Language

ENहिગુ
Scripture Library

Dhvanyāloka with Abhinavagupta's Locana and Rāmaśāraka's Bālapriya (with commentary) · Part 161180

locanam evāhaṃ bhavāmītyarthaḥ /
bhaviṣyatīti kriyāsāmānyam /
tena kiṃ kāriṣyatītyarthaḥ /
atha ca bhavanamevāsyā asambhāvyamiti /
uktaprakāreṇa hṛdayanihitāṃ priyāṃ smaraṇaśabdavikalpaparamparayā pratyakṣībhāvitāṃ hṛdayasphoṭanonmukhīṃ sasaṃbhramamāha--
hahā heti /
devīti /
yuktaṃ tava dhairyamityarthaḥ /
aneneti /
rāmaśabdenānupayujyamānārtheneti /
bhāvaḥ /
vyaṅgyaṃ dharmāntaraṃ prayojanarūpaṃ rājyanirvāsanādyasaṅkhyeyam /
taccāsaṅkhyatvādabhidhāvyāpāreṇāśakyasamarpaṇam /
krameṇārpyaṃmāṇamapyekadhīviṣayabhāvābhāvānna citracarvaṇāpadamiti na cārutvātiśayakṛt /
pratīyamānaṃ tu tadasaṅkhyamanudbhi viseṣatvenaiva kiṃ kiṃ rūpaṃ na sahata iti citrapānakarasāpūpaguḍamodakasthānīyavicitracarvaṇāpadaṃ bhavati /
yathoktam--
'uktyantareṇāśakyaṃ yat' iti /
bālapriyā tyanena ca duḥkhāsahiṣṇutvaṃ vyajyate /
kriyāsāmānyamiti /
bodhayatīti śeṣaḥ /
mukhyārthe 'pi vivakṣita ityāha--
ata ceti /
caturthapādamavatārayati--
uktetyādi /
smaraṇeti /
jaladharādyuddīpakānāṃ priyatamāsādhāraṇatvasmaraṇam /
śabdaḥ vaidehīti śabdaḥ, tajjanitabodha iti yāvat /
'vikalpaḥ kathaṃ bhaviṣyatī'ti vitarkaḥ /
teṣāṃ paramparayetyarthaḥ /
'vyaṅgye'tyādigranthaṃ vyācaṣṭe--
vyaṅgyamityādi /
prayojaneti /
lakṣaṇāprayojanetyarthaḥ /
tadatra kimityata āha--
rājyeti /
rājyabhraṃśādityarthaḥ /
ādipadena vanavāsapitṛjāyāviyogādikaṃ duḥkhakāri sarvaṃ gṛhyate /
asya vyaṅgyatvaṃ vyavasthāpayiṣyannāha--
taccetyādi /
tat prayojanam /

abhidhetyādi /
yugapadabhidātumaśakyamityarthaḥ /
krameṇeti /
taditi abhidāvyāpāreṇeti cānuṣajyate /
ekadhīti /
ekabodhaviṣayatvābhāvādityarthaḥ /
pratīyamānamiti /
vyajyamānamityarthaḥ /
tuśabdo viśeṣe /
tadasaṅkhyamiti /
asaṅkhayatvaviśiṣṭaṃ prayojanamityarthaḥ /
anudbhinneti /
anudbhinnaḥ aspaṣṭaḥviśeṣaḥ pārthakyaṃ parasparabheda iti yāvat, yatra tatvenaiva tadviśiṣṭameva /
pānakarasādyāsvāde karpūrādyāṃśā yathā pārthakyena nānubhūyante, kintu parasparasaṃvalitatvenaiva prayojanapratītau tathā rājyanirvāsanādayo dharmā ityarthaḥ /
kiṃ kimiti /
nānārūpaṃ sahata ityarthaḥ /
pratipattṛpratibhādivaśena nānāvidhaṃ bhātīti yāvat /
itīti hetau /
citretyādi /
citreti pānakarasādīnāṃ trayāṇāṃ viśeṣaṇaṃ nānārasetyarthaḥ /
guḍopaskṛtaṃ modakaṃ guḍamodakaṃ tatsthānīyā taccarvaṇākatulyā yā vicitrā vilakṣaṇā carvaṇā rāmagatatvena tattaddharmāvagāhinī pratītiḥ, tasyāḥ padaṃ viṣaya yathā ca mamaiva viṣamabāṇalīlāyām---
tālā jāanti guṇā jālā de sahiaehiṃ gheppānti /
raikiraṇānuggahiāiṃ honti kamalāiṃ kamalāiṃ //
(tadā jāyante guṇā yadā te sahṛdayairgṛhyante /
ravikiraṇānugṛhītāni bhavanti kamalāni kamalāni //
iti cchāyā ) /
ityatra dvitīyaḥ kamalaśabdaḥ /
locanam eṣa eva sarvatra prayojanasya pratīyamānatvenotkarṣaheturmantavyaḥ /
mātragrahaṇena saṃjñī nātra tiraskṛta ityāha---yathā cetyādi /
tālā tadā /
jālā yadā /
dheppanti gṛhyante /
arthāntaranyāsamāha---ravikiraṇeti /
kamalaśabda iti /
lakṣmīpātratvādidharmāntaraśatacitratāpariṇataṃ saṃjñinamāhetyarthaḥ /
tena śuddhe 'rthe mukhye bādhānimittaṃ tatrārthe taddharmasamavāyaḥ /
tena nimittena rāmaśabdo dharmāntarapariṇatamarthaṃ bālapriyā ityarthaḥ /
prayojanajātasya abhidhātumaśakyatvaṃ yaduktaṃ tatropaṣṭambhakamāha---yathoktamityādi /
eṣa eveti /
vicitracarvaṇāpadatvamevetyarthaḥ /

prayojanasyetyutkarṣānvayi /
mātragrahaṇeneti /
'na saṃjñimātram' iti vṛttisthamātraśabdenetyarthaḥ /
āhetyanenāsya sambandhaḥ /
saṃjñī nātra tiraskṛta iti /
rājyanirvāsanādidharmavatvena rāmasyaiva saṃjñinaḥ pratīteriti bhāvaḥ /
āheti /
vṛttikāro bodhayatītyarthaḥ /
atra rāmapadalakṣyatāvacchedakaṃ rāmapadavācyatvaṃ sāmānyato duḥkhapātratvaṃ vā bodhyam /
tadeti /
padārthā iti śeṣaḥ /
tadā guṇāḥ atiśayādhāyako dharmo gumastadvantaḥ santaḥ /
jāyante bhavanti /
kadetyatrāha-yadeti /
te guṇavantaḥ padārthāḥ /
gṛhyante ślodhyante /
asya sāmānyasya samarthakamuttarārdhamityāśayenāha--arthāntaranyāsamāheti /
ravīti /
raviṃṇā kiraṇānugṛhītānikaraspṛṣṭāni, atha cābhinanditāni kamalāni pajhāni /
kamalāni kamalatvena jñāyamānāni bhavantītyarthaḥ /
atra vyaṅgyaṃ darśayati---lakṣmītyāti /
lakṣmīpātratvaṃ kāntyāśrayatvam /
ādipadena vikasitatvasaurabhādiśālitvaṃ gṛhyate /
lakṣmīpātratvādi yaddharmāntaraśataṃ tasya citratā citratāviśiṣṭaṃ taditi yāvat /
tena pariṇatamityarthaḥ /
saṃjñinaṃ kamalam /
āha vyañjayati /
kecidatra rāmapadaṃ rājyanirvāsanādidharmavatvena lakṣayannarvedādīnvyjayati /
evaṃ kamalaśabde 'pi bodhyamityāhustanmataṃ dūṣayitumupanyasyati-tenetyadi /
teneti /
vakṣyamāṇahetunetyarthaḥ /
'aprātītikam' ityanenāsya sambandhaḥ /
śuddhar'the mukhya iti /
kevale rāmapadamukhyārtha ityarthaḥ /
bādheti /
prakṛtānupayogātmakabādhetyarthaḥ /
tatrārtha iti rāmapadamukhyarthadharmiṇītyarthaḥ /
taddharmasamavāya iti /
vivakṣitarājyanirvāsanādi dharmasambandha ityarthaḥ /
anenādhārādheyabhāvarūpamukhyārthasambandhaḥ pradarśitaḥ /

ubhayatrāstīti śeṣaḥ /
dharmāntarapariṇatamarthamiti /
locanam lakṣayati /
vyaṅgyānyasādhāramānyaśabdavācyāni dharmāntarāṇi /
evaṃ kamalaśabdaḥ /
guṇaśabdastu saṃjñimātramāheti /
tatra yadbalātkaiścidāropitaṃ tadaprātītikam /
anupayogabādhito hyartho 'sya dhvanerviṣayo lakṣaṇā mūlaṃ hyasya /
yattu hṛdayadarpaṇa uktam---'hahā heti saṃrambhārtho 'yaṃ camatkāraḥ' iti /
tatrāpi saṃrambhaḥ āvego vipralambhavyabhicārīti rasadhvanistāvadupagataḥ /
na ca rāmaśabdabhivyaktārthasāhāyakena vinā sarambhollāso 'pi //
ahaṃ sahe tasyāḥ ki vartata ityevamātmā hi saṃrambhaḥ /
kamalapade ca kaḥ saṃrambha ityāstāṃ tāvat /
anupayogātmikā ca mukhyārthabādhātrāstīti lakṣaṇāmūlatvādavivakṣitavācyabhedatāsyopapannaiva śuddhārthasyāvivakṣaṇāt /
bālapriyā rājyanirvāsanādidharmavatvena rāmavyaktirūpārthamityarthaḥ /
tarhi kiṃ vyaṅgyamityatrāha---vyaṅgyānītyādi /
aśabdavācyāni śabdenābhidhātumaśakyāni /
dharmāntaraṇi nirvedaglānimohādayo 'nye dharmāḥ /
evaṃ kamalaśabda iti /
dvitīyaḥ kamalaśabdo lakṣmīpātratvādipariṇatamarthaṃ lakṣyati, vyaṅgyantu manoharatvādītyarthaḥ /
jāyante guṇā ityatra guṇaśabdasyāvṛttiḥ, dvītīyo guṇaśabdaḥ utkṛṣṭatvādidharmāntarapariṇatamarthaṃ lakṣyatītyādyāśaṅkāṃ parihartumāha---guṇaśabda ityādi /
saṃjñimātramiti /
mukhyārthamātramityarthaḥ /
na tu dharmāntarapariṇatamarthamiti mātraśabdārthaḥ /
tatreti /
pūrvoktedāharaṇayorityarthaḥ /
balāt buddhisāmarthyāt /
āropitamiti /
āropyoktamityarthaḥ /
taditi /
taduktamityarthaḥ /
aprātītikamiti /
sahṛdayapratītyasiddhamityarthaḥ /
atra hetumāha---anupayogetyādi /
anupayogabādhitaḥ anupayogātmakabādhādhīnaḥ /
hīti hetau /
arthaḥ bhavadukto rājyanirvāsanādyarthaḥ /
asya dhvanerviṣaya iti /
avivakṣitavācyasthalīya dhvanivyāpārasya viṣaya ityarthaḥ /
na tu lakṣaṇāyā viṣaya iti bhāvaḥ /

lakṣaṇayā hyarthasyaikadharmaprakāreṇaiva pratītirna tvanekadharmaprakāreṇa /
parantvatra lakṣaṇā sahakāriṇītyāha-lakṣaṇetyādi /
yattvityādi /
hahetyādi /
hahāhetyanena gabhyo yassaṃrambhaḥ tasyārthaḥ kāryabhūta ityarthaḥ /
tatrapītyanuvādaḥ, uktārtho 'pītyarthaḥ /
saṃrambha ityasya vivaraṇam-āvega iti /
rasadhvanirityādi /
tavānabhimato rasadhvanirādāvabhyugato bhavatītyarthaḥ /
itthaṃ ca pūrvoktārthadhvanerabhyupagamo /
ṭapyāpatita ityāha---na cetyādi /
rāmaśabdābhivyaktārtheti /
rājyanirvāsanādyarthetyarthaḥ /
uktārthe hetumāha--ahaṃ sahe ityādi /
ahaṃ sarvaṃ sahe ityarthasyopodbalako hi rāmaśabdābhivyaktārtha iti bhāvaḥ /
uktedāharaṇayoḥ mukhyārthabādhāṃ svayaṃ vivṛṇvannavivakṣitavācyabhedatvamupapādayati---anupayogātmikā cetyādi /
mukhyārthasya padārthāntarānvayānupapattijñānamiva prakṛtānuṣayuktatvajñānamapi lakṣaṇābījamato 'nupayuktatvajñānarūpo 'pi mukhyārthabādhāpadārtha ityarthaḥ /
atreti /
uktodaharaṇayorityarthaḥ /
śuddhārthasyeti /
vācyajātyādiviśiṣṭavyaktirūpārthasyetyarthaḥ /
tasyāpīti /
atyantatiraskṛtavācyo yathādikavervālmīkeḥ--- ravisaṃkrāntasaubhāgyastuṣārāvṛtamaṇḍalaḥ /
niḥśvāsāndha ivādarśaścandramā na prakāśate //
iti /
atrāndhaśabdaḥ /
locanam na ca tiraskṛtatvaṃ dharmirūpema, tasyāpi tāvatyanugamāt /
ata eva ca pariṇatavācoyukatyā vyavahṛtam-ādikaveriti /
dhvanerlakṣyaprasiddhatāmāha-ravīti /
hemantavarṇane pañcavaṭyāṃ rāmasyoktariyam /
andha iti copahatadṛṣṭiḥ /
jātyandhasyāpi garbhe dṛṣṭyupadhātāt /
andho 'yaṃ puro 'pi na paśyatītyatra tiraskārondhārthasya na tvatyantam /
iha tvādarśasyāndhatvamāropyamāṇamapi na sahyamiti /
andhaśabdo 'tra padārthasphuṭīkaraṇāśaktatvaṃ naṣṭadṛṣṭigataṃ nimattīkṛtyādarśaṃ lakṣaṇayā pratipādayati /
asādhāraṇavicchāyatvānupayogitvādidharmajātamasaṃkhyaṃ prayojanaṃvyanakti /
bhaṭṭanāyakena tu yaduktam---'ivaśabdayāgādgoṇatāpyatra na kāvit'iti, tacchlokārthamaparāmṛśya /
ādarśacandramasorhi sādṛśyamivaśabdo dyātayati /
niḥśvāsāndha iti cādarśaviśeṣaṇam /
ivaśabdasyāndhārthena yojane ādarśaścandramā ityudāharaṇaṃ bhavet /

yojanaṃ caitadivaśabdasya kliṣṭam /
bālapriyā vyaktirūpārthasyāpītyarthaḥ /
tāvatyanugamāditi /
lakṣye vyaṅgye cārthe anupraveśādityarthaḥ /
andha iti /
andhapadamukhyārtha ityarthaḥ /
nanu upahatatvaṃ jananātparato yatkiñcitkāraṇena bhavati, tathāca jātyandhe kathamandhavyavahāra ityata āha--jātyandhasyāpīti /
prakṛtodāraṇe andhapadavācyasyātyantatiraskṛtatvaṃ viśadayitumanyatra tadabhāvaṃ darśayati---andha ityādi /
andha iti ca dṛṣṭerupahatatvamāropyopacāreṇoktiḥ /
atra hetuḥ--puro 'pītyādi /
andhārthasyeti /
andhapadamukhyārthasyetyarthaḥ /
iha tviti /
prakṛtīdāharaṇe ityarthaḥ /
na sahyamiti /
ādarśasya dṛṣṭerevābhāvāditi bhāvaḥ /
padārthetyādi /
padrūpaṃ sādṛśyamityarthaḥ /
idamevātra lakṣyatāvacchedakam /
naṣṭadṛṣṭīti /
upahatadṛṣṭītyarthaḥ /
ādarśaṃ pratipādayatīti /
padārthasphuṭīkaraṇāśaktatvena rūpeṇādarśaṃ bodhayatītyarthaḥ /
andhārthena yojana iti /
niśvāsāndha iveti yojana ityarthaḥ /
ityudāharaṇaṃ bhavediti /
evaṃ yojanīyaṃ bhavedityarthaḥ /
bhavatvityatrāha---yojanaṃ caitaditi /
niśvāsāndha iva ya ādarśastadrūpaścandramā iti yojanaṃ cetyarthaḥ /
kliṣṭamiti /
arthasya kliṣṭatvāditi bhāvaḥ /
ivaśabdasyobhayatra sambandho 'stviti śaṅkāṃ pariharan āha---na ceti /
sa iveti /
ādarśa ivetyarthaḥ /
na yuktetyatra hetumupahāsagarbhamāha---jñaiminīyeti /
gaaṇaṃ ca mattamehaṃ dhārāluliajjuṇāiṃ a vaṇāiṃ /
ṇirahaṅkāramṛgāṅkā haranti nīlā api niśāḥ //
locanam na ca niḥśvāsenāndha ivādarśaḥ sa iva candra iti kalpanā yuktā /
jaiminīyasūtre hyevaṃ yojyate na kāvye 'pītyalam /
gamaṇamiti /

gaganaṃ ca mattameghaṃ dhārālulitārjunāni ca vanāni /
nirahaṅkāramṛgāṅkā haranti nīlā api niśāḥ //
iti cchāyā /
caśabdo 'piśabdārthe /
gaganaṃ mattamedhamapi na kevalaṃ tārakitam /
dārālulitārjunavṛkṣāṇyapi vanāni na kevalaṃ malayamārutāndolitasahakārāṇi /
nirahaṅkāramṛgāṅkā nīlā apiniśā na kevalaṃ sitakarakaradhavalitāḥ /
haranti utsukayantītyarthaḥ /
mattaśabdena sarvathaivehāsambhavatsvārthena bādhitamadyopayogakṣīvātmakamukhyārthena sādṛśyānmeghālaṃlakṣayatāsamañjasakāritvadurnivāratvādidharmasahasraṃ ghvanyate /
nirahaṅkāraśabdenāpi candraṃ lakṣayatā tatpāratantryavicchāyatvojjigamiṣārūpajigīṣātyāgaprabhṛtiḥ // 1 //
avivakṣitavācyasya prabhinnatvamiti yaduktaṃ tatkutaḥ? na hi svarūpādeva bhedo bhavatītyāṅkya vivaṅkṣitavācyādevāsya bhedo bhavati, vivakṣā tadabhāvayorvirodhādityabhiprāyeṇāha---asaṃlakṣyeti /
bālapriyā gaganaṃ ceti varṣāvarṇanam. ca śabda iti /
gagañcārjunāni cetyubhayatra caśabda ityarthaḥ /
gaganaṃ mattameghamapīti apiśabdagamyamarthamāha---netyādi /
evamuparyapi bodhyam /
vācyasyātyantatiraskṛtatvamupapādayati----mattaśabdenetyādi /
bādhiteti /
anvayānupapattirūpabādhāviśiṣṭetyarthaḥ /
sādṛśyāditi /
sādṛśyātmakamukhyārthasambandhānnimittādityarthaḥ /
sādṛśyaṃ maryādollaṅghanādinā /
asabhañjaseti /
anucitetyarthaḥ /
nirahaṅkāraśabdenāpīti /
pratiṣedhasya prasaktipūrvakatvānnarahaṅkāraśabdo hyahaṅkārasvarūpayogye cetanaviśeṣe eva svarasataḥ prayujyata ityato 'tra mukhyārthasyānvayānupapattirūpabādhā bodhyā /
lakṣayateti /
sādṛśyādityanuṣajyate /
tacca mālinyādinā /
tadityādi /
tatpadena nirahaṅkāraparāmarśaḥ tadgatapāratantryādītyarthaḥ /
ujjigamiṣā unnatīcchā, tadrūpā yā jīgīṣā utkarṣecchā tattyāgaprabhṛtirityarthaḥ // 1 //
sūtravṛttikṛtoraikyamabhipretyāvatārayati---avivakṣitavācyasyetyādi /
uktamiti /
'prabhedapratipādanāye'ti pūrvagranthenoktamityarthaḥ /
taditi /
prabhinnatvamityarthaḥ /
kata iti /
kasmātpratiyogina ityarthaḥ /
na hi svarūpādeva bhedo bhavatīti /
svasmādeva bhedo na bhavatītyarthaḥ /

asyeti /
avivakṣitavācyasyetyarthaḥ /
vivakṣetyādi /
vivakṣitatvovivakṣitasvayorekatrāsambhavādityarthaḥ /
nanu vivakṣitānyaparābhidheyasyeti atra mattanirahaṅkāraśabdau /
asaṃlakṣya-kramoddyotaḥ krameṇa dyotitaḥ paraḥ /
vivakṣitābhidheyasya dhvaner ātmā dvidhā mataḥ
asaṃlakṣyakramoddyotaḥ krameṇa dyotitaḥ paraḥ /
vivakṣitābhidheyasya dhvanerātmā dvidhā mataḥ // 2 //
mukhyatayā prakāśamāno vyaṅgyo 'rtho dhvanerātmā /
sa ca vācyārthāpekṣayā kaścidalakṣyakramatayā prakāśate, kaścitkrameṇeti dvidhā mataḥ /
locanam samyaṅ na lakṣayituṃ śakyaḥ kramo yasya tādṛśa uddyota uddyotanavyāpāro 'syeti bahuvrīhiḥ /
dhvaniśabdasāṃnadhyādvivakṣitābhidheyatvenānyaparatvamatrākṣiptamiti bahuvrīhiḥ /
dhvaniśabdasāṃnidhyādvivakṣitābhidheyatvenānyaparatvamatrākṣiptamiti svakaṇṭhena noktam /
dhvaneriti /
vyaṅgyasyetyarthaḥ /
ātmeti /
pūrvaślokena vyaṅgyasya vācyamukhena bheda uktaḥ /
idānīṃ tu dyotanavyāpāramukhena dyotyasya khātmaniṣṭa evetyarthaḥ /
vyaṅgyasya dhvanerdyetane svātnani kaḥ krama ityāśaṅkyāha----vācyārthāpekṣayeti /
vācyo 'rtho vibhāvādiḥ // 2. //
tatreti /
tayormadhyādityarthaḥ /
yo rasādirarthaḥ sa evākramo dhvanerātmā na tvakrama eva saḥ /
kramatvamapi hi tasya kadācidbhavati /
tadā cārthaśaktyudbhavānusvānarūpabhedateti vakṣyate /
ātmaśabdaḥ svabhāvavacanaḥ prakāramāha /
tena rasādiryo 'rthaḥ sa dhvanerakramo nāmabhedaḥ /
asaṃlakṣyakrama iti yāvat /
nanu kiṃ sarvadaiva rasādirartho dhvaneḥ prakāraḥ? netyāha; kiṃ tu yadāṅgitvena pradhānatvenāvabhāsamānaḥ /
etacca sāmānyalakṣaṇe 'guṇīkṛtasvārthāvi'tyatra bālapriyā kuto noktamityata āha---dhvaniśabdetyādi /
vivakṣitābhidhetveneti /
bivakṣitābhidheyatvoktyetyarthaḥ /
atreti /
abhidheye ityarthaḥ /
ākṣiptamiti /
darśitamityarthaḥ /
viśeṣamāha---pūrvaślokenetyādi /
idānīmiti /
asmin śloke ityarthaḥ /

svātmaniṣṭha eveti /
'bheda ukta'ityasyānuṣaṅgaḥ /
vṛttau 'dhvanerātme'tyasya vivaraṇam---'mukhyātaye'tyādi /
vācyārthetyādikamavatārayati---vyaṅgyasyetyādi // 2 //
rasetyādikārikāyāmaṅgibhāvena bhāsamāno rasabhāvādiḥ akramo ghnanerātmā vyavasthita ityanvayo vaktavyaḥ /
tathā ca tathāvidharasabhāvādisāmānyamasaṃlakṣyakrama ityarthaḥ sidhyati /
sa cārtho bādhitaḥ, kvacidbhāvādeḥ saṃlakṣyakramatvasyāpyaṅgīkṛtatvādato vivakṣitamarthaṃ vyācaṣṭe---yo rasādirityādi /
akramaḥ asaṃlakṣyakramaḥ /
na tvakrama eva sa iti /
rasabhāvādirakrama eva bhavatīti tu naivetyarthaḥ /
kuta ityatrāha---krameti /
saṃlakṣyakramatvamapītyartaḥ /
'kramavattvam' iti ci pāṭhaḥ /
tasya bhāvādeḥ /
vakṣyata iti /
"evaṃvādini devarṣāvi"tyādyudāharaṇapūrvakaṃ vakṣyata ityarthaḥ /
aṅgibhāvena bhāsamāna ityasya vivaraṇam--aṅgitvenetyādi etadukteḥ paunaruktyamāśaṅkate--rataccetyādi /
tatra
rasa-bhāva-tad-ābhāsa-tat-praśānty-ādir akramaḥ /
dhvaner ātmāṅgi-bhāvena bhāsamāno vyavasthitaḥ
rasabhāvatadābhāsatatpraśāntyādirakramaḥ /
dhvanerātmāṅgibhāvena bhāsamāno vyavasthitaḥ // 3 //
locanam yadyapi nirūpitam, tathāpi rasavadādyalaṅkāraprakāśanāvakāśadānāyānūditam /
sa ca rasādirdhvanirvyavasthita eva; na hi tacchūnyaṃ kāvyaṃ kiñcidasti /
yadyapi ca rasenaiva sarvaṃ jīvati kāvyam tathāpi tasya rasasyaikadhanacamatkārātmano 'pi kutaścidaṃśātprayojakībhūtādadhiko 'sau camatkāro bhavati /
tatra yadā kaścidudriktāvasthāṃ pratipanno vyabhicārī camatkārātiśayaprayojako bhavati, tadā bhāvadhvaniḥ /
yathā---- tiṣṭetkopavaśātprabhāvapihitā dīrghaṃ na sā kupyati svargāyotpatitā bhavenmayi punarbhāvārdramasyā manaḥ /
tāṃ hartuṃ vibudhadviṣo 'pi na ca me śaktāḥ purovavartinīṃ sā cātyantamagocaraṃ nayanayoryāteti ko 'yaṃ vidhiḥ //
atra hi vipralambharasasadbhāve 'pīyati vitarkākhyavyabhicāricamatkriyāprayukta āsvādātiśayaḥ /
vyabhicāriṇa udayasthityapāyatridharmakāḥ /
yadāha---'vividhamābhimukhyena carantīti vyabhicāriṇaḥ' iti /
tatrodayāvastāprayuktaḥ kadācit /
yathā-- yote gotraviparyaye śrutipathaṃ śayyāmanuprāptayā nirdhyātaṃ parivartanaṃ punarapi prārabdhumaṅgīkṛtam /
bālapriyā pariharati---tathāpītyādi /
rasavadādīti /
aṅgibhāvena bhāsamāna ityuktāvaṅgabhāvena bhāne kaḥ prakāra iti jijñāsāyāḥ sambhavāditi bhāvaḥ /
vyavasthita iti padaṃ vyācaṣṭe----sa cetyādi /
vyavasthita iti /
sarvatra kāvye sthita ityarthaḥ /
bhāvetyādinā nirdiṣṭa bhāvādidhvaniṃ śaṅkāpūrvakaṃ vyavasthāpayati---yadyapītyādi /

tasyeti /
kāvyajīnitasyetyarthaḥ /
'rasasya aṃśādi'ti sambandhaḥ /
rasāṅgabhūtādityarthaḥ /
tiṣṭediti /
vikramorvaśīye purūravaso vacanam /
sā urvaśī /
kopavasāddhetoḥ /
prabhāveṇāntardhānakaraṇavidyayā pihitā antarhitā /
tiṣṭhediti sambhāvanāyāṃ liṅ /
'etanna yuktaṃ yata' iti śeṣo 'tra bodhyaḥ /
evamuttaratrāpi /
svargāya svargaṃ gantum /
vibudhadviṣaḥ asurāḥ agocaram aviṣayatvam /
vidhiḥ prakāraḥ yadāheti /
vividhamityanena triprakāratvamapi darśitamiti bhāvaḥ /
udayāvasthāprayukta iti /
udayaunmukhyaprayukta ityarthaḥ /
yāta iti /
śayyāmanuprāptayā priyeṇa saha śayānayā tanvaṅgyā /
gotrasya nāmno viparyaye vanitāntaranāmnītyarthaḥ /
śrutipathaṃ yāte śrute sati /
parivartanaṃ nirdhyātaṃ cintitam /
prārabdhumiti /
parivartanamityasyānuṣaṅgaḥ /
tadityasyāpakarṣo vā /
locanam bhūyastatprakṛtaṃ kṛtaṃ ca śithilakṣiptaikadorlekhayā tanvaṅgyā na tu pāritaḥ stanabharaḥ kraṣṭuṃ priyasyorasaḥ //
atra hi praṇayakopasyojjigamiṣayaiva yadavasthānaṃ na tu pārita ityudayāvakāśanirākaraṇāttadevāsvādajīvitam /
sthitiḥ punarudāhṛtā---'tiṣṭetkopavaśāt' ityādinā /
kvacittu vyabhicāriṇaḥ praśamāvasthayā prayuktaścamatkāraḥ /
yathodāhṛtaṃ prāk 'ekasmin śayane parāṅmukhatayā' iti /
ayaṃ tatpraśama ityuktaḥ /
atra cerṣyāvipralambhasya rasasyāpi praśama iti śakyaṃ yojayitum /
kvacitu vyabhicāriṇaḥ sandhireva carvaṇāspadam /
yathā--- osuru sumṭhi āhaṃ muhu cumbau jeṇa /
amiarasaghoṇṭāṇaṃ paḍijñāṇiu teṇa //
ityatra śrutyukte tu kope kopakaṣāyagadgadamandaruditāyā yena mukhaṃ cumbitaṃ tenāmṛtarasanigaraṇaviśrāntiparamparāṇāṃ tṛptirjñāteti kopaprasādasandhiścamatkārasthānam /
bālapriyā syāpakarṣo vā /
punarapi punastu /
prārabdhumaṅgīkṛtaṃ cikīrṣitam /

bhūyaḥ tat parivartanam /
prakṛtaṃ prayatnaviṣayīkṛtam /
kṛtaṃ ceti /
bhūyastadityanayoranuṣaṅgaḥ /
śithilakṣiptaikadorlekhayā pūrvaṃ śithilā śitilīkṛtā paścādanyatra kṣiptā ca ekadorlekhā yayā tathā satyā /
bhūyaḥtat parivartanam /
kṛtaṃ ca anuṣṭitaṃ ca /
jānātīcchati yatate ceṣṭate iti kramo 'tra pradarśitaḥ /
na tviti /
tuśabdo viśeṣe /
'stanabharaḥ priyasya urasaḥ kraṣṭuṃ na pārita' iti sambandhaḥ /
pratīhārendurājena kāvyālaṅkāra saṅgrahavyākhyāne śloko 'yaṃ vyākhyātaḥ /
ujjigamiṣayava /
udayaunmukhyāvasthayaiva /
evakārārthaṃ vivṛṇoti---na tvityādi /
ityukta iti /
pūrvairiti śeṣaḥ /
svābhiprāyamāha---atretyādi /
osuru iti /
rirṣyāśruśobhitāyā mukhaṃ cumbitaṃ yena /
amṛtarasanigaraṇānāṃ tṛptirjñātā tena //
iti chāyeti pratibhāti /
nigaraṇānāṃ bhakṣaṇānāṃ karaṇarūpārthe ṣaṣṭī /
yathā "nāgniḥ tṛpyati kāṣṭānā"mityādi /
ityatra śrutyukte itir /
irśyāśabdenokte 'pīviśramasthānaṃ tasya /
yadvā---amṛtarasasya viśrāntipūrvakāṇi nigaraṇāni viśramya viśramya nigaraṇāni /
jñātetyantena vācyārthakathanam /
kopaprasādasandhiriti /
nāyikāgato dhvanyamāna iti śeṣaḥ /
locanam kvacidyvabhicāryantaraśabalataiva viśrāntipadam /
yathā--- kvākāryaṃ śaśalakṣmaṇaḥ kva ca kulaṃ bhūyo 'pi dṛśyeta sā doṣāṇāṃ praśamāya me śrutamaho kope 'pi kāntaṃ mukham /
kiṃ vakṣyantyapakalmaṣāḥ kutadhiyaḥ svapne 'pi sā durlabhā cetaḥ sāvasthyamupaihi kaḥ khalu yuvā dhanyo 'dharaṃ dhāsyati //
atra hi vitakāraitsukye matismaraṇe śahkādainye dhṛticintane parasparaṃ bādhyabādhakabhāvena dvandvaśo bhavantī, paryante tu cintāyā eva pradhānatāṃ dadatī paramāsvādasthānam /
evamanyadapyutprekṣyam /
etāni codayasandhiśabalatvādikāni kārikāyāmādigrahaṇena gṛhītāni /
nanvevaṃ vibhāvānubhāvamukhenāpyadhikaścamatkāro dṛśyata iti vibhāvadvaniranubhāvadhvaniśca vaktavyaḥ /
maivam; vibhāvānubhāvau tāvatsvaśabdavācyāveva /
taccarvaṇāpi cittavṛttiṣveva paryavasyatīti rasabhāvebhyo nādhikaṃ carvāṇīyam /
yadā tu vibhāvānubhāvāvapi vyaṅyau bhavatastadā vastudhvanirapi kiṃ na sahyate /

yadā tu vibhāvābhāsādratyābhāsodayastadā bālapriyā kvākāryamiti /
devayānīmabhilaṣato yayāteriyamuktiḥ /
akāryaṃ brāhmaṇakanya kāsaktirūpam /
kvadvayena dvayoḥ sahānavasthānapratītiḥ /
tenātyantānaucityaṃ vyajyate /
atra vitarkaḥ /
bhūyo 'pītyādi /
atrautsukyam /
doṣāṇāṃ pramādādīnām /
praśamāya ātyantikanāśāya /
śrutaṃ śāstraśravaṇam /
atra matiḥ aho ityādi /
kāntaṃ manoharaṃ mukhaṃ tasyāḥ mukham /
atra smṛtiḥ /
apakalmaṣāḥ apagataṃ kalmaṣaṃ duścaritaṃ yebhyaste /
kṛte sucarite dhīryeṣām /
yadvā-kṛtā śikṣitā dhīryeṣāṃ te paṇḍitāḥ /
kiṃ vakṣyanti /
atra śaṅkā /
svapne 'pi adṛṣṭāśrutapūrvaghaṭake 'pi sā durlabhā /
atrābhimatāprāptiprayuktaṃ dainyam /
ceta ityādi /
atra dhṛtiḥ /
ka ityādi /
dhanyaḥ nāhamiva mandabhāgyaḥ /
dhāsyati pāsyati /
atra cintā ca vyajyate /
tadāha--atra hītyādi /
vitakāraitsukye ityādi /
kvākāryamityādyekaikapādasthavākyābhyāṃ krameṇa vyajyamāne iti bhāvaḥ /
parasparaṃ bādhyeti /
vitarkādirautsukyādinā bādhyata ityarthaḥ /
'bhavantī dadatī'ti ca dvivacanam /
cintāyā iti /
antyavākyena vyajyamānāyā iti bhāvaḥ /
bālapriyā kvākāryamiti /
devayānīmabhilaṣato yayāteriyamuktiḥ /
akāryaṃ brāhmaṇakanyakāsaktirūpam /
kvadvayena dvayoḥ sahānavasthānapratītiḥ /
tenātyantānaucityaṃ vyajyate /

atra vitarkaḥ /
bhūyo 'pītyādi /
atrautsukyam /
doṣāṇāṃ pramādādīnām /
praśamāya ātyantikanāśāya /
śrutaṃ śāstraśravaṇam /
atra matiḥ /
aho ityādi /
kāntaṃ manoharaṃ mukhaṃ tasyāḥ mukham /
atra smṛtiḥ /
apakalmaṣāḥ apagataṃ kalpaṣaṃ duścaritaṃ yebhyaste /
kṛte sucarite dhīryeṣām /
yadvā-kṛtā śikṣitā dhīryeṣāṃ te paṇḍitāḥ /
kiṃ vakṣyanti /
atra śaṅkā /
svapne 'pi adṛṣṭāśrutapūrvaghaṭake 'pi sā durlabhā /
atrābhimatāprāptiprayuktaṃ dainyam /
ceta ityādi /
atra dhṛtiḥ /
ka ityādi /
dhanyaḥ nāhamiva mandabhāgyaḥ /
dhāsyati pāsyati /
atra cintā ca vyajyate /
tadāha-atra hītyādi /
vitakāraitsukye ityādi /
kvākāryamityādyekaikapādasthavākyābhyāṃ krameṇa vyajyamāne iti bhāvaḥ /
parasparaṃ bādhyeti /
vitarkādirautsukyādinā bādhyata ityarthaḥ /
'bhavantī dadatī'ti ca dvivacanam /
cintāyā iti /
antyavākyena vyajyamānāyā iti bhāvaḥ /
prasaṅgācchaṅkate---nanviti /
samādhatte---maivamiti /
svaśabdavācyāveva svaśabdenābhidhātuṃ śakyāveva /
cittavṛttiṣveveti /
ratyādicittavṛtticarvaṇāsvevetyarthaḥ /
kiṃ na sahyata iti /
iṣṭa eveti bhāvaḥ /
'tadābhāse'ti nirdiṣṭamābhāsaṃ nirūpayati---yadā tvityādi /
vibhāvānubhāvāviti /

rasagaṅgādharādau vistṛtametat /
vibhāvābhāsāditi /
vibhāvasyābhāse 'nubhāvo 'pyābhāsī bhavati /
śaṅkate--yadyapīti /
locanam vibhāvānubhāsāccarvaṇābhāsa iti rasābhāsasya viṣayaḥ /
yathā rāvaṇakāvyākarṇane śṛṅgārābhāsaḥ /
yadyapi 'śṛṅgārānukṛtiryā tu sa hāsyaḥ' iti muninā nirūpitaṃ tathāpyauttarakālikaṃ tatra hāsyarasatvam /
dūrākarṣaṇamohamantra iva me tannāmni yāte śrutiṃ cetaḥ kālakalāmapi prakurute nāvasthitiṃ tāṃ vinā /
ityatra tu na hāsyacarvaṇāvasaraḥ /
nanu nātra ratiḥ sthāyibhāvo 'sti /
parasparāsthābandhābhāvāt kenaitaduktaṃ ratiriti /
ratyābhāso hi saḥ /
aścābhāsatā yenāsya sītā mayyupekṣikā dviṣṭā veti pratipattirhṛdayaṃ na spṛśatyeva /
tatsaparśe hi tasyāpyabhilāṣo vilīyeta /
naca mayīyamanuraktetyapi niścayena kṛtaṃ kāmakṛtānmohāt /
ata eva tadābhāsatvaṃ vastutastatra sthāpyate śuktau rajatābhāsavat /
evacca śṛṅgārānukṛtiśabdaṃ bālapriyā muninā nirūpitamiti /
tathā ca tatra hāsyo raso vaktuṃ nyāya iti bhāvaḥ /
auttarakālikamiti /
śṛṅgāracarvaṇottarakālabhavamityarthaḥ /
taccarvaṇottaramayamananuraktāṃ kāmayata iti rāvaṇāmilāṣādyālamvitasya hāsasya sahṛdayānāmudbodhāditi bhāvaḥ /
dūreti /
'etairākulitasya vikṣatarateraṅgairanaṅgāturaiḥ sampadyeta kathaṃ tadāptisukhaṃmityetanna vejhi sphuṭam' ityuttarārdham /
'prakuruta' ityatra 'prasahata iti ca pāṭhaḥ /
dūrākarṣaṇaṃ mohaśca tatkārī yo mantraḥ tasminnavetyupamā /
tayā dūrākarṣakatvāderavyabhicāro dyotyate /
tannāmni sītānānmi /
anaṅgāturaiḥ etaiḥ aṅgaiḥ /
ākulitasya vihvalīkṛtasya vikṣatā naṣṭā ratiḥ viṣayāntareṣu ruciryasya tasya /
aratimāpannasyeti /
yāvat /
me ityanuṣajyate /
na hāsyeti /
ādāviti śeṣaḥ /
kintu śṛṅgārābhāsacarvaṇaiveti bhāvaḥ /
keneti /
ratirityetat kenoktamityanvayaḥ /
atra pratīyamānā ratirabhilāṣarūpā cittavṛttireva, na tu sthāyibhāva iti bhāvaḥ /
ratyābhāso hi sa iti /
saḥ rāvaṇagatābhilāṣarūpā cittavṛttiḥ /

rātyābhāsaḥ sthāyibhūtaratitvenābhāsamānaḥ /
ataśceti /
vakṣyamāṇahetunetyarthaḥ /
asya rāvaṇatya mayiviṣaye /
upekṣikā upekṣāvatī /
dviṣṭā dveṣavatī /
tatsparśe tathāvidhapratītisparśe /
tasya rāvaṇasya /
na ceti /
kṛtamiti niṣedhavācī nipātaḥ /
iyaṃ mayyanurakteti niścayasyābhāvaśca netyarthaḥ /
tanniścayaścāstīti yāvat /
atra hetumāha--kāmetyādi /
'niścayena kṛtya'ti ca pāṭhaḥ /
tatpakṣe 'na ka kṛtyam' ityanvayaḥ /
iti niścayena na ca prayojanamityarthaḥ /
tanniścayo hyabhilāṣajanane 'nupayogīti bhāvaḥ /
ata pakṣe 'kāmakutānmohādi'tyasya na spṛśatyevetyanenānvayo bodhyaḥ /
ata eva uktāddhetoreva /
tadābhāsatvaṃ ratyābhāsatvaṃ /
tatra abhilāṣarūpāyāṃ rāvaṇacittavṛtto /
sthāpyata iti /
pratipattṛbhiriti śeṣaḥ /
śṛṅgārānukṛtiśabdaṃ prayuñjāna iti /
śṛṅgārānukṛtiryā tu sa hāsya iti prayuñjāna ityarthaḥ /
locanam prayuñjāno munirapi sūcitavān /
anukṛtiramukhyatā ābhāsa iti hyeko 'rthaḥ /
ata evābhilāṣe ekataraniṣṭe 'pi śṛṅgaraśabdena tatra tatra vyavahārastadābhāsatayā mantavyaḥ /
śṛṅgārema vīrādīnāmapyābhāsarūpatīpalakṣitaiva /
evaṃ rasadhvanerevāmī bhāvadhvaniprabhṛtayo niṣyandā āsvāde pradhānaṃprayojakamevamaṃśaṃ vibhajya pṛthagvyavasthapyate /
yathā gandhayuktijñairekarasasammūrcchitāmodopabhoge 'pi śuddhamāsyādiprayuktamidaṃ saurabhamiti /
rasadhvanistu sa eva yo 'tra mukhyatayā vibhāvānubhāvavyabhicārisaṃyojanoditasthāyi pratipattikasya pratipattuḥ sthāyyaṃśacarvaṇāprayukta evāsvādaprakarṣaḥ /
yathā--- kṛcchreṇoruyugaṃ vyatītya suciraṃ bhrāntvā nitambasthale madhye 'syāstrivalītaraṅgaviṣame niḥṣpandatāmāgatā /
maddṛṣṭistṛṣiteva samprati śanerāruhya tuṅgo stanau sākāṅkṣaṃ muhurīkṣate jalalavaprasyandinī locane //
atra hi nāyikākārānuvarṇyamānasvātmapratikṛtipavitritacitraphalakāvalokanādvatsarājasya bālapriyā iti hyoko 'rtha iti /
anukṛtyādi śabdāḥ paryāyā ityarthaḥ /
śṛṅgāreṇeti /
śṛṅgārānukṛtiriti munivacanasthaśṛṅgāraśabdenetyarthaḥ /
vīrādīnāmiti /
teṣāṃ gurvādyālambantve hyabhāsātā /

upasaṃharati---evamityādi /
kathaṃ tarhi pṛthagvyavahāra ityata āha---āsvāda iti /
'pradhānaṃprayojakamaṃśamevaṃ vibhajye' tyanvayaḥ /
pṛthagavyavasthāpyata iti /
pṛthak rasadhvanitvabhāvadhvanitvādibhinnarūpema /
atra dṛṣṭāntamāha--yatheti /
gandhayuktiḥ gandhadravyayojanā /
eketi /
ekāsvādaḥ yaḥ sammūrcchitasya vyāptasya āmodasya upabhogaḥ tasminnapi /
māṃsīgandhadravyaviśeṣaḥ /
itīti pṛthagavyavasthāpyata ityasyānuṣaṅgaḥ /
vibhāveti /
vibhāvādīnāṃ trayāṇāṃ saṃyojanena taccarvaṇāyā uditā utpannā sthāyipratipattiḥ yasya /
kṛccheṇeti /
ratnāvalyāṃ rājño vidūṣakaṃ pratīyamuktiḥ /
asyā ityasyoruyugamityādibhiḥ pañcamiḥ sambandhaḥ /
trivalyeva taraṅgaḥ taraṅgatulyā trivalī vā tena viṣame nimnonnate /
tṛṣiteva tṛṣitatvādiva /
jalalavāḥ aśrukaṇāḥ /
tatprasyandinīti /
thathā likhite iti bodhyam /
atroruyugasya nitambasya cātiviśālatvaṃ madhyasya tanutvaṃ stanayormahatvaṃ ca gamyata iti saundaryātiśayo jalalavetyādinā nāyikāyā virahaduḥkhātiśayasca vyajyate /
kasyāścidaraṇyabhramaṇavṛttāntasya cātra samādhiḥ /
nāyiketi /
nāyikākāreṇa likhitanāyikāpratikṛtyā hetunā anuvarṇyamānaṃ narmasacivaṃ pratimaharvarṇyabhānaṃ svātmapratikṛtyā likhitanāyakapratikṛtyā pavitritaṃ ca, yadvā--nāyikākāreṇa rasādirartho hi saheva vācyenāvabhāsate /
sa cāṅgitvanāvabhāsamāno dhvanerātmā /
idānīṃ rasavadalaṅkārādalakṣyakramadyotanātmano dhvanervibhakto viṣaya iti pradarśyate---
vācya-vācaka-cārutva-hetūnāṃ vividhātmanām /
rasādi-paratā yatra sa dhvaner viṣayo mataḥ
vācyavācakacārutvahetunāṃ vividhātmanām /
rasādiparatā yatra sa dhvanerviṣayo mataḥ // 4 //
locanam parasparāsthābandharūpo ratisthāyibhāvo vibhāvānubhāvasaṃyojanavaśena carvaṇārūḍha iti /
tadalaṃ bahunā /
sthitametat--rasādirartho 'ṅgitvena bhāsamāno 'saṃlakṣyakramavyaṅgyasya dhvaneḥ prakāra iti /
saheveti /
ivaśabdenāsaṃlakṣyatā vidyamānatve 'pi kramasya vyākhyātā /
vācyeneti /
vibhāvānubhāvādinā // 3 //
nanvaṅgitvenāvabhāsamāna ityucyate; tatrāṅgatvamapi kimasti rasāderyena tannirākaraṇāyaitadviśeṣaṇamityabhiprāyeṇopakramate---idānīmityādinā /
ahgatvamasti rasādīnāṃ rasavatpreya ūrjasvisamāhitālahkārarūpatāyāmiti bhāvaḥ /

anayā ca bhaṅgyā rasavadādiṣvalaṅkāreṣu rasādidhvanernāntarbhāva iti sūcayati /
pūrvaṃ hi samāsoktyādiṣu vastudhvanernāntarbhāva iti darśitam /
vācyaṃ ca vācakaṃ ca taccārutvahetavaśceti dvandvaḥ /
vṛttāvapi śabdāścālaṅkārāścārthāścālaṅkārāśceti dvandvaḥ /
mata iti /
pūvamevaitaduktamityarthaḥ /
nanūktaṃ bhaṭṭanāyakena---"raso yadā paragatatayā pratīyate tarhi tāṭasthyameva syāt /
na ca bālapriyā kartrā anuvarṇyamānā dṛśyamānā, 'nirvarṇyamāne'ti pāṭhaḥ sādhiṣṭhaḥ, yā svātmapratikṛtistayā pavitritaṃ yaccitraphalakaṃ tadavalokanādityarthaḥ /
prabuddha iti śeṣaḥ /
carvaṇārūḍha iti /
sahṛdayacarvaṇāspadamityarthaḥ // 3 //
vācyetyādikārikāyāṃ 'śabdālaṅkārā' ityādivṛttau cārthāntarabhramaḥ syādityato vivakṣitamarthaṃ vyācaṣṭe---vācyatrcetyādi /
prasaṅgādrasakharūpaṃ vyavasthāpayiṣyannādau paramatānyupanyasyati--nanūktamityādi /
nanviti śaṅkādyotakaṃ bhaṭṭanāyakādyuktānāṃ pūrvapakṣatvamagavamayati /
kathamuktamityatrāha-'rasa' ityādya 'pradānameve'tyantena /
rasa iti /
ratyādirūpaḥ śṛṅgārādirasa ityarthaḥ /
yadeti yadītyarthe /
pareti /
sahṛdayādanyetyarthaḥ /
tāṭasthamiti /
sahṛdayāsambandhitvamityarthaḥ /
tāṭasthye sati svarasanīyatvaṃ na bhavediti bhāvaḥ /
na cetyādi /
'asau svagatatvena na ca pratīyata' iti sambandhaḥ tatpratyāyakābhāvāditi bhāvaḥ /
svagatvena pratītyabhyupagame bādhakañcāha--svātmetyādi /
locanam svagatatvena rāmādicaritamayātkāvyādasau pratīyate /
svātmagatatvena ca pratītausvātmani rasasyotpattirevābhyupagatā syāt /
sā cāyuktā sītāyāḥ /
sāmājikaṃ pratyavibhāvatvāt /
kāntātvaṃ sādhāraṇaṃ vāsanāvikāsahetuvibhāvatāyāṃ prayojakamiti cet---devatāvarmanādau tadapi katham /
na ca svakāntāsmaraṇaṃ madhye saṃvedyete /
alokasāmānyānāṃ ca rāmādīnāṃ ye samudrasetubandhādayo vibhāvāṃste kathaṃ sādhāraṇyaṃ bhajeyuḥ /
na cotsāhādimān rāmaḥ smaryate, ananubhūtatvāt /
śabdādapi tatpratipattau na rasopajanaḥ /
bālapriyā svātmagatatvena sahṛdayātmagatatvena /
svātmanītyādi /
pratipattuḥ svacittavṛttereva pratyakṣarūpā pratītirbhavati, tathā ca taccittavṛtterutpattirāvasyakī /
viṣayaṃ vinā pratyakṣāyogāditi bhāvaḥ /
nanu rasa utpadyatāmityatrāha-sā cetyādi. sā ca svātmani rasotpatiśca /

pūrvaṃ rāmādīti nirdeśāt sītāyā ityuktam /
sītāderityarthaḥ /
sāmājikamiti /
sahṛdayamityarthaḥ /
śaṅkate---kāntātvāmityādi /
sādhāraṇaṃ sotāsādhāraṇam /
vāsaneti /
vāsanāyāḥ sahṛdayagataratyādivāsanāyāḥ yo vikākaudbodhaḥ tasya heturyo vibhāvaḥ /
tasya bhāvastattā tasyāṃ vāsanāvikāsahetutārūpāyāṃ vibhāvatāyāmityarthaḥ /
heturiti pāṭhe hetuḥ sanniti yojanā /
prayojakamiti /
tathā ca sītāyāḥ mānuṣītvena sītādau sahṛdayānāṃ kāntātvasaṃvedanaṃ bhavatīti bhāvaḥ /
prativakti---devatetyādi /
tadapi kāntātvasaṃvedanamapi /
kathamiti /
devatāsvamātrādernāyikātvena varṇanasthale devatādāvāradhyatvajñānena pratibandhāttatra kāmyatvarūpakāntātvasaṃvedanaṃ bhavatītyarthaḥ /
nanu kāvyāditaḥ sītādijñāne jāte sahṛdayānāṃ svakāntāsmaraṇaṃ jāyate, tena ca tadvāsanodvodha ityata āha---na cetyādi /
na saṃvedyate sahṛdayairna cānubhūyate /
vīrarasaviṣaye 'pyāha---loketyādi /
alokasāmānyānāṃ lokasādhāraṇabhinnām /
vibhāvāḥ sahṛdayagatotsāhavibhāvāḥ /
sādhāraṇyaṃ sarvasādhāramatvam /
kathaṃ bhajeyuriti /
samudrasetubandhanānau utsāhahetuḥ svakṛtisādhyatvabuddhirhṛdayasaṃvādo vā sahṛdayānāṃ notpadyeteti bhāvaḥ /
rāmādigatotsāhādisthāyijñānamapi sahṛdayānāṃrasodbodhe hetustadapi durghaṭamityāha---na cetyādinā /
nanu kāvyādanubhavarūpā tatpratītirbhavatītyatrāha---śabdādityādi /
tatparatītau rāmādigatotsāhapratītau /
satyāmapiti yojanā /
na rasopajanaḥ sahṛdayānāṃ na rasotpattiḥ /
atra dṛṣṭāntamāha---pratyajñādityādi /
locanam pratyakṣādiva nāyakamithunapratipattau /
utpattipakṣe ca karuṇasyotpādādduḥkhitve karuṇaprekṣāsu punarapravṛttiḥ syāt /
'tanna utpattirapi, nāpyabhivyaktiḥ, śaktirūpasya hi śṛṅgārasyabhivyaktau viṣayārjanatāratamyapravṛttiḥ syāt tatrāpi kiṃ khagato 'bhivyajyate rasaḥ paragato veti pūrvavadeva doṣaḥ /
tena na pratīyate notpadyate nābhivyajyate kāvyena rasaḥ /
kiṃ tvanyaśabdavailakṣaṇyaṃ kāvyātmanaḥ śabdasya tryaṃśatāprasādāt /
tatrābhidāyakatvaṃ vācyaviṣayam, bhāvakatvaṃ rasādiviṣayam, bhogakṛtvaṃ sahṛdayaviṣayamiti trayoṃ'śabhūtā vyāpārāḥ /
tatrābhidhābhāgo yadi śuddhaḥ syāttattantrādibhyaḥ śāstranyāyebhyaḥ śleṣādyalaṅkāraṇāṃ ko bhedaḥ? vṛttibhedavaicitryaṃ cākiñcitkaram /
śrutiduṣṭādivarjanaṃ ca kimartham? bālapriyā pratipattāviveti sambandhaḥ dūṣaṇāntaramāha---utpattipakṣe ityādi /
sahṛdayānāmiti śeṣaḥ /
karuṇaprekṣāsu karuṇarasapradhānanāṭyeṣu /

taditi /
tasmādityarthaḥ /
nāpyabhiviyaktiriti /
rasasyeti śeṣaḥ /
tasya prāgasiddhatvāditi bhāvaḥ /
pūrvasiddhameva hi ghaṭādikaṃ pradīpādinābhivyajyate /
nanu ratyādirūpo rasaḥ sūkṣmarūpema sahṛdayānāmātmani vartata ityataḥ siddha evetyatrāha---śaktītyādi /
śaktirūpasya vāsanātatmakasūkṣmarūpeṇa sthitasya /
śṛṅgārasya rateḥ /
śṛṅgārapadaṃ vīrāderupalakṣakam /
abhivyaktau sahṛdayahṛdaye 'bhivyaktyaṅgīkāre /
viṣayeti /
viṣayo ratyādiviṣayaḥ kāntādiḥ abhivyaktyupāya iti yāvat /
tasya arjane sampādane tāratamyapravṛttiḥ taratamabhāvena pravṛttiḥ syāditi /
yathā andhakārasthaghaṭāderadhikādhikābhivyaktaye tadupāyabhūtālokasyādhikādhikasyārjane janānāṃ pravṛttistathā vāsanātmatayā antaḥ sthitasya ratyāderadhikādhikābhivyaktaye tadupāyabhūtasya vibhāvāderadhikādhikasyānubhavarūpārjane sahṛdayānāṃ pravṛttiḥ prasajyetetyarthaḥ /
adhikādhikaviṣayānubhave vāsanāyā jhaṭityabhivyaraktisambhavāditi bhāvaḥ /
dūṣaṇāntaramāha---tatrāpītyādi /
tatrāpa abhivyaktipakṣe 'pi /
upasaṃharati---tenetyādi /
na pratīyata ityādi /
sahṛdayātmanīti śeṣaḥ /
svamatamāha---kintvityādi /
anyaśabdeti /
śāstrīyādiśabdetyarthaḥ /
śateti /
trayoṃ'sā yasya tasya bhāvastattā, tasyāḥ prasādātsambandhādityarthaḥ /
tryaṃśatāṃ darśayati---tatretyādi /
vācyeti. vācyo 'rtho viṣayo yasya tat, vācyārthasambandhītyarthaḥ /
rasādīti /
raso ratyādiḥ, ādipadena vibhāvadergrahaṇam /
bhāvakatvabhogakṛtvayoḥ svarūpaṃ darśayistadaṅgīkāre yuktiṃ tāvadāha-tatretyādi /
abhidhābhāgaḥ abhidhāyakatvāṃśaḥ /
śuddhaḥ itataravyāpārānāliṅgitaḥ tat tarhi /
tantrādibhya iti /
tantraṃ nāmānekārthabodhecchayā padasyaikasya sakṛduccāraṇam /
ko bheda iti /
śāstrai locanam tena rasabhāvanākhyo divatīyo vyāpāraḥ; yadvaśadabhidhā vilakṣaṇaiva /
taccaitadbhāvakatvaṃ nāma rasān prati yatkāvyasya tadvibhāvādīnāṃ sādhāraṇatvāpādanaṃ nāma /
bhāvite ca rase tasya bhogaḥ yo 'nubhavasmaraṇapratipattibhyo vilakṣaṇa eva drutivistaravikāsātmā rajastamovaicitryānuviddhasattvamayanijacitsvabhāvanirvṛtiviśrāntilakṣaṇaḥ parabrahmāsvādasavidhaḥ /
sa eva ca pradhānabhūtoṃ'śaḥ siddharūpa iti /

vyutpattirnāmāpradhānameve'ti /
bālapriyā "halantyami"ti paṇinīyasūtrādāviva "sarvado mādhava" ityādiśleṣasthale 'pi tantrādinānekārthabodhasambhavādubhayorbhedo na syādityarthaḥ /
vṛttīti /
vṛttibhedāḥ upanāgarikādyāḥ teṣāṃ vaicitryaṃ ca akiñcitkaramiti /
kāvye abhidhāmātrasvīkāre vyarthamityarthaḥ /
kimarthamiti. niṣphalamityarthaḥ /
teneti /
uktahetunetyarthaḥ /
rasabhāvaneti /
ratyādibhāvanetyarthaḥ /
dvitīya iti /
abhidhānantarabhāvītyarthaḥ /
yadvaśāditi /
bhāvakatvavyāpārarūpaprayojakādityarthaḥ /
vilakṣaṇaiveti /
śāstrīyādiśabdagatābhidhāto vicātīyaivetyarthaḥ /
taccetyādi /
rasān prati etadbhāvakatvaṃ nāma taditi sambandhaḥ /
kāvyasyeti. nāṭyasyāpyupalakṣaṇam /
tadvibhāvādīnāmiti /
tasya ratyādirūparasasya vibhāvāditrayāṇāṃ cetyarthaḥ /
sādhāramatvāpādanamiti /
sādhāraṇīkaraṇamityarthaḥ /
sāmānyenopasthāpakatvamiti yāvat /
bhāvite uktabhāvanāviṣayīkṛte /
rase rāmādigatatyādau /
tasyeti /
bhāvitasya ratyāderityarthaḥ /
bhoga iti /
sākṣātkāraviśeṣa ityarthaḥ /
sahṛdayānāṃ bhavatīti śeṣaḥ /
tathāca bhāvanopanīto rāmādigataratyādiḥ sthāyī sahṛdayairbhujyamāno rasaḥ ratyādeḥ sādhāraṇyena pratītyā ca na tāṭasthyādidoṣa iti bhāvaḥ /
bhogasvarūpamāha---ya ityādi /
anubhaveti /
anubhavasmaraṇarūpāḥ yāḥ pratīpattayo laukikyaḥ pratītayastābhya ityarthaḥ /
'drutivistāravikāsātme'tyatra hetumāha----raja ityādi /
vaicitryānuviddheti pāṭhaḥ /
"rajastamonuvedyavaicitryabalādi"tyabhinavabhāratyāmukteḥ /
rajastamasorvaicitryeṇa viśeṣeṇa anuviddhaṃ yatsatvaṃ tanmayī /
prācuryārthe mayaṭ /

Original text: Dhvanyāloka with Abhinavagupta's Locana and Rāmaśāraka's Bālapriya · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc