriyata iti /
"tāmindusundaramukhī"mityādikāvye iti śeṣaḥ /

śaṅkate---nanviti /
pratibandyāha--tarhiti /
uttaramāha---nanviti /
samānamuttaramāha---rasenāpīti /
sarasīkriyate rasavān kriyate /
svasaṃvedyaṃ sahṛdayānubhavasiddham /
teneti /
vakṣyamāṇahetunetyarthaḥ /
taditi /
codyamityarthaḥ /
anabhyupagameti /
vibhāvādīnāmalaṅkāryatvānabhyupagamenahetunā parākṛtamityarthaḥ /
tarhi ko 'laṅkārya ityatrāha---prastutārthasyetyādi /
prastutārthasya vivakṣitasya prakṛtārthasya /
'kiṃ hāsyene'tyādau varṇitena ripustrījanavṛttāntena taddhetubhūtapriyatamavināśapratyāyanadvārā narapatiprabhāvaḥ pratyāyyata iti sa eva prastutārthaḥ /
evamanyatrāpyavadheyam /
abhidhānāditi /
vṛttikāreṇa pradarśanādityarthaḥ /
saṅkīrṇo rasādiraṅgabhūto yathā---- kṣipto hastāvalagnaḥ prasabhamabhihato 'pyādadārno 'śukāntaṃ gṛhṇan keśeṣvapāstaścaraṇanipatito nekṣitaḥ sambhrameṇa /
locanam sadbhāva iti darśayati-evamiti /
yatra rājādeḥ prabhāvakhyāpanaṃ tādṛśa ityathaḥ /
kṣipta iti /
kāmipakṣe 'nādṛtaḥ, itaratra dhutaḥ /
avadhūta iti na pratīpsitaḥ bālapriyā kṣipta ityādyamarukastham /
saḥ tripuradāhakālīnaḥ śāmbhavaḥ śambhusambandhī /
āliṅganyo 'vadhūtastripurayuvatibhiḥ sāśrunetrotpalābhiḥ kāmīvārdrāparādhaḥ sa dahatu duritaṃ śāmbhavo vaḥ śarāgniḥ //
ityatra tripuraripuprabhāvātiśayasya vākyārthatver irṣyāvipralambhasya śloṣasahitasyāṅgabhāva iti, evaṃvidha eva rasavadādyalaṅkārasya nyāyyo viṣayaḥ /
ata eva cerṣyāvipralambhakaruṇayoraṅgatvena vyavasthānātsamāveśo na doṣaḥ /
locanam pratyāliṅganena, itaratra sarvāṅgadhūnanena viśarārūkṛtaḥ /
sāśrutvamekatrerṣyayā anyatra niṣpratyāśatayā /
kāmīvetyanenopamānena śloṣānugṛhītenerṣyāvipralambho ya ākṛṣṭastatya śleṣopamāsahitasyāṅgatvam, na kevalasya /
yadyapyatra karuṇo raso vāstavo 'pyasti tathāpi sataccārutvapratītyai na vyāpriyata ityanenābhiprāyeṇa śleṣasahitasyetyetāvadevā vocat na tu karumasahitasyetyapi /
etamarthamapūrvatayotprekṣitaṃ draḍhīkartumāha--evaṃ vidha eveti /
ata eveti /
yato 'tra vipralambhasyālaṅkāratvaṃ na tu vākyārthatā, ato hetorityarthaḥ /
na doṣa iti /
yadi hyanyatarasya rasasya prādhānyamabhaviṣyanna dvitīyo rasaḥ samāviśet /
ratisthāyibhāvatvena tu sāpekṣabhāvo vipralambhaḥ, sa ca śokasthāyibhāvatvena nirapekṣabhāvasya karuṇasya viruddha eva /
evamalaṅkāraśabdaprasaṅgena samāveśaṃ prasādhya bālapriyā 'śarāgniḥ vaḥ duritaṃ dahatvi'ti sambandhaḥ /
sa kaḥ? ya ārdraḥ tatkalabhavaḥ aparādho yasya saḥ /

kāmīva hastavalagnaḥ san /
sāśruṇī netrotpale yāsāṃ tābhiḥ /
tripurayuvatibhiḥ kṣipta ityādyanvayaḥ tatra kṣiptapadārthamāha---kāmītyādi /
itaratreti /
śarāgnipakṣe ityarthaḥ /
vṛtyuktamevāṅgabhāvaṃ svayaṃ darśayati---kāmīvetyādi /
ākṛṣṭaḥ sphuṭaṃ vyañjitaḥ /
tasyar irṣyāvipralambhasya /
'śloṣasahitasye'tyasya vivaraṇam---śloṣetyādi /
aṅgatvamiti /
tripuraripuprabhāvātiśayarūpavākyārthaṃ pratyaṅgatvamityarthaḥ /
na kevalasyeti /
tasyāṅgatvamityanayoranuṣaṅgaḥ /
karuṇo raso 'pyastīti /
tathā ca tatsahitasyetyapi vaktavyamiti bhāvaḥ /
sa iti /
karuṇa ityarthaḥ /
taccārutvapratītyai vipralambhacārutvapratītyai /
na vyāpriyata iti /
karuṇasyatra vipralambhāṅgatvaṃ nāstīti bhāvaḥ /
'ata eve'tyetadyvācaṣṭe--yata ityādi /
vākyārthateti /
alaṅkāryatvena prādhānyamityarthaḥ /
anyatarasya rasasyeti /
vipralambhakaruṇayorekasyetyarthaḥ /
prādhānyaṃ samaprādhānyam /
dvitīya iti /
tayorekasmādapara ityarthaḥ /
na samāviśediti /
ekatra kāvye iti śeṣaḥ /
atra hetumāha---ratītyādi /
viṣayo 'yaṃ tṛtīyodyote vakṣyate /
'rase'tyādikārikā parikaraślokaḥ /
tatra sarvāsāmalaṅkṛtīnāmityasya yatra hi rasasya vākyārthībhāvastatra kathamalaṅkāratvam? alaṅkāro hi cārutvahetuḥ prasiddhaḥ; na tvasāvātmaivātmanaścārutvahetuḥ /
tathā cāyamatra saṃkṣepaḥ--- rasabhāvāditātparyamāśritya viniveśanam /
alaṅkṛtīnāṃ sarvāsāmalaṅkāratvasādhanam //
locanam evaṃvidha eveti yaduktaṃ tatraivakārasyābhiprāyaṃ vyācaṣṭe---yatra hīti /
sarvāsāmupamādīnām /
athaṃ bhāvaḥ---upamādīnāmalaṅkāratve yādṛśī vārtā tādṛśyeva rasādīnām /
tadavaśyamanyenālaṅkāryeṇa bhavitavyam /

tacca yadyapi vastumātramapi bhavati, tathāpi tasya punarapi vibhāvādirūpatāparyavasānādrasāditātparyameveti sarvatra rasadhvanerevātmabhāvaḥ /
taduktaṃ rasabhāvāditātparyamiti /
tasyeti /
pradhānasyātmabhūtasya /
etaduktaṃ bhavati--upamayā yadyapi vācyo 'rtho 'laṅkriyate, tathāpi tasya tadevālaṅkaraṇaṃ yadvyaṅgyārthābhivyañjanasāmarthyadhānamiti vastuto dhvanyātmaivālaṅkāryaḥ /
kaṭakakeyūrādibhirapi hi śarīrasamavāyibhiścetana ātmaiva tattaccittavṛttiviśeṣaucityasūcanātmatayālaṅkriyate /
tathāhi--acetanaṃ bālapriyā rasavadādīnāmalaṅkṛtīnāmityarthabhramaḥ syādato vyākhyāti---upamādīnāmityādi /
upamādīnāṃ rasavadādīnāṃ cetyarthaḥ /
'rasabhāve' tyādikamavatārayiṣyannāha---ayaṃ bhāva ityādi /
yādaśī vārteti /
yo heturityarthaḥ /
sa cānyopaskāraḥ /
tacceti /
alaṅkāryaṃ cetyarthaḥ /
vastumātramiti /
yathā 'kiṃ hāsyene'tyādau narapatiprabhāvādi /
tasyeti /
vastuna ityarthaḥ /
rasadhvaneriti /
rasabhāvādidhvanerityarthaḥ /
'kiṃ hāsyene"tyādau varṇanīyarājaviṣayakaratibhāvo hi vaktṛgatastatprabhāvavibhāvitaḥ pradhānabhūtaḥ /
upamayeti /
upamādinetyarthaḥ /
tasyeti /
vācyārthasyetyarthaḥ /
vyaṅgyārtheti /
rasādītyarthaḥ /
varṇyamānāstattadvācyārthā upamādyalaṅkārairāhitātiśayāḥ kavivannabaddhānyataragatacittavṛttiviśeṣaṃ sphuṭaṃ vyañjayanti kvacidarthāntarañceti vyaṅgyābhivyañjanasāmarthyādhānaṃ vācyārthasyopamādikartṛkamalaṅkaraṇamityarthaḥ /
dhvaniyātmeti /
dhvanirūpa ātmetyarthaḥ /
uktārthe laukikaṃ dṛṣṭantaṃ darśayati---kaṭaketyādi /
ātmaiva na śarīram /
kathamātmālaṅkriyata ityatrāha---tattaditi /
tattadātmagatā rāgitvādayo ye cittavṛttiviśeṣāḥ, teṣāṃ yadaucityaṃ tatsūcanātmatayā tatsūcanasvabhāvakatayā tattadalaṅkārā hyasyethaṃ cittavṛttiruciteti sūcayanti; yathā yuvajanaśarīragatā hārakaṭakakuṇḍalādayaḥ tadrāgitvasyaucityaṃ yattiśarīragatā daṇḍakaṣāyavastrādayastadvairāgyasyaucityaṃ ceti tatsūcakatvenetyarthaḥ /
uktamupapādayati---tathāhītyādi /
tasmādyatra rasādayo vākyārthībhūtāḥ sa sarvaḥ na rasāderalaṅkārasya viṣayaḥ, sa dhvaneḥ prabhedaḥ, tasyopamādayo 'laṅkārāḥ /
yatra tu prādhānyenārthāntarasya vākyārthībhāve rasādibhiścārutvaniṣpattiḥ kriyate, sa rasāderalaṅkāratāyā viṣayaḥ /
evaṃ dhvanerupamādīnāṃ rasavadalaṅkārasya ca vibhaktaviṣayatā bhavati /
yadi tu cetanānāṃ vākyārthībhāvo rasādyalaṅkārasya viṣaya ityucyate locanam śavaśarīraṃ kuṇḍalādyupetamapi na bhāti, alaṅkāryasyābhāvāt /
yatiśarīraṃ kaṭakādiyuktaṃ hāsyāvahaṃ bhavati, alaṅkāryasyānaucityāt /

na hi dehasya kiñcidanaucityamiti vastuta ātmaivālaṅkāryaḥ, ahamalaṅkṛta ityabhimānāt /
rasāderalaṅkāratāyā iti vyadhikaraṇaṣaṣṭhyau, rasāderyālaṅkāratā tasyāḥ sa eva viṣayaḥ /
etadanusāreṇaiva pūrvatrāpi vākyeyojyam, rasādikartṛkasyālaṅkaraṇakriyātmano viṣaya iti /
evamiti /
asmaduktena viṣayavibhāgenetyarthaḥ /
upamādīnāmiti /
yatra rasasyālaṅkāryatā rasāntaraṃ cāṅgabhūtaṃ nāsti tatra śuddhā evopamādayaḥ tena saṃsṛṣṭyā nopamādīnāṃ viṣayāpahāra iti bhāvaḥ /
rasavadalaṅkārasya ceti /
anena bhāvādyalaṅkārā api preyasvyūrjasvisamāhitā gṛhyante /
bālapriyā alaṅkāryasyābhāvāditi /
śavaśarīsyācetanatvāditi bhāvaḥ /
anena cetana evālaṅkriyata ityuktamupapāditam /
yatiśārīramityādi /
kaṭakādayo hi rāgitvasyaucityaṃ sūcayanti /
yaterātmanaśca rāgitvamanucitamityato yatiśarīragatāḥ kaṭakādayo hāsyāvahā ityarthaḥ /
tattaccetanaśarīragataiḥ kaṭakakuṇḍalādibhiḥ sūcyasya rāgitvādicittavṛttiviśeṣasya tattaccetanocitatve teṣāmalaṅkāratā, anyathā hāsyāvahateti /
bhāvaḥ /
anubhavarūpapramāmamapyāha---ahamityādi /
vyadhikaraṇaṣaṣṭhyāviti /
na tu samānādhikaraṇe tatpade iti bhāvaḥ /
vyācaṣṭe---rasāderiti /
rasādiniṣṭhā yā alaṅkāratā alaṅkriyākartṛtvaṃ rasādikartṛkālaṅkriyeti yāvat /
sa eva tasyā viṣaya iti sambandhaḥ /
sa iti vṛttisthasyānuvādaḥ, yatretyasya pratinirdeśaḥ tatkāvyamityarthaḥ /
viṣayaḥ āśrayaḥ /
pūrvatreti /
sa sarvo na rasāderalaṅkārasya viṣaya iti vākya ityarthaḥ /
yojanāmāha---rasādīti /
asminvākye'pi 'sa' iti yatretyasya pratinirdeśaḥ /
upamādīnāṃ rasavadādivivaviktaṃ viṣayaṃ darśayati---yatretyādi /
saṃsṛṣṭyeti /
rasavadādisaṃsṛṣṭyetyarthaḥ /
bhāvādyalaṅkārā ityasyaiva viviraṇam---preyasvyūrjasvisamāhitā iti /
samāhitādaya iti ca pāṭhaḥ /
bhāvasyāparāṅgatve bhāvālaṅkāraḥ, sa eva preyasvī preyāniti cocyate /
rasābhāsabhāvabhāsayoraparāṅgatve ūrjasvī /
locanam tatra bhāvālaṅktārasya śuddhasyodāharaṇaṃ yathā--- tava śatapatrapatramṛdutāmratalaścaramaścalakalahaṃsanūpurakaladhvaninā mukharaḥ /
mahiṣamahāsurasya śirasi prasabhaṃ nihitaḥ kanakamahāmahīdhragurutāṃ kathamamba gataḥ //
ityatra devīstotre vākyārthībhūte vitarkavismayādibhāvasya cārutvahetuteti /
tasyāṅgatvādbhāvālaṅkārasya viṣayaḥ /

rasābhāsasyālaṅkāratā yathā mamaiva stotre--- samastaguṇasampadaḥ samamalaṅkriyāṇāṃ gaṇair-- bhavanti yadi bhūṣaṇaṃ tava tathāpi no śobhase /
śivaṃ hṛdayavallabhaṃ yadi yathā tathā rañjayeḥ tadeva nanu vāṇi te bhavati sarvalalokottaram //
atra hi parameśastutimātraṃ vācaḥ paramopādeyamiti vākyārthe śṛṅgārābhāsaścārutvahetuḥ śloṣasahitaḥ /
na hyayaṃ pūrṇaḥ śṛṅgāro nāyikāyā nirguṇatve niralaṅkāratve ca bhavati /
bālapriyā bhāvaśānteraparāṅgatve samāhita iti vivekaḥ /
śuddhasyeti /
alaṅkārāntareṇa abhiśrasyetyarthaḥ /
taveti /
he amba ! tava /
śatetyādi /
śatapatraṃ pajhaṃ, tasya patramiva mṛṭu tāmraṃ ca talamadhobhāgo yasya saḥ /
calakalahaṃsatulyo nūpuraḥ tasya dhvaninā mukharaḥ sa śabdaḥ /
caraṇaḥ mahiṣākhyasya mahāsurasya /
śirasi prasabhaṃ, nihitaḥ san /
kanakamayo mahāṃśca yo mahīdhraḥ parvataḥ sumeruḥ tasya /
kanakamayatvoktyā gauravādhikyaṃ dyotyate /
gurutāṃ kathaṃ gata iti sambandhaḥ /
gurutvaprāptiḥ mahiṣaśironiṣpījanena niściteti bhāvaḥ /
devīstotra iti /
stūyamāne devīprabhāve tadviṣayakaratibhāve vetyarthaḥ /
vitarketi /
kathaṃpadena vitarkādikaṃ gamyate /
yadyapyatra vitarkādeḥ śatapatretyādyuktopamāsaṃsṛṣṭatvācchuddhatvaṃ durghaṭaṃ, tathāpi mṛdutāmratala ityetāvanmātroktāvapi vitarkādeḥ sambhavādupamāyāstadaṅgatvābhāvāttadasaṅkīrṇatvarūpaṃ śuddhatvaṃ sughaṭam /
samasteti /
nāyikātvamāropya svavācaṃ pratyuktiriyam /
nanu vāṇi ! samastānāṃ guṇānāṃ mādhuryādīnāmatha ca saundaryādīnāṃ sampadaḥ /
alaṅkriyāṇāmanuprāsopamādīnāmatha ca kaṭakādīnām /
gaṇaiḥ samaṃ saha /
tava bhūṣaṇaṃ bhavanti yadi yadyapi, tathāpi tvaṃ no śobhase /
tarhi kathaṃ śobhā bhavatītyatrāha---śivamityādi /
tvaṃ hṛdayavallabhaṃ sarveṣāmātmatvena priyam /
śivaṃ parameśvaramatha ca maṅgalākāraṃ priyatamam /
yathā tatā yathā kayāpi vidhayā /
gumālaṅkārasāhityenānyathā vetyarthaḥ /
rañjayeḥ guṇapratipādanena prasādayeḥ, atha cānurañjayeḥ /
yadi tarhi tadeva tadanurañjanameva /
te sarvalokottaraṃ bhūṣaṇaṃ bhavatītyarthaḥ /
atra pratīyamānasya śṛṅgārasyābhāsatvaṃ vavṛṇoti---na hityādi /
hi yataḥ /
nāyikāyā nirguṇatve niralaṅkāratve ca sati śṛṅgāraḥ pūrṇo na bhavati, ato 'yaṃ tarhyupamādīnāṃ praviralaviṣayatā nirviṣayatā vābhihitā syāt /

yasmādacetanavastuvṛtte vākyārthībhūte punaścetanavastuvṛttāntayojanayā yathākathañcidbhavitavyam /
atha satyāmapi tasyāṃ yatrācetanānāṃ vākyārthībhāvo nāsau rasavadalaṅkārasya viṣaya ityucyate /
tat mahataḥ kāvyaprabandhasya rasanidhānabhūtasya nīrasatvamabhihitaṃ syāt /
yathā-- locanam 'uttamayuvaprakṛtirujjvalaveṣātmakaḥ' iti cābhidhānāt /
bhāvābhāsāṅgatā yathā--- sa pātu vo yasya hatāvaśeṣāstattulyavarṇāñjanarañjiteṣu /
lāvaṇyayukteṣvapi vitrasanti daityāḥ svakāntānayanotpaleṣu //
atra raudraprakṛtīnāmanucitastraso bhagavatprabhāvakāraṇakṛta iti bhāvābhāsaḥ /
evaṃ tatpraśamasyāṅgatvamudāhāryam /
me matirityanena yatparamataṃ sūcitantaddūṣaṇamupanyasyati--yadityādinā /
parasya cāyamāśayaḥ---acetanānāṃ cittavṛttirūparasādyasambhavāttadvarṇane rasavadalaṅkārasyānāśaṅkyatvāttadvibhakta evopamādīnāṃ viṣaya iti /
etaddūṣayati---tarhīti /
tasmāddhacanāddhetorityarthaḥ //
nanvacetanavarṇanaṃ viṣaya ityuktamityāśaṅkya hetumāha---yasmāditi /
yathākathañciditi vibhāvādirūpatayā /
tasyāmiti /
cetanavṛttāntayojanāyām /
nīrasatvamiti /
yatra hi rasastatrāvaśyaṃ rasavadalaṅkāra iti paramatam /
tato na rasavadalaṅkāraścennūnaṃ tatra raso nāstīti paramatābhiprāyānnīrasatvamuktam /
na tvasmākaṃ rasavadalaṅkārābhāve nīrasatvam /
api tu dhvanyātmabhūtarasābhāve, tādṛkca raso 'trāstyeva /
bālapriyā pūrṇo netyarthaḥ /
kintvābhāsa iti bhāvaḥ /
yasyeti kartuḥ śeṣatvaviṣayā ṣaṣṭī /
tattulyeti /
bhagavadvarṇatulyetyarthaḥ /
svetyādi /
dṛśyamāneṣviti śeṣaḥ /
iti bhāvābhāsa iti /
tatrrāsasya bhagavatprabhāvavibhāvitāyāṃ ratau guṇībhāvādbhāvābhāsa ūrjasvyalaṅkāra ityarthaḥ /
yadi tvityādigranthena gamyamarthamāha----parasyetyādi /
tadvarṇana iti /
acetanavarṇana ityarthaḥ /
taditi /
tadvarṇanamityarthaḥ /
vibhakta iti /
tadvarṇana iti /
acetanavarṇana ityarthaḥ /
tadeveti yojanā /
vṛttau śaṅkate---'athe'ti /

'tasyām' iti /
cetanavastuvṛttāntayojanāyāmityarthaḥ /
'asā'viti /
yatretyasya pratinirdeśaḥ /
'tanmahata'iti /
'tat' tarhi /
'mahataḥ' bhūyasaḥ /
nīrasatvamabhihitaṃ syāditi na svamatānurodhena, kintu parabhatānurodhenetyāha locane---yatra hītyādi /
rasa iti /
pradhānavākyārtha iti śeṣaḥ /
pareti /
bhāmahodbhaṭādimatamityarthaḥ /
asmākamiti /
mata iti taraṅgabhrūbhaṅgā kṣubhitavihagaśreṇiraśanā vikarṣantī phenaṃ vasanamiva saṃrambhaśithilam /
yathāviddhaṃ yāti skhalitamabhisandhāya bahuśo nadīrūpeṇeyaṃ dhruvamasahanā sā pariṇatā //
yathā va--- tanvī meghajalārdrapallavatayā dhautādharevāśrubhiḥ śūnyevābharaṇaiḥ svakālavirahādviśrāntapuṣpodnamā /
locanam taraṅgeti /
taraṅgā eva bhrūbhaṅgā yasyāḥ vikarṣantāṃ vilambamānaṃ balādākṣipantī /
vasanamaṃśukam /
priyatamāvalambananiṣedhāyeti bhāvaḥ /
bahuśo yatskhalitaṃ ye 'parādhāstānabhisandhāya hṛdayenaikokṛtyāsahamānā māninītyarthaḥ /
atha ca madviyogapaścāttāpā sahiṣṇustāpaśāntaye nadībhāvaṃ gateti /
tanvīti /
viyogakṛśāpyanutaptā cābharaṇāni tyajati /
svakālo vasantagrīṣmaprāyaḥ /
bālapriyā śeṣaḥ /
tādṛgiti /
dhvanyātmabhūta ityarthaḥ /
atreti /
vakṣyamāṇodāharaṇeṣvityarthaḥ /
taraṅgeti /
'asahanā' seyamurvaśī /
'nadīrūpeṇa' nadībhāveneti ca pāṭhaḥ /
'pariṇatādhruva'mityutprekṣāyām /
iyaṃ na nadī, kintu sā iti sambhāvayāmītyarthaḥ /
uktamupapādayati--taraṅgetyādi /
taraṅgādau bhrūbhaṅgatvādyāropādrūpakam /
vasanamivetyupamā /
saṃrambheṇa kopāvegena śithilaṃ śithilabandham /
'yathe'ti /