ધ્વન્યાલોક (ટીકા સહિત) · ભાગ 181200

નિજચિત્સ્વભાવા સ્વાત્મચૈતન્યરૂપા ચ યા નિવૃતિઃ લોકોત્તરાનન્દઃ, તસ્યાં વિશ્રાન્તિઃ વિગલિતવેદ્યાન્તરતયા સ્થિતિઃ તલ્લક્ષણ ઇત્યર્થઃ ।
અત્ર રજસો ગુણસ્યાનુવેધેન દ્રુતિઃ તમસો વિસ્તારઃ સત્વસ્ય વિકાસ ઇતિ વિવેકઃ ।
ઉક્તં હિ કાવ્યપ્રકાશસઙ્કેતે---"યદાહિ રજસો ગુણસ્ય દ્રુતિઃ તમસો વિસ્તારઃ સત્વસ્ય વિકાસઃ તદા ભોગઃ સ્વરૂપં લમત" ઇતિ ।
ઉક્તરીત્યા ભોગસ્યાત્માનન્દવિષયકત્વાદાહ---પરેતિ ।
સ એવેતિ ।
ઉક્તવિધભોગ એવેત્યર્થઃ ।
સિદ્ધરૂપ ઇતિ ।
ચિદાનન્દરૂપસ્યાત્મનઃ સિદ્ધરૂપત્વાદિતિ ભાવઃ ।
વ્યુત્પત્તિરિતિ ।
પ્રતિપત્તૄણાં લોચનમ્ અત્રોચ્યતે---રસસ્વરૂપ એવ તાવદ્વિપ્રતિપત્તયઃ પ્રતિવાદિનામ્ ।
તથાહિ-પૂર્વાવસ્થાયાં યઃ સ્થાયી સ એવ વ્યભિચારિસમ્પાતાદિના પ્રાપ્તપરિપોષો ઽનુકાર્યગત એવ રસઃ ।
નાટ્યે તુ પ્રયુજ્યમાનત્વાન્નાટ્યરસ ઇતિ કેચિત્ ।
પ્રવાહધર્મિણ્યાં ચિત્તવૃત્તૌ ચિત્તવૃત્તેઃ ચિત્તવૃત્ત્યન્તરેણ કઃ પરિપોષાર્થઃ? વિસ્મયશોકક્રોધાદેશ્ચ ક્રમેણ તાવન્ન પરિપોષ ઇતિ નાનુકાર્યે રસઃ ।
અનુકર્તરિ ચતદ્ભાવે લયાદ્યનનુસરણં સ્યાત્ ।
રામજિકગતે વા બાલપ્રિયા ચતુર્વર્ગોપાયવ્યુત્પત્તિરિત્યર્થઃ ।
ઇતીતિ ।
ઇતિ ભટ્ટનાયકોક્તમિતિ સમ્બન્ધઃ ।
રસસ્વરૂપ એવેતિ ।
રસપદાર્થ એવેત્યર્થઃ ।
વિભિન્નાઃ પ્રતિપત્તયો વિપ્રતિપત્તયઃ વિભિન્નાનિ મતાનિ ।
તથાહીતિ ।
નાટ્યસ્થલે વિપ્રતિપત્તીરાદૌ વિવૃણુમ ઇત્યર્થઃ ।
તત્ર લલનાદિભિરાલમ્બનવિભાવૈઃ સ્થાયી રત્યાદિકો જનિતઃ, ઉદ્યાનાદિભિર્વ્યભિચારિભિઃ પરિપોષિતો રામાદાવનુકાર્યે રસઃ, નટે તુ રામાદિરૂપતાનુસન્ધાનવશાદારોપ્યમાણસ્સામાજિકાનાં ચમત્કારકારીતિ ભટ્ટલોલ્લટાદિમતમાદૌ દર્શયતિ---પૂર્વેત્યાદિ ।
પૂર્વાવસ્તાયામિતિ ।
અપ્રાપ્તપરિપોષાવસ્થાયામિત્યર્થઃ ।
યઃ સ્થાયીતિ ।
સ્થાયિત્વેન વ્યપદિશ્યમાનો યો રત્યાદિરિત્યર્થઃ ।
ઽસ એવ પ્રાપ્તપરિપોષો રસઽ ઇતિસમ્બન્ધઃ ।
રસઃ રસપદાર્થઃ ।
સ ચાનુકાર્યગત એવેતિ ।
અનુકાર્યરામાદાવેવોત્પદ્યમાનો વર્તત ઇત્યર્થઃ ।
અનેનાનુકર્તરિ તદારોપ ઇતિ દર્શિતમ્ ।
તસ્માન્નાટ્યરસા ઇતિ ભરતોક્તનાટ્યરસશબ્દાર્થમાહ----નાટ્ય ઇત્યાદિ ।
નાટ્યસ્ય નાટ્યસમ્બન્ધી વા રસો નાટ્યરસ ઇતિ વ્યુત્પત્તિરિતિ ભાવઃ ।
મતમિદં દૂષયિત્વા પ્રકારાન્તરેણ વદતાં શ્રીશઙ્કુકાદીનાં મતં દર્શયતિ----પ્રવાહેત્યાદિ ।
ચિત્તવૃત્તૌ રત્યાદિચિત્તવૃત્તૌ ।
પ્રવાહધર્મિણ્યાં તત્તત્કારણવશેન પુનઃ પુનરુત્પદ્યમાનાયાં નશ્યન્ત્યાં ચ સત્યામિતિ હેતુગર્ભમ્ ।
ચિત્તવૃત્તેઃ રત્યાદિસ્યાયિચિત્તવૃત્તેઃ ।
ચિત્તવૃત્યન્તરેણ ઉત્કણ્ઠાદિવ્યભિચારિણી પરિપોષાર્થઃ ક ઇતિ ।
પરિપોષરૂપં ફલં ન ભવતીત્યર્થઃ ।

અતો વ્યભિચારિભિઃ પરિપોષસ્ય કથનમનુપપન્નમિતિ ભાવઃ ।
વિષર્યયશ્ચાસ્તીત્યાહ---વિસ્મયેત્યાદિ ।
ક્રમેણ કાલક્રમેણ ।
ન પરિપોષ ઇતિ ।
કિન્ત્વપચય એવેતિ ભાવઃ ।
યથોક્તં કાવ્યપ્રકાશસઙ્કેતે---"ઇષ્ટવિયોગજો મહાન્ શોકઃ ક્રમેમ શામ્યતિ, ન તુ દૃઢીભવતિ ક્રોધોત્સાહરતયશ્ચ નિજનિજકારણોદ્ભૂતા અપિ કાલવસાદમર્ષસ્થૈર્યસવાવિપર્યયે ઽપચીયન્ત" ઇતિ ।
ઇતીતિ હેતૌ ।
નાનુકાર્યે રસ ઇતિ ।
અનુકાર્યરામાદિગતો રસ ઇત્યુક્તપક્ષો ન યુક્ત ઇત્યર્થઃ ।
તર્હિ અનુકર્તૃગતો ઽસ્ત્વિત્યત્રાહ---અનુકર્તરીત્યાદિ ।
અનુકર્તરિ નટે ।
તદ્ભાવે રસસત્વે સતિ ।
લયાદીતિ ।
લયો નામ નૃત્તગીતવાદ્યાનામેકતાનતારૂપં સામ્યં રસસ્ય નટે સિદ્ધત્વેન તદુપયોગિલયાદ્યનુસરણં ન સ્યાદિત્યર્થઃ ।
તર્હિ સામાજિકતો ઽસ્ત્વિત્યત્રાહસામાજિકેત્યાદિ ।
લોચનમ્ કશ્ચમત્કારઃ? પ્રત્યુત કરુણાદૌ દુઃખપ્રાપ્તિઃ ।
તસ્માન્નાયં પક્ષઃ ।
કસ્તર્હિ? ઇહાનન્ત્યાન્નિયતસ્યાનુકારો ન શક્યઃ, નિષ્પ્રયોજનશ્ચ વિશિષ્ટતાપ્રતીતૌ તાટસ્થ્યેન વ્યુત્પત્ત્યભાવાત્ ।
તસ્માદનિયતાવસ્થાત્મકં સ્થાયિનમુદ્દિશ્ય વિભાવાનુભાવ્યભિચારિભિઃ સંયુજ્યમાનૈરયં રામઃ સુખીતિ સ્મૃતિવિલક્ષણા સ્થાયિનિ પ્રતીતિગોચરતયાસ્વાદરૂપા પ્રતિપત્તિરનુ કર્ત્રાલમ્બના નાટ્યૈકગામિની રસઃ ।
સ ચ ન વ્યતિરિક્તમાધારમપેક્ષતે ।
કિં ત્વનુકાર્યાભિન્નાભિમતે નર્તકે આસ્વાદયિતા સામાજિક ઇત્યેતાવન્માત્રમદઃ ।
તેન નાટ્ય એવ બાલપ્રિયા તદ્ભાવે ઇત્યનુષજ્યતે ।
કશ્ચમત્કાર ઇતિ ।
રામાદેરિવ સામાજિકસ્યાપિ રત્યાદિરૂપરસોત્પત્તૌ ચમત્કારો ન જાયેતેતિ ભાવઃ ।
દુઃખપ્રાપ્તિરિતિ ।
સ્યાદિતિ શેષઃ ।
નાયં પક્ષ ઇતિ ।
ઉક્તઃ પક્ષો ન યુક્ત ઇત્યર્થઃ ।
કસ્તર્હીતિ ।
પક્ષ ઇત્યનુષજ્યતે ।
પ્રશ્રસ્યોત્તરં વક્તુમુપક્રમમાણ આહ---ઇહેત્યાદિ ।
આનન્ત્યાદિતિ ।
તત્તદ્ગતસ્ય રત્યાદિભાવસ્ય મન્દતમમન્દતરમન્દમધ્યમત્વાદિભેદેનાસંખ્વત્વાદિત્યર્થઃ ।
નિયતસ્યેતિ ।
નિશ્ચિતૈકાવસ્થાવિશિષ્ટસ્યેત્યર્થઃ ।
સ્થાયિન ઇતિ શેષઃ ।
અનુકારો ન શક્ય ઇતિ ।
સ્થાયિન આનન્ત્યાન્નિયતૈકાવસ્થત્વેન જ્ઞાતુમશક્યત્વાદિતિ ભાવઃ ।
કથઞ્ચિત્તત્સમ્ભવે ઽપ્યાહ---નિષ્પ્રયેજનશ્ચેત્યાદિ ।
અનુકાર ઇત્યનુષજ્યતે ।

નિષ્પ્રયોજનત્વે હેતુમાહ---વિશિષ્ટતેત્યાદિ ।
સ્થાયિનો રામાદિવ્યક્તિવિશેષવૃત્તિત્વવૈશિષ્ટ્યમવબુધ્ય નટેન તદનુકારે ક્રિયમાણે તથૈવ સામાજિકાનાં પ્રતીત્યા તસ્ય તટસ્થત્વેન ચતુર્વર્ગોપાયવ્યુત્પત્તેરનુદયાદિત્યર્થઃ ।
અનેન સ્થાય્યનુકારો રસ ઇતિ પક્ષો ઽપ્યયુક્ત ઇતિ દર્શિતમ્ ।
ખમતમાહ---તસ્માદિત્યાદિ ।
ઽસ્થાયિનમુદ્દિશ્ય સંયુજ્યમાનૈઽરિતિ સમ્બન્ધઃ ।
ઽસ્થાયિપ્રતીતિમુદ્દિશ્ય સંયુજ્યમાનૈઽરિતિ સમ્બન્ધઃ ।
સ્થાયિપ્રતીતિમુદ્દિશ્ય નટેન પ્રયુજ્યમાનૈરિત્યર્થઃ ।
વિભાવેતિ ।
તૈર્લિઙ્ગૈરિત્યર્થઃ ।
પ્રતિપત્તિરિત્યનેનાસ્ય સમ્બન્ધઃ ।
અયં રામઃ સુખીતિ ।
રામો ઽયં સીતાવિષયકરતિમાનિત્યર્થઃ ।
સામાજિકાનાં ચિત્રતુરગન્યાયેન નટે રામાદિબુદ્ધર્જાયતે ।
ઇતીત્યસ્ય પ્રતિપત્તિરિત્યનેન સમ્બન્ધઃ ।
સ્થાયિનિ પ્રતીતિગોચરતયેતિ ।
સ્થાયિનઃ પ્રતીતિવિષયત્વેન હેતુનેત્યર્થઃ ।
વસ્તુસૌન્દર્યાદિતિ ભાવઃ ।
આસ્વાદરૂપેતિ ।
ચમત્કારિચર્વણારૂપેત્યર્થઃ ।
પ્રતિપત્તિરિતિ ।
સામાજિકાનામનુમિતિરિત્યર્થઃ ।
અનુકર્ત્રાલમ્બનેતિ ।
અયમિત્યનેન નટસ્ય વિષયીકરણાદનુકર્તૃવિષયિકેત્યર્થઃ ।
સ ચેતિ ।
તથાવિધસ્થાયિપ્રતીતિરૂપો રસશ્ચેત્યર્થઃ ।
વ્યતિરિક્તમિતિ ।
વક્ષ્યમાણાદન્યમિત્યર્થઃ ।
અનુકાર્યાભિન્નાભિમતે અનુકાર્યરામાદ્યભેદેન ગૃહીતે ।
નર્તક ઇતિ ।
અસ્તીતિ શેષઃ ।
તથાવિધપ્રતીતિરૂપરસસ્ય નર્તકવિશેષ્યકત્વાન્નર્તકે વિશેષ્યતાસમ્બન્ધેન સત્વાત્સ એવાશ્રય ઇત્યર્થઃ ।
આસ્વાદયિતા આસ્વાદરૂપપ્રતીતેઃ સમવાયેનાશ્રયઃ ।
નાટ્ય એવેતિ ।
લોચનમ્ રસઃ, નાનુકાર્યાદિષ્વિતિ કેચિત્ ।
અન્યે તુ---અનુકર્તરિ યઃ સ્થાય્યવભાસો ઽભિનયાદિસામગ્પ્યાદિકૃતો ભિત્તાવિવહરિતાલાદિના અશ્વાવભાસઃ, સ એવ લોકાતીતતયાસ્વાદાપરસંજ્ઞયા પ્રતીત્યા રસ્યમાનો રસ ઇતિ નાટ્યાદ્રસા નાટ્યરસાઃ ।
અપરે પુનર્વિભાવાનુભાવમાત્રમેવ વિશિષ્ટસામગપ્યા સમર્પ્યમાણં તદ્વિભાવનીયાનુભાવનીયસ્થાયિરૂપચિત્તવૃત્ત્યુચિતવાસનાનુષક્તં સ્વનિર્વૃતિચર્વણાવિશિષ્ટમેવ રસઃ ।
તન્નાટ્યમેવ રસાઃ ।
અન્યે તુ શુદ્ધં વિભાવમ્, અપરે શુદ્ધમનુ ભાવમ્, કેચિત્તુ સ્થાયિમાત્રમ્, ઇતરે વ્યભિચારિણમ્, અન્યે તત્સંયોગમ્, એકે ઽનુકાર્યમ્, કેચન સકલમેવ સમુદાયં રસમાહુરિત્યલં બહુના ।
કાવ્યે ઽપિ ચ લોકનાટ્યધર્મિસ્થાનીયેન સ્વભાવોક્તિવક્રોક્તિપ્રકારદ્વયેનાલૌકિકપ્રસન્નમધુરૌજસ્વિશબ્દસમર્પ્યમાણવિભાવાદિયોગાદિ યમેવ રસવાર્તા ।
અસ્તુ વાત્ર નાટ્યાદ્વિચિત્રરૂપા રસપ્રતીતિઃ; ઉપાયવૈલક્ષણ્યાદિયમેવ તાવદત્ર સરણિઃ ।

એવં સ્થિતે પ્રથમપક્ષ બાલપ્રિયા નાટ્યે ઇતિ છેદઃ ।
રસસ્યોક્તરીત્યા નટાશ્રયકત્વેન નાટ્યાશ્રયકત્વમિત્યર્થઃ ।
રામાદિગતસ્થાયિનો ઽનુકારે નટે સ્થાય્યવભાસો મિથ્યાજ્ઞાનરૂપઃ સામાજિકાનાં જાયતે, સ એવ ચમત્કારકારી રસ ઇતિ કેચિત્તન્મતમાહ----અન્ય ઇત્યાદિ ।
ઽઅશ્વાવભાસ ઇવેઽત્યન્વયઃ ।
સ એવેતિ ।
અવભાસમાનઃ સ્થાય્યેવેત્યર્થઃ ।
રસ્યમાન ઇતિ ।
વિષયીક્રિયમાણ ઇત્યર્થઃ ।
નાટ્યાદ્રસા ઇતિ ।
સ્થાય્યવભાસસ્ય નાટ્યહેતુકત્વાદિતિ ભાવઃ ।
મતાન્તરમાહ---અપર ઇત્યાદિ ।
વિભાવાનુભાવમાત્રમેવેતિ ।
રસ ઇત્યનેનાસ્ય સમ્બન્ધઃ ।
કથમિત્યત્રાહ---વિશિષ્ટેત્યાદિ ।
વિશિષ્ટસામગ્રયા ભાવકત્વવિશિષ્ટયા નાટ્યાદિસામગ્રયા ।
સમર્પ્યમાણમિતિ ।
સામાજિકેષ્પિતિ શેષઃ ।
તદિતિ ।
તાભ્યાં વિભવાનુભવાભ્યાં ક્રમાદ્વિભાવનિયા અનુભાવનીયા ચ યા રત્યાદિસ્થાયિરૂપચિત્તવૃત્યુચિતા વાસના સામાજિકગતા તદનુષક્તં તત્સમ્બદ્ધમ્ ।
સ્વેતિ ।
સ્વસ્ય સામાજિકસ્ય નિર્વૃતિરૂપા યા ચર્વણા તદ્વિશિષ્ટં તદ્વિષયભૂતમ્ ।
નાટ્યમેવેતિ ।
વિભવાનુભવયોર્નણ્ટનયોગ્યત્વરૂપનાટ્યત્વાદિતિ ભાવઃ ।
ઽશુદ્ધં વિભાવમ્ઽ ઇત્યાદૌ સર્વત્ર રસમાહુરિત્યસ્ય સમ્બન્ધો બોધ્યઃ ।
લોકેત્યાદિ ।
"સ્વભાવાભિનયોપેતં ન નાસ્ત્રીપુરુષાશ્રયં નાટ્યં લોકધર્મિ" "સ્વરાલઙ્કારસંયુક્તમસ્વસ્થપુરુષાશ્રયં નાટ્યં નાટ્યધર્મિ" તત્સ્થાનીયેન તત્તુલ્યેન ।
સ્વભાવેતિ ।
વક્રોક્તિશબ્દાર્થઃ પૂર્વમુક્તઃ ।
દ્વયેનેતિ તૃતીયાર્થો વૈશિષ્ટ્યં શબ્દે ઽન્વેતિ ।
દ્વયેનેત્યલૌકિકત્વે હેતુર્વા ।
અલૌકિકેતિ ।
અલૌકિકો લૌકિકશબ્દવ્યતિરિક્તઃ પ્રસન્નો મધુર ઓજસ્વી ચ યઃ શબ્દઃ, તેન સમર્પ્યમાણાનાં વિભાવાદીનાં યોગાદિત્યર્થઃ ।
ઇયમેવેતિ ।
ઉક્તપ્રકારૈવેત્યર્થઃ ।
રસવાર્તા રસપદાર્થઃ તત્પ્રતીતિર્વા ।
અસ્તુ વાત્રેતિ ।
અત્ર કાવ્યે ।
વિચિત્રરૂપા વિજાતીયા ।
અત્ર હેતુમાહ---ઉપાયેતિ ।
ઇયમિતિ ।

વક્ષ્યમાણરૂપેત્યર્થઃ ।
લોચનમ્ એવૈતાનિ દૂષણાનિ, પ્રતીતેઃ સ્વપરગતત્વાદિવિકલ્પનેન ।
સર્વપક્ષેષુ ચ પ્રતીતિરપરિહાર્યા રસસ્ય ।
અપ્રતીતં હિ પિશાચવદવ્યવહાર્ય સ્યાત્ ।
કિં તુ યથા પ્રતીતિમાત્રત્વેનાવિશિષ્ટત્વે ઽપિ પ્રાત્યક્ષિકી આનુમાનિકી આગમોત્થા પ્રતિભાનકૃતા યોગિપ્રત્યક્ષજા ચ પ્રતીતિરુપાયવૈલક્ષ્ણ્યાદન્યૈવ, તદ્વદિયમપિ પ્રતીતિશ્ચર્વણાસ્વાદનભોગાપરનામા ભવતુ ।
તન્નિદાનભૂતાયા હૃદયસંવાદાદ્યુપકૃતાયા વિભાવાદિસામગ્પ્યા લોકોત્તરરૂપત્વાત્ ।
રસાઃ પ્રતીયન્ત ઇતિ ઓદનં પચતીતિવદ્ય્વવહારઃ પ્રતીયમાન એવ હિ રસઃ ।
પ્રતીતિરેવ વિશિષ્ટા રસના ।
સા ચ નાટ્યે લૌકિકાનુમાનપ્રતીતેર્વિલક્ષણા; તાં ચ પ્રમુખે ઉપાયતયા સન્દધાના ।
એવં કાવ્યે અન્યશાબ્દપ્રતીતેર્વિલક્ષણા, તાં ચ પ્રમુખે ઉપાયતયાપેક્ષમાણા ।
તસ્માદનુત્થાનોપહતઃ પૂર્વપક્ષઃ ।
રામાદિચરિતં તુ ન સર્વસ્ય હૃદયસંવાદીતિ મહત્સાહસમ્ ।
ચિત્રવાસનાવિશિષ્ટત્વાચ્ચેતસઃ ।
યદાહ-"તાસામનાદિત્વં આશિષો નિત્યત્વાત્ ।
બાલપ્રિયા અત્ર કાવ્યે ।
પ્રથમપક્ષ ઇતિ ।
ભટ્ટલોલ્લટોક્તોત્પત્તિપક્ષ ઇત્યર્થઃ ।
વિકલ્પનેન દૂષણાનિતિ સમ્બન્ધઃ ।
સર્વેતિ ।
સહૃદયાનાં રસપ્રતીતિઃ સર્વપક્ષે ઽપ્યપરિહાર્યેત્યર્થઃ ।
વિપક્ષે બાધકમાહ-અપ્રતીતમિત્યાદિ ।
અપ્રતીતં વિશિષ્યાજ્ઞાતં વસ્તુ ।
અત્ર્યવહાર્યમ્ વ્યવહારાયોગ્યમ્ ।
અત્ર દૃષ્ટાન્તઃ---પિશાચચદિતિ ।
પિશાચો હિ વિશિષ્યાજ્ઞાતત્વેનાત્રાયં વિશાચ ઇત્યાદિ લોકવ્યવહારાનર્હઃ ।
કિન્ત્વિતિ ।
રસપ્રતીતેઃ વિશેષો ઽસ્તીત્યર્થઃ ।
પ્રતીતીત્યાદિ ।
પ્રતીતિત્વરૂપસામાન્યધર્મેણાવિશેષે ઽપીત્યર્થઃ ।
આગમોત્થેતિ ।
શબ્દજન્યેત્યર્થઃ ।
અન્યૈવેતિ ।
પરસ્પરભિન્નૈવેત્યર્થઃ ।
તદ્વદિત્યાદિ ।
રસપ્રતીતિરપિ તાભ્યો ભિન્નૈવેત્યર્થઃ ।
તત્પર્યાયાનાહ---ચર્વણેતિ ।
ભવત્વિત્યભ્યુપગમે ।
ઓદનમિત્યાદિ ।
પક્વસ્તણ્ડુલો હ્યોદનપદાર્થ ઇતિ તદ્વયવહારો યથા ઔપચારિકઃ, તથેત્યર્થઃ ।
ઉક્તાર્થે હેતુમાહ---પ્રતીયમાન એવેતિ ।

પ્રતીતિવિષયતાવિશિષ્ટ એવેત્યર્થઃ ।
વિશિષ્ટેતિ ।
વિભાવાદિવિશિષ્ટસ્થાયિવિષયિકેત્યર્થઃ ।
સા ચા નાટ્ય ઇતિ ।
નાટ્યજન્યા રસપ્રતીતિશ્ચેત્યર્થઃ ।
લૌકિકેતિ ।
લૌકિકી યા અનુમાનેન પ્રતીતિઃ ધૂમાદિલિઙ્ગકવહ્ન્યાદ્યનુમિતિઃ, તદ્વિલક્ષણેત્યર્થઃ ।
તાં લૌકિકાનુમાનપ્રતીતિમ્ ।
પ્રમુખે આદૌ ।
સન્દધાના અપેક્ષમાણા ।
એવં કાવ્ય ઇતિ ।
સા ચેત્યનુષજ્યતે ।
અન્યશાબ્દપ્રતીતેઃ ।
લૌકિકવૈદિકાદિશબ્દજન્યપ્રતીતેઃ ।
તામિતિ ।
અન્યશાબ્દપ્રતીતિમિત્યર્થઃ ।
ઉપાયતયા અપેક્ષમાણેતિ ।
લૌકિકાનુમાનશબ્દપ્રમાણવ્યુત્પન્નહૃદયસ્યૈવ સહૃદયસ્ય રસપ્રતીતિર્ભવતીતિ ભાવઃ ।
અથ ભટ્ટનાયકોક્તં ખણ્ટયતિ----તસ્માદિત્યાદિ ।
પૂર્વપક્ષઃ રસો ન પ્રતીયત ઇત્યાદ્યુક્તઃ ।
અલોકસામાન્યાનામિત્યદ્યુક્તં મનસિકૃત્યાહ---રામાદીતિ ।
ઇતીતિ ।
લોચનમ્ જાતિદેશકાલવ્યવહિતાનામપ્યાનન્તર્યં સ્મૃતિસંસ્કારયોરેકરૂપત્વાત્" ઇતિ ।
તેન પ્રતિતિસ્તાવદ્રસસ્ય સિદ્ધા ।
સા ચ રસનારૂપા પ્રતીતિરુત્પદ્યતે ।
વાચ્યવાચકયોસ્તત્રાભિધાદિવિવિક્તો વ્યઞ્જનાત્મા ધ્વનનવ્યાપાર એવ ।
ભોગીકરણવ્યાપારશ્ચ કાવ્યસ્ય રસવિષયો ધ્વનનાત્મૈવ, નાન્યત્કિઞ્જિત્ ।
ભાવકત્વમપિ સમુચિતગુણાલઙ્કારપરિગ્રહાત્મકમસ્માભિરેવ વિતત્ય વક્ષ્યતે ।
કિમેતદપૂર્વમ્? કાવ્યં ચ રસાન્ પ્રતિ ભાવકમિતિ યદુચ્યતે, બાલપ્રિયા ઇત્યુક્તમિત્યર્થઃ ।
ચિત્રેતિ ।
નાનાવિધેત્યર્થઃ ।
તથાચ લોકોત્તરચરિતેષ્વપિ સહૃદયાનાં હૃદયસંવાદો ભવત્યેવેતિ ભાવઃ ।
યદાહેતિ ।
યોગસૂત્રકાર ઇતિ શેષઃ ।
ઽજાતીઽત્યાદિસૂત્રાનન્તરં ઽતાસામ્ઽ ઇત્યાદિસૂત્રપાઠો દૃશ્યતે ।
જાતીત્યાદિસૂત્રે વાસનાનામિતિ પદસ્યાનુષઙ્ગઃ ।
ભોજરાજેન સૂત્રદ્વયમિદમિત્થં વિવૃતમ્--ઇહ નાનાયોનિષુ ભ્રમતાં સંસારિણાં કાઞ્ચિદ્યોનિમનુભૂય યદા યોન્યન્તરસહસ્રવ્યવધાનેન પુનસ્તામેવ યોનિં પ્રતિપદ્યતે, તદા તસ્યાં પૂર્વાનુભૂતાયાં યોનૌ તથાવિધશરીરાદિવ્યઞ્જકાપેક્ષયા યા વાસનાઃ પ્રકટીભૂતા આસંસ્તાસ્તથાવિધવ્યઞ્જકાભાવાત્તિરોહિતાઃ પુનસ્તથાવિધવ્યઞ્જકશરીરાદિલાભે પ્રકટીભવન્તિ ।
જાતિદેશકાલવ્યવધાને ઽપિ તાસાં સ્વનુરૂપસ્મૃત્યાદિફલસાધને આનન્તર્યં નૈરન્તર્યં કુતઃ? સ્મૃતિસંસ્કારયોરેકરૂપત્વાત્ ।
તથા હ્યનુષ્ઠીયમાનકર્મણશ્ચિત્તસ્ત્વે વાસનારૂપઃ સંસ્કારઃ સમુત્પદ્યતે ।
સ ચ સ્વર્ગનરકાદીનાં ફલાનામઙ્કુરીભાવઃ, કર્મણાં વા યાગાદીનાં શક્તિરૂપતયાવસ્થાનં, કર્તુર્વા તથાવિધભોગ્યભોક્તૃત્વરૂપં સામર્થ્યં, સંસ્કારાત્સ્મૃતિઃ સ્મૃતેશ્ચ સુખદુઃખોપભોગઃ, તદનુભવાચ્ચ પુનરપિ સંસ્કારસ્મૃત્યાદયઃ ।

ભવત્વાનન્તર્યં કાર્યકારણભાવશ્ચ વાસનાનાં; યદા તુ પ્રથમમેવાનુભવઃ પ્રવર્તતે, તદા કિં વાસનાનિમિત્ત ઉત નિર્નિમિત્ત ઇતિ શઙ્કાં વ્યપનેતુમાહ--ઽતાસાંઽવાસનાનાં ઽઅનાદિત્વઽ મસ્તિ, કુતઃ? ઽઆશિષો નિત્યત્વાત્ઽ સેયમાશીર્મહામોહરૂપા સદૈવ સુખસાધનાનિ મે ભૂયાસુર્મા કદાચન તૈર્મે વિયોગો ઽભૂદિતિ યઃ સઙ્કલ્પવિશેષો વાસનાનાં કારણં તસ્યાઃ નિત્યત્વાદિત્યર્થઃ ।
એતદુક્તં ભવતિ---કારણસ્ય સન્નિહિતત્વાદનુબવસંસ્કારાદીનાં કાર્યણાં પ્રવૃત્તિઃ કેન વાર્યત ઇતિ ।
તેનેતિ ।
પૂર્વોક્તહેતુનેત્યર્થઃ ।
સા ચેત્યાદિ ।
રસનારૂપા રસપ્રતીતિઃ સહૃદયાનામુત્પદ્યત ઇત્યર્થઃ ।
વાચ્યવાચકયોરિતિ ।
કાવ્યસ્યેત્યર્થઃ ।
તત્ર રસપ્રતીતૌ ।
વ્યઞ્જનાત્મા વ્ય્જકત્વરૂપઃ ।
ભોગીતિ ।
ભટ્ટનાયકોક્તો ભોગકૃત્વવ્યાપારશ્ચેત્યર્થઃ ।
ભાવકત્વમિતિ યદુક્તં તદપ્યસ્મદમ્યુપગતમેવ, પરન્તુ ગુણાલઙ્કારશાલિત્વમેવ તત્; યતસ્તેનૈવ કાવ્યં સહૃદયાનાં રસભાવકં રસચર્વણોત્પાદકમિત્યાહ---ભાવકત્વમપીતિ ।
કાવ્યસ્યેત્યનુષઙ્ગઃ ।
સમુચિતેતિ ।
તત્તદ્રસાદિસમુચિતગુણાલઙ્કારશાલિત્વમિત્યર્થઃ ।
કિમેતદપૂર્વમિતિ ।
એવદપૂર્વં નેત્યર્થઃ ।
કિઞ્ચ ભાવકત્વસ્વીકારે રસો નોત્પદ્યત ઇતિ ભવદીયપ્રતિજ્ઞાયા ભઙ્ગે ઽપ્યાપતતિ ઇત્યાહ---કાવ્યં ચેત્યાદિ ।
ઽભાવકમિત્યુચ્યતે યદિઽતિ સમ્બન્ધઃ ।
તત્રેતિ ।
તદ્વચને સતીત્યર્થઃ ।
લોચનમ્ તત્ર ભવતૈવ ભાવનાદુત્પત્તિપક્ષ એવ પ્રત્યુજ્જીવિતઃ ।
ન ચ કાવ્યશબ્દાનાં કેવલાનાં ભાવકત્વમ્, અર્થાપરિજ્ઞાને તદભાવાત્. ન ચ કેવલાનામર્થાનામ્, શબ્દાન્તરેણાર્પ્યમામત્વે તદયોગાત્ ।
દ્વયોસ્તુ ભાવકકત્વમસ્માભિરેવોક્તમ્ ।
ઽયત્રાર્થઃ શબ્દો વા તમર્થં વ્યઙ્ક્તઃઽ ઇત્યત્ર ।
તસ્માદ્વયઞ્જકત્વાખ્યેન વ્યાપારેમ ગુણાલઙ્કારૌચિત્યાદિકયેતિકર્તવ્યતયા કાવ્યં ભાવકં રસાન્ ભાવયતિ, ઇતિ ત્ર્યંસાયામપિ ભાવનાયાં કરણાંશે ધ્વનનવ્યાપાર એવ મૂર્ધાભિષિક્તઃ ।
તચચેદં ભોગકૃત્ત્વં રસસ્ય ધ્વનનીત્યત્વે સિદ્ધે દૈવસિદ્ધમ્ ।
બાલપ્રિયા ઽભવતૈવ પ્રત્યુજ્જીવિતઽ ઇત્યન્વયઃ ।
અત્ર હેતુઃ---ભાવનાદિતિ ।
કાવ્યસ્ય રસોત્પાદકત્વાઙ્ગીકારાદિત્યર્થઃ ।
શબ્દાન્તરેણેતિ ।
લૌકિકવાક્યેનેત્યર્થઃ ।
શબ્દાર્થમયં કાવ્યં ગુણાલઙ્કારસાહિત્યેન સહૃદયાનાં રસચર્વણાં જનયતીત્યાહ---તસ્મદ્વ્યઞ્જકત્વાખ્યેનેત્યાદિ ।
યાગાદિર્ધર્મોયજતેત્યાદિવૈદિકવાક્યેન સ્વર્ગાદિકમુદ્દિસ્ય પુરુષં પ્રતિ વિધીયતે ।
તથાહિ---યજેતેત્યત્રાસ્ત્યંશદ્વયમ્---યજિધાતુઃ પ્રત્યયશ્ચ ।
પ્રત્યયે ઽપ્યસ્ત્યંશદ્વયમાખ્યાતત્વં લિઙ્ત્વં ચ ।
ઉભાભ્યામપ્યંશાભ્યાં ભાવનૈવોચ્યતે ।
ભાવના નામ ભવિતુર્ભવનાનુકૂલો વ્યાપારઃ ।
સા ચાર્થી શાબ્દીતિ દ્વિવિધા ।

આર્થી તુ પ્રયોજનેચ્છાજનિતિક્રિયાવિષયકવ્યાપારરૂપા આખ્યાતત્વેન રૂપેણોચ્યતે ।
સા હ્યંશત્રયમપેક્ષતે---સાધ્યં સાધનમિતિકર્તવ્યતાં ચ ।
કિં કેન કથં ભાવયેદિતિ ।
તત્ર સાધ્યાકાઙ્ક્ષાયાં સ્વર્ગાદિક મિષ્ટં સાધ્યત્વેન ।
સાધનાકાઙ્ક્ષાયાં ધાત્વર્થો યાગાદિઃ કરણત્વેન, ઇતિકર્તવ્યતાકાઙ્ક્ષાયાં પ્રયાજાદિક્રિયાકલાપશ્ચ ઇતિકર્તવ્યતાત્વેન તસ્યાં ભાવનાયમન્વેતીતિ મીમાંસકાઃ પ્રાહુઃ ।
તથા ચ યજેતેત્યાદિવૈદિકવાક્યં સ્વર્ગમુદૃસ્ય પુરુષં પ્રતિ વિધાયકત્વેન યથા ભાવકં યાગેન કરણેન પ્રયાજાદીતિકર્તવ્યતયા સ્વર્ગાર્થિનઃ સ્વર્ગંભાવયતિ, તથા કાવ્યં ભાવકં વ્યઞ્જકત્વવ્યાપારેણ કરણેન ગુણાલઙ્કારૌચિત્યાદિરૂપયા ઇતિકર્તવ્યતયા સગૃદયસ્ય રસં ભાવયતીત્યર્થઃ ।
ઇતિશબ્દઃ પ્રકારવાચી, કર્તવ્યતા નામ ક્રિયા ।
કર્તવ્યતયાઃ પ્રકાર ઇતિ કર્તવ્યતા, ઉપકારકમિતિ યાવદિતિ બોધ્યમ્ ।
ત્ર્યંશાયામિતિ ।
સાધ્યાદ્યંશત્રયવત્યામિત્યર્થઃ ।
ભાવનાયામિતિ ।
રસભાવનાયામિત્યર્થઃ ।
કરણાંશે સાધનાંશે ।
કારણાંશે ઇતિ ચ પાઠઃ ।
ભોગો ઽપીત્યાદિ ।
ઽન ક્રિયતેઽ ઇતિ સમ્બન્ધઃ ।
નઞિ કાકુઃ ।
ક્રિયત એવેત્યર્થઃ. નન ક્રિયત ઇતિ વા પાઠં(?) વિશેષમાહ--અપિ ત્વિત્યાદિ ।
ઽઅપિ તુ ભોગે કર્તવ્યે લોકોત્તરો ધ્વનનવ્યાપાર એવ મૂર્ધાભિષિક્તઽ ઇતિ સમાબન્ધઃ ।
ઘનેતિ ।
ધનં નિબિડં યન્મેહરૂપમાન્ધ્યમજ્ઞાનં તેન યા સઙ્કટતા આનન્દાંશસ્યાવૃતત્વં તસ્યા નિવૃતિતિર્ભઞ્જનં તદ્દ્વારેણેત્યથઃ ।
અલૌકિકે લૌકિકસુખાનુભવવિલક્ષણે ।
ભોગ ઇતિ ।
ભગ્નાનન્દાંશાવરણકદિભાવાદિસંવલિતરત્યાદિસ્થાય્યવચ્છિન્નાત્મચૈતન્યસાક્ષાત્કાર ઇત્યર્થઃ ।
કર્તવ્યે જનનીયે ।
રસભાવતદાભાસતત્પ્રશમલક્ષણં મુખ્યમર્થમનુવર્તમાના યત્ર શબ્દાર્થાલઙ્કારા ગુણાશ્ચ પરસ્પરં ધ્વન્યપેક્ષયા વિભિન્નરૂપા વ્યવસ્થિતાસ્તત્ર કાવ્યે ધ્વનિરિતિ વ્યપદેશઃ ।
લોચનમ્ રસ્યમાનતોદિતચત્કારાનતિરિક્તત્વદ્ભોગસ્યેતિ ।
સત્ત્વાદીનાં ચાઙ્ગાઙ્ગિભાવવૈચિત્ર્યસ્યાનન્ત્યાદ્દ્રુત્યાદિત્વેનાસ્વાદગણના ન યુક્તા ।
પરબ્રહ્માસ્વાદસબ્રહ્મચારિત્વં ચાસ્ત્વસ્ય રસાસ્વાદસ્ય ।
વ્યુત્પાદનં ચ શાસનપ્રતિપાદાનાભ્યાં શાસ્ત્રેતિહાસકૃતાભ્યાં વિલક્ષણમ્ ।
યથા રામસ્તથાહમિત્યુપમાનાતિરિક્તાં રસાસ્વાદોપાયસ્વપ્રતિભાવિજૃમ્ભારૂપાં વ્યુત્પત્તિમન્તે કરોતીતિ કમુપાલભામહે ।
તસ્માત્સ્થિતમેતત્---અભિવિયજ્યન્તે રસાઃ પ્રતીત્યૈવ ચ રસ્યન્ત ઇતિ ।
તત્રાભિવ્યક્તિઃ પ્રધાનતયા ભવત્વન્યથા વા ।
પ્રધાનત્વે ધ્વનિઃ, અન્યથા રસાદ્યલઙ્કારાઃ તદાહ----મુખ્યમર્થમિતિ ।
વ્યવસ્થિતા ઇતિ ।
પુર્વોક્તયુક્તિભિર્વિભાગેન વ્યવસ્થાપિતત્વાદિતિ ભાવઃ ॥ 4 ॥
બાલપ્રિયા મૂર્ધાભિષિક્તઃ પ્રધાનહેતુઃ ।
કાવ્યં તુ તદાશ્રયતયા સહકારીતિ ભાવઃ ।
તચ્ચેદમિતિ ।
ભવદુક્તમિત્યર્થઃ ।

રસ્યેતિ ।
રસ્યમાનતયા હેતુના ઉદિતો યશ્ચમત્કારઃ ચમત્કારત્મકઃ સાક્ષાત્કારઃ તદનતિરિક્તત્વાત્તભિન્નત્વાદિત્યર્થઃ ।
દ્રુતિવિસ્તારેત્યાદિપૂર્વોક્તં મનસિ કૃત્યાહ---સત્વાદીનામિત્યાદિ ।
અઙ્ગાઙ્ગિભાવેતિ ।
ન્યૂનાધિકતેત્યર્થઃ ।
આનન્ત્યાદિતિ ।
અસંખ્યત્વાદિત્યર્થઃ ।
દ્રુત્યાદિત્વેનેતિ ।
દ્રુતિત્વાદિરૂપેણેત્યર્થઃ ।
ન યુક્તેતિ ।
કારણસ્યાનન્ત્યાર્ત્કા ભૂતચિત્તવૃત્તીનામપિ આનન્ત્યસમ્ભવાદિતિ ભાવઃ ।
ભટ્ટનાયકોક્તં કઞ્ચિદંશમભ્યુપગચ્છતિ-પરેતિ ।
વ્યુત્પત્તિર્નામાપ્રધાનમિતિ તદુક્તં મનસિકૃત્યાહ--વ્યુત્પાદનં ચેત્યાદિ ।
કાવ્યસ્યેતિ શેષઃ ।
શાસનેતિ ।
શાસ્ત્રેણ શાસનમિતિહાસેન પ્રતિપાદનં તાભ્યાં વિલક્ષણમિત્યર્થઃ ।
વૈલક્ષણ્યં દર્શયન્નાહ--યથેત્યાદિ ।
અહમિત્યસ્યાનન્તરં વર્તેય ઇતિ શેષઃ ।
રામેણેવ મયાનુષ્ઠતવ્યમિત્યર્થઃ ।
ઇતીત્યાદિ ।
ઇતિ યદુપમાનમિત્યાકારિકા યા ઉપમિતિઃ સાદૃશ્યધીઃ શાસ્ત્રેતિહાસાભ્યાં ક્રિયમાણા તદતિરિક્તામિત્યર્થઃ ।
ઉક્તોપમિતિમાત્રં ન, કિન્તુ તતો ઽદિકામિતિ યાવત્ ।
રસેતિ ।
રસાસ્વાદોપાયભૂતા સ્વસ્ય પ્રતિપત્તુઃ યા પ્રતિભા તસ્યા વિજૃમ્ભો વિકાસસ્તદ્રૂપામિત્યર્થઃ ।
કરોતીતિ ।
કાવ્યમિતિ શેષઃ ।
પુનઃ પુનઃ કાવ્યપરિશીલને હિ રસાસ્વાદોપાયસ્વપ્રતિભાવિકાસો ભવતિ ।
અન્તે કરોતીત્યનેનાદાવુક્તોપમિતિરૂપાં વ્યુત્પત્તિં ચિ કરોતીતિ જ્ઞાપ્યતે ।
ઉપસંહરતિ---તસ્માદિત્યાદિ ।
ઇત્યેતસ્સ્થિતમિતિ સમ્બન્ધઃ ।
અભિવ્યજ્યન્તે રસા ઇતિ ।
અભિવ્યક્તિવિષયતાવિશિષ્ટસ્થાયિનો રસપદાર્થા ઇત્યર્થઃ ।
અભિવ્યક્તિર્ઘટપ્રદીપન્યાયેનેતિ વક્ષ્યતે ।
પ્રતીત્યેત્યાદિ ।
પ્રતીતિરૂપૈવ રસનેત્યર્થઃ ।
તત્રાભિવ્યક્તિઃ પ્રધાનતયા ભવત્યન્યથા વેતિ ।
અન્યથા અપ્રધાનતયા ।
અપ્રધાનતયા વા ઇતિ ચ પાઠઃ ॥ 4 ॥
પ્રધાન્યે ઽન્યત્ર વાક્યાર્થે યત્રાઙ્ગં તુ રસાદયઃ ।
કાવ્યે તસ્મિન્ન્ અલઙ્કારો રસાદિર્ ઇતિ મે મતિઃ

પ્રધાન્યે ઽન્યત્ર વાક્યાર્થે યત્રાઙ્ગં તુ રસાદયઃ ।
કાવ્યે તસ્મિન્નલઙ્કારો રસાદિરિતિ મે મતિઃ ॥ 5 ॥
યદ્યપિ રસવદલઙ્કારસ્યાન્યૈર્દર્શિતો વિષયસ્તથાપિ યસ્મિન્ કાવેય પ્રધાનતયાન્યો ઽર્થો વાક્યાર્થીભૂતસ્તસ્ય ચાઙ્ગભૂતા યે રસાદયસ્તે રસાદેરલઙ્કારસ્ય વિષયા ઇતિ મામકીનઃ પક્ષઃ ।
તદ્યથા ચાટુષુ પ્રેયોલઙ્કારસ્ય વાક્યાર્થત્વે ઽપિ રસાદયો ઽઙ્ગભૂતા દૃશ્યન્તે ।
લોચનમ્ અન્યત્રેતિ ।
રસસ્વરૂપે વસ્તુમાત્રે ઽલઙ્કારતાયોગ્વે વા ।
મે મતિરિત્યન્યપક્ષં દૂપ્યત્વેન હૃદિ નિધાયાભીષ્ટતત્વાત્સ્વપક્ષં પૂર્વં દર્શયતિ--તથાપિતિ ।
સ હિ પરદર્શિતો વિષયો ભાવિનીત્યાનોપપન્ન ઇતિ ભાવઃ ।
યસ્મિન્ કાવ્યે ઇતિ સ્પષ્ટત્વેનાસઙ્ગતં વાક્યમિત્થં યોજનીયમ્--યસ્મિન્ કાવ્યે તે પૂર્વોક્તા રસાદયો ઽઙ્ગભૂતા વાક્યાર્થીભૂતશ્ચાન્યો ઽર્થઃ, ચશબ્દસ્તુશબ્દસ્યાર્થે; તસ્ય કાવ્યસ્ય સમ્બન્ધિનો યે રસાદયો ઽઙ્ગભૂતાસ્તે રસાદેરલઙ્કારસ્ય રસવદાદ્યલઙ્કારશબ્દસ્ય વિષયાઃ; સ એવાલઙ્કારશબ્દવાચ્યો ભવતિ યો ઽઙ્ગભૂતઃ, ન ત્વન્ય ઇતિ યાવત્ ।
ઉત્રોદાહરણમાહ---તદ્યથેતિ ।
તદિત્યઙ્ગત્વમ્ ।
યથાત્ર વક્ષ્યમાણોદાહરણે, તથાન્યત્રાપીત્યર્થઃ ।
ભામહાભિપ્રાયેણ ચાટુષુ પ્રેયોલઙ્કારસ્ય વાક્યાર્થત્વે ઽપિ રસાદયો ઽઙ્ગભૂતા દૃશ્યન્ત ઇતીદમેકં વાક્યમ્ ।
ભામહેન હિ ગુરુદેવનૃપતિપુત્રવિષયપ્રીતિવર્ણનં પ્રેયોલઙ્કાર ઇત્યુક્તમ્ ।
બાલપ્રિયા કારિકાયામન્યત્રેત્યસ્ય રસાદિભ્યો ઽન્યોન્યસ્મિન્નત્યર્થઃ ।
તથાવિધો વાક્યાર્થસ્ત્રિવિધો ભવતીત્યાહ---રસસ્વરૂપ ઇત્યાદિ ।
અલઙ્કારતાયોગ્ય ઇતિ ।
ઉપમાદાવિત્યર્થઃ ।
ઉપમાદેઃ પ્રાધાન્યેન ધ્વન્યમાનત્વે ઽલઙ્કારત્વાભાવાદ્યોગ્ય ઇત્યુક્તમ્ ।
મે મતિરિતિતિ ।
મે મતિરિત્યનેનેત્યર્થઃ ।
અન્યપક્ષમિતિ ।
વક્ષ્યમાણં પક્ષાન્તરમિત્યર્થઃ ।
તથાપીતિ ।
ઇદં પ્રતિકધારણમ્ ।
ભાવાર્થમાહ---સ હીત્યાદિ ।
અસઙ્ગતમિતિ ।
તસ્ય ચાઙ્ગભૂતા ઇત્યત્ર તત્પદેન કાવ્યસ્યૈવ પરામૃશ્યતયા યથાશ્રુતે તદર્થસ્ય તન્નિરૂપિતાઙ્ગત્વસ્ય રસાદાવસમ્ભવેનાસઙ્ગતાર્થકમિત્યર્થઃ ।
તે ઇત્યાદિ ।
તે રસાદયો ઽઙ્ગભૂતા ઇત્યસ્ય પૂર્વવાક્યે ઽપિ સમ્બન્ધ ઇતિ ભાવઃ ।
તે ઇત્યસ્ય વ્યાખ્યાનમ્---પૂર્વોક્તા ઇતિ ।
રસભાવેત્યાદિકારિકાનિર્દિષ્ટા ઇત્યર્થઃ ।
અન્યઃ રસાદિભ્યો ઽન્યઃ ।
ચ શબ્દ ઇતિ ।
ઽતસ્ય ચેઽતિ ચ શબ્દ ઇત્યર્થઃ ।
તસ્યેત્યસ્ય વ્યાખ્યા---કાવ્યસ્યતિ ।
ઽસમ્બન્ધિનઽ ઇતિ ષષ્ઠ્યર્થકથનમ્ ।
તથાચ તસ્યેતિ ષષ્ઠ્યન્તાર્થસ્ય કાવ્યસમ્બન્ધિત્વસ્ય રસાદાવન્વયાન્નાસઙ્ગતાર્થકત્વમિતિ ભાવઃ ।
અઙ્ગભૂતા ઇતિ ।
વાક્યાર્થસ્યાન્યસ્યાઙ્ગભૂતા ઇત્યર્થઃ ।

રસાદેરિત્યસ્ય વિવરણમ્---રસવદાદીતિ ।
ફલિતમાહ---સ એવેત્યાદિ ।
ચાટુષ્વિત્યાદિગ્રન્થં વ્યાખ્યાતુમુપક્રમતે---ભામહેત્યાદિ ।
ચાટુષ્વિત્યાદિ દૃશ્યન્ત ઇત્યન્તમેકં વાક્યમિતિ ચ પાઠઃ ।
વિવૃણોતિ--ભામહેનેત્યાદિ ।
ગુર્વિતિ ।
ગુર્વાદિવિષયિકા યા પ્રીતિર્ભક્તિવાત્સલ્યાદિપદવાચ્યા, તસ્યાઃ સ્વવાચકેન વિભાવાદિદ્વારેણ વા વર્ણનમિત્યર્થઃ ।
લોચનમ્ તત્ર પ્રેયાનલઙ્કારો યત્ર સ પ્રેયોલઙ્કારો ઽલઙ્કરણીય ઇહોક્તઃ ।
ન ત્વલઙ્કારસ્ય વાક્યાર્થત્વં યુક્તમ્ ।
યદિવા વાક્યાર્થત્વં પ્રધાનત્વમ્ ।
ચમત્કારકારિતેતિ યાવત્ ।
ઉદ્ભટમતાનુસારિણસ્તુ ભઙ્ક્ત્વા વ્યાચક્ષતે---ચાટુષુ ચાટુવિષયે વાક્યર્થત્વે ચાટૂનાં વાક્યાર્થત્વે પ્રેયોલઙ્કારસ્યાપિ વિષય ઇતિ પૂર્વોણ સમ્બન્ધઃ ।
ઉદ્ભટમતે હિ ભાવાલઙ્કાર એવ પ્રેય ઇત્યુક્તઃ, પ્રેમ્ણા ભાવાનામુપલક્ષણાત્ ।
ન કેવલં રસવદલઙ્કારસ્ય વિષયઃ યાવત્પ્રેયઃપ્રભૃતેરપીત્યપિશબ્દાર્થઃ ।
રસવચ્છબ્દેન પ્રેયઃશબ્દેન ચ સર્વ એવ રસવદાદ્યલઙ્કારા ઉપલક્ષિતાઃ, તદેવાહ---રસાદયો ઽઙ્ગભૂતા દૃશ્યન્ત ઇતિ ઉક્તવિષય ઇતિ શેષઃ ।
બાલપ્રિયા ઇત્યુક્તમિતિ ।
"પ્રેયોગૃહાગતં કૃષ્ણામવાદીદ્વિદુરો યથા ।
અદ્ય યા મમ ગોવિન્દ જાતા ત્વયિ ગૃહાગતે ॥
કાલેનૈષા ભવેત્પ્રીતિઃ તવૈવાગમનાત્પુનઃ" ॥
ઇતિ ગ્રન્થેન દર્શિતમિત્યર્થઃ ।
તત્ર તદ્વચને સતી ।
ચાટુસ્થલે ઽકિં હાસ્યેનેઽત્યાદૌ વર્ણ્યમાનનરપતિપ્રભાવાદેરેવ વાક્યાર્થતા ન તુ પ્રેયોરૂપાલઙ્કારસ્યેત્યતઃ તત્પદં બહુવ્રીહિત્વાશ્રયેણ વ્યાચષ્ટે---પ્રેયાનિત્યાદિ ।
ઇહેતિ ।
ચાટુષ્વિત્યાદિવાક્ય ઇત્યર્થઃ ।
વાક્યાર્થત્વં મુખ્યતયા વાક્યપ્રતિપાદ્યત્વમ્ ।
પ્રેયાનલઙ્કારઃ પ્રેયોલઙ્કાર ઇતિ યથાશ્રુતાર્થાભિપ્રાયેણાહ---યદિ વેતિ ।
પ્રધાનત્વમેવ વિવૃણોતિ---ચમદિતિ ।
અહો નરપતેઃ પ્રભાવો યેનૈવં દુર્દશા રિપુસ્ત્રિજનો ઽનુભવતીતિ પ્રભાવાલમ્બિતાયાઃ પ્રીતેઃ રિપુસ્ત્રીજનવૃત્તાન્તવિષયકત્વાચ્ચમત્કારિત્વં બોધ્યમ્ ।
ભઙ્ક્ત્વેતિ ।
વાક્યં ભિત્વેત્યર્થઃ ।
વ્યાખ્યાનં દર્શયતિ---ચાટુષ્વિત્યાદિ ।
વાક્યાર્થત્વે વાક્યપ્રતિપાદ્યત્વે ।
ફલિતમાહ--ચાટૂનાં વાક્યાર્થત્વ ઇતિ ।
ચાટુર્નામ શ્લાધ્યમાનો ઽર્થો વર્ણ્યમાનનરપતિપ્રભાવાદિઃ ।
અપિ શબ્દો ભિન્નક્રમ ઇત્યાહ---પ્રેયોલઙ્કારસ્યાપીતિ ।
પ્રેયોરૂપાલઙ્કારસ્યાપીત્યર્થઃ ।
કુત્રાસ્ય સમ્બન્ધ ઇત્યત આહ---વિષય ઇત્યાદિ ।
એકવચનાન્તતયાનુષક્તવિષયપદેન સમ્બન્ધ ઇત્યર્થઃ ।
ચાટુરિતિ શેષઃ, ચાટુકાવ્યમિત્યર્થઃ ।
પ્રેય ઇત્યુક્ત ઇતિ ।

પ્રેયોલઙ્કારત્વેનોક્ત ઇત્યર્થઃ ।
પ્રેયસ્વીત્યુક્ત ઇતિ ચ પાઠઃ ।
અત્ર હેતુમાહ--પ્રેમ્ણેત્યાદિ ।
પ્રેમ્ણા પ્રેયશ્શબ્દાર્થઘજકરતિરૂપપ્રેમ્ણા ।
ઉપલક્ષણાદિતિ ।
યથોક્તમુદ્ભટેન--- "રત્યાદિકાનાં ભાવાનામનુભાવાદિસૂચનૈઃ ।
યત્કાવ્યં બધ્યતે સદ્ભિઃ તત્પ્રેયસ્વદુદાહૃત"મિતિ ॥
રત્યાદિકાનામિત્યાદિશબ્દેનાન્યેષાં સ્થાયિનાં વ્યભિચારિણાં સાત્વિકાનાં ચ, અનુભાવાદીત્યાદિશબ્દેન વિભાવવ્યભિચારિસ્વશબ્દાનાં ચ ગ્રહણમત્ર ભાવનામલઙ્કારતેતિ ચ તદ્વ્યાખ્યાતા પ્રતીહારેન્દુરાજઃ ।
પ્રેયોલઙ્કારસ્યાપીત્યપિશબ્દાર્થમાહ--ન કેવલમિત્યાદિ ।
રસવચ્છબ્દેનેતિ ।
યદ્યપિ રસવદલઙ્કારસ્યેતિ પૂર્વવૃત્તિગ્રન્થસ્થરસવચ્છબ્દેનેત્યર્થઃ ।
સ ચ રસાદિરલઙ્કારઃ શુદ્ધઃ સઙ્કીર્ણી વા ।
તત્રાદ્યો યથા--- કિં હાસ્યેન ન મે પ્રયાસ્યસિ પુનઃ પ્રાપ્તશ્ચિરાદૃર્શનં કેયં નિષ્કરુમ પ્રવાસરુચિતા કેનાસિ દૂરીકૃતઃ ।
સ્વપ્નાન્તેષ્વિતિ તે વદન્ પ્રિયતમવ્યાસક્તકણ્ઠગ્રહો બુદ્ધ્વા રોદિતિ રિક્તબાહુવલયસ્તારં રિપુસ્ત્રીજનઃ ॥
ઇત્યત્ર કરુણરસસ્ય શુદ્ધસ્યાઙ્ગભાવાત્સ્પષ્ટમેવ રસવદલઙ્કારત્વમ્ ।
એવમેવંવિધે વિષયે રસાન્તરાણાં સ્પષ્ટ એવાઙ્ગભાવઃ ।
લોચનમ્ શુદ્ધ ઇતિ ।
રસાન્તરેણાઙ્ગભૂતેનાલઙ્કારાન્તરેમ વા ન મિશ્રઃ, આભિશ્રસ્તુ સઙ્કીર્ણઃ ।
સ્વપ્નસ્યાનુભૂતસદૃશત્વેન ભવનમિતિ હસન્નેવ પ્રિયતમઃ સ્વપ્ને ઽવલોકિતઃ, ।
ન મે પ્રયાસ્યસિ પુનરિતિ ।
ઇદાનીં ત્વાં વિદિતશઠભાવં બાહુપાશબન્ધાન્ન મોક્ષ્યામિ ।
અત એવ રિક્તબાહુવલય ઇતિ ।
સ્વીકૃતસ્ય ચોપાલમ્ભો યુક્ત ઇત્યાહ-કેયં નિષ્કરુણોતિ ।
કેનાસીતિ ।
ગોત્રસ્ખલનાદાવપિ ન મયા કદાચિત્ખેદિતો ઽસિ ।
સ્વપ્નાન્તેષુ સ્વપ્નાયિતેષુ સુપ્તપ્રલતિતેષુ પુનઃપુનરુદ્ભૂતતયા બહુષ્વિતિ વદન્યુષ્માકં સમ્બન્ધી રિપુસ્ત્રીજનઃ બાલપ્રિયા પ્રયેશ્શબ્દેનેતિ ।
પ્રેયોલઙ્કારસ્યાપીત્યપિશબ્દસહિતપ્રેયશ્શબ્દેન ચેત્યર્થઃ ।
રસાદ્યલઙ્કારા ઇતિ ।
રસવદાદ્યલઙ્કારા ઇતિ ચ પાઠઃ ।
તદેવેતિ ।
ઉક્તભિપ્રાયાદેવેત્યર્થઃ ।
પૂરયતિ--ઉક્તવિષય ઇતિ ।
ચાટુસ્થલ ઇત્યર્થઃ ।
ગુર્બાદિવિષયકપ્રીતિવર્ણનમેવ પ્રેયોલઙ્કારઃ, ચાટુસ્થલે તસ્યપ્રાધાન્યે ઽપિ રસાદયસ્તત્પ્રીતેસ્તદ્વિષયનરપતિપ્રભાવાદેર્વા અઙ્ગભૂતાશ્ચેતિ ભામહમતાનુરોધેન પઙ્ક્ત્યર્થઃ ।
રતિહાસાદિતત્તદ્ભાવવર્ણનં ભાવાલઙ્કારઃ, સ એવ પ્રેયોલઙ્કારઃ; ચાટુસ્થલે ઽકિં હાસ્યેનેઽત્યાદૌ ચાટુર્વાક્યાર્થઃ, તત્ર રસવદલઙ્કારઃ ભાવાલઙ્કારશ્ચ સ્ત ઇત્યુદભટમતાનુરોધેન પઙ્ક્ત્યર્થ ઇતિ સારાર્થઃ ।
વૃત્તૌ ઽસ ચેઽત્યાદિ ।
ઽઅલઙ્કારઃ સ રસાદિરિઽતિ યોજના ।
ચશબ્દો વાક્યાલઙ્કારે ।
વેતિ ।
વા શબ્દઃ સમુચ્ચયે ।

ઽઉદાહરતિ કિમિતિઽ ઇતિ પાઠઃ ક્વચિન્નાસ્તિ ।
સ્વપ્નેદૃષ્ટં પ્રિયતમં પ્રત્યાહ---કિમિત્યાદિ ।
હાસ્યેન સાધ્યમિદાનીં નાસ્તીત્યર્થઃ ।
હાસવત્વેન દર્શનસ્યોપપત્તિમાહ---સ્વપ્નસ્યેત્યાદિ ।
ન મે ઇત્યાદિ ।
ત્વમિતિઃ પરં મત્તો ન યાસ્યસીત્યર્થઃ ।
અસ્ય ભાવમાહ---ઇદાનીમિત્યાદિ ।
વિદિતઃ શઠભાવો યસ્ય તમ્ ।
"ગૂઢવિપ્રિયકૃચ્છઠ" ઇતિ દશરૂપકે ।
ઉક્તર્4થે ગમકમાહ---અત એવેતિ ।
સ્વીકૃતસ્યેતિ ।
સ્વીયજનસ્યેત્યર્થઃ, કર્મણિ ષષ્ઠી ।
ઽઇયં પ્રવાસરુચિતા કેઽતિ સમ્બન્ધઃ ।
કેતિ ।
અનુચિતેત્યર્થઃ ।
કેનેત્યાદેર્ભાવમાહ---ગોત્રેત્યાદિ ।
લોચનમ્ પ્રિયતમે વિશેષેમાસક્તઃ કણ્ઠગ્રહો યેન તાદૃશ એવ સન્ બુદ્ધ્વા શૂન્યવલયાકારીકૃતબાહુપાશઃ સન્ તારં મુક્તકણ્ઠં રોદિતીતિ ।
અત્ર શોકસ્થાયિભાવેન સ્વપ્નદર્શનોદ્દીપિતેન કરુણરસેન ચર્વ્યમાણેન સુન્દરીભૂતો નરપતિપ્રભાવો ભાતીતિ કરુણઃ શુદ્ધ એવાલઙ્કારઃ ।
ન હિ ત્વયા રિપવો હતા ઇતિ યાદૃગનલઙ્કૃતો ઽયં વાક્યાર્થસ્તાદૃગયમ્, અપિ તુ સુન્દરતરીભૂતો ઽત્ર વાક્યાર્થઃ, સૌન્દર્યં ચ કરુણરસકૃતમેવેતિ ।
ચન્દ્રાદિના વસ્તુના તથા વસ્ત્વન્તરં વદનાદ્યલઙ્ક્રિયતે તદુપમિતત્વેન ચારુતયાવભાસાત્ ।
તથા રસેનાપિ વસ્તુ વા રસાન્તરં વોપસ્કૃતં સુન્દરં ભાતિ ઇતિ રસસ્યાપિ વસ્તુન ઇવાલઙ્કારત્વે કો વિરોધઃ? નનુ રસેન કિં કુર્વતા પ્રકૃતો ઽર્થો ઽલઙ્ક્રિયતે ।
તર્હિ ઉપમયાપિ કિં કુર્વત્યાલઙ્ક્રિયેત ।
નનુ તયોપમીયતે પ્રસ્તુતો ઽર્થઃ ।
રસેનાપિ તર્હિ સરસીક્રિયતે સો ઽર્થ ઇતિ સ્વસંવેદ્યમેતત્ ।
તેન યત્કેચિદચૂચુદન્--ઽઅત્ર રસેન વિભાવાદીનાં મધ્યે કિમલઙ્ક્રિયતેઽ ઇતિ તદનભ્યુપગમપરાહતમ્; પ્રસ્તુતાર્થસ્યાલઙ્કાર્યત્વેનાભિધાનાત્ ।
અસ્યાર્થસ્ય ભૂયસા લક્ષ્યે બાલપ્રિયા બહુષ્વિતિ બહુવચનાર્થવિવરણમ્ ।
ઽવઃઽ ઇત્યસ્ય વ્યાખ્યાનમ્---યુષ્માકં સમ્બન્ધીતિ ।
ઽઇત્યત્ર કરુણરસસ્ય શુદ્ધસ્યાઙ્ગભાવાદિઽતિ વૃત્તાવુક્તં વિવૃણોતિ---અત્રેત્યાદિના ।
ઽઅત્ર નરપતિપ્રભાવઃ તથાવિધેન કરુણરસેન સુન્દરીભૂતો ભાતીઽતિ સમ્બન્ધઃ ।
ચર્વ્યમાણેનેતિ ।
સહૃદયચર્વણાવિષયેણેત્યર્થઃ ।
અલઙ્કાર ઇતિ ।
વર્ણનીયનરપતિપ્રભાવરૂપવાક્યાર્થોપસ્કારકત્વેનાલઙ્કાર ઇત્યર્થઃ ।
ઉક્તમુપપાદયતિ---ન હીત્યાદિ ।
ઽઇત્યયમનલઙ્કૃતો વાક્યાર્થો યાદૃક્, અયં તાદૃઙ્ન હીઽત્યન્વયઃ ।
સૌન્દર્યે ચેતિ ।
વાક્યાર્થસૌન્દર્યં ચેત્યર્થઃ ।
કરુણરસકૃતમેવેત્યુક્તં સદૃષ્ટાન્તમુપપાદયતિ----ચન્દ્રાદિનેત્યાદિના કો વિરોધ ઇત્યન્તેન ।
અલઙ્ક્રિયત ઇતિ ।
"તામિન્દુસુન્દરમુખી"મિત્યાદિકાવ્યે ઇતિ શેષઃ ।

શઙ્કતે---નન્વિતિ ।
પ્રતિબન્દ્યાહ--તર્હિતિ ।
ઉત્તરમાહ---નન્વિતિ ।
સમાનમુત્તરમાહ---રસેનાપીતિ ।
સરસીક્રિયતે રસવાન્ ક્રિયતે ।
સ્વસંવેદ્યં સહૃદયાનુભવસિદ્ધમ્ ।
તેનેતિ ।
વક્ષ્યમાણહેતુનેત્યર્થઃ ।
તદિતિ ।
ચોદ્યમિત્યર્થઃ ।
અનભ્યુપગમેતિ ।
વિભાવાદીનામલઙ્કાર્યત્વાનભ્યુપગમેનહેતુના પરાકૃતમિત્યર્થઃ ।
તર્હિ કો ઽલઙ્કાર્ય ઇત્યત્રાહ---પ્રસ્તુતાર્થસ્યેત્યાદિ ।
પ્રસ્તુતાર્થસ્ય વિવક્ષિતસ્ય પ્રકૃતાર્થસ્ય ।
ઽકિં હાસ્યેનેઽત્યાદૌ વર્ણિતેન રિપુસ્ત્રીજનવૃત્તાન્તેન તદ્ધેતુભૂતપ્રિયતમવિનાશપ્રત્યાયનદ્વારા નરપતિપ્રભાવઃ પ્રત્યાય્યત ઇતિ સ એવ પ્રસ્તુતાર્થઃ ।
એવમન્યત્રાપ્યવધેયમ્ ।
અભિધાનાદિતિ ।
વૃત્તિકારેણ પ્રદર્શનાદિત્યર્થઃ ।
સઙ્કીર્ણો રસાદિરઙ્ગભૂતો યથા---- ક્ષિપ્તો હસ્તાવલગ્નઃ પ્રસભમભિહતો ઽપ્યાદદાર્નો ઽશુકાન્તં ગૃહ્ણન્ કેશેષ્વપાસ્તશ્ચરણનિપતિતો નેક્ષિતઃ સમ્ભ્રમેણ ।
લોચનમ્ સદ્ભાવ ઇતિ દર્શયતિ-એવમિતિ ।
યત્ર રાજાદેઃ પ્રભાવખ્યાપનં તાદૃશ ઇત્યથઃ ।
ક્ષિપ્ત ઇતિ ।
કામિપક્ષે ઽનાદૃતઃ, ઇતરત્ર ધુતઃ ।
અવધૂત ઇતિ ન પ્રતીપ્સિતઃ બાલપ્રિયા ક્ષિપ્ત ઇત્યાદ્યમરુકસ્થમ્ ।
સઃ ત્રિપુરદાહકાલીનઃ શામ્ભવઃ શમ્ભુસમ્બન્ધી ।
આલિઙ્ગન્યો ઽવધૂતસ્ત્રિપુરયુવતિભિઃ સાશ્રુનેત્રોત્પલાભિઃ કામીવાર્દ્રાપરાધઃ સ દહતુ દુરિતં શામ્ભવો વઃ શરાગ્નિઃ ॥
ઇત્યત્ર ત્રિપુરરિપુપ્રભાવાતિશયસ્ય વાક્યાર્થત્વેર્ ઇર્ષ્યાવિપ્રલમ્ભસ્ય શ્લોષસહિતસ્યાઙ્ગભાવ ઇતિ, એવંવિધ એવ રસવદાદ્યલઙ્કારસ્ય ન્યાય્યો વિષયઃ ।
અત એવ ચેર્ષ્યાવિપ્રલમ્ભકરુણયોરઙ્ગત્વેન વ્યવસ્થાનાત્સમાવેશો ન દોષઃ ।
લોચનમ્ પ્રત્યાલિઙ્ગનેન, ઇતરત્ર સર્વાઙ્ગધૂનનેન વિશરારૂકૃતઃ ।
સાશ્રુત્વમેકત્રેર્ષ્યયા અન્યત્ર નિષ્પ્રત્યાશતયા ।
કામીવેત્યનેનોપમાનેન શ્લોષાનુગૃહીતેનેર્ષ્યાવિપ્રલમ્ભો ય આકૃષ્ટસ્તત્ય શ્લેષોપમાસહિતસ્યાઙ્ગત્વમ્, ન કેવલસ્ય ।
યદ્યપ્યત્ર કરુણો રસો વાસ્તવો ઽપ્યસ્તિ તથાપિ સતચ્ચારુત્વપ્રતીત્યૈ ન વ્યાપ્રિયત ઇત્યનેનાભિપ્રાયેણ શ્લેષસહિતસ્યેત્યેતાવદેવા વોચત્ ન તુ કરુમસહિતસ્યેત્યપિ ।
એતમર્થમપૂર્વતયોત્પ્રેક્ષિતં દ્રઢીકર્તુમાહ--એવં વિધ એવેતિ ।
અત એવેતિ ।
યતો ઽત્ર વિપ્રલમ્ભસ્યાલઙ્કારત્વં ન તુ વાક્યાર્થતા, અતો હેતોરિત્યર્થઃ ।
ન દોષ ઇતિ ।
યદિ હ્યન્યતરસ્ય રસસ્ય પ્રાધાન્યમભવિષ્યન્ન દ્વિતીયો રસઃ સમાવિશેત્ ।
રતિસ્થાયિભાવત્વેન તુ સાપેક્ષભાવો વિપ્રલમ્ભઃ, સ ચ શોકસ્થાયિભાવત્વેન નિરપેક્ષભાવસ્ય કરુણસ્ય વિરુદ્ધ એવ ।
એવમલઙ્કારશબ્દપ્રસઙ્ગેન સમાવેશં પ્રસાધ્ય બાલપ્રિયા ઽશરાગ્નિઃ વઃ દુરિતં દહત્વિઽતિ સમ્બન્ધઃ ।
સ કઃ? ય આર્દ્રઃ તત્કલભવઃ અપરાધો યસ્ય સઃ ।

કામીવ હસ્તવલગ્નઃ સન્ ।
સાશ્રુણી નેત્રોત્પલે યાસાં તાભિઃ ।
ત્રિપુરયુવતિભિઃ ક્ષિપ્ત ઇત્યાદ્યન્વયઃ તત્ર ક્ષિપ્તપદાર્થમાહ---કામીત્યાદિ ।
ઇતરત્રેતિ ।
શરાગ્નિપક્ષે ઇત્યર્થઃ ।
વૃત્યુક્તમેવાઙ્ગભાવં સ્વયં દર્શયતિ---કામીવેત્યાદિ ।
આકૃષ્ટઃ સ્ફુટં વ્યઞ્જિતઃ ।
તસ્યર્ ઇર્ષ્યાવિપ્રલમ્ભસ્ય ।
ઽશ્લોષસહિતસ્યેઽત્યસ્ય વિવરણમ્---શ્લોષેત્યાદિ ।
અઙ્ગત્વમિતિ ।
ત્રિપુરરિપુપ્રભાવાતિશયરૂપવાક્યાર્થં પ્રત્યઙ્ગત્વમિત્યર્થઃ ।
ન કેવલસ્યેતિ ।
તસ્યાઙ્ગત્વમિત્યનયોરનુષઙ્ગઃ ।
કરુણો રસો ઽપ્યસ્તીતિ ।
તથા ચ તત્સહિતસ્યેત્યપિ વક્તવ્યમિતિ ભાવઃ ।
સ ઇતિ ।
કરુણ ઇત્યર્થઃ ।
તચ્ચારુત્વપ્રતીત્યૈ વિપ્રલમ્ભચારુત્વપ્રતીત્યૈ ।
ન વ્યાપ્રિયત ઇતિ ।
કરુણસ્યત્ર વિપ્રલમ્ભાઙ્ગત્વં નાસ્તીતિ ભાવઃ ।
ઽઅત એવેઽત્યેતદ્ય્વાચષ્ટે--યત ઇત્યાદિ ।
વાક્યાર્થતેતિ ।
અલઙ્કાર્યત્વેન પ્રાધાન્યમિત્યર્થઃ ।
અન્યતરસ્ય રસસ્યેતિ ।
વિપ્રલમ્ભકરુણયોરેકસ્યેત્યર્થઃ ।
પ્રાધાન્યં સમપ્રાધાન્યમ્ ।
દ્વિતીય ઇતિ ।
તયોરેકસ્માદપર ઇત્યર્થઃ ।
ન સમાવિશેદિતિ ।
એકત્ર કાવ્યે ઇતિ શેષઃ ।
અત્ર હેતુમાહ---રતીત્યાદિ ।
વિષયો ઽયં તૃતીયોદ્યોતે વક્ષ્યતે ।
ઽરસેઽત્યાદિકારિકા પરિકરશ્લોકઃ ।
તત્ર સર્વાસામલઙ્કૃતીનામિત્યસ્ય યત્ર હિ રસસ્ય વાક્યાર્થીભાવસ્તત્ર કથમલઙ્કારત્વમ્? અલઙ્કારો હિ ચારુત્વહેતુઃ પ્રસિદ્ધઃ; ન ત્વસાવાત્મૈવાત્મનશ્ચારુત્વહેતુઃ ।
તથા ચાયમત્ર સંક્ષેપઃ--- રસભાવાદિતાત્પર્યમાશ્રિત્ય વિનિવેશનમ્ ।
અલઙ્કૃતીનાં સર્વાસામલઙ્કારત્વસાધનમ્ ॥
લોચનમ્ એવંવિધ એવેતિ યદુક્તં તત્રૈવકારસ્યાભિપ્રાયં વ્યાચષ્ટે---યત્ર હીતિ ।
સર્વાસામુપમાદીનામ્ ।
અથં ભાવઃ---ઉપમાદીનામલઙ્કારત્વે યાદૃશી વાર્તા તાદૃશ્યેવ રસાદીનામ્ ।
તદવશ્યમન્યેનાલઙ્કાર્યેણ ભવિતવ્યમ્ ।

તચ્ચ યદ્યપિ વસ્તુમાત્રમપિ ભવતિ, તથાપિ તસ્ય પુનરપિ વિભાવાદિરૂપતાપર્યવસાનાદ્રસાદિતાત્પર્યમેવેતિ સર્વત્ર રસધ્વનેરેવાત્મભાવઃ ।
તદુક્તં રસભાવાદિતાત્પર્યમિતિ ।
તસ્યેતિ ।
પ્રધાનસ્યાત્મભૂતસ્ય ।
એતદુક્તં ભવતિ--ઉપમયા યદ્યપિ વાચ્યો ઽર્થો ઽલઙ્ક્રિયતે, તથાપિ તસ્ય તદેવાલઙ્કરણં યદ્વ્યઙ્ગ્યાર્થાભિવ્યઞ્જનસામર્થ્યધાનમિતિ વસ્તુતો ધ્વન્યાત્મૈવાલઙ્કાર્યઃ ।
કટકકેયૂરાદિભિરપિ હિ શરીરસમવાયિભિશ્ચેતન આત્મૈવ તત્તચ્ચિત્તવૃત્તિવિશેષૌચિત્યસૂચનાત્મતયાલઙ્ક્રિયતે ।
તથાહિ--અચેતનં બાલપ્રિયા રસવદાદીનામલઙ્કૃતીનામિત્યર્થભ્રમઃ સ્યાદતો વ્યાખ્યાતિ---ઉપમાદીનામિત્યાદિ ।
ઉપમાદીનાં રસવદાદીનાં ચેત્યર્થઃ ।
ઽરસભાવેઽ ત્યાદિકમવતારયિષ્યન્નાહ---અયં ભાવ ઇત્યાદિ ।
યાદશી વાર્તેતિ ।
યો હેતુરિત્યર્થઃ ।
સ ચાન્યોપસ્કારઃ ।
તચ્ચેતિ ।
અલઙ્કાર્યં ચેત્યર્થઃ ।
વસ્તુમાત્રમિતિ ।
યથા ઽકિં હાસ્યેનેઽત્યાદૌ નરપતિપ્રભાવાદિ ।
તસ્યેતિ ।
વસ્તુન ઇત્યર્થઃ ।
રસધ્વનેરિતિ ।
રસભાવાદિધ્વનેરિત્યર્થઃ ।
ઽકિં હાસ્યેને"ત્યાદૌ વર્ણનીયરાજવિષયકરતિભાવો હિ વક્તૃગતસ્તત્પ્રભાવવિભાવિતઃ પ્રધાનભૂતઃ ।
ઉપમયેતિ ।
ઉપમાદિનેત્યર્થઃ ।
તસ્યેતિ ।
વાચ્યાર્થસ્યેત્યર્થઃ ।
વ્યઙ્ગ્યાર્થેતિ ।
રસાદીત્યર્થઃ ।
વર્ણ્યમાનાસ્તત્તદ્વાચ્યાર્થા ઉપમાદ્યલઙ્કારૈરાહિતાતિશયાઃ કવિવન્નબદ્ધાન્યતરગતચિત્તવૃત્તિવિશેષં સ્ફુટં વ્યઞ્જયન્તિ ક્વચિદર્થાન્તરઞ્ચેતિ વ્યઙ્ગ્યાભિવ્યઞ્જનસામર્થ્યાધાનં વાચ્યાર્થસ્યોપમાદિકર્તૃકમલઙ્કરણમિત્યર્થઃ ।
ધ્વનિયાત્મેતિ ।
ધ્વનિરૂપ આત્મેત્યર્થઃ ।
ઉક્તાર્થે લૌકિકં દૃષ્ટન્તં દર્શયતિ---કટકેત્યાદિ ।
આત્મૈવ ન શરીરમ્ ।
કથમાત્માલઙ્ક્રિયત ઇત્યત્રાહ---તત્તદિતિ ।
તત્તદાત્મગતા રાગિત્વાદયો યે ચિત્તવૃત્તિવિશેષાઃ, તેષાં યદૌચિત્યં તત્સૂચનાત્મતયા તત્સૂચનસ્વભાવકતયા તત્તદલઙ્કારા હ્યસ્યેથં ચિત્તવૃત્તિરુચિતેતિ સૂચયન્તિ; યથા યુવજનશરીરગતા હારકટકકુણ્ડલાદયઃ તદ્રાગિત્વસ્યૌચિત્યં યત્તિશરીરગતા દણ્ડકષાયવસ્ત્રાદયસ્તદ્વૈરાગ્યસ્યૌચિત્યં ચેતિ તત્સૂચકત્વેનેત્યર્થઃ ।
ઉક્તમુપપાદયતિ---તથાહીત્યાદિ ।
તસ્માદ્યત્ર રસાદયો વાક્યાર્થીભૂતાઃ સ સર્વઃ ન રસાદેરલઙ્કારસ્ય વિષયઃ, સ ધ્વનેઃ પ્રભેદઃ, તસ્યોપમાદયો ઽલઙ્કારાઃ ।
યત્ર તુ પ્રાધાન્યેનાર્થાન્તરસ્ય વાક્યાર્થીભાવે રસાદિભિશ્ચારુત્વનિષ્પત્તિઃ ક્રિયતે, સ રસાદેરલઙ્કારતાયા વિષયઃ ।
એવં ધ્વનેરુપમાદીનાં રસવદલઙ્કારસ્ય ચ વિભક્તવિષયતા ભવતિ ।
યદિ તુ ચેતનાનાં વાક્યાર્થીભાવો રસાદ્યલઙ્કારસ્ય વિષય ઇત્યુચ્યતે લોચનમ્ શવશરીરં કુણ્ડલાદ્યુપેતમપિ ન ભાતિ, અલઙ્કાર્યસ્યાભાવાત્ ।
યતિશરીરં કટકાદિયુક્તં હાસ્યાવહં ભવતિ, અલઙ્કાર્યસ્યાનૌચિત્યાત્ ।

ન હિ દેહસ્ય કિઞ્ચિદનૌચિત્યમિતિ વસ્તુત આત્મૈવાલઙ્કાર્યઃ, અહમલઙ્કૃત ઇત્યભિમાનાત્ ।
રસાદેરલઙ્કારતાયા ઇતિ વ્યધિકરણષષ્ઠ્યૌ, રસાદેર્યાલઙ્કારતા તસ્યાઃ સ એવ વિષયઃ ।
એતદનુસારેણૈવ પૂર્વત્રાપિ વાક્યેયોજ્યમ્, રસાદિકર્તૃકસ્યાલઙ્કરણક્રિયાત્મનો વિષય ઇતિ ।
એવમિતિ ।
અસ્મદુક્તેન વિષયવિભાગેનેત્યર્થઃ ।
ઉપમાદીનામિતિ ।
યત્ર રસસ્યાલઙ્કાર્યતા રસાન્તરં ચાઙ્ગભૂતં નાસ્તિ તત્ર શુદ્ધા એવોપમાદયઃ તેન સંસૃષ્ટ્યા નોપમાદીનાં વિષયાપહાર ઇતિ ભાવઃ ।
રસવદલઙ્કારસ્ય ચેતિ ।
અનેન ભાવાદ્યલઙ્કારા અપિ પ્રેયસ્વ્યૂર્જસ્વિસમાહિતા ગૃહ્યન્તે ।
બાલપ્રિયા અલઙ્કાર્યસ્યાભાવાદિતિ ।
શવશરીસ્યાચેતનત્વાદિતિ ભાવઃ ।
અનેન ચેતન એવાલઙ્ક્રિયત ઇત્યુક્તમુપપાદિતમ્ ।
યતિશારીરમિત્યાદિ ।
કટકાદયો હિ રાગિત્વસ્યૌચિત્યં સૂચયન્તિ ।
યતેરાત્મનશ્ચ રાગિત્વમનુચિતમિત્યતો યતિશરીરગતાઃ કટકાદયો હાસ્યાવહા ઇત્યર્થઃ ।
તત્તચ્ચેતનશરીરગતૈઃ કટકકુણ્ડલાદિભિઃ સૂચ્યસ્ય રાગિત્વાદિચિત્તવૃત્તિવિશેષસ્ય તત્તચ્ચેતનોચિતત્વે તેષામલઙ્કારતા, અન્યથા હાસ્યાવહતેતિ ।
ભાવઃ ।
અનુભવરૂપપ્રમામમપ્યાહ---અહમિત્યાદિ ।
વ્યધિકરણષષ્ઠ્યાવિતિ ।
ન તુ સમાનાધિકરણે તત્પદે ઇતિ ભાવઃ ।
વ્યાચષ્ટે---રસાદેરિતિ ।
રસાદિનિષ્ઠા યા અલઙ્કારતા અલઙ્ક્રિયાકર્તૃત્વં રસાદિકર્તૃકાલઙ્ક્રિયેતિ યાવત્ ।
સ એવ તસ્યા વિષય ઇતિ સમ્બન્ધઃ ।
સ ઇતિ વૃત્તિસ્થસ્યાનુવાદઃ, યત્રેત્યસ્ય પ્રતિનિર્દેશઃ તત્કાવ્યમિત્યર્થઃ ।
વિષયઃ આશ્રયઃ ।
પૂર્વત્રેતિ ।
સ સર્વો ન રસાદેરલઙ્કારસ્ય વિષય ઇતિ વાક્ય ઇત્યર્થઃ ।
યોજનામાહ---રસાદીતિ ।
અસ્મિન્વાક્યેઽપિ ઽસઽ ઇતિ યત્રેત્યસ્ય પ્રતિનિર્દેશઃ ।
ઉપમાદીનાં રસવદાદિવિવવિક્તં વિષયં દર્શયતિ---યત્રેત્યાદિ ।
સંસૃષ્ટ્યેતિ ।
રસવદાદિસંસૃષ્ટ્યેત્યર્થઃ ।
ભાવાદ્યલઙ્કારા ઇત્યસ્યૈવ વિવિરણમ્---પ્રેયસ્વ્યૂર્જસ્વિસમાહિતા ઇતિ ।
સમાહિતાદય ઇતિ ચ પાઠઃ ।
ભાવસ્યાપરાઙ્ગત્વે ભાવાલઙ્કારઃ, સ એવ પ્રેયસ્વી પ્રેયાનિતિ ચોચ્યતે ।
રસાભાસભાવભાસયોરપરાઙ્ગત્વે ઊર્જસ્વી ।
લોચનમ્ તત્ર ભાવાલઙ્ક્તારસ્ય શુદ્ધસ્યોદાહરણં યથા--- તવ શતપત્રપત્રમૃદુતામ્રતલશ્ચરમશ્ચલકલહંસનૂપુરકલધ્વનિના મુખરઃ ।
મહિષમહાસુરસ્ય શિરસિ પ્રસભં નિહિતઃ કનકમહામહીધ્રગુરુતાં કથમમ્બ ગતઃ ॥
ઇત્યત્ર દેવીસ્તોત્રે વાક્યાર્થીભૂતે વિતર્કવિસ્મયાદિભાવસ્ય ચારુત્વહેતુતેતિ ।
તસ્યાઙ્ગત્વાદ્ભાવાલઙ્કારસ્ય વિષયઃ ।

રસાભાસસ્યાલઙ્કારતા યથા મમૈવ સ્તોત્રે--- સમસ્તગુણસમ્પદઃ સમમલઙ્ક્રિયાણાં ગણૈર્-- ભવન્તિ યદિ ભૂષણં તવ તથાપિ નો શોભસે ।
શિવં હૃદયવલ્લભં યદિ યથા તથા રઞ્જયેઃ તદેવ નનુ વાણિ તે ભવતિ સર્વલલોકોત્તરમ્ ॥
અત્ર હિ પરમેશસ્તુતિમાત્રં વાચઃ પરમોપાદેયમિતિ વાક્યાર્થે શૃઙ્ગારાભાસશ્ચારુત્વહેતુઃ શ્લોષસહિતઃ ।
ન હ્યયં પૂર્ણઃ શૃઙ્ગારો નાયિકાયા નિર્ગુણત્વે નિરલઙ્કારત્વે ચ ભવતિ ।
બાલપ્રિયા ભાવશાન્તેરપરાઙ્ગત્વે સમાહિત ઇતિ વિવેકઃ ।
શુદ્ધસ્યેતિ ।
અલઙ્કારાન્તરેણ અભિશ્રસ્યેત્યર્થઃ ।
તવેતિ ।
હે અમ્બ ! તવ ।
શતેત્યાદિ ।
શતપત્રં પઝં, તસ્ય પત્રમિવ મૃટુ તામ્રં ચ તલમધોભાગો યસ્ય સઃ ।
ચલકલહંસતુલ્યો નૂપુરઃ તસ્ય ધ્વનિના મુખરઃ સ શબ્દઃ ।
ચરણઃ મહિષાખ્યસ્ય મહાસુરસ્ય ।
શિરસિ પ્રસભં, નિહિતઃ સન્ ।
કનકમયો મહાંશ્ચ યો મહીધ્રઃ પર્વતઃ સુમેરુઃ તસ્ય ।
કનકમયત્વોક્ત્યા ગૌરવાધિક્યં દ્યોત્યતે ।
ગુરુતાં કથં ગત ઇતિ સમ્બન્ધઃ ।
ગુરુત્વપ્રાપ્તિઃ મહિષશિરોનિષ્પીજનેન નિશ્ચિતેતિ ભાવઃ ।
દેવીસ્તોત્ર ઇતિ ।
સ્તૂયમાને દેવીપ્રભાવે તદ્વિષયકરતિભાવે વેત્યર્થઃ ।
વિતર્કેતિ ।
કથંપદેન વિતર્કાદિકં ગમ્યતે ।
યદ્યપ્યત્ર વિતર્કાદેઃ શતપત્રેત્યાદ્યુક્તોપમાસંસૃષ્ટત્વાચ્છુદ્ધત્વં દુર્ઘટં, તથાપિ મૃદુતામ્રતલ ઇત્યેતાવન્માત્રોક્તાવપિ વિતર્કાદેઃ સમ્ભવાદુપમાયાસ્તદઙ્ગત્વાભાવાત્તદસઙ્કીર્ણત્વરૂપં શુદ્ધત્વં સુઘટમ્ ।
સમસ્તેતિ ।
નાયિકાત્વમારોપ્ય સ્વવાચં પ્રત્યુક્તિરિયમ્ ।
નનુ વાણિ ! સમસ્તાનાં ગુણાનાં માધુર્યાદીનામથ ચ સૌન્દર્યાદીનાં સમ્પદઃ ।
અલઙ્ક્રિયાણામનુપ્રાસોપમાદીનામથ ચ કટકાદીનામ્ ।
ગણૈઃ સમં સહ ।
તવ ભૂષણં ભવન્તિ યદિ યદ્યપિ, તથાપિ ત્વં નો શોભસે ।
તર્હિ કથં શોભા ભવતીત્યત્રાહ---શિવમિત્યાદિ ।
ત્વં હૃદયવલ્લભં સર્વેષામાત્મત્વેન પ્રિયમ્ ।
શિવં પરમેશ્વરમથ ચ મઙ્ગલાકારં પ્રિયતમમ્ ।
યથા તતા યથા કયાપિ વિધયા ।
ગુમાલઙ્કારસાહિત્યેનાન્યથા વેત્યર્થઃ ।
રઞ્જયેઃ ગુણપ્રતિપાદનેન પ્રસાદયેઃ, અથ ચાનુરઞ્જયેઃ ।
યદિ તર્હિ તદેવ તદનુરઞ્જનમેવ ।
તે સર્વલોકોત્તરં ભૂષણં ભવતીત્યર્થઃ ।
અત્ર પ્રતીયમાનસ્ય શૃઙ્ગારસ્યાભાસત્વં વવૃણોતિ---ન હિત્યાદિ ।
હિ યતઃ ।
નાયિકાયા નિર્ગુણત્વે નિરલઙ્કારત્વે ચ સતિ શૃઙ્ગારઃ પૂર્ણો ન ભવતિ, અતો ઽયં તર્હ્યુપમાદીનાં પ્રવિરલવિષયતા નિર્વિષયતા વાભિહિતા સ્યાત્ ।

યસ્માદચેતનવસ્તુવૃત્તે વાક્યાર્થીભૂતે પુનશ્ચેતનવસ્તુવૃત્તાન્તયોજનયા યથાકથઞ્ચિદ્ભવિતવ્યમ્ ।
અથ સત્યામપિ તસ્યાં યત્રાચેતનાનાં વાક્યાર્થીભાવો નાસૌ રસવદલઙ્કારસ્ય વિષય ઇત્યુચ્યતે ।
તત્ મહતઃ કાવ્યપ્રબન્ધસ્ય રસનિધાનભૂતસ્ય નીરસત્વમભિહિતં સ્યાત્ ।
યથા-- લોચનમ્ ઽઉત્તમયુવપ્રકૃતિરુજ્જ્વલવેષાત્મકઃઽ ઇતિ ચાભિધાનાત્ ।
ભાવાભાસાઙ્ગતા યથા--- સ પાતુ વો યસ્ય હતાવશેષાસ્તત્તુલ્યવર્ણાઞ્જનરઞ્જિતેષુ ।
લાવણ્યયુક્તેષ્વપિ વિત્રસન્તિ દૈત્યાઃ સ્વકાન્તાનયનોત્પલેષુ ॥
અત્ર રૌદ્રપ્રકૃતીનામનુચિતસ્ત્રસો ભગવત્પ્રભાવકારણકૃત ઇતિ ભાવાભાસઃ ।
એવં તત્પ્રશમસ્યાઙ્ગત્વમુદાહાર્યમ્ ।
મે મતિરિત્યનેન યત્પરમતં સૂચિતન્તદ્દૂષણમુપન્યસ્યતિ--યદિત્યાદિના ।
પરસ્ય ચાયમાશયઃ---અચેતનાનાં ચિત્તવૃત્તિરૂપરસાદ્યસમ્ભવાત્તદ્વર્ણને રસવદલઙ્કારસ્યાનાશઙ્ક્યત્વાત્તદ્વિભક્ત એવોપમાદીનાં વિષય ઇતિ ।
એતદ્દૂષયતિ---તર્હીતિ ।
તસ્માદ્ધચનાદ્ધેતોરિત્યર્થઃ ॥
નન્વચેતનવર્ણનં વિષય ઇત્યુક્તમિત્યાશઙ્ક્ય હેતુમાહ---યસ્માદિતિ ।
યથાકથઞ્ચિદિતિ વિભાવાદિરૂપતયા ।
તસ્યામિતિ ।
ચેતનવૃત્તાન્તયોજનાયામ્ ।
નીરસત્વમિતિ ।
યત્ર હિ રસસ્તત્રાવશ્યં રસવદલઙ્કાર ઇતિ પરમતમ્ ।
તતો ન રસવદલઙ્કારશ્ચેન્નૂનં તત્ર રસો નાસ્તીતિ પરમતાભિપ્રાયાન્નીરસત્વમુક્તમ્ ।
ન ત્વસ્માકં રસવદલઙ્કારાભાવે નીરસત્વમ્ ।
અપિ તુ ધ્વન્યાત્મભૂતરસાભાવે, તાદૃક્ચ રસો ઽત્રાસ્ત્યેવ ।
બાલપ્રિયા પૂર્ણો નેત્યર્થઃ ।
કિન્ત્વાભાસ ઇતિ ભાવઃ ।
યસ્યેતિ કર્તુઃ શેષત્વવિષયા ષષ્ટી ।
તત્તુલ્યેતિ ।
ભગવદ્વર્ણતુલ્યેત્યર્થઃ ।
સ્વેત્યાદિ ।
દૃશ્યમાનેષ્વિતિ શેષઃ ।
ઇતિ ભાવાભાસ ઇતિ ।
તત્ર્રાસસ્ય ભગવત્પ્રભાવવિભાવિતાયાં રતૌ ગુણીભાવાદ્ભાવાભાસ ઊર્જસ્વ્યલઙ્કાર ઇત્યર્થઃ ।
યદિ ત્વિત્યાદિગ્રન્થેન ગમ્યમર્થમાહ----પરસ્યેત્યાદિ ।
તદ્વર્ણન ઇતિ ।
અચેતનવર્ણન ઇત્યર્થઃ ।
તદિતિ ।
તદ્વર્ણનમિત્યર્થઃ ।
વિભક્ત ઇતિ ।
તદ્વર્ણન ઇતિ ।
અચેતનવર્ણન ઇત્યર્થઃ ।
તદેવેતિ યોજના ।
વૃત્તૌ શઙ્કતે---ઽઅથેઽતિ ।

ઽતસ્યામ્ઽ ઇતિ ।
ચેતનવસ્તુવૃત્તાન્તયોજનાયામિત્યર્થઃ ।
ઽઅસાઽવિતિ ।
યત્રેત્યસ્ય પ્રતિનિર્દેશઃ ।
ઽતન્મહતઽઇતિ ।
ઽતત્ઽ તર્હિ ।
ઽમહતઃઽ ભૂયસઃ ।
નીરસત્વમભિહિતં સ્યાદિતિ ન સ્વમતાનુરોધેન, કિન્તુ પરભતાનુરોધેનેત્યાહ લોચને---યત્ર હીત્યાદિ ।
રસ ઇતિ ।
પ્રધાનવાક્યાર્થ ઇતિ શેષઃ ।
પરેતિ ।
ભામહોદ્ભટાદિમતમિત્યર્થઃ ।
અસ્માકમિતિ ।
મત ઇતિ તરઙ્ગભ્રૂભઙ્ગા ક્ષુભિતવિહગશ્રેણિરશના વિકર્ષન્તી ફેનં વસનમિવ સંરમ્ભશિથિલમ્ ।
યથાવિદ્ધં યાતિ સ્ખલિતમભિસન્ધાય બહુશો નદીરૂપેણેયં ધ્રુવમસહના સા પરિણતા ॥
યથા વ--- તન્વી મેઘજલાર્દ્રપલ્લવતયા ધૌતાધરેવાશ્રુભિઃ શૂન્યેવાભરણૈઃ સ્વકાલવિરહાદ્વિશ્રાન્તપુષ્પોદ્નમા ।
લોચનમ્ તરઙ્ગેતિ ।
તરઙ્ગા એવ ભ્રૂભઙ્ગા યસ્યાઃ વિકર્ષન્તાં વિલમ્બમાનં બલાદાક્ષિપન્તી ।
વસનમંશુકમ્ ।
પ્રિયતમાવલમ્બનનિષેધાયેતિ ભાવઃ ।
બહુશો યત્સ્ખલિતં યે ઽપરાધાસ્તાનભિસન્ધાય હૃદયેનૈકોકૃત્યાસહમાના માનિનીત્યર્થઃ ।
અથ ચ મદ્વિયોગપશ્ચાત્તાપા સહિષ્ણુસ્તાપશાન્તયે નદીભાવં ગતેતિ ।
તન્વીતિ ।
વિયોગકૃશાપ્યનુતપ્તા ચાભરણાનિ ત્યજતિ ।
સ્વકાલો વસન્તગ્રીષ્મપ્રાયઃ ।
બાલપ્રિયા શેષઃ ।
તાદૃગિતિ ।
ધ્વન્યાત્મભૂત ઇત્યર્થઃ ।
અત્રેતિ ।
વક્ષ્યમાણોદાહરણેષ્વિત્યર્થઃ ।
તરઙ્ગેતિ ।
ઽઅસહનાઽ સેયમુર્વશી ।
ઽનદીરૂપેણઽ નદીભાવેનેતિ ચ પાઠઃ ।
ઽપરિણતાધ્રુવઽમિત્યુત્પ્રેક્ષાયામ્ ।
ઇયં ન નદી, કિન્તુ સા ઇતિ સમ્ભાવયામીત્યર્થઃ ।
ઉક્તમુપપાદયતિ--તરઙ્ગેત્યાદિ ।
તરઙ્ગાદૌ ભ્રૂભઙ્ગત્વાદ્યારોપાદ્રૂપકમ્ ।
વસનમિવેત્યુપમા ।
સંરમ્ભેણ કોપાવેગેન શિથિલં શિથિલબન્ધમ્ ।
ઽયથેઽતિ ।