ધ્વન્યાલોક (ટીકા સહિત) · ભાગ 201220

યત ઇત્યર્થઃ ।
તત ઇતિ શેષ ।
ઽઆવિદ્ધંઽ કુટિલમ્ ।
યદ્વા યથાવિદ્ધમિત્યેકં પદમ્ ।
કૌટિલ્યમનતિક્રમ્યેત્યર્થઃ ।
ઽસ્ખલિતમભિસન્ધાયેઽતિ નદીપક્ષે શિલાદિસ્ખલનં પ્રાપ્યેત્યર્થઃ ।
લોચને--તરઙ્ગા ઇત્યાદિ ।
એવં ક્ષુભિતવિહાગશ્રેણિરેવ રશના યસ્યા ઇતિ બોધ્યમ્ ।
અપરાધા ઇતિ ।
મમેતિ શેષઃ ।
માનિનીતિ ।
કોપવતીત્યર્થઃ ।
અસહિષ્ણુરિતિ ।
અસહિષ્ણુત્વાદિવેત્યર્થઃ ।
તન્વીતિ ।
અસ્માત્પૂર્વમિયમિતિ વર્તતે ।
ઽઇયં, લતા ।
ઽચણ્ડીઽ આતિકોપના ।
અત એવ પાદપતિતં મામવધૂય તિરસ્કૃત્ય સ્થિતા ।
અત એવ જાતાનુતાપા ।
ઽસાઽ ઉર્વશી ઇવ લક્ષ્યતે ।
એતદઙ્ગમુત્પ્રેક્ષાત્રયં તન્વીત્યાદિનોચ્યતે ।
તન્વીત્યુભયસાધારણમ્ ।
ઇયં લતા ।
મેઘજાલૈરાર્દ્રાઃ પલ્લવા યસ્યાં તસ્ય ભાવઃ તત્તા, તયા હેતુના અશ્રુભિઃ ધૌતઃ અધરો યસ્યાઃ સા ઇવ ।
સ્વકાલવિરહાદ્વિશ્રાન્તપુષ્પોદ્ગમા ઇયમાભરણૈઃ શૂન્યેવ ।
નાયિકાયા આભરણત્યાગમુપપાદયતિ---વિયોગેતિ ।
વિયોગકાર્શ્યાદનુતાપાટચ્ચેત્યર્થઃ ।
ચિન્તા મૌનમિવાશ્રિતા મધુકૃતાં શબ્દૈર્વિના લક્ષ્યતે ચણ્ડી મામવધૂય પાદપતિતં જાતાનુતાપેવ સ ॥
યથા વા---- તેષાં ગોપવધૂવિલાસસુહૃદાં રાધારહઃસાક્ષિણાં ક્ષેમં ભદ્ર કલિન્દશૈલતનયાતીરે લતાવેશ્મનામ્ ।
વિચ્છિન્ને સ્મરતલ્પકલ્પનમૃદુચ્છેદોપયોગે ઽધુના તે જાને જરઠીભવન્તિ વિગલન્નીલત્વિષઃ પલ્લવાઃ ॥
લોચનમ્ ઉપાયચિન્તનાર્થં મૌવં, કિમિતિ પાદપતિતમપિ દયિતમવધૂતવત્યહમિતિ ચ ચિન્તયા મૌનમ્ ।
ચણ્ડી કોપના ।
એતૌ શ્લોકૌ નદીલતાવર્ણનપરૌ તાત્પર્યેણ પુરૂરવસ ઉન્માદાક્રાન્તસ્યોક્તિરૂપૌ ।
તેષામિતિ ।
હે ભદ્ર ! તેષમિતિ યે મમૈવ હૃદયે સ્થિતાસ્તેષામ્ ।
ગોપવધૂનાં ગોપીનાં યે વિલાસસુહૃદો નર્મસચિવાસ્તેષામ્ ।
પ્રચ્છન્નાનુરાગિણીનાં હિ નાન્યો નર્મસુહૃદ્ભવતિ ।
રાધાયાશ્ચ સાતિશયં પ્રેમસ્થાનમિત્યાહ---રાધાસ્ભોગાનાં યે સાક્ષાદ્દ્રષ્ટારઃ, કલિન્દશૈલતનયા યમુના તસ્યાસ્તીરે લતાગૃહાણાં ક્ષેમં કુશલમિતિ કાક્વા પ્રશ્નઃ ।
એવં તં પૃષ્ટ્વા ગોપદર્શનપ્રબુદ્ધસંસ્કાર આલમ્બનોદ્દીપનવિભાવસ્મરમાત્પ્રબુદ્ધરતિભાવમાત્મગતમૌત્સુક્યગર્ભંમાહ દ્વારકાગતો ભગવાન્ કૃષ્ણઃ---સ્મરતલ્પસ્ય મદનશય્યાયાઃ કલ્પનાર્થં મૃદુ સુકુમારં કૃત્વા યશ્છેદસ્ત્રોટનં સ એવોપયોગઃ સાફલ્યમ્ ।

અથ ચ સ્મરતલ્પે યત્કલ્પનં ક્લૄપ્તિઃ સ એવ મૃદુઃ સુકુમાર ઉત્કૃષ્ટશ્છેદોપયોગસ્ત્રોટનફલં તસ્મિન્વિચ્છિન્ને ।
મય્યનાસીને કા સ્મરતલ્પકલ્પનેતિ ।
ભાવઃ ।
અત એવ પરસ્પરાનુરાગનિશ્ચયગર્ભમેવાહ---તે જાન ઇતિ ।
વાક્યાર્થસ્યાત્ર કર્મત્વમ્ ।
અધુના બાલપ્રિયા ઽમધુકૃતાંઽ મૃઙ્ગનાં ઽશબ્દૈર્વિનાઽ શબ્દાનામભાવેન ।
ઇયં ચિન્તા મૌનમાશ્રિતેવેતિ ।
અત્ર નાયિકાયા મૌનં દ્વેધા વ્યાચષ્ટે---ઉપાયેત્યાદિ ।
ઉપાયસ્સઙ્ગમોપાયઃ ।
તેષામિતિ ।
તેષામિત્યનુભૂતાથકમિત્યાહ----ય ઇત્યાદિ ।
ગોપેતિ ગોપદર્શનેન પ્રબુદ્ધા ઉદ્બુદ્ધાઃ સંસ્કારાઃ લતાવેશ્માદ્યનુભવજનિતાઃ સંસ્કારા યસ્ય સઃ ।
પ્રબુદ્દ્યેત્યાદિત્રયમાહેતિક્રિયાવિશેષણમ્ ।
ઽપ્રબુદ્ધરતિભાવઽ ઇત્ ચ પાઠઃ ।
રતિભાવઃ ગોપીવિષયકઃ ।
કલ્પનાર્થમિતિ ।
નિર્માણાર્થમિત્યર્થઃ ।
મૃદુકૃત્વેતિ ।
મૃદુત્વાદ્ધેતોરિત્યર્થઃ ।
અર્થાન્તરં ચાહ---અથ ચેતિ ।
સ્મરતત્પ ઇતિ ।
ઉત્તરીયાદિકૃત ઇતિ ભાવઃ ।
કૢપ્તિરિતિ ।
વિકિરણમિત્યર્થઃ ।
સુકુમાર ઇત્યસ્યૈવ વિવરણમ્---ઉત્કૃષ્ટ ઇતિ ।
વિચ્છિન્નત્વમુપપાદયતિ----મયીતિ ।
અત એવ કથિતોપયોગવિચ્છેદાદેવ ।
પરસ્પરેતિ ।
સ્વસ્ય ગોપીનાં ચ યઃ ઇત્યેવમાદૌ વિષયે ઽચેતનાનાં વાક્યાર્થીભાવે ઽપિ ચેતનવસ્તુવૃત્તાન્તયોજનાસ્ત્યેવ ।
અથ યત્ર ચેતનવસ્તુવૃત્તાન્તયોજનાસ્તિ તત્ર રસાદિરલઙ્કારઃ ।
તદેવં સત્યુપમાદયો નિર્વિષયાઃ પ્રવિરલવિષયા વા સ્યુઃ ।
યસ્માન્નાસ્ત્યેવાસાવચેતનવસ્તુત્તાન્તો યત્ર ચેતનવસ્તુવૃત્તાન્તયોજનાનાસ્ત્યન્તતો વિભાવત્વેન ।
લોચનમ્ જરઠીભવન્તીતિ ।
મયિ તુ સન્નિહિતે ઽનવરતકથિતોપયોગાન્નેમે જરાજીર્ણતાખિલીકારં કદાચિદવાપ્નુવન્તીતિ ભાવઃ ।
વિગલન્તી નીલા ત્વિડ્યેષામિત્યનેન કતિપયકાલપ્રોષિતસ્યાપ્યૌત્સુક્યનિર્ભરત્વં ધ્વનિતમ્ ।
એવમાત્મગતેયમુક્તિર્યદિ વા ગોપં પ્રત્યેવ સંપ્રધારણોક્તિઃ ।
બહુભિરુદાહરણેર્મહતો ભૂયસઃ પ્રબન્ધસ્યેતિ યદુક્તં તત્સૂચિતમ્ ।
અથેત્યાદિ ।
નીરસત્વમત્ર મા ભૂદિત્યભિપ્રાયેણેતિ શેષઃ ।
નનુ યત્ર ચેતનવૃત્તસ્ય સર્વથા નાનુપ્રવેશઃ સ ઉપમાદેર્વિષયો ભવિષ્યતીત્યાશઙ્ક્યાહ--યસ્માદિત્યાદિ ।

અન્તત ઇતિ ।
સ્તમ્ભપુલલકાદ્યચેતનમપિ વર્ણ્યમાનમનુભાવત્વાચ્ચેતનમાક્ષિપત્યેવ તાવત્, કિમત્રોચ્યતે ।
અતિજડો ઽપિ ચન્દ્રોદ્યાનપ્રભૃતિઃ સ્વવિશ્રાન્તો ઽપિ વર્ણ્યમાનો ઽવશ્યં ચિત્તવૃત્તિવિભાવતાં ત્યક્ત્વા બાલપ્રિયા પરસ્પરાલમ્બનો ઽનુરાગઃ તન્નિશ્ચયગર્ભમેવેત્યર્થઃ ।
તન્નિશ્ચયાભાવે વક્ષ્યમાણમનુપંપન્નં ભવેત્ ગોપીનાં પુરુષાન્તરરમણે તદુપયોગસમ્ભવાદિતિ ।
ભાવઃ ।
તે ઇત્યસ્ય લતાવેશ્મસમ્બન્ધિન ઇત્યર્થઃ ।
જરઠીભવન્તિ જીર્ણીભવન્તીત્યનેન ગમ્યમાહ---મયીત્યાદિ ।
અનવરતેતિ ।
અનવરતો યઃ કથિતોપયોગઃ પૂર્વોક્તોપયોગઃ તસ્ય યોગાત્ ।
નેમ ઇતિ ।
ઇમે પલ્લવાઃ ।
જરેતિ ।
જરાજીર્મતયા યઃ ખિલીકારઃ વૈવર્ણ્યદિરૂપસ્તમ્ ।
વિગલદિતિ શતૃપ્રત્યયેન ગમ્યમાહ---કતિપયેતિ ।
પ્રોષિતસ્યેતિ ।
ભગવત ઇતિ શેષઃ ।
ઔત્સુક્યેતિ ।
ઔત્સુક્યમુત્કણ્ઠા દિદૃક્ષા વા ।
ઉદાહરમત્રયપ્રદર્શનફલમાહ---બહુભિરિત્યાદિ ।
બહુભિઃ ત્રિભિઃ ।
ઉદાહરણૈઃ તત્સૂચિતમિતિ સમ્બન્ધઃ ।
મહત ઇતિ વૃત્તિસ્થસ્યાનુવાદઃ ।
તસ્ય વ્યાખ્યાનમ્---ભૂયસ ઇતિ ।
વૃત્તાવથેત્યસ્ય યદીત્યર્થઃ ।
તત્ર રસાદિરલઙ્કારો યદીતિ યોજના ।
અત્રાભિપ્રાયં પૂરણેન દર્શયતિ---નીરસત્વમિતિ ।
યસ્માદિત્યાદિગ્રન્થમવતારયતિ---નન્વિતિ ।
ઽયત્રાન્તતો વિભાવત્વેન ચેતનવસ્તુવૃત્તાન્તયોજના નાસ્તિ અસાવચેતનવસ્તુવૃત્તાન્તો નાસ્તીઽતિ વૃત્તાન્વયઃ ।
અન્તતો વિબાવત્વેન યોજનેતિ વૃત્તાબુક્તં, તદભિપ્રાયમાહ---સ્તમ્ભેત્યાદિ ।
વર્ણ્યમાનમચેતનમપિ સ્તમ્ભપુલકાદીતિ યોજના ।
ચેતનમાક્ષિપત્યેવ ચિત્તવૃત્તિવિશેષગમકત્વેન ચેતનગમકં ભવત્યેવ ।
તાવદિતિ સમ્પ્રતિપત્તૌ ।
કિમત્રોચ્યત ઇતિ ।
અનુભાવસ્ય ભાવગમકતાયાઃ પ્રસિદ્ધત્વાદત્ર ન કિઞ્જિદ્વક્તવ્યમિત્યર્થઃ ।
વિભાવત્વેન યોજનાં વિવૃણોતિ----અતિજડ ઇત્યાદિ ।
ઽવર્ણ્યમાનઃ સ્વવિશ્રાન્તો ઽપિ ચન્દ્રોદ્યાનપ્રભૃતિરિઽતિ સમ્બન્ધઃ ।
સ્વવિશ્રાન્તઃ વાચ્યાર્થબોધેન સ્વસ્મિન્ પર્યવસિતઃ ।
ચિતેતિ ।
ચિત્તવૃત્તિવિશેષસ્ય તસ્માદઙ્ગત્વેન ચ રસાદીનામલઙ્કારતા ।
યઃ પુનરઙ્ગી રસો ભાવો વા સર્વાકારમલઙ્કાર્યઃ સ ધ્વનેરાત્મેતિ ।

કિઞ્ચિ---
તમ્ અર્થમ્ અવલમ્બન્તે યે ઽઙ્ગિનં તે ગુણાઃ સ્મૃતાઃ ।
અઙ્ગાશ્રિતાસ્ ત્વ્ અલઙ્કારા મન્તવ્યાઃ કટકાદિવત્
તમર્થમવલમ્બન્તે યે ઽઙ્ગિનં તે ગુણાઃ સ્મૃતાઃ ।
અઙ્ગાશ્રિતાસ્ત્વલઙ્કારા મન્તવ્યાઃ કટકાદિવત્ ॥ 6 ॥
યેતમર્થં રસાદિલક્ષણમઙ્ગિનં સન્તમવલમ્બન્તે તે ગુમાઃ શૌર્યાદિવત્ ।
વાચ્યવાચકલક્ષણાન્યઙ્ગાનિ યે પુનસ્તદાશ્રિતાસ્તે ઽલઙ્કારા મન્તવ્યાઃ કટકાદિવત્ ।
લોચનમ્ કાવ્યે ઽનાખ્યેય એવ સ્યાત્; શાસ્ત્રેતિહાસયોરપિ વા ।
એવં પરમતં દૂષયિત્વા સ્વમતમેવ પ્રત્યામ્નાયેનોપસંહરતિ--તસ્માદિતિ ।
યતઃ પરોક્તો વિષયવિભાગો ન યુક્ત ઇત્યર્થઃ ।
ભાવો વેતિ વાગ્રહણાત્તદાભાસતત્પ્રશમાદયઃ ।
સર્વાકારમિતિ ક્રિયાવિશેષણમ્ ।
તેન સર્વપ્રકારમિત્યર્થઃ ।
અલઙ્કાર્ય ઇતિ ।
અત એવ નાલઙ્કાર ઇતિ ભાવઃ ॥ 5 ॥
અલઙ્કાર્યવ્યતિરિક્તશ્ચાલઙ્કારો ઽભ્યુપગન્તવ્યઃ, લોકે તથા સિદ્ધત્વાત્, યથા ગુણિવ્યતિરિક્તો ગુણઃ ।
ગુણાલઙ્કારવ્યવહારશ્ચ ગુણિન્યલઙ્કાર્યે ચ સતિ યુક્તઃ ।
સ ચારસ્મત્પક્ષ એવોપપન્ન ઇત્યભિપ્રાયદ્વયેનાહ---કિઞ્ચેત્યાદિ ।
ન કેવલમેતાવદ્યુક્તિજાતં રસસ્યાઙ્ગિત્વે, યાવદન્યદપીતિ સમુચ્ચયાર્થઃ ।
કારિકાપ્યભિપ્રાયદ્વયેનૈવ યોજ્યા ।
કેવલં પ્રથમાભિપ્રાયે પ્રથમં કારિકાર્ધં દૃષ્ટાન્તાભિપ્રાયેણ વ્યાખ્યેયમ્ ।
એવં વૃત્તિગ્રન્થો ઽપિ યોજ્યઃ ॥ 6 ॥
બાલપ્રિયા ઉદ્દીપનવિભાવતામિત્યર્થઃ ।
શાસ્ત્રેતિ ।
અનાખ્યેય ઇત્યનુષજ્યતે ।
ન હિ તદસ્તિ વસ્તુ યન્ન કિઞ્જિચ્ચિત્તવૃત્તિવિશેષમુદ્બોધયતીતિ ભાવઃ ।
પ્રત્યામ્નાયેન ઉક્તસ્યૈવ પુનઃ કથનેન ।
આમ્નાયપદેન વેદવદસ્ય પ્રામાણ્યં દ્યોત્યતે ।
વાગ્રહણાદિતિ ।
ગૃહ્યન્ત ઇતિ શેષઃ ।
અલઙ્કાર્ય ઇત્યક્ત્યા ગમ્યામાહ---અત એવેતિ ॥ 5 ॥
ઽકિઞ્ચેઽત્યાદિગ્રન્થમવતારયતિ----અલઙ્કાર્યેત્યાદિ ।
અભિપ્રાયાન્તરં ચાહ---ગુણેતિ ।
સ ચેતિ ।
ગુણાલઙ્કારવ્યવહારશ્ચેત્યર્થઃ ।
કિઞ્ચેત્યસ્યાર્થમાહ---નેત્યાદિ ।
યુક્તિજાતં યુક્તિસમૂહઃ ।
અભિપ્રાયદ્વયેનેતિ ।
ઉક્તેનેતિ ભાવઃ ।
યોજનાં દર્શયતિ---કેવલમિત્યાદિ ।

પ્રથમાભિપ્રાયૈતિ ।
અલઙ્કાર્યવ્યતિરિક્તશ્ચાલઙ્કારો ઽભ્યુપગન્તવ્ય ઇત્યભિપ્રાય ઇત્યર્થઃ ।
પ્રથમં કારિકાર્ધમિતિ ।
તમર્થમિત્યાદ્યર્ધમિત્યર્થઃ ।
દૃષ્ટાન્તેતિ ।
યતા ગુણિવ્યતિરિક્તો ગુણ ઇતિ દૃષ્ટાન્તેત્યર્થઃ ।
દ્વિતીયાભિપ્રાયસ્તુ પૂર્વોત્તરાર્ધાભ્યાં ગમ્ય ઇતિ ભાવઃ ।
વૃત્તૌ તમર્થમિત્યસ્ય વિવણં---ઽરસાદિલક્ષણમ્ઽ ઇતિ ।
ઽઅઙ્ગિનં સન્તઽમિતિ તદ્વિશેષણમઙ્ગીભૂતમિત્યર્થઃ ।
શૌર્યાદિવદિતિ દૃષ્ટાન્તો ગમ્યઃ ।
ઽતદાશ્રિતાઽ ઇતિ ।
અઙ્ગાશ્રિતા ઇત્યર્થઃ ॥ 6 ॥
તથા ચ---
શૃઙ્ગાર એવ મધુરઃ પરઃ પ્રહ્લાદનો રસઃ ।
તન્-મયં કાવ્યમ્ આશ્રિત્ય માધુર્યં પ્રતિતિષ્ઠતિ
શૃઙ્ગાર એવ મધુરઃ પરઃ પ્રહ્લાદનો રસઃ ।
તન્મયં કાવ્યમાશ્રિત્ય માધુર્યં પ્રતિતિષ્ઠતિ ॥ 7 ॥
લોચનમ્ નનુશબ્દાર્થયોર્માધુર્યાદયો ગુણાઃ, તત્કથમુક્તં રસાદિકમઙ્ગિનં ગુણા આશ્રિતા ઇત્યાશઙ્ક્યાહ--તતા ચેત્યદિ ।
તેન વક્ષ્યમાણેન બુદ્ધિત્થેન પરિહારપ્રકારેણોપપદ્યતે ચૈતદિત્યર્થઃ ।
શૃઙ્ગાર એવેતિ ।
મધુર ઇત્યત્ર હેતુમાહ--પરઃ પ્રહ્લાદન ઇતિ ।
રતૌ હિ સમસ્તદેવતિર્યઙ્નરાદિજાતિષ્વવિચ્છિન્નૈવ વાસનાસ્ત ઇતિ ન કશ્ચિત્તત્ર તાદૃગ્યો ન હૃદયસંવાદમયઃ, યતેરપિ હિ તચ્ચમત્કારો ઽસ્ત્યેવ ।
અત એવ મધુર ઇત્યુક્તમ્ ।
મધુરો હિ શર્કરાદિરસો વિવેકિનો ઽવિવેકિનાં વ્ સ્વસ્થસ્યાતુરસ્ય વા ઝટિતિ રસનાનિપતિતસ્તાવદભિલષણીય એવ ભવતિ ।
તન્મયમિતિ ।
સ શૃઙ્ગાર આત્મત્વેન પ્રકૃતો યત્ર વ્યઙ્ગ્યતયા ।
કાવ્યમિતિ ।
શબ્દાર્થાવિત્યર્થઃ ।
પ્રતિતિષ્ઠતીતિ ।
પ્રતિષ્ઠાં ગચ્છતીતિ યાવત્ ।
બાલપ્રિયા ઽતથાચેઽત્યાદિગ્રન્થમવતારયતિ----નન્વિત્યાદિ ।
શબ્દાર્થયોરિત્યાદિ ।
તથૈવ પ્રાચીનૈરુક્તત્વાદિતિ ભાવઃ ।
તથાચેત્યેતત્પ્રકૃતાનુગુણ્યેન વ્યાચષ્ટે---તેનેત્યાદિ ।
કારિકાં વ્યાચષ્ટે---મધુર ઇત્યાદિ ।
મધુરઃ માધુર્યાખ્યગુણવિશિષ્ટઃ ।
હેતુમિતિ ।
જ્ઞાપકમિત્યર્થઃ ।
પરપ્રહ્લાદનત્વમુપપાદયતિ---રતાવિત્યાદિ ।
રતૌ જાયમાનાયામિતિ શેષઃ ।

વાસનેતિ ।
સંસ્કારાપરપર્યાયા સૂક્ષ્માવસ્થેત્યર્થઃ ।
ઇતીતિ હેતૌ ।
નેત્યાદિ ।
તત્ર રતૌ ।
હૃદયસંવાદમયઃ પ્રાચુર્યેણ હૃદયસંવાદશાલી ।
યસ્તત્ર હૃદયસંવાદમયો ન તાદૃક્કશ્ચિન્નેત્યન્વયઃ ।
સર્વેષાં રતૌ હૃદયસંવાદો ભવતીત્યર્થઃ ।
તચ્ચમત્કાર ઇતિ ।
રતૌ હૃદયસંવાદ ઇત્યર્થઃ ।
અવતારિકોક્તં યોજયતિ--અત ઇત્યાદિ ।
ઉક્તં દૃષ્ટાન્તેન વિશદયતિ---મધુરો હીત્યાદિ ।
કારિકાયાં મધુર ઇત્યાદિના અયમર્થો ઽપિ દૃષ્ટાન્તવિધયા વિવક્ષિત ઇતિ ભાવઃ ।
વિવેકિનો ઽવિવેકિનો વેતિ ।
સર્વસ્યૈવેત્યર્થઃ ।
અભિલષણીય એવેતિ ।
પ્રહ્લાદન એવેતિ ભાવઃ ।
તન્મયમિત્યત્ર "તત્પ્રકૃતવચને મયડિ"તિ સૂત્રેણ મયડિતિ વ્યાચષ્ટે--સ ઇત્યાદિ ।
આત્મત્વેનેત્યસ્યોપપાદકં---વ્યઙ્ગ્યતયેતિ ।
લોચનમ્ એતદુક્તં ભવતિ--વસ્તુતો માધુર્યં નામ શૃઙ્ગારાદે રસસ્યૈવ ગુણઃ ।
તન્મધુરરસાભિવ્યઞ્જકયોઃ બાલપ્રિયા કારિકાભાવાર્થમાહ---એતદુક્તમિત્યાદિ ।
શૃઙ્ગારાદેરિત્યાદિપદેન કરુણસ્ય સઙ્ગ્રહઃ ।
તદિતિ ।
માધુર્યમિત્યર્થઃ ।
ઉપચરિતં સાક્ષાત્સમ્બન્ધેનારોપિતમ્ ।
ફલિતમાહ---મધુરેત્યાદિ ।
શૃઙ્ગાર એવ રસાન્તરાપેક્ષયા મધુરઃ પ્રહ્લાદહેતુત્વાત્ ।
તત્પ્રકાશનપરશબ્દાર્થતયા કાવ્યસ્ય સ માધુર્યલક્ષણો ગુણાઃ ।
શ્રવ્યત્વં પુનરોજસો ઽપિ સાધારણમિતિ ।
શૃઙ્ગારે વિપ્રલમ્ભાખ્યે કરુણે ચ પ્રકર્ષવત્ ।
માધુર્યમ્ આર્દ્રતાં યાતિ યતસ્ તત્રાધિકં મનઃ
શૃઙ્ગારે વિપ્રલમ્ભાખ્યે કરુણે ચ પ્રકર્ષવત્ ।
માધુર્યમાર્દ્રતાં યાતિ યતસ્તત્રાધિકં મનઃ ॥ 8 ॥
લોચનમ્ વ્યઞ્જકયોઃ શબ્દાર્થયોરુપચરિતં મધુરશૃઙ્ગારરસાભિવ્યક્તિસમર્થતા શબ્દાર્થયોર્માધુર્યમિતિ હિ લક્ષણમ્ ।
તસ્માદ્યુક્તમુક્તં ઽતમર્થમ્ઽ ઇત્યાદિ ।
કારિકાર્થં વૃત્ત્યાહ--શૃઙ્ગાર ઇતિ ।
નનુ ઽશ્રવ્યં નાતિસમસ્તાર્થશબ્દં મધુરમિષ્યતેઽઇતિ માધુર્યસ્ય લક્ષણમ્ ।
નેત્યાહ--શ્રવ્યત્વમિતિ ।
સર્વં લક્ષણમુપલક્ષિતમ્ ।
ઓજસો ઽપીતિ ।

ઽયો યઃ શસ્ત્રંઽ ઇત્યત્ર હિ શ્રવ્યત્વમસમસ્તત્વં ચાસ્ત્યેવેતિ ભાવઃ ॥ 7 ॥
સમ્ભોગ શૃઙ્ગારાન્મદુરતરો વિપ્રલમ્ભઃ, તતો ઽપિ મધુરતમઃ કરુમ ઇતિ તદભિવ્યઞ્જનકૌશલં શબ્દાર્થયોર્ભધુરતરત્વં મધુરતમત્વં ચેત્યભિપ્રાયેણાહ--શૃઙ્ગાર ઇત્યાદિ ।
કરુણેચેતિ ચશબ્દઃ ક્રમમાહ ।
પ્રકર્ષવદિતિ ।
ઉત્તરોત્તરં તરતમયોગેનેતિ ભાવઃ ।
આર્દ્રતામિતિ ।
સહૃદયસ્ય ચેતઃ સ્વાભાવિકમનાવિષ્ટત્વાત્મકં કાઠિન્યં ક્રોધાદિદોપ્તરૂપત્વં બાલપ્રિયા શૃઙ્ગારેતિ ।
શૃઙ્ગારાદીત્યર્થઃ ।
લક્ષણમિતિ ।
સ્વરૂપમિત્યર્થઃ ।
અનેન ઽતત્પ્રકાશનેઽત્યાદિ વૃત્યર્થો દર્શિતઃ ।
વૃત્તૌ ઽરસાન્તરાપેક્ષયા પ્રહ્લાદહેતુત્વાદિઽતિ સમ્બન્ધઃ ।
લોચને--નન્વિત્યાદિ ।
નાતિસમસ્તાર્થશબ્દં મધુરમિતિ ।
કાવ્યમિતિ શેષઃ ।
ઇતીતિ ।
ઇતિ ભામહોક્તમિત્યર્થઃ ।
લક્ષણમિતિ ।
શ્રવ્યત્વાદિઘટિતલક્ષણમિત્યર્થઃ ।
એતદન્તઃ શઙ્કાગ્રન્થઃ ।
નેત્યાહેતિ ।
ઉક્તમતિવ્યાપ્ત્યા લક્ષણં ન ભવતીત્યાહેત્યર્થઃ ।
સર્વમિતિ ।
શ્રવ્યમિત્યાદિનોક્તં સર્વમિત્યર્થઃ ।
ઓજસ ઇતિ ।
ઓજસ્વિનઃ કાવ્યસ્યેત્યર્થઃ ।
તદુદાહૃત્યાતિવ્યાપ્તિં દર્શયતિ--યો ય ઇત્યાદિ ।
પદ્યમિદં વૃત્તાવુદાહરિષ્યતે ॥7॥
અવતારયતિ--સમ્ભોગેત્યાદિ ।
ઇતીતિ હેતૌ ।
તદભીત્યાદિ ।
તત્પદેન મધુરતરસ્ય મધુરતમસ્ય ચ રસસ્ય પરામર્શઃ ।
ક્રમમાહેતિ ।
તથા ચ ક્રમેમ પ્રકર્ષવદિત્યર્થઃ ।
તમેવાહ---ઉત્તરોત્તરમિતિ ।
આર્દ્રતામેતીત્યેતદ્વ્યાચષ્ટે---સહૃદયસ્યેત્યાદિ ।
ઽચેતસ્ત્યજતીઽતિ સમ્બન્ધઃ ।
સ્વાભાવિકં કાઠિન્યમિતિ ।
યથોક્તં ભક્તિરસાયને---"ચિત્તદ્રવ્યં તુ કઠિનં સ્વભાવાદિઽતિ ।
ક્રોધાદીતિ ।

ક્રોધાદ્યાહિતં દીપ્તત્વમિત્યર્થઃ ।
વિપ્રલમ્ભશૃઙ્ગારકરુમયોસ્તુ માદુર્યમેવ પ્રકર્ષવત્ ।
સહૃદયહૃદયાવર્જનાતિશયનિમિત્ત્વાદિતિ ।
રૌદ્રાદયો રસા દીપ્ત્યા લક્ષ્યન્તે કાવ્ય-વર્તિનઃ ।
તદ્-વ્યક્તિ-હેતૂ શબ્દાર્થાવ્ આશ્રિત્યૌજો વ્યવસ્થિતમ્
રૌદ્રાદયો રસા દીપ્ત્યા લક્ષ્યન્તે કાવ્યવર્તિનઃ ।
તદ્વ્યક્તિહેતૂ શબ્દાર્થાવાશ્રિત્યોજો વ્યવસ્થિતમ્ ॥ 9 ॥
રૌદ્રાદયો હિ રસાઃ પરાં દીપ્તિમુજ્જવલતાં જનયન્તીતિ લક્ષણયા ત લોચનમ્ વિસ્મયહાસાદિરાગિત્વં ચ ત્યજતીત્યર્થઃ ।
અધિકમિતિ ।
ક્રમેણેત્યાશયઃ તેન કરુણે ઽપિ સર્વથૈવ ચિત્તં દ્રવતીત્યુક્તં ભવતિ ।
નનુ કરુણે ઽપિ યદિ મધુરિમાસ્તિ, તર્હિ પૂર્વકારિકાયાં શૃઙ્ગાર એવેત્યેવકારઃ કિમર્થઃ ।
ઉચ્યતે---
નાનેન રસાન્તરં વ્યવચ્છિદ્યતે; અપિ ત્વાત્મભૂતસ્ય રસસ્યૈવ પરમાર્થતો ગુણા માધુર્યાદયઃ, ઉપચારેણ તુ શબ્દાર્થયોરિત્યેવકારેણ દ્યોત્યતે ।
વૃત્ત્યાર્થમાહ---વિપ્રલમ્ભેતિ ॥ 8 ॥
રૌદ્રેત્યાગદિ ।
આદિશબ્દઃ પ્રકારે ।
તેન વીરાદ્ભુતયોરપિ ગ્રહણમ્ ।
દીપ્તિઃ પ્રતિપત્તુર્હૃદયે વિકાસવિસ્તારપ્રજ્વલનસ્વભાવા ।
સા ચ મુખ્યતયા ઓજશ્શબ્દવાચ્યા ।
બાલપ્રિયા વિસ્મયેતિ ।
રાગિત્વં રૂષિતત્વં વિસ્મયહાસાદ્યાહિતં વિક્ષેપમિત્યર્થઃ ।
ત્યજતીતિ ।
તથા ચાર્દ્રતા ના ચિત્તસ્ય શૃઙ્ગારાદિચર્વણાજન્યઃ કાઠિન્યાદિપરિત્યાગઃ, તેન દ્રુત્યાખ્યો વૃત્તિવિશેષો વેતિ ભાવઃ ।
સ્પષ્ટમિદં કાવ્યપ્રદીપોદ્યોતે ।
ક્રમેણેતિ ।
આર્દ્રતાયાઃ ક્રમેણાધિક્યમિતિ ભાવઃ ।
સર્વથૈવ અત્યધિકમેવ ।
કિમર્થ ઇતિ ।
કિંશબ્દઃ પ્રશ્ને ।
કઃ અર્થો યસ્ય સઃ ।
અન્યયોગવ્યવચ્છેદરૂપાર્થસ્ય બાધાદિતિ ભાવઃ ।
પ્રતિવક્તિ---ઉચ્યત ઇત્યાદિ ।
એવકારશ્શબ્દતદર્થવ્યવચ્છેદપર ઇતિ ભાવઃ ।
વૃત્તૌ ઽપ્રકર્ષવદેવેઽતિ યોજના ॥ 8 ॥
પ્રકાર ઇતિ ।
સાદૃશ્ય ઇત્યર્થઃ, ન તુ પ્રાથમ્યે ।
રૌદ્રાનન્તરં વિરાદેરેવ પાઠ ઇત્યત્રાનિયમાદિતિ ભાવઃ ।
વીરાદ્ભુતયોરિતિ ।
યદ્યત્રાદિપદેનાદ્ભુતં ગૃહ્યતે, તદા તસ્ય દીપ્તિજનકત્વેન ઽક્રોધાદિદીપ્તરૂપત્વં વિસ્મયહાસાદીઽતિ પૂર્વગ્રન્થે ક્રોધાદીત્યાદિપદેન વિસ્મયસ્ય ગ્રાહ્યત્વાત્પુનર્વિસ્મયેત્યુક્તિરસઙ્ગતા સ્યાદતો ઽત્ર વીરબીભત્સયોરિતિ પાઠેન ભાવ્યમ્ ।
ઉત્તતરત્ર " હાસ્યભયાનકબીભત્સશાન્તેષ્વિ"ત્યત્ર "બીભત્સે ઽપ્યેવમિ"ત્યત્ર ચ બીભત્સપદસ્થાને અદ્ભતપદં ચ પઠનીયં, તથા સતિ કાવ્યપ્રકાશાદિસંવાદો ઽપિ ભવતિ ।

તત્ર શાન્તે માધુર્યમાત્રકથનં મતાન્તરાભિપ્રાયેણ યોજ્યમિતિ પ્રતિભાતિ ।
વિકાસેતિ ।
વિકાસરૂપો યો વિસ્તારઃ તદ્રૂપં યત્પ્રજ્વલનં તત્સ્વભાવ તત્સ્વરૂપા દીપ્તિર્નામ તથાવિધા એવ દીપ્તિરિત્યુચ્યતે ।
તત્પ્રકાશનપરઃ શબ્દો દીર્ઘસમાસરચનાલઙ્કૃતં વાક્યમ્ ।
લોચનમ્ તદાસ્વાદમયા રૌદ્રાદ્યાઃ, તયા દીપ્ત્યા આસ્વાદવિશેષાત્મિકયા કાર્યરૂપયા લક્ષ્યન્તે રસાન્તરાત્પૃથક્તયા ।
તેન કારણે કાર્યોપચારાદ્રૌદ્રાદિરેવૌજઃશબ્દવાચ્યઃ ।
તતો લક્ષિતલક્ષણયા તત્પ્રકાશનપરઃ શબ્દો દીર્ઘસમાસરચનવાક્યરૂપો ઽપિ દીપ્તિરિત્યુચ્યતે ।
યથા બાલપ્રિયા કાચિચ્ચિત્તવૃત્તિરિત્યર્થઃ ।
સા ચેત્યાદિ ।
"ઓજો દીપ્તા" વિત્યમરઃ ।
તદાસ્વાદમયા ઇતિ ।
દીપ્તિરૂપચિત્તવૃત્તિજનકા ઇત્યર્થઃ ।
આસ્વાદવિશેષાત્મિકયેતિ ।
ચિત્તવૃત્તિવિશેષરૂપયેત્યર્થઃ ।
કાર્યરૂપયેતિ ।
રૌદ્રાદિરસચર્વણાજન્યયેત્યર્થઃ ।
લક્ષ્યન્ત ઇતિ ।
જ્ઞાયન્ત ઇત્યર્થઃ ।
પૂરયતિ---રસેતિ ।
પૃથક્તયા ભિન્નત્વેન ।
ઽકારણે કાર્યોપચારાદેવ રૌદ્રાદિરોજઃશબ્દવાચ્યઽ ઇતિ યોજના ।
એવકારો ઽર્પ્યર્થકો વા ।
ઓજસ્વિકાવ્યમિત્યાદિવ્યવહારસ્થમોજઃપદં લક્ષણયા રૌદ્રાદ્યર્થકમિત્યર્થઃ ।
અનેન રૌદ્રાદય ઇત્યાદિવૃત્તિગ્રન્થો વિવૃતઃ ।
વૃત્તૌ ઽલશણયૈવેઽતિ યોજના ।
દીપ્તિરિત્યુચ્યન્ત ઇત્યત્ર દીપ્તિશબ્દ ઓજઃપદોપલક્ષકઃ ।
તત્પ્રકાશનેતિ ।
રૌદ્રાદિપ્રકાશનેત્યર્થઃ કારિકોત્તરાર્ધવ્યાખ્યારૂપમેતદાદિવૃત્તિગ્રન્થં વિવૃણોતિ--તત ઇત્યાદિ ।
લક્ષણાયા દીપ્તિરિત્યુજ્યત ઇતિ પદાનામનુષઙ્ગં મનસિકૃત્યાહ--લક્ષિતલક્ષિણયેત્યાદિ ।
લક્ષિતેનાર્થેન લક્ષણા લક્ષિત લક્ષણેતિ કેચિત્ ।
શક્યાર્થસ્ય પરમ્પરાસમ્બન્ધો લક્ષિતલક્ષણેત્યપરે ।
તત્પ્રકાશનપરઃ શબ્દ ઇત્યસ્યૈવ વિવિરણં દીર્ઘેત્યાદીતિ સ્ફુટીકર્તુમાહ--દીર્ઘેતિ ।
દીપ્તિરિત્યુચ્યત ઇતિ યથા---- ચઞ્ચદ્ભુજભ્રમિતચણ્ડગદાભિધાત-- સઞ્ચૂર્ણિતોરુયુગલસ્ય સુયોધનસ્ય ।
સ્ત્યાનાવબદ્ધધનશોણિતશોમપાણિ-- રુત્તંસયિષ્યતિ કચાંસ્તવ દેવિ ભીમઃ ॥
લોચનમ્ ઽચઞ્ચદિઽત્યાદિ ।
તત્પ્રકાશનપરશ્ચાર્થઃ પ્રસન્નૈર્ગમકૈર્વાચકૈરભિધીયમાનઃ સમાસાનપેક્ષ્યપિ દીપ્તિરિત્યુચ્યતે ।
યથા-ઽયો યઃઽ ઇત્યાદિ ।
ચઞ્ચદિતિ ।
ચઞ્ચદ્ભ્યાં વેગાદાવર્તમાનાભ્યાં ભુજાભ્યાં ભ્રમિતા યેયં ચણ્ડા દારુણા ગદા તયા યો ઽભિતઃ સર્વત ઊર્વોર્ઘાતસ્તેન સમ્યક્ ચૂર્ણિતં પુનરનુત્થાનોપહતં કૃતમૂરુયુગલં યુગપદેવોરુદ્વયં યસ્ય તં સુયોધનમનાદૃત્યૈવ સ્ત્યાનેનાશ્યાનતયા ન તુ કાલાન્તરશુષ્કતયાવબદ્ધં હસ્તાભ્યામવિગલદ્રૂપમત્યન્તમાભ્યન્તરતયા ઘનં ન તુ રસમાત્રસ્વભાવં યચ્છેણિતં રુધિરં તેન શોણૌ લોહિતૌ પાણી યસ્ય સઃ ।
અત એવ સ ભીમઃ કાતરત્રાસદાયી ।

તવેતિ ।
યસ્યાસ્તત્તદપમાનજાતં કૃતં દેવ્યનુચિતમપિ તસ્યાસ્તવ કચાનુત્તંસયિષ્યત્યુત્તંસવતઃ કરિષ્યતિ, વેણીત્વમપહરન્ કરવિચ્યુતશોણિતશકલૈર્લોહિતકુસુમાપીડેનેવ યોજયિષ્યતીત્યુત્પ્રેક્ષા ।
દેવીત્યનેન કુલકલત્રખિલીકારસ્મરમકારિણા ક્રોધસ્યૈવોદ્દીપનવિભાવત્વં કૃતમિતિ નાત્ર શૃઙ્ગારશઙ્કા કર્તવ્યા ।
સુયોધનસ્ય ચાનાદરણં દ્વિતીયગદાઘાતદાનાદ્યનુદ્યમઃ ।
સચ સઞ્ચૂર્ણિતોરુત્વાદેવ ।
સ્ત્યાનગ્રહણેન દ્રૌપદીમન્યુપ્રક્ષાલને ત્વરા સૂચિતા ।
સમાસેન ચ સન્તતવેગવહનસ્વભાવાત્ બાલપ્રિયા દીપ્તિપદમોજઃપદોપલક્ષકમ્ ।
ઽપ્રસન્નૈઽરિત્યસ્ય વ્યાખ્યાનમ્--ગમકૈરિતિ ।
ઝટિત્યર્થબોધકૈરિત્યર્થઃ ।
સુયોધનસ્યેતિ "ષષ્ઠી ચાનાદર" ઇત્યનેન ષષ્ઠીત્યાહ---સુયોધનમનાદૃત્યેતિ ।
સ્ત્યાનેનેત્યસ્ય વિવરણમ્---આશ્યાનતયેતિ ।
ઘનીભાવેનેત્યર્થઃ ।
ન ત્વિત્યાદિ ।
કાલાન્તરશુષ્કતયાપ્યવબદ્ધં ભવતિ તથા નેત્યર્થઃ ।
અવબદ્ધમિત્યસ્ય વ્યાખ્યાનમ્---હસ્તાભ્યામિત્યાદિ ।
અત્યન્તમિત્યાદિ ।
અત્યન્તાભ્યન્તરત્વમત્ર ઘનત્વમિત્યર્થઃ ।
કાતરેતિ ।
કાતરો ભીરુઃ ।
દેવ્યનુચિતમપ્યવમાનજાતમિત્યન્વયઃ ।
દેવ્યાઃ કૃતાભિષેકાયા અનુચિતં દેવ્યનુચિતમ્ ।
ઉત્તંસવત ઇતિ ।
ઉત્તંસઃ શેખરઃ ।
કરેતિ ।
કરાદ્વિચ્યુતૈઃ ગલિતૈઃ શોણિતશકલૈઃ રક્તશકલૈઃ ।
લોહિતકુસુમેતિ ।
રક્તપુષ્પેત્યર્થઃ ।
ઉત્પ્રેક્ષેતિ સૂચિતેત્યસ્યાપકર્ષઃ ।
કુલેતિ ।
ખિલીકારો ઽપકારો સુયોધનપ્રેરિતદુશ્શાસનકર્તૃકકેશાકર્ષણાદિઃ ।
ત્વરેતિ ।
ભીમસેનત્વરેત્યર્થઃ ।
સૂચિતેતિ ।
સ્ત્યાનાવસ્થાયામેવ ઉત્તંસીકરણોદ્યમાદિતિ ભાવઃ ।
અત્ર સમાસ ઓજોવ્યઞ્જક ઇતિ દર્શયતિ---સમાસેનેત્યાદિ ।
સમાસેન ચઞ્જદિત્યાદિના ।
સન્તતવેગેત્યાદિ ।
સમાસસ્ય તત્પ્રકાશનપરશ્ચાર્થો ઽનપેક્ષિતદીર્ઘસમાસરચનઃ પ્રસન્નવાચકાભિધેયઃ ।
યથા---- યો યઃ શસ્ત્રં બિભિર્તિ સ્વભુજગુરુમદઃ પાણ્ડવીનાં ચમુનાં યો યઃ પાઞ્ચાલગોત્રે શિશુરધિકવયા ગર્ભશય્યાં ગતો વા ।
યો યસ્તત્કર્મસાક્ષી ચરતિ મયિ રણે યશ્ચ યશ્ચ પ્રતીપઃ ક્રોધાન્ધસ્તસ્ય તસ્ય સ્વયમપિ જગતામન્તકસ્યાન્તકો ઽહમ્ ॥

ઇત્યાદૌ દ્વયોરોજસ્ત્વમ્ ।
લોચનમ્ તાવત્યેવ મધ્યે વિશ્રાન્તિમલભમાના ચૂર્ણિતોરુદ્વયસુયોધનાનાદરણપર્યન્તા પ્રતીતિરેક્ત્વેનૈવ ।
ભવતીત્યૌદ્ધત્યસ્ય પરં પરિપોષિકા ।
અન્યે તુસુયોધનસ્ય સમ્બન્ધિ યત્સ્ત્યાના વબદ્ધં ઘનં શોણિતં તેન શોણપાણિરિતિ વ્યાચક્ષ્તે ।
ય ઇતિ ।
સ્વભુજયોર્ગુરુર્ભદો યસ્ય ચમુનાં મધ્યે ઽર્જુનાદિરિત્યર્થઃ ।
પાઞ્ચાલરાજપુત્રેમ ધૃષ્ટદ્યુમ્નેન દ્રોણસ્ય વ્યાપાદનાત્તત્કુલં પ્રત્યધિકઃ ક્રોધાવેશો ઽશ્વત્થામ્નઃ ।
તત્કર્મસાક્ષીતિ કણપ્રભૃતિઃ ।
રમે સઙ્કગ્રામે યઃ પ્રતીપં પ્રતિકૂલં કૃત્વાસ્તે સ એવં વિધો યદિ સકલજગદન્તકો ભવતિ તસ્યાપ્યહમન્તકઃ કિમુતાન્યસ્ય મનુષ્યસ્ય દેવસ્ય બાલપ્રિયા દ્રુતં સસંહિતમુચ્ચરિતત્વેનાવિચ્છિન્નવેગશાલિત્વાદિત્યર્થઃ ।
તાવત્યેવેતિ ।
પ્રતીતિવિશેષણં વેગવત્યેવેત્યર્થઃ ।
ચૂર્ણિતેત્યાદિ ।
ગદાભ્રમમપ્રભૃતિ તદનાદરણપર્યન્તાર્થવિષિયિકેત્યર્થઃ ।
પ્રતીતિરિતિ ।
સહૃદયપ્રતીતિરિત્યર્થઃ ।
એકત્વે વ ભવતીતિ ।
એકૈવ ભવતીત્યર્થઃ ।
એકઘન ઇવ ભાતીતિ ચ પાઠઃ ઔદ્ધત્યસ્યેતિ ।
વક્તૃગતધીરોદ્ધતત્વસ્યેત્યર્થઃ ।
ભીમગતક્રોધસ્યેતિ યાવત્ ।
કેચિત્તુ સુયોધનસ્યેતિ શેષે ષષ્ઠી, શોણિતમિત્યનેનાસ્ય સમ્બન્ધ ઇત્યાહુઃ તન્મતમાહ---અન્યે ત્વિતિ ।
ચરતીતિ લડન્તમિતિ કૃત્વા વ્યાચષ્ટે---આચરતીતિ ।
કરોતીત્યર્થઃ ।
તત્સપ્તમ્યન્તશત્રન્તમિતિ કૃત્વાહ---યદ્વેતિ ।
તસ્યાપીત્યપિશબ્દાર્થમાહ--કિમુતેત્યાદિ ।
વૃત્તાવનપેક્ષિતદીર્ઘસમાસરચનઃ પ્રસન્નવાચકાભિધેયો ઽર્થશ્ચ તત્પ્રકાશનપર
સમર્પકત્વં કાવ્યસ્ય યત્ તુ સર્વ-રસાન્ પ્રતિ ।
સ પ્રસાદો ગુણો જ્ઞેયઃ સર્વ-સાધારણ-ક્રિયઃ
સમર્પકત્વં કાવ્યસ્ય યત્તુ સર્વરસાન્ પ્રતિ ।
સ પ્રસાદો ગુણો જ્ઞેયઃ સર્વસાધારણક્રિયાઃ ॥ 10 ॥
લોચનમ્ વા ।
અત્ર પૃથગ્ભૂતૈરેવ ક્રમાદ્વિમૃશ્યમાનૈરર્થૈઃ પદાત્પદં ક્રોધઃ પરાં ધારામાશ્રિત ઇત્યસમસ્તતૈવ દીપ્તિનિબન્ધનમ્ ।
એવં માધુર્યદીપ્તી પરસ્પરપ્રતિદ્વન્દ્વિતયા સ્થિતે શૃઙ્ગારાદિરૌદ્રાદિગતે ઇતિ પ્રદર્શયતા તત્સમાવેશવૈચિત્ર્યં હાસ્યભયાનકબીભત્સશાન્તેષુ દર્શિતમ્ ।
હાસ્યસ્ય શૃઙ્ગારાઙ્ગતયા માધુર્યં પ્રકૃષ્ટં વિકાસધર્મતયા ચૌજો ઽપિ પ્રકૃષ્ટમિતિ સામ્યં દ્વયોઃ ।
ભયાનકસ્ય મગ્નચિત્તવૃત્તિસ્વભાવત્વે ઽપિ વિભાવસ્ય દીપ્તતયા ઓજઃ પ્રકૃષ્ટં માઘુર્યમલ્પમ્ ।
બીભત્સે ઽપ્યેવમ્ ।
શાન્તે તુ વિભાવવૈચિત્ર્યાત્કદાચિદોજઃ પ્રકૃષ્ટં કદાચિન્માધુર્યમિતિ વિભાગઃ ॥9॥
સમર્પક્ત્વં સમ્યગર્પક્ત્વં હૃદયસંવાદેન પ્રતિપત્તૄન્ પ્રતિ સ્વાત્માવેશેન વ્યાપારકત્વં ઝટિતિ શુષ્કકાષ્ઠાગ્નિદૃષ્ટાન્તેન ।
અકલુષોદકદૃષ્ટન્તેન ચ તદકાલુષ્યં પ્રસન્નત્વં બાલપ્રિયા ઇતિ યોજના ।
એતદુદાહરણે યોજયતિ---અત્રેત્યાદિ ।

પૃથગ્ભૂતૈરિતિ ।
ભિન્નભિન્નપદબોધ્યૈરિત્યર્થઃ ।
ક્રમાદિતિ ।
ક્રમેમ ક્રમેણેત્યર્થઃ, વિરમ્ય વિરમ્યેતિ યાવત્ ।
વિમૃશ્યમાનૈરર્થૈરિતિ ।
વક્ત્રા તત્તત્પ્રકારેમ વિચાર્યમાણૈરર્થૈરિત્યર્થઃ ।
ક્રોધ ઇતિ ।
વક્તૃગતક્રોધ ઇત્યર્થઃ ।
ધારામિતિ ।
કોટિમિત્યર્થઃ ।
દીપ્તિમિતિ પાઠે પ્રકાશમિત્યર્થઃ ।
આશ્રિત ઇતિ ।
સહૃદયાનાં ભાતીતિ શેષઃ ।
અસમસ્તતેતિ ।
પદાનાં સમાસાભાવો ઽલ્પસમાસશ્ચેત્યર્થઃ ।
દીપ્તિનિબન્ધનમિતિ ।
ઓજોવ્યઞ્જકમિત્યર્થઃ ।
પ્રસઙ્ગાદાહ---એવમિત્યાદિ ।
માધુર્યદીપ્તી ઇતિ ।
માધુર્યૌજસી ઇત્યર્થઃ ।
પરસ્પરેતિ ।
મિથોવિરોધિતયેત્યર્થઃ ।
શૃઙ્ગારાદીતિ ।
યથાસંખ્યં બોધ્યમ્ ।
તત્સમાવેશેતિ ।
માધુર્યૌજસ્મમાવેશેત્યર્થઃ ।
ઉક્તમુપપાદયતિ---હાસ્યસ્યેત્યાદિ ।
શૃઙ્ગારાઙ્ગતયેતિ ।
શૃઙ્ગારવિભાવાદિપ્રભવત્વસ્ય વિકાસધ્રમતયેતિ વીરાદિપ્રભવત્વસ્ય ચ ઉપલક્ષણમ્ ॥ 9 ॥
સમર્પકત્વમિત્યાદિ ।
કાવ્યસ્ય સર્વરસાન્ પ્રતિ સર્વરસાનામ્ ।
સમર્પકત્વં તુ યત્ પ્રતિપત્તૃહૃદયે સર્વરસકર્મકં ઝટિતિ યદર્પણં વ્યાપનરૂપં તત્કર્તૃત્વં તુ યદિતિ યાવત્ ।
સઃ સર્વસાધારણી ક્રિયા વર્તનરૂપા યસ્ય સઃ ।
પ્રસાદો ગુણો જ્ઞેયઽ ઇતિ કારિકાર્થઃ ।
એતમર્થં વિવૃણોતિ---સમર્પકત્વમિત્યાદિ ।
હૃદયસંવાદેનેત્યાવેશે હેતુઃ ।
પ્રતિપત્તૄનિતિ ।
તદ્ધૃદયાનીત્યર્થઃ ।
સ્વાત્મેતિ ।
સ્વસ્વરૂપેત્યર્થઃ ।

સર્વરસાનામિત્યસ્યાત્રાપકર્ષઃ ।
ઝટિતિ વ્યાપકત્વમિતિ સમ્બન્ધઃ ।
અત્ર દૃષ્ટન્તમાહ---શુષ્કેત્યાદિ ।
યથા શુષ્કકાષ્ઠમગ્રિઃ, યથા વા અકલુષં સ્વચ્છં વસ્ત્રાદિ ઉદકં ઝટિતિ વ્યાપ્નોતિ તથેત્યર્થઃ ।
તદકાલુષ્યમિતિ ।
ઝટિતિ સ્વાત્માવેશેન વ્યાપકત્વરૂપં સ્વચ્છત્વમિત્યર્થઃ ।
પ્રસાદસ્તુ સ્વચ્છતા શબ્દાર્થયોઃ ।
સ ચ સર્વરસસાધારણો ગુણઃ સર્વરચનાસાધારણશ્ચ વ્યઙ્ગ્યાર્થાપેક્ષયૈવ મુખ્યતયા વ્યવસ્થિતો મન્તવ્યઃ ।
લોચનમ્ નામ સર્વરસાનાં ગુણઃ ।
ઉપચારાત્તુ તથાવિધે વ્યઙ્ગ્યે ઽર્થે યચ્છબ્દાર્થયોઃ સમર્પક્ત્વં તદપિ પ્રસાદઃ ।
તમેવ વ્યાચષ્ટે---પ્રસાદેતિ ।
નનુ રસગતો ગુમસ્તત્કથં શબ્દાર્થયોઃ સ્વચ્છતેત્યાશઙ્ક્યાહ---સ ચેતિ ।
ચશબ્દો ઽવધારણે ।
સર્વરસસાધારણ એવ ગુણઃ ।
સ એવ ચ ગુણ એવંવિધઃ ।
સર્વાયેયં રચના શબ્દગતા ચાર્થગતા ચ સમસ્તા ચાસમસ્તા ચ તત્ર સાધારમઃ ।
મુખ્યતયેતિ ।
અર્થસ્ય તાવત્સમર્પક્ત્વં વ્યઙ્ગ્યં પ્રત્યેવ સમ્ભવતિ નાન્યથા ।
શબ્દસ્યાપિ સ્વવાચ્યાર્પક્ત્વં નામ કિયદલૌકિકં યેન ગુમઃ સ્યાદિતિ ભાવઃ ।
એવં માધુર્યૌજઃપ્રસાદા એવ ત્રયો ગુણા ઉપપન્ના ભામહાભિપ્રાયેણ ।
તે ચ પ્રતિપત્ત્રાસ્વાદમયા મુખ્યતયા તત આસ્વાદ્યે ઉપચરિતા રસે તતસ્તદ્વ્યઞ્જકયોઃ શબ્દાર્થયોરિતિ તાત્પર્યમ્ ॥ 10 ॥
બાલપ્રયા નન્વેવં પ્રસાદો ગુણઃ કાવ્યનિષ્ઠત્વેન કથમુક્ત ઇત્યત આહ---ઉપચારાદિત્યાદિ ।
તથાવિધે રસરૂપે ।
વ્યઙ્ગ્યે ઽર્થ ઇતિ ।
તદ્વિષયકમિત્યર્થઃ ।
સમર્પકત્વં ઝટિત્યર્પકત્વમ્ ।
તદિતિ ।
ઝટિતિ રસાદિવ્યઙ્ગ્યાર્પકત્વમિત્યર્થઃ અપીતિ સમુચ્ચયે ।
ગુણ ઇતિ ।
પ્રસાદ ઇત્યર્થઃ ।
કથમિતિ ।
શબ્દર્થયોઃ સ્વચ્છત્વં કથં પ્રકાદો ભવતીત્યર્થઃ ।
સઃ સર્વરસસાધારણ એવ ગુણઃ, સ એવ સર્વરસસાધારણો ગુણ ઇતિ દ્વેધાવધારણમત્રેત્યાહ---સર્વેત્યાદિ ।
અત્રાદ્યૈનૈવકારેણ શબ્દાર્થસાધારણ્યસ્ય, દ્વિતીયેન માધુર્યૌજસોશ્ચ વ્યવચ્છેદઃ ।
ગુણ એવંવિધ ઇતિ ।
સર્વરસસાધારણો ગુણ ઇત્યર્થઃ ।
સર્વરચનેત્યાદિકં વ્યાચષ્ટે---સર્વેત્યાદિ ।
વૃત્તૌ ઽવ્યઙ્ગ્યાર્થેઽત્યાદિ ।
સ ઇત્યનુષઙ્ગઃ ।
એતદુપપાદયતિ---અર્થસ્યેત્યાદિ ।

અર્થસ્ય વાચ્યાર્થસ્ય ।
તાવદિત્યાદિ ।
વાચ્યાર્થગતં વ્યઙ્ગ્યસમર્પક્ત્વં નામ કિયદલૌકિકમિતિ ભાવઃ ।
ભાવ ઇતિ ।
શબ્દાર્થયોસ્તત્તદર્પકત્વં ન ગુણઃ, કિન્તુ રસસ્યૈવ સ્વાત્માવેશેન ઝટિતિ સહૃદયહૃદયવ્યાપકત્વમતો મુખ્યતયા રસનિષ્ઠ એવ પ્રસાદાખ્યો ગુણઃ, ઉપચારાત્તુ સશબ્દાર્થયોરપીતિ ભાવાર્થઃ ।
ઉપસંહરતિ---એવમિત્યદિ ।
ભામહેતિ ।
"માધુર્યમભિવાઞ્છન્ત" ઇત્યાદિભાસહવચનાનુરોધેનેત્યર્થઃ ।
તે ચેત્યાદિ ।
તે માધુર્યૌજઃપ્રસાદા ગુણાઃ ।
પ્રતિપત્ત્રાસ્વાદમયા ઇતિ ।
પ્રતિપત્તુર્યે દ્રુતિદીપ્તિપ્રસાદાત્મકચિત્તવૃત્તિવિશેષરૂપાસ્વાદાઃ મુખ્યતયા તત્સ્વરૂપા ઇત્યર્થઃ ।
તે ચ ચિત્તસ્થા ઇતિ ભાવઃ ।
તત ઇત્યાદિ ।
તત્તદાસ્વાદાઃ તત્તદ્રસચર્વણાજન્યા ઇત્યાસ્વાદ્યેતત્તદ્રસે તે ઉપચરિતા ઇત્યર્થઃ ।
તત ઇત્યાદિ ।
ઉપચરિતા ઇત્યસ્યાનુષઙ્ગઃ ।
શબ્દાર્થયોસ્તત્તદ્રસચર્વણાપ્રયોજકત્વાદિતિ ભાવઃ ॥ 10 ॥
શ્રુતિ-દુષ્ટાદયો દોષા અનિત્યા યે ચ દર્શિતાઃ ।
ધ્વન્ય્-આત્મન્ય્ એવ શૃઙ્ગારે તે હેયા ઇત્ય્ ઉદાહૃતાઃ
શ્રુતિદુષ્ટાદયો દોષા અનિત્યા યે ચ દર્શિતાઃ ।
ધ્વન્યાત્મન્યેન શૃઙ્ગારે તે હેયા ઇત્યુદાહૃતાઃ ॥ 11 ॥
અનિત્યા દોષાશ્ચ યે શ્રુતિદુષ્ટાદયઃ સૂચિતાસ્તે ઽપિ ન વાત્યે અર્થમાત્રે, ન ચ વ્યઙ્ગ્યે શૃઙ્ગાવ્યતિરેકિણિ શૃઙ્ગારે વા ધ્વનેરનાત્મમૂતે ।
કિં તર્હિ? ધ્વન્યાત્મન્યેવ શૃઙ્ગારે ઽઙ્ગિતયા વ્યઙ્ગ્યે તે હેયા ઇત્યુદાહૃતાઃ ।
અન્યથા હિ તેષામનિત્યદોષતૈવ ન સ્યાત્ ।
એવમયમસંલક્ષ્યક્રમદૃયોતો ધ્વનેરાત્મા પ્રદર્શિતઃ સામાન્યેન ।
લોચનમ્ એવમસ્મત્પક્ષ એવ ગુણાલઙ્કારવ્યવહારો વિભાગેનોપપદ્યત ઇતિ પ્રદર્શ્ય નિત્યાનિત્યદોષવિભાગો ઽપ્યસ્મત્પક્ષ એવ સઙ્ગચ્છત ઇતિ દર્શયિતુમાહ---શ્રુતિદુષ્ટાદય ઇત્યાદિ ।
વાન્તાદયો ઽસભ્યસ્મૃતિહેતવઃ ।
શ્રુતિદુષ્ટા અર્થદુષ્ટા વાક્યાર્થબલાદશ્લીલાર્થપ્રતિપત્તિકારિણઃ ।
યથા---ઽછન્દ્રાન્વેષી મિહાંસ્તબ્ધો ઘાતાયૈવોપસર્પતિઽ ઇતિ ।
કલ્પનાદુષ્ટાસ્તુ દ્વયોઃ પદયોઃ કલ્પનયા ।
યથા ઽકુરુ રુચિમ્ઽ ઇત્યત્ર ક્રમવ્યત્યસે ।
શ્રુતિકષ્ટસ્તુ અધાક્ષીત્ અક્ષોત્સીત્ તૃણેઢિ ઇત્યાદિ ।
શૃઙ્ગાર ઇત્યુચિતરસોપલક્ષણાર્થમ્ ।
વીરશાન્તાદ્ભુતાદાવપિ તેષાં વર્જનાત્ ।
સૂચિતા ઇતિ ।
ન ત્વેષાં વિષયવિભાગપ્રદર્શનેનાનિત્યત્વં બાલપ્રિયા "શ્રુતિદુષ્ટાર્થદુષ્ટે ચ કલ્પનાદુષ્ટમિત્યપિ ।
શ્રુતિકષ્ટં તથૈવાહુર્વાચાં દોષં ચતુર્વિધમ્" ॥
ઇત્યાદિના ભામહોક્તન્ શૃતિદુધ્ટાદિદોષાન્ સોદાહરણાન્ દર્શયતિ---વાન્તાદયાસભ્યેત્યાદિ ।
ઽશ્રુતિદુષ્ટાઃ અસભ્યસ્મૃતિહેતવો વાન્તાદયઽ ઇતિ સમ્બન્ધઃ ।

શ્રુતિદુષ્ટાઃ શ્રુતિદુષ્ટત્વરૂપદોષવન્તઃ ।
એવમુત્તરત્રાપિ બોધ્યમ્ ।
કારિણ ઇતિ ।
શબ્દા ઇતિ શેષઃ ।
છિદ્રેતિ રાજવર્ણનમ્ ।
પરસ્ય છિદ્રાન્વેષી ।
સ્તબ્ધઃ અચઞ્ચલઃ ।
ઘાતાય પરેષાં વિનાશનાય ।
અત્ર પુરુષશેફરૂપાશ્લીલાર્થસ્ય પ્રતીતિર્ભવતિ ।
કલ્પનયેતિ ।
ભવન્તીતિ શેષઃ ।
ક્રમવ્યત્યાસ ઇતિ ।
રુચિઙ્કુરુ ઇતિ પરિવર્તન ઇત્યર્થઃ ।
ચિઙ્કુર્નામ યોન્યન્તર્વર્ત્યઙ્કુરઃ ।
અધાક્ષીદિત્યાદિ ।
તિડન્તમ્ ।
શૃઙ્ગાર ઇતીતિ ।
ધ્વન્યાત્મન્યેવ શૃઙ્ગાર ઇત્યત્રત્યં, શૃઙ્ગારપદમિત્યર્થઃ ।
ભાવં વિવૃણોતિ---ન ત્વિત્યાદિ ।
ભિન્નવૃત્તાદિદોષેભ્યઃ વિવિક્તં વ્યત્યસ્તમ્ અનિત્યત્વમ્ ।
એષાં શ્રુતિદુષ્ટાદીનામ્ ।
વિષયવિભાગપ્રદર્શનેન વિષયવિભાગં પ્રદર્શ્ય, ન તુ પ્રદર્શિતમિતિ
તસ્યાઙ્ગાનાં પ્રભેદા યે પ્રભેદાઃ સ્વગતાશ્ ચ યે ।
તેષામાનન્ત્યમન્યોન્યસમ્બન્ધપરિકલ્પને
તસ્યાઙ્ગાનાં પ્રભેદા યે પ્રભેદાઃ સ્વગતાશ્ચ યે ।
તેષામાનન્ત્યમન્યોન્યસમ્બન્ધપિરકલ્પને ॥ 12 ॥
અઙ્ગિતા વ્યઙ્ગ્યો રસાદિર્વિવક્ષિતાન્યપરવાચ્યસ્ય ધ્વનેરેક આત્મા ય ઉક્તસ્તસ્યાઙ્ગનાં વાચ્યવાચકાનુપાતિનામલઙ્કારાણાં યે પ્રભેદા નિરવધયો યે ચ સ્વગતાસ્તસ્યાઙ્ગિનો ઽર્થસ્ય રસભાવતદાભાસતત્પ્રશમલક્ષણા વિભાવાનુભાવવ્યભિચારિપ્રતિપાદનસહિતા અનન્તાઃ સ્વાશ્રયાપેક્ષયા નિઃ--- લોચનમ્ ભિન્નવૃત્તાદિદોષેભ્યો વિવિક્તં પ્રદર્શિતમ્ ।
નાપિ ગુણેભ્યો વ્યતિરિક્તત્વમ્ ।
બીભત્સહાસ્યલૌદ્રાદૌ ત્વેષામસ્માભિરુપગમાત્ શૃઙ્ગારાદૌ ચ વર્જનાદનિત્યત્વં ચ દોષત્વં ચ સમર્થિતમેવેતિ ।
ભાવઃ ॥ 12 ॥
અઙ્ગાનામિત્યલઙ્કારાણામ્ ।
સ્વગતા ઇતિ ।
આત્મગતાઃ સમ્ભોગવિપ્રલમ્ભાદ્યા આત્મીયગતા વિભાવાદિગતાસ્તેષાં લોષ્ટપ્રસ્તારેણાઙ્ગાઙ્ગિભાવે કા ગણનેતિ ભાવઃ ।
સ્વાશ્રયઃ સ્ત્રીપુંસપ્રકૃત્યૌચિત્યાદિઃ ।
પરસ્પરં પ્રેમ્ણા દર્શનમિત્યુપલક્ષણં સમ્ભાષણાદેરપિ ।
બાલપ્રિયા સમ્બન્ધઃ ।
ભિન્નવૃત્તાદિદોષા ઇવ શ્રુતિદુષ્ટાદદોષા અપિ ભામહાદિભિરુક્તાઃ, ન ત્વેષામનિત્યત્વમુક્તમિત્યર્થઃ ।
નાપિ ગુણેભ્યો વ્યતિરિક્તત્વમિતિ ।
એષમગુણત્વમપિ નોક્તમિત્યર્થઃ ।
સમર્થિતમેવેતિ ।

ધ્યન્યાત્મન્યેવેત્યાદિગ્રન્થેન સાધિતમિત્યર્થઃ ।
વૃત્તૌ ઽશૃઙ્ગારે વેઽત્યાદૌ ઽન ચેઽત્યસ્યાનુષઙ્ગઃ ।
ઽહેયા ઇત્યુદાહૃતાઽ ઇત્યસ્ય ઽતે ઽપિ ન વાચ્યે ઽર્થમાત્રેઽ ઇત્યાદિવાક્યત્રયેણાપિ સમ્બન્ધશ્ચ બોધ્યઃ ॥ 11 ॥
અલઙ્કારાણામિતિ ।
અલઙ્કારાણાં રસાદ્યઙ્ગત્વમેવમુપપાદિતં કાવ્યપ્રદીપોદ્યોતે "રમણીયા અપ્યર્થાસ્તુચ્છશબ્દેનાભિધીયમાના ન તથા ચમત્કારાય ઇત્યનુપ્રાસાદયઃ શબ્દદ્વારેમ રસાદ્યુપકારકાઃ, ઉપમાદયશ્ચ રસાદ્યભિવ્યઞ્જકવિભાવાદ્યર્થોત્કર્ષાધાનદ્વારેણ રસાદ્યુપસ્કારકા અલઙ્કારૈરાહિતાતિશયાશ્ચાસ્વાદાતિશયં જનયન્તિ ।
અનુભૂયતે હિ નિરલઙ્કારાત્સાલઙ્કારે કશ્ચનાતિશયઃ ।
અલઙ્કારા હિ વિભાવાદ્યુત્કર્ષયન્તો બહુધોદ્દીપનાઃ ક્વચિદનુભાવા અપિ યથા નાયકાદિકૃતનાયિકાદિવર્ણન ઇત્યપ્યાહુરિ"તિ ।
ઽસ્વગતાઽ ઇત્યત્ર સ્વપદમાત્મપરમાત્મીયપરં ચેતિ વ્યાચષ્ટે---આત્મગતા ઇત્યાદિ ।
આત્મગતા ઇત્યસ્યૈવ વિવરણમ્----સમ્ભોગેત્યાદ ।
આત્મીયગતા ઇત્યસ્ય વિભાવાદીતિ ચ ।
તેષામિતિ ।
ભેદાનામિત્યર્થઃ ।
લોષ્ટપ્રસ્તારેણેતિ ।
પ્રસ્તારો નામ વૃત્તવિશેષસ્વરૂપ જ્ઞાપકઃ પ્રક્રિયાભેદઃ ।
"પાદે સર્વગુરા"વિત્યાદિના વૃત્તરત્નાકરે લક્ષિતઃ, તદ્રીત્યા ભેદાનાં ગણનમશક્યમિત્યર્થઃ ।
ઽસ્વાશ્રયાપેક્ષયેઽત્યત્ર સ્વાશ્રયપદં વ્યાચષ્ટે---સ્ત્રીતિ ।
સ્ત્રીપુંસરૂપે યે પ્રકૃતી તદૌચિત્યાદીત્યર્થઃ ।
પરસ્પરપ્રેમદર્શનમિત્યેતદ્વ્યાચષ્ટે---પરસ્પરમિતિ ।
સીમાનો વિશેષાસ્તેષામન્યોન્યસમ્બન્ધન્ધપરિકલ્પને ક્રિયમાણે કસ્યચિદન્યતમસ્યાપિ રસસ્ય પ્રકારાઃ પરિસઙ્ખ્યાતું ન શક્યન્તે કિમુત સર્વેષામ્ ।
તથા હિ શૃઙ્ગારસ્યાઙ્ગિનસ્તાવદાદ્યૌ દ્વૌ ભેદૌ-સમ્ભોગો વિપ્રલમ્ભશ્ચ ।
સમ્ભોગસ્ય ચ પરસ્પરપ્રેમદર્શનસુરતવિહરણાદિલક્ષણાઃ પ્રકારાઃ ।
લોચનમ્ સુરતં ચાતુઃષષ્ટિકમાલિઙ્ગનાદિ ।
વિહરણમુદ્યાનગમનમ્ ।
આદિગ્રહણેન જલક્રીડાપાનકચન્દ્રોદયક્રીડાદી ।
અભિલાષવિપ્રલમ્ભો દ્વયોરપ્યન્યોન્યજીવિતસર્બસ્વાભિમાનાત્મિકાયાં રતાવુત્પન્નાયામપિ કુતશ્ચિદ્ધેતોરપ્રાપ્તસમાગમત્વે મન્તવ્યઃ ।
યથા ઽસુખયતીતિ કિમુચ્યતઽ ઇત્યઃ પ્રભૃતિ વત્સરાજરત્નાવલ્યોઃ, ન તુ પૂર્વં રત્નાવલ્યાઃ તદા હિ બાલપ્રિયા ઽવિપ્રલમ્ભસ્યાપીઽત્યાદિગ્રન્થં વિવૃણોતિ---અભિલાષવિપ્રલમ્ભ ઇત્યાદિ ।
સુખયતીતિ કિમુચ્યત ઇતિ ।
ઇદં રત્નાવલીનાટિકાયાં વિદૂષકં પ્રતિ વત્સરાજસ્ય વચનમ્ ।
ન તુ પૂર્વં રત્નાવલ્યા ઇતિ ।
ઇત્યત ઇત્યસ્યાનુષઙ્ગઃ ।
એવદ્વચનાત્પૂર્વં રત્નાવલ્યા અભિલાષવિપ્રલમ્ભો નૈવેત્યર્થઃ ।
એતદ્વચનશ્રવણેનૈવ રાજ્ઞઃ સ્વસ્મિન્નનુરાગસ્ય રત્નાવલ્યા નિશ્ચયાદિતિ ભાવઃ ।
એતમેવ હેતું દર્શયન્નાહ---ઉદેત્યાદિ ।
તદા પૂર્વકાલે ।
વિપ્રલમ્ભસ્યાપ્યભિલાષેર્ષ્યાવિરહપ્રવાસવિપ્રલમ્ભાદયઃ ।
તેષાં ચ પ્રત્યેકં વિભાવાનુભાવવ્યભિચારિભેદઃ ।
તેષાં ચિ દેશકાલાદ્યાશ્રયાવસ્થાભેદ ઇતિ સ્વગતભેદાપેક્ષયૈકસ્ય તસ્યાપરિમેયત્વમ્, કિં પુનરઙ્ગપ્રભેદકલ્પનાયામ્ ।
તે હ્યઙ્ગપ્રભેદાઃ પ્રત્યેકમઙ્ગિપ્રભેદસમ્બન્ધપરિકલ્પને ક્રિયમાણે સત્યાનન્ત્યમેવોપયાન્તિ ।
લોચનમ્ રત્યભાવે કામવસ્થામાત્રં તર્ત્ ।
ઇર્ષ્યાવિપ્રલમ્ભઃ પ્રમયખણ્ડનાદિના ખણ્ડિતયા સહ ।

વિરહવિપ્રલમ્ભઃ ।
પુનઃ ખણ્ડિતયા પ્રસાદ્યમાનયાપિ પ્રસાદમગૃહ્ણન્ત્યા તતઃ પશ્ચાત્તાપપરીતત્વેન વિરહોત્કણ્ઠિતયા સહ મન્તવ્યઃ ।
પ્રવાસવિપ્રલમ્ભઃ પ્રોષિતભર્તૃકયા સહેતિ વિભાગઃ ।
આદિગ્રહમાચ્છાપાદિકૃતઃ વિપ્રલમ્ભ ઇવ ચ વિપ્રલમ્ભઃ ।
વઞ્ચનાયાં હ્યભિલષિતો વિષયો ન લભ્યતે; એવમત્ર ।
તેષાં ચેતિ ।
એકત્ર સમ્ભોગાદીનામપરત્ર વિભાવાદીનામ્ ।
આશ્રયો મલયાદિઃ મારુતાદીનાં વિભાવાનામિતિ યદુચ્યતે તદ્દેશશબ્દેન ગતાર્થમ્ ।
તસ્માદાશ્રયઃ કારણમ્ ।
યથા મમૈવ--- દયિતયા ગ્રથિતા સ્રગિયં મયા હૃદયધામનિ નિત્યનિયોજિતા ।
ગલતિ શુષ્કતયાપિ સુધારસં વિરહદાહરુજાં પરિહારકમ્ ॥
તસ્યેતિ શૃઙ્ગારસ્ય ।
અઙ્ગિનાં રસાદીનાં પ્રભેદસ્તત્સમ્બન્ધકલ્પનેત્યર્થઃ ।
બાલપ્રિયા રત્યભાવ ઇતિ નિમિત્તે સપ્તમી ।
રતેરભાવેન હેતુનેત્યર્થઃ ।
નિશ્ચિતપરસ્પરાધિષ્ટાના હિ રતિઃ શૃઙ્ગારસ્થાયી ।
કામાવસ્થામાત્રં તદિતિ ।
રત્નાવલીગતા રતિઃ અભિલાષરૂપૈવેત્યર્થઃ ।
પ્રણયેતિ ।
પ્રણયઃ સ્નેહઃ પ્રાર્થના વા ।
ખણ્ડિતયેતિ ।
ખણ્ડિતયા સહેતિ સમ્બન્ધઃ ।
પ્રસાદ્યમાનયેત્યાદિ ખણ્જિતાવિશેષણમ્ ।
ઉક્તાનામભિલાષાદીનાં વઞ્ચનાર્થકવિપ્રલમ્ભપદેન વ્યવહારમુપપાયતિ---વિપ્રલમ્ભ ઇવેતિ ।
વિપ્રલમ્ભશબ્દો ગૌમ ઇતિ ભાવઃ ।
દ્વયોઃ સામ્યમાહ--વઞ્ચનાયામિત્યાદિ ।
એવમત્રેતિ ।
તથા અભિલાષાદાવિત્યર્થઃ ।
વૃત્તૌ ઽતેષાં ચ પ્રત્યેકમ્ઽ ઇતિ ઽતેષાં ચ દેશેઽત્યુભયત્ર સ્થિતેતેષામિતિ પદે ક્રમેણ વિવૃણોતિ---એકત્રેત્યાદિ ।
દેશકાલાશ્રયાવસ્થાભેદ ઇત્યત્રાશ્રયપદસ્ય કેષાઞ્ચિદ્વ્યાખ્યાનં ન યુક્તમિત્યાહ---આશ્રય ઇત્યાદિ ।
તદિત્યાદિ ।
તથાર્થે સતિ પૌનરુક્ત્યં સ્યાદિત્યર્થઃ ।
દયિતયેતિ ।
શુષ્કતરાપીતિ ચ પાઠઃ ।
હૃદયતાપાતિશયેન શુષ્કત્વમ્ ।
સુધારસં ગલતિ સ્રાવયતીત્યતિશયોક્તિઃ ।
અત્રોદ્દીપકત્વેન
દિઙ્માત્રં તૂચ્યતે યેન વ્યુત્પન્નાનાં સ-ચેતસામ્ ।
બુદ્ધિર્ આસાદિતાલોકા સર્વત્રૈવ ભવિષ્યતિ
દિઙ્માત્રં તૂચ્યતે યેન વ્યુત્પન્નાનાં સચેતસામ્ ।

બુદ્ધિરાસાદિતાલોકા સર્વત્રૈવ ભવિષ્યતિ ॥ 13 ॥
દિઙ્માત્રકથનેન હિ વ્યુત્પન્નાનાં સહૃદયાનામેકત્રાપિ રસભેદે સહાલઙ્કારૈરઙ્ગાઙ્ગિભાવપરિજ્ઞાનાદાસાદિતાલોકા બુદ્ધિઃ સર્વત્રૈવ ભવિષ્યતિ ।
તત્ર-----
શૃઙ્ગારસ્યાઙ્ગિનો યત્નાદ્ એક-રૂપાનુબન્ધવાન્ ।
સર્વેષ્વ્ એવ પ્રભેદેષુ નાનુપ્રાસઃ પ્રકાશકઃ
શૃઙ્ગારસ્યાઙ્ગિનો યત્નાદેકરૂપાનુબન્ધવાન્ ।
સર્વોષ્વેવ પ્રભેદેષુ નાનુપ્રાસઃ પ્રકાશકઃ ॥ 14 ॥
અઙ્ગિનો હિ શૃઙ્ગારસ્ય યે ઉક્તઃ ।
પ્રભેદાસ્તેષુ સર્વેષ્વેકપ્રકારાનુબન્ધિ તયા પ્રબન્ધેન પ્રવૃત્તો ઽનુપ્રાસો ન વ્યઞ્જકઃ ।
અઙ્ગિન ઇત્યનેનાઙ્ગભૂતસ્ય શૃઙ્ગારસ્યૈકરૂપાનુબન્ધનુપ્રાસનિબન્ધને કામચારમાહ ।
ધ્વન્યાત્મભૂતે શૃઙ્ગારે યમકાદિનિબન્ધનમ્ ।
લોચનમ્ યેનેતિ ।
દિઙ્માત્રોક્તેનેત્યર્થઃ ।
સચેતસામિતિ ।
મહાકવિત્વં સગૃદયત્વં ચ પ્રેપ્સૂનામિતિ ભાવઃ ।
સર્વત્રેતિ ।
સર્વેષુ રસાદિષ્વાસાદિત આલોકો ઽવગમઃ સમ્યગ્વ્યુત્પત્તિર્યયેતિ સમ્બન્ધઃ ॥ 13 ॥
તત્રેતિ ।
વક્તવ્યે દિઙ્માત્રે સતીત્યર્થઃ ।
યત્નાદિતિ ।
યત્નતઃ ક્રિયમામત્વાદિતિ હેત્વર્થો ઽભિપ્રેતઃ ।
એકરૂપં ત્વનુબન્ધં ત્યક્ત્વા વિચિત્રો ઽનુપ્રાસો નિબધ્યમાનો ન દોષાયેત્યેકરૂપગ્રહણમ્ ॥ 14 ॥
યમકાદીત્યાદિશબ્દઃ પ્રકારવાચી ।
દુષ્કરં મુરજચક્રબન્ધાદિ ।
શબ્દભઙ્ગન બાલપ્રિયા વિરહપીડાહેતુભૂતાયા અપિ સ્રજો દયિતાગ્રથનરૂપકારણવિશેષાદ્વિરહપીડાપરિહારકસુધારસસ્રાવકત્વમુક્તમિતિ કારણકૃતો ભેદઃ ॥ 12 ॥
કારિકાં વ્યાચષ્ટે---યેનેત્યાદિ ।
સચેતસામિત્યનેન પ્રકૃતે વિવક્ષિતમાહ---મહેત્યાદિ ।
યેનેત્યસ્ય વિવરમં વૃત્તૌ---ઽદિઙ્માત્રકથનેનેઽતિ ।
અસ્યૈવ વિવરમમુપપાદકં વા ઽવ્યુત્પન્નાનામ્ઽ ઇત્યાદિ ઽપરિજ્ઞાનાદિઽત્યાન્તમ્ ॥ 13 ॥
હેત્વર્થ ઇતિ ।
યત્નતઃ ક્રિયમાણત્વમપ્રકાશકત્વે હેતુરિતિ ભાવઃ ।
ઽએકરૂપાનુવન્ધવાનિઽત્યત્રૈકરૂપગ્રહણસ્ય ફલમાહ----એકેત્યાદિ ॥ 14 ॥
ધ્વન્યાત્મ-ભૂતે શૃઙ્ગારે યમકાદિ-નિબન્ધનમ્ ।
શક્તાવ્ અપિ પ્રમાદિત્વં વિપ્રલમ્ભે વિશેષતઃ
શક્તાવપિ પ્રમાદિત્વં વિપ્રલમ્ભે વિશેષતઃ ॥ 15 ॥
ધ્વનેરાત્મભૂતઃ શૃઙ્ગારસ્તાત્પર્યેણ વાચ્યવાચકાભ્યાં પ્રકાશ્યમાનસ્તસ્મિન્યમકાદીનાં યમકપ્રકારાણાં નિબન્ધનં દુષ્કરશબ્દભઙ્ગશ્લેષાદીનાં શક્તાવપિ પ્રમાદિત્વમ્ ।
ઽપ્રમાદિત્વાઽમિત્યનેનૈતદ્દૃશ્યતે---કાકતાલીયેન કદાચિત્કસ્યચિદેકસ્ય યમકાદેર્નિષ્પત્તાવપિ ભૂમ્નાલઙ્કારાન્તરવદ્રસાઙ્ગત્વેન નિબન્ધો ન કર્તવ્ય ઇતિ ।
ઽવિપ્રલમ્ભે વિશેષતઽ ઇત્યનેન વિપ્રલમ્ભે સૌકુમાર્થાતિશયઃ સ્વ્યાપ્યતે ।
તસ્મિન્દ્યોત્યે યમકાદેરઙ્ગસ્ય નિબન્ધો નિયમાન્ન કર્તવ્ય ઇતિ ।
અત્ર યુક્તિરભિધીયતે-----

રસાક્ષિપ્તતયા યસ્ય બન્ધઃ શક્ય-ક્રિયો ભવેત્ ।
અપૃથગ્-યત્ન-નિર્વત્યઃ સો ઽલઙ્કારો ધ્વનૌ મતઃ
રસાક્ષિપ્તતયા યસ્ય બન્ધઃ શક્યક્રિયો ભવેત્ ।
અપૃથગત્નનિર્વત્યઃ સો ઽલઙ્કારો ધ્વનૌ મતઃ ॥ 16 ॥
લોચનમ્ શ્લેષ ઇતિ ।
અર્થશ્લેષો ન દોષાય ઽરક્તસ્ત્વંઽ ઇત્યાદૌ; શબ્દભઙ્ગો ઽપિ વિલષ્ટ એવ દુષ્ટઃ, ન ત્વશોકાદૌ ॥ 15॥
યુક્તિરિત્ ।
સર્વવ્યાપકં વસ્ત્વિત્યર્થઃ ।
રસેતિ ।
રસસમવધાનેન વિભાવાદિઘટનામેવ બાલપ્રિયા વૃત્તૌ ઽયમકાદીનામ્ઽ ઇત્યસ્ય વ્યખ્યાનં ઽયમકપ્રકારાણામ્ઽ ઇતિ ।
અસ્યોપપપત્તિમાહ--આદિશબ્દ ઇતિ ।
યમકપ્રકારામામિત્યસ્યૈવ વિવરણમ્---ઽદુષ્કરેઽત્યાદિ ।
તદ્વ્યાચષ્ટે--દુષ્કરમિત્યાદિ ।
શબ્દભઙ્ગશ્લેષેત્યુક્તે ફલમાહ---અર્થશ્લેષ ઇતિ ।
અભઙ્ગશ્લેષ ઇત્યર્થઃ ।
અભઙ્ગશ્લેષો ઽર્થશ્લેષશ્ચ પ્રાચાં મતે એક એવેતિ સ્ફષ્ટં કાવ્યપ્રદીપાદૌ ।
રક્તસ્ત્વમિતિ ।
અત્ર રક્તશિલીમુખાદિપદે ઽર્થશ્લેષઃ ।
ન ત્વશોકાદાવિતિ ।
અશીકાદિપદે શબ્દભઙ્ગે ન દુષ્ટ ઇત્યર્થઃ ।
અશોકપદં રૂઢ્યા વૃક્ષવિશેષં શબ્દભઙ્ગેન નાસ્તિ શોકો યસ્યેતિ યોગવ્યુત્પત્યા શોકરહિતં ચ વક્તીતિ ભાવઃવૃત્તૌ---ઽશક્તાવપિ પ્રમાદિત્વમ્ઽ ઇતિ ।
" અવ્યુત્પત્તિકૃતો દોષઃ શક્ત્યા સંવ્રિયતે કવે"રિતિ વક્ષ્યમાણત્વેન દોષતિરોધાયકશક્તૌ સત્યામપિ કવેઃ પ્રમાદિત્વજ્ઞાપકત્વેનાકર્તવ્યત્વાત્કદાચિત્કસ્યચિદેકસ્ય યમકાદેર્નિષ્પત્તિર્ન દોષાવહેતિ ભાવઃ ॥ 15 ॥
યથાશ્રુતયુક્તિપદાર્થસ્યાત્ર બોધાત્તત્પદં વ્યાચષ્ટે વ્યાચષ્ટે----સર્વેત્યાદિ ।
ઽરસેઽતિ ઽધ્વનાવિઽતિ ચ સામાન્યોક્તેઃ તાત્પર્યં દર્શયન્ કારિકાં વ્યાચષ્ટે---રસેત્યાદિ ।
રસાક્ષિપ્તતયેત્યાદેરર્થતો વિવરણમ્---રસસમવધાનેનેત્યાદિ ।
તન્નાન્તરીયરીયકતયેતિ ।
તત્પદેન વિભાવાદિધટના પરામૃશ્યતે તન્નિષ્પાદકયત્નનિષ્પાદ્યત્વેનેત્યર્થઃ ।
યમિતિ ।
નિષ્પત્તાવાશ્ચર્યભૂતો ઽપિ યસ્યાલઙ્કારસ્ય રસાક્ષિપ્તતયૈવ બન્ધઃ શક્યક્રિયો લોચનમ્ કુર્વંસ્તુન્નાન્તરીયકતયા યમાસાદયતિ સ એવાત્રાલઙ્કારો રસમાર્ગે, નાન્યઃ ।
તેનવીરાદ્ભુતાદિરસેષ્વપિ યમકાદિ કવેઃ પ્રતિપત્તુશ્ચ રસવિઘ્નાકાર્યેવ સર્વત્ર ।
ગડડુરિકાપ્રવાહોપહતસહૃદયધુરાધિરોહણવિહીનલોકાવર્જનાભિપિરાયેણ તુ મયા શૃઙ્ગારે વિપ્રલમ્ભે ચ વિશેષત ઇત્યુક્તમિતિ ભાવઃ ।
તથા ચ ઽરસે ઽઙ્ગત્વં તસ્માદેષાં ન વિદ્યતેઽ ઇતિ સામાન્યેન વક્ષ્યતિ ।
નિષ્પત્તાવિતિ ।
પ્રતિભાનુગ્રહાત્સ્વયમેવ સમ્પત્તૌ નિષ્પાદનાનપેક્ષાયામિત્યર્થ ।
આશ્ચર્યભૂત ઇતિ ।
કથમેષ નિબદ્ધ ઇત્યુદ્ભુતસ્થાનમ્ ।
કરકિસલયન્યસ્તવદના શ્વાસતાન્તાધરા પ્રવર્તમાનબાષ્પભરનિરુદ્ધકણ્ટી અવિચ્છિન્નરુદિતચઞ્ચત્કુચતટા રોષમપરિત્યજન્તી ચાટૂક્ત્યા યાવત્પ્રસાદ્યતે તાવદીર્ષ્યાવિપ્રલમ્ભગતાનુભાવચર્વણાવહિતચેતસ એવ વક્તુઃ શ્લેષરૂપકવ્યતિરેકાદ્યા અયત્નનિષ્પન્નાશ્ચર્વયિતુરપિ રસચર્વણાવિધ્નમાદધતીતિ ।
બાલપ્રિયા યમલઙ્કારમિત્યર્થઃ ।
ઽસ એવાત્ર રસમાર્ગે ઽલઙ્કારઽ ઇતિ સમ્બન્ધઃ ।
ધ્વનાવિત્યસ્ય વિવરણમ્--અત્ર રસમાર્ગ ઇતિ ।

અલક્ષ્યક્રમે રસસામાન્ય ઇત્યર્થઃ ।
તેનેતિ ।
ધ્વનાવિતિ સામાન્યનિર્દેશેનેત્યર્થઃ ।
વીરેત્યાદિ ।
તત્કાવલ્યેષ્વિત્યર્થઃ ।
ઽયમકાદિરસવિધ્નકાર્યે વેઽતિ યોજના ।
સર્વત્રેત્યસ્ય વીરેત્યાદિના સમ્બન્ધઃ ।
નન્વેવં પૂર્વોક્તં વિરુદ્ધ્યેતેત્યત આહ---ગડ્ડુરિકેતિ ।
ગડ્ડુરં મેષમનુધાવતીતિ ગડ્ડુરિકા મેષાનુગન્ત્રી મેષપઙ્ક્તિઃ, તત્સામ્યાદ્ગતાનુગતિકતેત્યર્થઃ ।
તસ્યાઃ પ્રવાહેણ અવિચ્છેદેન ઉપહતાઃ નષ્ટવિવેકાઃ તથા સહૃદયધુરાધિરોહણેન વિહીનાશ્ચ યે લોકાઃ જનાસ્તદાવર્જનાભિપ્રાયેણેત્યર્થઃ ।
મયેતિ ।
મૂલકૃતેત્યર્થઃ ।
ભાવઃ મૂલકૃદભિપ્રાયઃ ।
ઉક્તાર્થે ઉપષ્ટમ્ભકમાહ---તથાચેતિ ।
સમ્પત્તૌ ઉત્પત્તૌ ।
સ્વયમેવેત્યસ્યૈવ વિવરણમ્---નિષ્પાદનેત્યાદિ ।
તન્નિષ્પત્યનુકૂલયત્નાન્તરાનપેક્ષાયામિત્યર્થઃ ।
ઽકપોલઽ ઇત્યાદેઃ સારાર્થં વિવૃણ્વન્નલઙ્કારાન્ દર્શયતિ--કરેત્યાદિ ।
શ્વાસેતિ ।
શ્વાસેન તાન્તઃ મ્લાનો ઽધરો યસ્યાઃ સા ।
અવિચ્છિન્નેતિ ।
વિચ્છિન્નવિચ્છિન્નેતિ ચ પાઠઃ ।
પ્રસાદ્યત ઇતિ ।
વક્ત્રા નાયકેન પ્રણયકુપિતા નાયિકેતિ શેષર્ઃ ।
ઇર્ષ્યેત્યાદિ ।
અનુભાવો નિશ્વાસાદિઃ તસ્ય ચર્વમા પુનઃ પુનરનુસન્ધાન્ ।
વક્તુરિતિ ।
કવિનિબદ્ધનાયકસ્ય કવેશ્ચૈવેયં વિવક્ષિત્વોક્તિઃ ।
ઽઅયત્નનિષ્પન્નાઽ ઇત્યનેનાસ્ય સમ્બન્ધઃ ।
શ્લેષેત્યાદિ ।
અધરરસ ઇત્યત્ર રસશબ્દસ્યાસ્વદ્યમાધુર્યેભયાર્થકત્વત્તત્ર શ્લેષઃ ।
યદ્વા શ્લોકે ઽસ્મિન્નર્થશ્લેષઃ ।
યતઃ, મન્યુઃ પ્રિય ઇતિ રૂપકં, કપોલ ઇત્યાદ્યર્થસ્તત્સાધકઃ, કરતલનિરોધાદના મર્દનાદિક્રિયાં પ્રતિ પ્રયોજકકર્તૃત્વં મન્યુપ્રિયોભયસાધારણમ્ ।
ઽનિપીતઽ ઇત્યન્તર્ભાવિતણ્યર્થકમ્ ।
ઽબાષ્પઽ ઇત્યસ્ય બાષ્પાત્મા મન્યુરિત્યર્થશ્ચ ।
વયન્ત ન પ્રિયા ઇતિ વ્યતિરેકઃ ।
આદ્યપદેનાનુપ્રાસો ગૃહ્યતે ।
ચર્વયિતુરિતિ ।
સહૃદયસ્યેત્યર્થઃ ।
ન આદધતીતિ સમ્બન્ધઃ ।