ધ્વન્યાલોક (ટીકા સહિત) · ભાગ 161180

લોચનમ્ એવાહં ભવામીત્યર્થઃ ।
ભવિષ્યતીતિ ક્રિયાસામાન્યમ્ ।
તેન કિં કારિષ્યતીત્યર્થઃ ।
અથ ચ ભવનમેવાસ્યા અસમ્ભાવ્યમિતિ ।
ઉક્તપ્રકારેણ હૃદયનિહિતાં પ્રિયાં સ્મરણશબ્દવિકલ્પપરમ્પરયા પ્રત્યક્ષીભાવિતાં હૃદયસ્ફોટનોન્મુખીં સસંભ્રમમાહ--
હહા હેતિ ।
દેવીતિ ।
યુક્તં તવ ધૈર્યમિત્યર્થઃ ।
અનેનેતિ ।
રામશબ્દેનાનુપયુજ્યમાનાર્થેનેતિ ।
ભાવઃ ।
વ્યઙ્ગ્યં ધર્માન્તરં પ્રયોજનરૂપં રાજ્યનિર્વાસનાદ્યસઙ્ખ્યેયમ્ ।
તચ્ચાસઙ્ખ્યત્વાદભિધાવ્યાપારેણાશક્યસમર્પણમ્ ।
ક્રમેણાર્પ્યંમાણમપ્યેકધીવિષયભાવાભાવાન્ન ચિત્રચર્વણાપદમિતિ ન ચારુત્વાતિશયકૃત્ ।
પ્રતીયમાનં તુ તદસઙ્ખ્યમનુદ્ભિ વિસેષત્વેનૈવ કિં કિં રૂપં ન સહત ઇતિ ચિત્રપાનકરસાપૂપગુડમોદકસ્થાનીયવિચિત્રચર્વણાપદં ભવતિ ।
યથોક્તમ્--
ઽઉક્ત્યન્તરેણાશક્યં યત્ઽ ઇતિ ।
બાલપ્રિયા ત્યનેન ચ દુઃખાસહિષ્ણુત્વં વ્યજ્યતે ।
ક્રિયાસામાન્યમિતિ ।
બોધયતીતિ શેષઃ ।
મુખ્યાર્થે ઽપિ વિવક્ષિત ઇત્યાહ--
અત ચેતિ ।
ચતુર્થપાદમવતારયતિ--
ઉક્તેત્યાદિ ।
સ્મરણેતિ ।
જલધરાદ્યુદ્દીપકાનાં પ્રિયતમાસાધારણત્વસ્મરણમ્ ।
શબ્દઃ વૈદેહીતિ શબ્દઃ, તજ્જનિતબોધ ઇતિ યાવત્ ।
ઽવિકલ્પઃ કથં ભવિષ્યતીઽતિ વિતર્કઃ ।
તેષાં પરમ્પરયેત્યર્થઃ ।
ઽવ્યઙ્ગ્યેઽત્યાદિગ્રન્થં વ્યાચષ્ટે--
વ્યઙ્ગ્યમિત્યાદિ ।
પ્રયોજનેતિ ।
લક્ષણાપ્રયોજનેત્યર્થઃ ।
તદત્ર કિમિત્યત આહ--
રાજ્યેતિ ।
રાજ્યભ્રંશાદિત્યર્થઃ ।
આદિપદેન વનવાસપિતૃજાયાવિયોગાદિકં દુઃખકારિ સર્વં ગૃહ્યતે ।
અસ્ય વ્યઙ્ગ્યત્વં વ્યવસ્થાપયિષ્યન્નાહ--
તચ્ચેત્યાદિ ।
તત્ પ્રયોજનમ્ ।

અભિધેત્યાદિ ।
યુગપદભિદાતુમશક્યમિત્યર્થઃ ।
ક્રમેણેતિ ।
તદિતિ અભિદાવ્યાપારેણેતિ ચાનુષજ્યતે ।
એકધીતિ ।
એકબોધવિષયત્વાભાવાદિત્યર્થઃ ।
પ્રતીયમાનમિતિ ।
વ્યજ્યમાનમિત્યર્થઃ ।
તુશબ્દો વિશેષે ।
તદસઙ્ખ્યમિતિ ।
અસઙ્ખયત્વવિશિષ્ટં પ્રયોજનમિત્યર્થઃ ।
અનુદ્ભિન્નેતિ ।
અનુદ્ભિન્નઃ અસ્પષ્ટઃવિશેષઃ પાર્થક્યં પરસ્પરભેદ ઇતિ યાવત્, યત્ર તત્વેનૈવ તદ્વિશિષ્ટમેવ ।
પાનકરસાદ્યાસ્વાદે કર્પૂરાદ્યાંશા યથા પાર્થક્યેન નાનુભૂયન્તે, કિન્તુ પરસ્પરસંવલિતત્વેનૈવ પ્રયોજનપ્રતીતૌ તથા રાજ્યનિર્વાસનાદયો ધર્મા ઇત્યર્થઃ ।
કિં કિમિતિ ।
નાનારૂપં સહત ઇત્યર્થઃ ।
પ્રતિપત્તૃપ્રતિભાદિવશેન નાનાવિધં ભાતીતિ યાવત્ ।
ઇતીતિ હેતૌ ।
ચિત્રેત્યાદિ ।
ચિત્રેતિ પાનકરસાદીનાં ત્રયાણાં વિશેષણં નાનારસેત્યર્થઃ ।
ગુડોપસ્કૃતં મોદકં ગુડમોદકં તત્સ્થાનીયા તચ્ચર્વણાકતુલ્યા યા વિચિત્રા વિલક્ષણા ચર્વણા રામગતત્વેન તત્તદ્ધર્માવગાહિની પ્રતીતિઃ, તસ્યાઃ પદં વિષય યથા ચ મમૈવ વિષમબાણલીલાયામ્---
તાલા જાઅન્તિ ગુણા જાલા દે સહિઅએહિં ઘેપ્પાન્તિ ।
રૈકિરણાનુગ્ગહિઆઇં હોન્તિ કમલાઇં કમલાઇં ॥
(તદા જાયન્તે ગુણા યદા તે સહૃદયૈર્ગૃહ્યન્તે ।
રવિકિરણાનુગૃહીતાનિ ભવન્તિ કમલાનિ કમલાનિ ॥
ઇતિ ચ્છાયા ) ।
ઇત્યત્ર દ્વિતીયઃ કમલશબ્દઃ ।
લોચનમ્ એષ એવ સર્વત્ર પ્રયોજનસ્ય પ્રતીયમાનત્વેનોત્કર્ષહેતુર્મન્તવ્યઃ ।
માત્રગ્રહણેન સંજ્ઞી નાત્ર તિરસ્કૃત ઇત્યાહ---યથા ચેત્યાદિ ।
તાલા તદા ।
જાલા યદા ।
ધેપ્પન્તિ ગૃહ્યન્તે ।
અર્થાન્તરન્યાસમાહ---રવિકિરણેતિ ।
કમલશબ્દ ઇતિ ।
લક્ષ્મીપાત્રત્વાદિધર્માન્તરશતચિત્રતાપરિણતં સંજ્ઞિનમાહેત્યર્થઃ ।
તેન શુદ્ધે ઽર્થે મુખ્યે બાધાનિમિત્તં તત્રાર્થે તદ્ધર્મસમવાયઃ ।
તેન નિમિત્તેન રામશબ્દો ધર્માન્તરપરિણતમર્થં બાલપ્રિયા ઇત્યર્થઃ ।
પ્રયોજનજાતસ્ય અભિધાતુમશક્યત્વં યદુક્તં તત્રોપષ્ટમ્ભકમાહ---યથોક્તમિત્યાદિ ।
એષ એવેતિ ।
વિચિત્રચર્વણાપદત્વમેવેત્યર્થઃ ।

પ્રયોજનસ્યેત્યુત્કર્ષાન્વયિ ।
માત્રગ્રહણેનેતિ ।
ઽન સંજ્ઞિમાત્રમ્ઽ ઇતિ વૃત્તિસ્થમાત્રશબ્દેનેત્યર્થઃ ।
આહેત્યનેનાસ્ય સમ્બન્ધઃ ।
સંજ્ઞી નાત્ર તિરસ્કૃત ઇતિ ।
રાજ્યનિર્વાસનાદિધર્મવત્વેન રામસ્યૈવ સંજ્ઞિનઃ પ્રતીતેરિતિ ભાવઃ ।
આહેતિ ।
વૃત્તિકારો બોધયતીત્યર્થઃ ।
અત્ર રામપદલક્ષ્યતાવચ્છેદકં રામપદવાચ્યત્વં સામાન્યતો દુઃખપાત્રત્વં વા બોધ્યમ્ ।
તદેતિ ।
પદાર્થા ઇતિ શેષઃ ।
તદા ગુણાઃ અતિશયાધાયકો ધર્મો ગુમસ્તદ્વન્તઃ સન્તઃ ।
જાયન્તે ભવન્તિ ।
કદેત્યત્રાહ-યદેતિ ।
તે ગુણવન્તઃ પદાર્થાઃ ।
ગૃહ્યન્તે શ્લોધ્યન્તે ।
અસ્ય સામાન્યસ્ય સમર્થકમુત્તરાર્ધમિત્યાશયેનાહ--અર્થાન્તરન્યાસમાહેતિ ।
રવીતિ ।
રવિંણા કિરણાનુગૃહીતાનિકરસ્પૃષ્ટાનિ, અથ ચાભિનન્દિતાનિ કમલાનિ પઝાનિ ।
કમલાનિ કમલત્વેન જ્ઞાયમાનાનિ ભવન્તીત્યર્થઃ ।
અત્ર વ્યઙ્ગ્યં દર્શયતિ---લક્ષ્મીત્યાતિ ।
લક્ષ્મીપાત્રત્વં કાન્ત્યાશ્રયત્વમ્ ।
આદિપદેન વિકસિતત્વસૌરભાદિશાલિત્વં ગૃહ્યતે ।
લક્ષ્મીપાત્રત્વાદિ યદ્ધર્માન્તરશતં તસ્ય ચિત્રતા ચિત્રતાવિશિષ્ટં તદિતિ યાવત્ ।
તેન પરિણતમિત્યર્થઃ ।
સંજ્ઞિનં કમલમ્ ।
આહ વ્યઞ્જયતિ ।
કેચિદત્ર રામપદં રાજ્યનિર્વાસનાદિધર્મવત્વેન લક્ષયન્નર્વેદાદીન્વ્ય્જયતિ ।
એવં કમલશબ્દે ઽપિ બોધ્યમિત્યાહુસ્તન્મતં દૂષયિતુમુપન્યસ્યતિ-તેનેત્યદિ ।
તેનેતિ ।
વક્ષ્યમાણહેતુનેત્યર્થઃ ।
ઽઅપ્રાતીતિકમ્ઽ ઇત્યનેનાસ્ય સમ્બન્ધઃ ।
શુદ્ધર્ઽથે મુખ્ય ઇતિ ।
કેવલે રામપદમુખ્યાર્થ ઇત્યર્થઃ ।
બાધેતિ ।
પ્રકૃતાનુપયોગાત્મકબાધેત્યર્થઃ ।
તત્રાર્થ ઇતિ રામપદમુખ્યર્થધર્મિણીત્યર્થઃ ।
તદ્ધર્મસમવાય ઇતિ ।
વિવક્ષિતરાજ્યનિર્વાસનાદિ ધર્મસમ્બન્ધ ઇત્યર્થઃ ।
અનેનાધારાધેયભાવરૂપમુખ્યાર્થસમ્બન્ધઃ પ્રદર્શિતઃ ।

ઉભયત્રાસ્તીતિ શેષઃ ।
ધર્માન્તરપરિણતમર્થમિતિ ।
લોચનમ્ લક્ષયતિ ।
વ્યઙ્ગ્યાન્યસાધારમાન્યશબ્દવાચ્યાનિ ધર્માન્તરાણિ ।
એવં કમલશબ્દઃ ।
ગુણશબ્દસ્તુ સંજ્ઞિમાત્રમાહેતિ ।
તત્ર યદ્બલાત્કૈશ્ચિદારોપિતં તદપ્રાતીતિકમ્ ।
અનુપયોગબાધિતો હ્યર્થો ઽસ્ય ધ્વનેર્વિષયો લક્ષણા મૂલં હ્યસ્ય ।
યત્તુ હૃદયદર્પણ ઉક્તમ્---ઽહહા હેતિ સંરમ્ભાર્થો ઽયં ચમત્કારઃઽ ઇતિ ।
તત્રાપિ સંરમ્ભઃ આવેગો વિપ્રલમ્ભવ્યભિચારીતિ રસધ્વનિસ્તાવદુપગતઃ ।
ન ચ રામશબ્દભિવ્યક્તાર્થસાહાયકેન વિના સરમ્ભોલ્લાસો ઽપિ ॥
અહં સહે તસ્યાઃ કિ વર્તત ઇત્યેવમાત્મા હિ સંરમ્ભઃ ।
કમલપદે ચ કઃ સંરમ્ભ ઇત્યાસ્તાં તાવત્ ।
અનુપયોગાત્મિકા ચ મુખ્યાર્થબાધાત્રાસ્તીતિ લક્ષણામૂલત્વાદવિવક્ષિતવાચ્યભેદતાસ્યોપપન્નૈવ શુદ્ધાર્થસ્યાવિવક્ષણાત્ ।
બાલપ્રિયા રાજ્યનિર્વાસનાદિધર્મવત્વેન રામવ્યક્તિરૂપાર્થમિત્યર્થઃ ।
તર્હિ કિં વ્યઙ્ગ્યમિત્યત્રાહ---વ્યઙ્ગ્યાનીત્યાદિ ।
અશબ્દવાચ્યાનિ શબ્દેનાભિધાતુમશક્યાનિ ।
ધર્માન્તરણિ નિર્વેદગ્લાનિમોહાદયો ઽન્યે ધર્માઃ ।
એવં કમલશબ્દ ઇતિ ।
દ્વિતીયઃ કમલશબ્દો લક્ષ્મીપાત્રત્વાદિપરિણતમર્થં લક્ષ્યતિ, વ્યઙ્ગ્યન્તુ મનોહરત્વાદીત્યર્થઃ ।
જાયન્તે ગુણા ઇત્યત્ર ગુણશબ્દસ્યાવૃત્તિઃ, દ્વીતીયો ગુણશબ્દઃ ઉત્કૃષ્ટત્વાદિધર્માન્તરપરિણતમર્થં લક્ષ્યતીત્યાદ્યાશઙ્કાં પરિહર્તુમાહ---ગુણશબ્દ ઇત્યાદિ ।
સંજ્ઞિમાત્રમિતિ ।
મુખ્યાર્થમાત્રમિત્યર્થઃ ।
ન તુ ધર્માન્તરપરિણતમર્થમિતિ માત્રશબ્દાર્થઃ ।
તત્રેતિ ।
પૂર્વોક્તેદાહરણયોરિત્યર્થઃ ।
બલાત્ બુદ્ધિસામર્થ્યાત્ ।
આરોપિતમિતિ ।
આરોપ્યોક્તમિત્યર્થઃ ।
તદિતિ ।
તદુક્તમિત્યર્થઃ ।
અપ્રાતીતિકમિતિ ।
સહૃદયપ્રતીત્યસિદ્ધમિત્યર્થઃ ।
અત્ર હેતુમાહ---અનુપયોગેત્યાદિ ।
અનુપયોગબાધિતઃ અનુપયોગાત્મકબાધાધીનઃ ।
હીતિ હેતૌ ।
અર્થઃ ભવદુક્તો રાજ્યનિર્વાસનાદ્યર્થઃ ।
અસ્ય ધ્વનેર્વિષય ઇતિ ।
અવિવક્ષિતવાચ્યસ્થલીય ધ્વનિવ્યાપારસ્ય વિષય ઇત્યર્થઃ ।
ન તુ લક્ષણાયા વિષય ઇતિ ભાવઃ ।

લક્ષણયા હ્યર્થસ્યૈકધર્મપ્રકારેણૈવ પ્રતીતિર્ન ત્વનેકધર્મપ્રકારેણ ।
પરન્ત્વત્ર લક્ષણા સહકારિણીત્યાહ-લક્ષણેત્યાદિ ।
યત્ત્વિત્યાદિ ।
હહેત્યાદિ ।
હહાહેત્યનેન ગભ્યો યસ્સંરમ્ભઃ તસ્યાર્થઃ કાર્યભૂત ઇત્યર્થઃ ।
તત્રપીત્યનુવાદઃ, ઉક્તાર્થો ઽપીત્યર્થઃ ।
સંરમ્ભ ઇત્યસ્ય વિવરણમ્-આવેગ ઇતિ ।
રસધ્વનિરિત્યાદિ ।
તવાનભિમતો રસધ્વનિરાદાવભ્યુગતો ભવતીત્યર્થઃ ।
ઇત્થં ચ પૂર્વોક્તાર્થધ્વનેરભ્યુપગમો ।
ટપ્યાપતિત ઇત્યાહ---ન ચેત્યાદિ ।
રામશબ્દાભિવ્યક્તાર્થેતિ ।
રાજ્યનિર્વાસનાદ્યર્થેત્યર્થઃ ।
ઉક્તાર્થે હેતુમાહ--અહં સહે ઇત્યાદિ ।
અહં સર્વં સહે ઇત્યર્થસ્યોપોદ્બલકો હિ રામશબ્દાભિવ્યક્તાર્થ ઇતિ ભાવઃ ।
ઉક્તેદાહરણયોઃ મુખ્યાર્થબાધાં સ્વયં વિવૃણ્વન્નવિવક્ષિતવાચ્યભેદત્વમુપપાદયતિ---અનુપયોગાત્મિકા ચેત્યાદિ ।
મુખ્યાર્થસ્ય પદાર્થાન્તરાન્વયાનુપપત્તિજ્ઞાનમિવ પ્રકૃતાનુષયુક્તત્વજ્ઞાનમપિ લક્ષણાબીજમતો ઽનુપયુક્તત્વજ્ઞાનરૂપો ઽપિ મુખ્યાર્થબાધાપદાર્થ ઇત્યર્થઃ ।
અત્રેતિ ।
ઉક્તોદહરણયોરિત્યર્થઃ ।
શુદ્ધાર્થસ્યેતિ ।
વાચ્યજાત્યાદિવિશિષ્ટવ્યક્તિરૂપાર્થસ્યેત્યર્થઃ ।
તસ્યાપીતિ ।
અત્યન્તતિરસ્કૃતવાચ્યો યથાદિકવેર્વાલ્મીકેઃ--- રવિસંક્રાન્તસૌભાગ્યસ્તુષારાવૃતમણ્ડલઃ ।
નિઃશ્વાસાન્ધ ઇવાદર્શશ્ચન્દ્રમા ન પ્રકાશતે ॥
ઇતિ ।
અત્રાન્ધશબ્દઃ ।
લોચનમ્ ન ચ તિરસ્કૃતત્વં ધર્મિરૂપેમ, તસ્યાપિ તાવત્યનુગમાત્ ।
અત એવ ચ પરિણતવાચોયુકત્યા વ્યવહૃતમ્-આદિકવેરિતિ ।
ધ્વનેર્લક્ષ્યપ્રસિદ્ધતામાહ-રવીતિ ।
હેમન્તવર્ણને પઞ્ચવટ્યાં રામસ્યોક્તરિયમ્ ।
અન્ધ ઇતિ ચોપહતદૃષ્ટિઃ ।
જાત્યન્ધસ્યાપિ ગર્ભે દૃષ્ટ્યુપધાતાત્ ।
અન્ધો ઽયં પુરો ઽપિ ન પશ્યતીત્યત્ર તિરસ્કારોન્ધાર્થસ્ય ન ત્વત્યન્તમ્ ।
ઇહ ત્વાદર્શસ્યાન્ધત્વમારોપ્યમાણમપિ ન સહ્યમિતિ ।
અન્ધશબ્દો ઽત્ર પદાર્થસ્ફુટીકરણાશક્તત્વં નષ્ટદૃષ્ટિગતં નિમત્તીકૃત્યાદર્શં લક્ષણયા પ્રતિપાદયતિ ।
અસાધારણવિચ્છાયત્વાનુપયોગિત્વાદિધર્મજાતમસંખ્યં પ્રયોજનંવ્યનક્તિ ।
ભટ્ટનાયકેન તુ યદુક્તમ્---ઽઇવશબ્દયાગાદ્ગોણતાપ્યત્ર ન કાવિત્ઽઇતિ, તચ્છ્લોકાર્થમપરામૃશ્ય ।
આદર્શચન્દ્રમસોર્હિ સાદૃશ્યમિવશબ્દો દ્યાતયતિ ।
નિઃશ્વાસાન્ધ ઇતિ ચાદર્શવિશેષણમ્ ।
ઇવશબ્દસ્યાન્ધાર્થેન યોજને આદર્શશ્ચન્દ્રમા ઇત્યુદાહરણં ભવેત્ ।

યોજનં ચૈતદિવશબ્દસ્ય ક્લિષ્ટમ્ ।
બાલપ્રિયા વ્યક્તિરૂપાર્થસ્યાપીત્યર્થઃ ।
તાવત્યનુગમાદિતિ ।
લક્ષ્યે વ્યઙ્ગ્યે ચાર્થે અનુપ્રવેશાદિત્યર્થઃ ।
અન્ધ ઇતિ ।
અન્ધપદમુખ્યાર્થ ઇત્યર્થઃ ।
નનુ ઉપહતત્વં જનનાત્પરતો યત્કિઞ્ચિત્કારણેન ભવતિ, તથાચ જાત્યન્ધે કથમન્ધવ્યવહાર ઇત્યત આહ--જાત્યન્ધસ્યાપીતિ ।
પ્રકૃતોદારણે અન્ધપદવાચ્યસ્યાત્યન્તતિરસ્કૃતત્વં વિશદયિતુમન્યત્ર તદભાવં દર્શયતિ---અન્ધ ઇત્યાદિ ।
અન્ધ ઇતિ ચ દૃષ્ટેરુપહતત્વમારોપ્યોપચારેણોક્તિઃ ।
અત્ર હેતુઃ--પુરો ઽપીત્યાદિ ।
અન્ધાર્થસ્યેતિ ।
અન્ધપદમુખ્યાર્થસ્યેત્યર્થઃ ।
ઇહ ત્વિતિ ।
પ્રકૃતીદાહરણે ઇત્યર્થઃ ।
ન સહ્યમિતિ ।
આદર્શસ્ય દૃષ્ટેરેવાભાવાદિતિ ભાવઃ ।
પદાર્થેત્યાદિ ।
પદ્રૂપં સાદૃશ્યમિત્યર્થઃ ।
ઇદમેવાત્ર લક્ષ્યતાવચ્છેદકમ્ ।
નષ્ટદૃષ્ટીતિ ।
ઉપહતદૃષ્ટીત્યર્થઃ ।
આદર્શં પ્રતિપાદયતીતિ ।
પદાર્થસ્ફુટીકરણાશક્તત્વેન રૂપેણાદર્શં બોધયતીત્યર્થઃ ।
અન્ધાર્થેન યોજન ઇતિ ।
નિશ્વાસાન્ધ ઇવેતિ યોજન ઇત્યર્થઃ ।
ઇત્યુદાહરણં ભવેદિતિ ।
એવં યોજનીયં ભવેદિત્યર્થઃ ।
ભવત્વિત્યત્રાહ---યોજનં ચૈતદિતિ ।
નિશ્વાસાન્ધ ઇવ ય આદર્શસ્તદ્રૂપશ્ચન્દ્રમા ઇતિ યોજનં ચેત્યર્થઃ ।
ક્લિષ્ટમિતિ ।
અર્થસ્ય ક્લિષ્ટત્વાદિતિ ભાવઃ ।
ઇવશબ્દસ્યોભયત્ર સમ્બન્ધો ઽસ્ત્વિતિ શઙ્કાં પરિહરન્ આહ---ન ચેતિ ।
સ ઇવેતિ ।
આદર્શ ઇવેત્યર્થઃ ।
ન યુક્તેત્યત્ર હેતુમુપહાસગર્ભમાહ---જ્ઞૈમિનીયેતિ ।
ગઅણં ચ મત્તમેહં ધારાલુલિઅજ્જુણાઇં અ વણાઇં ।
ણિરહઙ્કારમૃગાઙ્કા હરન્તિ નીલા અપિ નિશાઃ ॥
લોચનમ્ ન ચ નિઃશ્વાસેનાન્ધ ઇવાદર્શઃ સ ઇવ ચન્દ્ર ઇતિ કલ્પના યુક્તા ।
જૈમિનીયસૂત્રે હ્યેવં યોજ્યતે ન કાવ્યે ઽપીત્યલમ્ ।
ગમણમિતિ ।

ગગનં ચ મત્તમેઘં ધારાલુલિતાર્જુનાનિ ચ વનાનિ ।
નિરહઙ્કારમૃગાઙ્કા હરન્તિ નીલા અપિ નિશાઃ ॥
ઇતિ ચ્છાયા ।
ચશબ્દો ઽપિશબ્દાર્થે ।
ગગનં મત્તમેધમપિ ન કેવલં તારકિતમ્ ।
દારાલુલિતાર્જુનવૃક્ષાણ્યપિ વનાનિ ન કેવલં મલયમારુતાન્દોલિતસહકારાણિ ।
નિરહઙ્કારમૃગાઙ્કા નીલા અપિનિશા ન કેવલં સિતકરકરધવલિતાઃ ।
હરન્તિ ઉત્સુકયન્તીત્યર્થઃ ।
મત્તશબ્દેન સર્વથૈવેહાસમ્ભવત્સ્વાર્થેન બાધિતમદ્યોપયોગક્ષીવાત્મકમુખ્યાર્થેન સાદૃશ્યાન્મેઘાલંલક્ષયતાસમઞ્જસકારિત્વદુર્નિવારત્વાદિધર્મસહસ્રં ઘ્વન્યતે ।
નિરહઙ્કારશબ્દેનાપિ ચન્દ્રં લક્ષયતા તત્પારતન્ત્ર્યવિચ્છાયત્વોજ્જિગમિષારૂપજિગીષાત્યાગપ્રભૃતિઃ ॥ 1 ॥
અવિવક્ષિતવાચ્યસ્ય પ્રભિન્નત્વમિતિ યદુક્તં તત્કુતઃ? ન હિ સ્વરૂપાદેવ ભેદો ભવતીત્યાઙ્ક્ય વિવઙ્ક્ષિતવાચ્યાદેવાસ્ય ભેદો ભવતિ, વિવક્ષા તદભાવયોર્વિરોધાદિત્યભિપ્રાયેણાહ---અસંલક્ષ્યેતિ ।
બાલપ્રિયા ગગનં ચેતિ વર્ષાવર્ણનમ્. ચ શબ્દ ઇતિ ।
ગગઞ્ચાર્જુનાનિ ચેત્યુભયત્ર ચશબ્દ ઇત્યર્થઃ ।
ગગનં મત્તમેઘમપીતિ અપિશબ્દગમ્યમર્થમાહ---નેત્યાદિ ।
એવમુપર્યપિ બોધ્યમ્ ।
વાચ્યસ્યાત્યન્તતિરસ્કૃતત્વમુપપાદયતિ----મત્તશબ્દેનેત્યાદિ ।
બાધિતેતિ ।
અન્વયાનુપપત્તિરૂપબાધાવિશિષ્ટેત્યર્થઃ ।
સાદૃશ્યાદિતિ ।
સાદૃશ્યાત્મકમુખ્યાર્થસમ્બન્ધાન્નિમિત્તાદિત્યર્થઃ ।
સાદૃશ્યં મર્યાદોલ્લઙ્ઘનાદિના ।
અસભઞ્જસેતિ ।
અનુચિતેત્યર્થઃ ।
નિરહઙ્કારશબ્દેનાપીતિ ।
પ્રતિષેધસ્ય પ્રસક્તિપૂર્વકત્વાન્નરહઙ્કારશબ્દો હ્યહઙ્કારસ્વરૂપયોગ્યે ચેતનવિશેષે એવ સ્વરસતઃ પ્રયુજ્યત ઇત્યતો ઽત્ર મુખ્યાર્થસ્યાન્વયાનુપપત્તિરૂપબાધા બોધ્યા ।
લક્ષયતેતિ ।
સાદૃશ્યાદિત્યનુષજ્યતે ।
તચ્ચ માલિન્યાદિના ।
તદિત્યાદિ ।
તત્પદેન નિરહઙ્કારપરામર્શઃ તદ્ગતપારતન્ત્ર્યાદીત્યર્થઃ ।
ઉજ્જિગમિષા ઉન્નતીચ્છા, તદ્રૂપા યા જીગીષા ઉત્કર્ષેચ્છા તત્ત્યાગપ્રભૃતિરિત્યર્થઃ ॥ 1 ॥
સૂત્રવૃત્તિકૃતોરૈક્યમભિપ્રેત્યાવતારયતિ---અવિવક્ષિતવાચ્યસ્યેત્યાદિ ।
ઉક્તમિતિ ।
ઽપ્રભેદપ્રતિપાદનાયેઽતિ પૂર્વગ્રન્થેનોક્તમિત્યર્થઃ ।
તદિતિ ।
પ્રભિન્નત્વમિત્યર્થઃ ।
કત ઇતિ ।
કસ્માત્પ્રતિયોગિન ઇત્યર્થઃ ।
ન હિ સ્વરૂપાદેવ ભેદો ભવતીતિ ।
સ્વસ્માદેવ ભેદો ન ભવતીત્યર્થઃ ।

અસ્યેતિ ।
અવિવક્ષિતવાચ્યસ્યેત્યર્થઃ ।
વિવક્ષેત્યાદિ ।
વિવક્ષિતત્વોવિવક્ષિતસ્વયોરેકત્રાસમ્ભવાદિત્યર્થઃ ।
નનુ વિવક્ષિતાન્યપરાભિધેયસ્યેતિ અત્ર મત્તનિરહઙ્કારશબ્દૌ ।
અસંલક્ષ્ય-ક્રમોદ્દ્યોતઃ ક્રમેણ દ્યોતિતઃ પરઃ ।
વિવક્ષિતાભિધેયસ્ય ધ્વનેર્ આત્મા દ્વિધા મતઃ
અસંલક્ષ્યક્રમોદ્દ્યોતઃ ક્રમેણ દ્યોતિતઃ પરઃ ।
વિવક્ષિતાભિધેયસ્ય ધ્વનેરાત્મા દ્વિધા મતઃ ॥ 2 ॥
મુખ્યતયા પ્રકાશમાનો વ્યઙ્ગ્યો ઽર્થો ધ્વનેરાત્મા ।
સ ચ વાચ્યાર્થાપેક્ષયા કશ્ચિદલક્ષ્યક્રમતયા પ્રકાશતે, કશ્ચિત્ક્રમેણેતિ દ્વિધા મતઃ ।
લોચનમ્ સમ્યઙ્ ન લક્ષયિતું શક્યઃ ક્રમો યસ્ય તાદૃશ ઉદ્દ્યોત ઉદ્દ્યોતનવ્યાપારો ઽસ્યેતિ બહુવ્રીહિઃ ।
ધ્વનિશબ્દસાંનધ્યાદ્વિવક્ષિતાભિધેયત્વેનાન્યપરત્વમત્રાક્ષિપ્તમિતિ બહુવ્રીહિઃ ।
ધ્વનિશબ્દસાંનિધ્યાદ્વિવક્ષિતાભિધેયત્વેનાન્યપરત્વમત્રાક્ષિપ્તમિતિ સ્વકણ્ઠેન નોક્તમ્ ।
ધ્વનેરિતિ ।
વ્યઙ્ગ્યસ્યેત્યર્થઃ ।
આત્મેતિ ।
પૂર્વશ્લોકેન વ્યઙ્ગ્યસ્ય વાચ્યમુખેન ભેદ ઉક્તઃ ।
ઇદાનીં તુ દ્યોતનવ્યાપારમુખેન દ્યોત્યસ્ય ખાત્મનિષ્ટ એવેત્યર્થઃ ।
વ્યઙ્ગ્યસ્ય ધ્વનેર્દ્યેતને સ્વાત્નનિ કઃ ક્રમ ઇત્યાશઙ્ક્યાહ----વાચ્યાર્થાપેક્ષયેતિ ।
વાચ્યો ઽર્થો વિભાવાદિઃ ॥ 2. ॥
તત્રેતિ ।
તયોર્મધ્યાદિત્યર્થઃ ।
યો રસાદિરર્થઃ સ એવાક્રમો ધ્વનેરાત્મા ન ત્વક્રમ એવ સઃ ।
ક્રમત્વમપિ હિ તસ્ય કદાચિદ્ભવતિ ।
તદા ચાર્થશક્ત્યુદ્ભવાનુસ્વાનરૂપભેદતેતિ વક્ષ્યતે ।
આત્મશબ્દઃ સ્વભાવવચનઃ પ્રકારમાહ ।
તેન રસાદિર્યો ઽર્થઃ સ ધ્વનેરક્રમો નામભેદઃ ।
અસંલક્ષ્યક્રમ ઇતિ યાવત્ ।
નનુ કિં સર્વદૈવ રસાદિરર્થો ધ્વનેઃ પ્રકારઃ? નેત્યાહ; કિં તુ યદાઙ્ગિત્વેન પ્રધાનત્વેનાવભાસમાનઃ ।
એતચ્ચ સામાન્યલક્ષણે ઽગુણીકૃતસ્વાર્થાવિઽત્યત્ર બાલપ્રિયા કુતો નોક્તમિત્યત આહ---ધ્વનિશબ્દેત્યાદિ ।
વિવક્ષિતાભિધેત્વેનેતિ ।
બિવક્ષિતાભિધેયત્વોક્ત્યેત્યર્થઃ ।
અત્રેતિ ।
અભિધેયે ઇત્યર્થઃ ।
આક્ષિપ્તમિતિ ।
દર્શિતમિત્યર્થઃ ।
વિશેષમાહ---પૂર્વશ્લોકેનેત્યાદિ ।
ઇદાનીમિતિ ।
અસ્મિન્ શ્લોકે ઇત્યર્થઃ ।

સ્વાત્મનિષ્ઠ એવેતિ ।
ઽભેદ ઉક્તઽઇત્યસ્યાનુષઙ્ગઃ ।
વૃત્તૌ ઽધ્વનેરાત્મેઽત્યસ્ય વિવરણમ્---ઽમુખ્યાતયેઽત્યાદિ ।
વાચ્યાર્થેત્યાદિકમવતારયતિ---વ્યઙ્ગ્યસ્યેત્યાદિ ॥ 2 ॥
રસેત્યાદિકારિકાયામઙ્ગિભાવેન ભાસમાનો રસભાવાદિઃ અક્રમો ઘ્નનેરાત્મા વ્યવસ્થિત ઇત્યન્વયો વક્તવ્યઃ ।
તથા ચ તથાવિધરસભાવાદિસામાન્યમસંલક્ષ્યક્રમ ઇત્યર્થઃ સિધ્યતિ ।
સ ચાર્થો બાધિતઃ, ક્વચિદ્ભાવાદેઃ સંલક્ષ્યક્રમત્વસ્યાપ્યઙ્ગીકૃતત્વાદતો વિવક્ષિતમર્થં વ્યાચષ્ટે---યો રસાદિરિત્યાદિ ।
અક્રમઃ અસંલક્ષ્યક્રમઃ ।
ન ત્વક્રમ એવ સ ઇતિ ।
રસભાવાદિરક્રમ એવ ભવતીતિ તુ નૈવેત્યર્થઃ ।
કુત ઇત્યત્રાહ---ક્રમેતિ ।
સંલક્ષ્યક્રમત્વમપીત્યર્તઃ ।
ઽક્રમવત્ત્વમ્ઽ ઇતિ ચિ પાઠઃ ।
તસ્ય ભાવાદેઃ ।
વક્ષ્યત ઇતિ ।
"એવંવાદિનિ દેવર્ષાવિ"ત્યાદ્યુદાહરણપૂર્વકં વક્ષ્યત ઇત્યર્થઃ ।
અઙ્ગિભાવેન ભાસમાન ઇત્યસ્ય વિવરણમ્--અઙ્ગિત્વેનેત્યાદિ એતદુક્તેઃ પૌનરુક્ત્યમાશઙ્કતે--રતચ્ચેત્યાદિ ।
તત્ર
રસ-ભાવ-તદ્-આભાસ-તત્-પ્રશાન્ત્ય્-આદિર્ અક્રમઃ ।
ધ્વનેર્ આત્માઙ્ગિ-ભાવેન ભાસમાનો વ્યવસ્થિતઃ
રસભાવતદાભાસતત્પ્રશાન્ત્યાદિરક્રમઃ ।
ધ્વનેરાત્માઙ્ગિભાવેન ભાસમાનો વ્યવસ્થિતઃ ॥ 3 ॥
લોચનમ્ યદ્યપિ નિરૂપિતમ્, તથાપિ રસવદાદ્યલઙ્કારપ્રકાશનાવકાશદાનાયાનૂદિતમ્ ।
સ ચ રસાદિર્ધ્વનિર્વ્યવસ્થિત એવ; ન હિ તચ્છૂન્યં કાવ્યં કિઞ્ચિદસ્તિ ।
યદ્યપિ ચ રસેનૈવ સર્વં જીવતિ કાવ્યમ્ તથાપિ તસ્ય રસસ્યૈકધનચમત્કારાત્મનો ઽપિ કુતશ્ચિદંશાત્પ્રયોજકીભૂતાદધિકો ઽસૌ ચમત્કારો ભવતિ ।
તત્ર યદા કશ્ચિદુદ્રિક્તાવસ્થાં પ્રતિપન્નો વ્યભિચારી ચમત્કારાતિશયપ્રયોજકો ભવતિ, તદા ભાવધ્વનિઃ ।
યથા---- તિષ્ટેત્કોપવશાત્પ્રભાવપિહિતા દીર્ઘં ન સા કુપ્યતિ સ્વર્ગાયોત્પતિતા ભવેન્મયિ પુનર્ભાવાર્દ્રમસ્યા મનઃ ।
તાં હર્તું વિબુધદ્વિષો ઽપિ ન ચ મે શક્તાઃ પુરોવવર્તિનીં સા ચાત્યન્તમગોચરં નયનયોર્યાતેતિ કો ઽયં વિધિઃ ॥
અત્ર હિ વિપ્રલમ્ભરસસદ્ભાવે ઽપીયતિ વિતર્કાખ્યવ્યભિચારિચમત્ક્રિયાપ્રયુક્ત આસ્વાદાતિશયઃ ।
વ્યભિચારિણ ઉદયસ્થિત્યપાયત્રિધર્મકાઃ ।
યદાહ---ઽવિવિધમાભિમુખ્યેન ચરન્તીતિ વ્યભિચારિણઃઽ ઇતિ ।
તત્રોદયાવસ્તાપ્રયુક્તઃ કદાચિત્ ।
યથા-- યોતે ગોત્રવિપર્યયે શ્રુતિપથં શય્યામનુપ્રાપ્તયા નિર્ધ્યાતં પરિવર્તનં પુનરપિ પ્રારબ્ધુમઙ્ગીકૃતમ્ ।
બાલપ્રિયા પરિહરતિ---તથાપીત્યાદિ ।
રસવદાદીતિ ।
અઙ્ગિભાવેન ભાસમાન ઇત્યુક્તાવઙ્ગભાવેન ભાને કઃ પ્રકાર ઇતિ જિજ્ઞાસાયાઃ સમ્ભવાદિતિ ભાવઃ ।
વ્યવસ્થિત ઇતિ પદં વ્યાચષ્ટે----સ ચેત્યાદિ ।
વ્યવસ્થિત ઇતિ ।
સર્વત્ર કાવ્યે સ્થિત ઇત્યર્થઃ ।
ભાવેત્યાદિના નિર્દિષ્ટ ભાવાદિધ્વનિં શઙ્કાપૂર્વકં વ્યવસ્થાપયતિ---યદ્યપીત્યાદિ ।

તસ્યેતિ ।
કાવ્યજીનિતસ્યેત્યર્થઃ ।
ઽરસસ્ય અંશાદિઽતિ સમ્બન્ધઃ ।
રસાઙ્ગભૂતાદિત્યર્થઃ ।
તિષ્ટેદિતિ ।
વિક્રમોર્વશીયે પુરૂરવસો વચનમ્ ।
સા ઉર્વશી ।
કોપવસાદ્ધેતોઃ ।
પ્રભાવેણાન્તર્ધાનકરણવિદ્યયા પિહિતા અન્તર્હિતા ।
તિષ્ઠેદિતિ સમ્ભાવનાયાં લિઙ્ ।
ઽએતન્ન યુક્તં યતઽ ઇતિ શેષો ઽત્ર બોધ્યઃ ।
એવમુત્તરત્રાપિ ।
સ્વર્ગાય સ્વર્ગં ગન્તુમ્ ।
વિબુધદ્વિષઃ અસુરાઃ અગોચરમ્ અવિષયત્વમ્ ।
વિધિઃ પ્રકારઃ યદાહેતિ ।
વિવિધમિત્યનેન ત્રિપ્રકારત્વમપિ દર્શિતમિતિ ભાવઃ ।
ઉદયાવસ્થાપ્રયુક્ત ઇતિ ।
ઉદયૌન્મુખ્યપ્રયુક્ત ઇત્યર્થઃ ।
યાત ઇતિ ।
શય્યામનુપ્રાપ્તયા પ્રિયેણ સહ શયાનયા તન્વઙ્ગ્યા ।
ગોત્રસ્ય નામ્નો વિપર્યયે વનિતાન્તરનામ્નીત્યર્થઃ ।
શ્રુતિપથં યાતે શ્રુતે સતિ ।
પરિવર્તનં નિર્ધ્યાતં ચિન્તિતમ્ ।
પ્રારબ્ધુમિતિ ।
પરિવર્તનમિત્યસ્યાનુષઙ્ગઃ ।
તદિત્યસ્યાપકર્ષો વા ।
લોચનમ્ ભૂયસ્તત્પ્રકૃતં કૃતં ચ શિથિલક્ષિપ્તૈકદોર્લેખયા તન્વઙ્ગ્યા ન તુ પારિતઃ સ્તનભરઃ ક્રષ્ટું પ્રિયસ્યોરસઃ ॥
અત્ર હિ પ્રણયકોપસ્યોજ્જિગમિષયૈવ યદવસ્થાનં ન તુ પારિત ઇત્યુદયાવકાશનિરાકરણાત્તદેવાસ્વાદજીવિતમ્ ।
સ્થિતિઃ પુનરુદાહૃતા---ઽતિષ્ટેત્કોપવશાત્ઽ ઇત્યાદિના ।
ક્વચિત્તુ વ્યભિચારિણઃ પ્રશમાવસ્થયા પ્રયુક્તશ્ચમત્કારઃ ।
યથોદાહૃતં પ્રાક્ ઽએકસ્મિન્ શયને પરાઙ્મુખતયાઽ ઇતિ ।
અયં તત્પ્રશમ ઇત્યુક્તઃ ।
અત્ર ચેર્ષ્યાવિપ્રલમ્ભસ્ય રસસ્યાપિ પ્રશમ ઇતિ શક્યં યોજયિતુમ્ ।
ક્વચિતુ વ્યભિચારિણઃ સન્ધિરેવ ચર્વણાસ્પદમ્ ।
યથા--- ઓસુરુ સુમ્ઠિ આહં મુહુ ચુમ્બૌ જેણ ।
અમિઅરસઘોણ્ટાણં પડિજ્ઞાણિઉ તેણ ॥
ઇત્યત્ર શ્રુત્યુક્તે તુ કોપે કોપકષાયગદ્ગદમન્દરુદિતાયા યેન મુખં ચુમ્બિતં તેનામૃતરસનિગરણવિશ્રાન્તિપરમ્પરાણાં તૃપ્તિર્જ્ઞાતેતિ કોપપ્રસાદસન્ધિશ્ચમત્કારસ્થાનમ્ ।
બાલપ્રિયા સ્યાપકર્ષો વા ।
પુનરપિ પુનસ્તુ ।
પ્રારબ્ધુમઙ્ગીકૃતં ચિકીર્ષિતમ્ ।

ભૂયઃ તત્ પરિવર્તનમ્ ।
પ્રકૃતં પ્રયત્નવિષયીકૃતમ્ ।
કૃતં ચેતિ ।
ભૂયસ્તદિત્યનયોરનુષઙ્ગઃ ।
શિથિલક્ષિપ્તૈકદોર્લેખયા પૂર્વં શિથિલા શિતિલીકૃતા પશ્ચાદન્યત્ર ક્ષિપ્તા ચ એકદોર્લેખા યયા તથા સત્યા ।
ભૂયઃતત્ પરિવર્તનમ્ ।
કૃતં ચ અનુષ્ટિતં ચ ।
જાનાતીચ્છતિ યતતે ચેષ્ટતે ઇતિ ક્રમો ઽત્ર પ્રદર્શિતઃ ।
ન ત્વિતિ ।
તુશબ્દો વિશેષે ।
ઽસ્તનભરઃ પ્રિયસ્ય ઉરસઃ ક્રષ્ટું ન પારિતઽ ઇતિ સમ્બન્ધઃ ।
પ્રતીહારેન્દુરાજેન કાવ્યાલઙ્કાર સઙ્ગ્રહવ્યાખ્યાને શ્લોકો ઽયં વ્યાખ્યાતઃ ।
ઉજ્જિગમિષયવ ।
ઉદયૌન્મુખ્યાવસ્થયૈવ ।
એવકારાર્થં વિવૃણોતિ---ન ત્વિત્યાદિ ।
ઇત્યુક્ત ઇતિ ।
પૂર્વૈરિતિ શેષઃ ।
સ્વાભિપ્રાયમાહ---અત્રેત્યાદિ ।
ઓસુરુ ઇતિ ।
રિર્ષ્યાશ્રુશોભિતાયા મુખં ચુમ્બિતં યેન ।
અમૃતરસનિગરણાનાં તૃપ્તિર્જ્ઞાતા તેન ॥
ઇતિ છાયેતિ પ્રતિભાતિ ।
નિગરણાનાં ભક્ષણાનાં કરણરૂપાર્થે ષષ્ટી ।
યથા "નાગ્નિઃ તૃપ્યતિ કાષ્ટાના"મિત્યાદિ ।
ઇત્યત્ર શ્રુત્યુક્તે ઇતિર્ ।
ઇર્શ્યાશબ્દેનોક્તે ઽપીવિશ્રમસ્થાનં તસ્ય ।
યદ્વા---અમૃતરસસ્ય વિશ્રાન્તિપૂર્વકાણિ નિગરણાનિ વિશ્રમ્ય વિશ્રમ્ય નિગરણાનિ ।
જ્ઞાતેત્યન્તેન વાચ્યાર્થકથનમ્ ।
કોપપ્રસાદસન્ધિરિતિ ।
નાયિકાગતો ધ્વન્યમાન ઇતિ શેષઃ ।
લોચનમ્ ક્વચિદ્ય્વભિચાર્યન્તરશબલતૈવ વિશ્રાન્તિપદમ્ ।
યથા--- ક્વાકાર્યં શશલક્ષ્મણઃ ક્વ ચ કુલં ભૂયો ઽપિ દૃશ્યેત સા દોષાણાં પ્રશમાય મે શ્રુતમહો કોપે ઽપિ કાન્તં મુખમ્ ।
કિં વક્ષ્યન્ત્યપકલ્મષાઃ કુતધિયઃ સ્વપ્ને ઽપિ સા દુર્લભા ચેતઃ સાવસ્થ્યમુપૈહિ કઃ ખલુ યુવા ધન્યો ઽધરં ધાસ્યતિ ॥
અત્ર હિ વિતકારૈત્સુક્યે મતિસ્મરણે શહ્કાદૈન્યે ધૃતિચિન્તને પરસ્પરં બાધ્યબાધકભાવેન દ્વન્દ્વશો ભવન્તી, પર્યન્તે તુ ચિન્તાયા એવ પ્રધાનતાં દદતી પરમાસ્વાદસ્થાનમ્ ।
એવમન્યદપ્યુત્પ્રેક્ષ્યમ્ ।
એતાનિ ચોદયસન્ધિશબલત્વાદિકાનિ કારિકાયામાદિગ્રહણેન ગૃહીતાનિ ।
નન્વેવં વિભાવાનુભાવમુખેનાપ્યધિકશ્ચમત્કારો દૃશ્યત ઇતિ વિભાવદ્વનિરનુભાવધ્વનિશ્ચ વક્તવ્યઃ ।
મૈવમ્; વિભાવાનુભાવૌ તાવત્સ્વશબ્દવાચ્યાવેવ ।
તચ્ચર્વણાપિ ચિત્તવૃત્તિષ્વેવ પર્યવસ્યતીતિ રસભાવેભ્યો નાધિકં ચર્વાણીયમ્ ।
યદા તુ વિભાવાનુભાવાવપિ વ્યઙ્યૌ ભવતસ્તદા વસ્તુધ્વનિરપિ કિં ન સહ્યતે ।

યદા તુ વિભાવાભાસાદ્રત્યાભાસોદયસ્તદા બાલપ્રિયા ક્વાકાર્યમિતિ ।
દેવયાનીમભિલષતો યયાતેરિયમુક્તિઃ ।
અકાર્યં બ્રાહ્મણકન્ય કાસક્તિરૂપમ્ ।
ક્વદ્વયેન દ્વયોઃ સહાનવસ્થાનપ્રતીતિઃ ।
તેનાત્યન્તાનૌચિત્યં વ્યજ્યતે ।
અત્ર વિતર્કઃ ।
ભૂયો ઽપીત્યાદિ ।
અત્રૌત્સુક્યમ્ ।
દોષાણાં પ્રમાદાદીનામ્ ।
પ્રશમાય આત્યન્તિકનાશાય ।
શ્રુતં શાસ્ત્રશ્રવણમ્ ।
અત્ર મતિઃ અહો ઇત્યાદિ ।
કાન્તં મનોહરં મુખં તસ્યાઃ મુખમ્ ।
અત્ર સ્મૃતિઃ ।
અપકલ્મષાઃ અપગતં કલ્મષં દુશ્ચરિતં યેભ્યસ્તે ।
કૃતે સુચરિતે ધીર્યેષામ્ ।
યદ્વા-કૃતા શિક્ષિતા ધીર્યેષાં તે પણ્ડિતાઃ ।
કિં વક્ષ્યન્તિ ।
અત્ર શઙ્કા ।
સ્વપ્ને ઽપિ અદૃષ્ટાશ્રુતપૂર્વઘટકે ઽપિ સા દુર્લભા ।
અત્રાભિમતાપ્રાપ્તિપ્રયુક્તં દૈન્યમ્ ।
ચેત ઇત્યાદિ ।
અત્ર ધૃતિઃ ।
ક ઇત્યાદિ ।
ધન્યઃ નાહમિવ મન્દભાગ્યઃ ।
ધાસ્યતિ પાસ્યતિ ।
અત્ર ચિન્તા ચ વ્યજ્યતે ।
તદાહ--અત્ર હીત્યાદિ ।
વિતકારૈત્સુક્યે ઇત્યાદિ ।
ક્વાકાર્યમિત્યાદ્યેકૈકપાદસ્થવાક્યાભ્યાં ક્રમેણ વ્યજ્યમાને ઇતિ ભાવઃ ।
પરસ્પરં બાધ્યેતિ ।
વિતર્કાદિરૌત્સુક્યાદિના બાધ્યત ઇત્યર્થઃ ।
ઽભવન્તી દદતીઽતિ ચ દ્વિવચનમ્ ।
ચિન્તાયા ઇતિ ।
અન્ત્યવાક્યેન વ્યજ્યમાનાયા ઇતિ ભાવઃ ।
બાલપ્રિયા ક્વાકાર્યમિતિ ।
દેવયાનીમભિલષતો યયાતેરિયમુક્તિઃ ।
અકાર્યં બ્રાહ્મણકન્યકાસક્તિરૂપમ્ ।
ક્વદ્વયેન દ્વયોઃ સહાનવસ્થાનપ્રતીતિઃ ।
તેનાત્યન્તાનૌચિત્યં વ્યજ્યતે ।

અત્ર વિતર્કઃ ।
ભૂયો ઽપીત્યાદિ ।
અત્રૌત્સુક્યમ્ ।
દોષાણાં પ્રમાદાદીનામ્ ।
પ્રશમાય આત્યન્તિકનાશાય ।
શ્રુતં શાસ્ત્રશ્રવણમ્ ।
અત્ર મતિઃ ।
અહો ઇત્યાદિ ।
કાન્તં મનોહરં મુખં તસ્યાઃ મુખમ્ ।
અત્ર સ્મૃતિઃ ।
અપકલ્મષાઃ અપગતં કલ્પષં દુશ્ચરિતં યેભ્યસ્તે ।
કૃતે સુચરિતે ધીર્યેષામ્ ।
યદ્વા-કૃતા શિક્ષિતા ધીર્યેષાં તે પણ્ડિતાઃ ।
કિં વક્ષ્યન્તિ ।
અત્ર શઙ્કા ।
સ્વપ્ને ઽપિ અદૃષ્ટાશ્રુતપૂર્વઘટકે ઽપિ સા દુર્લભા ।
અત્રાભિમતાપ્રાપ્તિપ્રયુક્તં દૈન્યમ્ ।
ચેત ઇત્યાદિ ।
અત્ર ધૃતિઃ ।
ક ઇત્યાદિ ।
ધન્યઃ નાહમિવ મન્દભાગ્યઃ ।
ધાસ્યતિ પાસ્યતિ ।
અત્ર ચિન્તા ચ વ્યજ્યતે ।
તદાહ-અત્ર હીત્યાદિ ।
વિતકારૈત્સુક્યે ઇત્યાદિ ।
ક્વાકાર્યમિત્યાદ્યેકૈકપાદસ્થવાક્યાભ્યાં ક્રમેણ વ્યજ્યમાને ઇતિ ભાવઃ ।
પરસ્પરં બાધ્યેતિ ।
વિતર્કાદિરૌત્સુક્યાદિના બાધ્યત ઇત્યર્થઃ ।
ઽભવન્તી દદતીઽતિ ચ દ્વિવચનમ્ ।
ચિન્તાયા ઇતિ ।
અન્ત્યવાક્યેન વ્યજ્યમાનાયા ઇતિ ભાવઃ ।
પ્રસઙ્ગાચ્છઙ્કતે---નન્વિતિ ।
સમાધત્તે---મૈવમિતિ ।
સ્વશબ્દવાચ્યાવેવ સ્વશબ્દેનાભિધાતું શક્યાવેવ ।
ચિત્તવૃત્તિષ્વેવેતિ ।
રત્યાદિચિત્તવૃત્તિચર્વણાસ્વેવેત્યર્થઃ ।
કિં ન સહ્યત ઇતિ ।
ઇષ્ટ એવેતિ ભાવઃ ।
ઽતદાભાસેઽતિ નિર્દિષ્ટમાભાસં નિરૂપયતિ---યદા ત્વિત્યાદિ ।
વિભાવાનુભાવાવિતિ ।

રસગઙ્ગાધરાદૌ વિસ્તૃતમેતત્ ।
વિભાવાભાસાદિતિ ।
વિભાવસ્યાભાસે ઽનુભાવો ઽપ્યાભાસી ભવતિ ।
શઙ્કતે--યદ્યપીતિ ।
લોચનમ્ વિભાવાનુભાસાચ્ચર્વણાભાસ ઇતિ રસાભાસસ્ય વિષયઃ ।
યથા રાવણકાવ્યાકર્ણને શૃઙ્ગારાભાસઃ ।
યદ્યપિ ઽશૃઙ્ગારાનુકૃતિર્યા તુ સ હાસ્યઃઽ ઇતિ મુનિના નિરૂપિતં તથાપ્યૌત્તરકાલિકં તત્ર હાસ્યરસત્વમ્ ।
દૂરાકર્ષણમોહમન્ત્ર ઇવ મે તન્નામ્નિ યાતે શ્રુતિં ચેતઃ કાલકલામપિ પ્રકુરુતે નાવસ્થિતિં તાં વિના ।
ઇત્યત્ર તુ ન હાસ્યચર્વણાવસરઃ ।
નનુ નાત્ર રતિઃ સ્થાયિભાવો ઽસ્તિ ।
પરસ્પરાસ્થાબન્ધાભાવાત્ કેનૈતદુક્તં રતિરિતિ ।
રત્યાભાસો હિ સઃ ।
અશ્ચાભાસતા યેનાસ્ય સીતા મય્યુપેક્ષિકા દ્વિષ્ટા વેતિ પ્રતિપત્તિર્હૃદયં ન સ્પૃશત્યેવ ।
તત્સપર્શે હિ તસ્યાપ્યભિલાષો વિલીયેત ।
નચ મયીયમનુરક્તેત્યપિ નિશ્ચયેન કૃતં કામકૃતાન્મોહાત્ ।
અત એવ તદાભાસત્વં વસ્તુતસ્તત્ર સ્થાપ્યતે શુક્તૌ રજતાભાસવત્ ।
એવચ્ચ શૃઙ્ગારાનુકૃતિશબ્દં બાલપ્રિયા મુનિના નિરૂપિતમિતિ ।
તથા ચ તત્ર હાસ્યો રસો વક્તું ન્યાય ઇતિ ભાવઃ ।
ઔત્તરકાલિકમિતિ ।
શૃઙ્ગારચર્વણોત્તરકાલભવમિત્યર્થઃ ।
તચ્ચર્વણોત્તરમયમનનુરક્તાં કામયત ઇતિ રાવણામિલાષાદ્યાલમ્વિતસ્ય હાસસ્ય સહૃદયાનામુદ્બોધાદિતિ ભાવઃ ।
દૂરેતિ ।
ઽએતૈરાકુલિતસ્ય વિક્ષતરતેરઙ્ગૈરનઙ્ગાતુરૈઃ સમ્પદ્યેત કથં તદાપ્તિસુખંમિત્યેતન્ન વેઝિ સ્ફુટમ્ઽ ઇત્યુત્તરાર્ધમ્ ।
ઽપ્રકુરુતઽ ઇત્યત્ર ઽપ્રસહત ઇતિ ચ પાઠઃ ।
દૂરાકર્ષણં મોહશ્ચ તત્કારી યો મન્ત્રઃ તસ્મિન્નવેત્યુપમા ।
તયા દૂરાકર્ષકત્વાદેરવ્યભિચારો દ્યોત્યતે ।
તન્નામ્નિ સીતાનાન્મિ ।
અનઙ્ગાતુરૈઃ એતૈઃ અઙ્ગૈઃ ।
આકુલિતસ્ય વિહ્વલીકૃતસ્ય વિક્ષતા નષ્ટા રતિઃ વિષયાન્તરેષુ રુચિર્યસ્ય તસ્ય ।
અરતિમાપન્નસ્યેતિ ।
યાવત્ ।
મે ઇત્યનુષજ્યતે ।
ન હાસ્યેતિ ।
આદાવિતિ શેષઃ ।
કિન્તુ શૃઙ્ગારાભાસચર્વણૈવેતિ ભાવઃ ।
કેનેતિ ।
રતિરિત્યેતત્ કેનોક્તમિત્યન્વયઃ ।
અત્ર પ્રતીયમાના રતિરભિલાષરૂપા ચિત્તવૃત્તિરેવ, ન તુ સ્થાયિભાવ ઇતિ ભાવઃ ।
રત્યાભાસો હિ સ ઇતિ ।
સઃ રાવણગતાભિલાષરૂપા ચિત્તવૃત્તિઃ ।

રાત્યાભાસઃ સ્થાયિભૂતરતિત્વેનાભાસમાનઃ ।
અતશ્ચેતિ ।
વક્ષ્યમાણહેતુનેત્યર્થઃ ।
અસ્ય રાવણત્ય મયિવિષયે ।
ઉપેક્ષિકા ઉપેક્ષાવતી ।
દ્વિષ્ટા દ્વેષવતી ।
તત્સ્પર્શે તથાવિધપ્રતીતિસ્પર્શે ।
તસ્ય રાવણસ્ય ।
ન ચેતિ ।
કૃતમિતિ નિષેધવાચી નિપાતઃ ।
ઇયં મય્યનુરક્તેતિ નિશ્ચયસ્યાભાવશ્ચ નેત્યર્થઃ ।
તન્નિશ્ચયશ્ચાસ્તીતિ યાવત્ ।
અત્ર હેતુમાહ--કામેત્યાદિ ।
ઽનિશ્ચયેન કૃત્યઽતિ ચ પાઠઃ ।
તત્પક્ષે ઽન ક કૃત્યમ્ઽ ઇત્યન્વયઃ ।
ઇતિ નિશ્ચયેન ન ચ પ્રયોજનમિત્યર્થઃ ।
તન્નિશ્ચયો હ્યભિલાષજનને ઽનુપયોગીતિ ભાવઃ ।
અત પક્ષે ઽકામકુતાન્મોહાદિઽત્યસ્ય ન સ્પૃશત્યેવેત્યનેનાન્વયો બોધ્યઃ ।
અત એવ ઉક્તાદ્ધેતોરેવ ।
તદાભાસત્વં રત્યાભાસત્વં ।
તત્ર અભિલાષરૂપાયાં રાવણચિત્તવૃત્તો ।
સ્થાપ્યત ઇતિ ।
પ્રતિપત્તૃભિરિતિ શેષઃ ।
શૃઙ્ગારાનુકૃતિશબ્દં પ્રયુઞ્જાન ઇતિ ।
શૃઙ્ગારાનુકૃતિર્યા તુ સ હાસ્ય ઇતિ પ્રયુઞ્જાન ઇત્યર્થઃ ।
લોચનમ્ પ્રયુઞ્જાનો મુનિરપિ સૂચિતવાન્ ।
અનુકૃતિરમુખ્યતા આભાસ ઇતિ હ્યેકો ઽર્થઃ ।
અત એવાભિલાષે એકતરનિષ્ટે ઽપિ શૃઙ્ગરશબ્દેન તત્ર તત્ર વ્યવહારસ્તદાભાસતયા મન્તવ્યઃ ।
શૃઙ્ગારેમ વીરાદીનામપ્યાભાસરૂપતીપલક્ષિતૈવ ।
એવં રસધ્વનેરેવામી ભાવધ્વનિપ્રભૃતયો નિષ્યન્દા આસ્વાદે પ્રધાનંપ્રયોજકમેવમંશં વિભજ્ય પૃથગ્વ્યવસ્થપ્યતે ।
યથા ગન્ધયુક્તિજ્ઞૈરેકરસસમ્મૂર્ચ્છિતામોદોપભોગે ઽપિ શુદ્ધમાસ્યાદિપ્રયુક્તમિદં સૌરભમિતિ ।
રસધ્વનિસ્તુ સ એવ યો ઽત્ર મુખ્યતયા વિભાવાનુભાવવ્યભિચારિસંયોજનોદિતસ્થાયિ પ્રતિપત્તિકસ્ય પ્રતિપત્તુઃ સ્થાય્યંશચર્વણાપ્રયુક્ત એવાસ્વાદપ્રકર્ષઃ ।
યથા--- કૃચ્છ્રેણોરુયુગં વ્યતીત્ય સુચિરં ભ્રાન્ત્વા નિતમ્બસ્થલે મધ્યે ઽસ્યાસ્ત્રિવલીતરઙ્ગવિષમે નિઃષ્પન્દતામાગતા ।
મદ્દૃષ્ટિસ્તૃષિતેવ સમ્પ્રતિ શનેરારુહ્ય તુઙ્ગો સ્તનૌ સાકાઙ્ક્ષં મુહુરીક્ષતે જલલવપ્રસ્યન્દિની લોચને ॥
અત્ર હિ નાયિકાકારાનુવર્ણ્યમાનસ્વાત્મપ્રતિકૃતિપવિત્રિતચિત્રફલકાવલોકનાદ્વત્સરાજસ્ય બાલપ્રિયા ઇતિ હ્યોકો ઽર્થ ઇતિ ।
અનુકૃત્યાદિ શબ્દાઃ પર્યાયા ઇત્યર્થઃ ।
શૃઙ્ગારેણેતિ ।
શૃઙ્ગારાનુકૃતિરિતિ મુનિવચનસ્થશૃઙ્ગારશબ્દેનેત્યર્થઃ ।
વીરાદીનામિતિ ।
તેષાં ગુર્વાદ્યાલમ્બન્ત્વે હ્યભાસાતા ।

ઉપસંહરતિ---એવમિત્યાદિ ।
કથં તર્હિ પૃથગ્વ્યવહાર ઇત્યત આહ---આસ્વાદ ઇતિ ।
ઽપ્રધાનંપ્રયોજકમંશમેવં વિભજ્યેઽ ત્યન્વયઃ ।
પૃથગવ્યવસ્થાપ્યત ઇતિ ।
પૃથક્ રસધ્વનિત્વભાવધ્વનિત્વાદિભિન્નરૂપેમ ।
અત્ર દૃષ્ટાન્તમાહ--યથેતિ ।
ગન્ધયુક્તિઃ ગન્ધદ્રવ્યયોજના ।
એકેતિ ।
એકાસ્વાદઃ યઃ સમ્મૂર્ચ્છિતસ્ય વ્યાપ્તસ્ય આમોદસ્ય ઉપભોગઃ તસ્મિન્નપિ ।
માંસીગન્ધદ્રવ્યવિશેષઃ ।
ઇતીતિ પૃથગવ્યવસ્થાપ્યત ઇત્યસ્યાનુષઙ્ગઃ ।
વિભાવેતિ ।
વિભાવાદીનાં ત્રયાણાં સંયોજનેન તચ્ચર્વણાયા ઉદિતા ઉત્પન્ના સ્થાયિપ્રતિપત્તિઃ યસ્ય ।
કૃચ્છેણેતિ ।
રત્નાવલ્યાં રાજ્ઞો વિદૂષકં પ્રતીયમુક્તિઃ ।
અસ્યા ઇત્યસ્યોરુયુગમિત્યાદિભિઃ પઞ્ચમિઃ સમ્બન્ધઃ ।
ત્રિવલ્યેવ તરઙ્ગઃ તરઙ્ગતુલ્યા ત્રિવલી વા તેન વિષમે નિમ્નોન્નતે ।
તૃષિતેવ તૃષિતત્વાદિવ ।
જલલવાઃ અશ્રુકણાઃ ।
તત્પ્રસ્યન્દિનીતિ ।
થથા લિખિતે ઇતિ બોધ્યમ્ ।
અત્રોરુયુગસ્ય નિતમ્બસ્ય ચાતિવિશાલત્વં મધ્યસ્ય તનુત્વં સ્તનયોર્મહત્વં ચ ગમ્યત ઇતિ સૌન્દર્યાતિશયો જલલવેત્યાદિના નાયિકાયા વિરહદુઃખાતિશયસ્ચ વ્યજ્યતે ।
કસ્યાશ્ચિદરણ્યભ્રમણવૃત્તાન્તસ્ય ચાત્ર સમાધિઃ ।
નાયિકેતિ ।
નાયિકાકારેણ લિખિતનાયિકાપ્રતિકૃત્યા હેતુના અનુવર્ણ્યમાનં નર્મસચિવં પ્રતિમહર્વર્ણ્યભાનં સ્વાત્મપ્રતિકૃત્યા લિખિતનાયકપ્રતિકૃત્યા પવિત્રિતં ચ, યદ્વા--નાયિકાકારેણ રસાદિરર્થો હિ સહેવ વાચ્યેનાવભાસતે ।
સ ચાઙ્ગિત્વનાવભાસમાનો ધ્વનેરાત્મા ।
ઇદાનીં રસવદલઙ્કારાદલક્ષ્યક્રમદ્યોતનાત્મનો ધ્વનેર્વિભક્તો વિષય ઇતિ પ્રદર્શ્યતે---
વાચ્ય-વાચક-ચારુત્વ-હેતૂનાં વિવિધાત્મનામ્ ।
રસાદિ-પરતા યત્ર સ ધ્વનેર્ વિષયો મતઃ
વાચ્યવાચકચારુત્વહેતુનાં વિવિધાત્મનામ્ ।
રસાદિપરતા યત્ર સ ધ્વનેર્વિષયો મતઃ ॥ 4 ॥
લોચનમ્ પરસ્પરાસ્થાબન્ધરૂપો રતિસ્થાયિભાવો વિભાવાનુભાવસંયોજનવશેન ચર્વણારૂઢ ઇતિ ।
તદલં બહુના ।
સ્થિતમેતત્--રસાદિરર્થો ઽઙ્ગિત્વેન ભાસમાનો ઽસંલક્ષ્યક્રમવ્યઙ્ગ્યસ્ય ધ્વનેઃ પ્રકાર ઇતિ ।
સહેવેતિ ।
ઇવશબ્દેનાસંલક્ષ્યતા વિદ્યમાનત્વે ઽપિ ક્રમસ્ય વ્યાખ્યાતા ।
વાચ્યેનેતિ ।
વિભાવાનુભાવાદિના ॥ 3 ॥
નન્વઙ્ગિત્વેનાવભાસમાન ઇત્યુચ્યતે; તત્રાઙ્ગત્વમપિ કિમસ્તિ રસાદેર્યેન તન્નિરાકરણાયૈતદ્વિશેષણમિત્યભિપ્રાયેણોપક્રમતે---ઇદાનીમિત્યાદિના ।
અહ્ગત્વમસ્તિ રસાદીનાં રસવત્પ્રેય ઊર્જસ્વિસમાહિતાલહ્કારરૂપતાયામિતિ ભાવઃ ।

અનયા ચ ભઙ્ગ્યા રસવદાદિષ્વલઙ્કારેષુ રસાદિધ્વનેર્નાન્તર્ભાવ ઇતિ સૂચયતિ ।
પૂર્વં હિ સમાસોક્ત્યાદિષુ વસ્તુધ્વનેર્નાન્તર્ભાવ ઇતિ દર્શિતમ્ ।
વાચ્યં ચ વાચકં ચ તચ્ચારુત્વહેતવશ્ચેતિ દ્વન્દ્વઃ ।
વૃત્તાવપિ શબ્દાશ્ચાલઙ્કારાશ્ચાર્થાશ્ચાલઙ્કારાશ્ચેતિ દ્વન્દ્વઃ ।
મત ઇતિ ।
પૂવમેવૈતદુક્તમિત્યર્થઃ ।
નનૂક્તં ભટ્ટનાયકેન---"રસો યદા પરગતતયા પ્રતીયતે તર્હિ તાટસ્થ્યમેવ સ્યાત્ ।
ન ચ બાલપ્રિયા કર્ત્રા અનુવર્ણ્યમાના દૃશ્યમાના, ઽનિર્વર્ણ્યમાનેઽતિ પાઠઃ સાધિષ્ઠઃ, યા સ્વાત્મપ્રતિકૃતિસ્તયા પવિત્રિતં યચ્ચિત્રફલકં તદવલોકનાદિત્યર્થઃ ।
પ્રબુદ્ધ ઇતિ શેષઃ ।
ચર્વણારૂઢ ઇતિ ।
સહૃદયચર્વણાસ્પદમિત્યર્થઃ ॥ 3 ॥
વાચ્યેત્યાદિકારિકાયાં ઽશબ્દાલઙ્કારાઽ ઇત્યાદિવૃત્તૌ ચાર્થાન્તરભ્રમઃ સ્યાદિત્યતો વિવક્ષિતમર્થં વ્યાચષ્ટે---વાચ્યત્ર્ચેત્યાદિ ।
પ્રસઙ્ગાદ્રસખરૂપં વ્યવસ્થાપયિષ્યન્નાદૌ પરમતાન્યુપન્યસ્યતિ--નનૂક્તમિત્યાદિ ।
નન્વિતિ શઙ્કાદ્યોતકં ભટ્ટનાયકાદ્યુક્તાનાં પૂર્વપક્ષત્વમગવમયતિ ।
કથમુક્તમિત્યત્રાહ-ઽરસઽ ઇત્યાદ્ય ઽપ્રદાનમેવેઽત્યન્તેન ।
રસ ઇતિ ।
રત્યાદિરૂપઃ શૃઙ્ગારાદિરસ ઇત્યર્થઃ ।
યદેતિ યદીત્યર્થે ।
પરેતિ ।
સહૃદયાદન્યેત્યર્થઃ ।
તાટસ્થમિતિ ।
સહૃદયાસમ્બન્ધિત્વમિત્યર્થઃ ।
તાટસ્થ્યે સતિ સ્વરસનીયત્વં ન ભવેદિતિ ભાવઃ ।
ન ચેત્યાદિ ।
ઽઅસૌ સ્વગતત્વેન ન ચ પ્રતીયતઽ ઇતિ સમ્બન્ધઃ તત્પ્રત્યાયકાભાવાદિતિ ભાવઃ ।
સ્વગત્વેન પ્રતીત્યભ્યુપગમે બાધકઞ્ચાહ--સ્વાત્મેત્યાદિ ।
લોચનમ્ સ્વગતત્વેન રામાદિચરિતમયાત્કાવ્યાદસૌ પ્રતીયતે ।
સ્વાત્મગતત્વેન ચ પ્રતીતૌસ્વાત્મનિ રસસ્યોત્પત્તિરેવાભ્યુપગતા સ્યાત્ ।
સા ચાયુક્તા સીતાયાઃ ।
સામાજિકં પ્રત્યવિભાવત્વાત્ ।
કાન્તાત્વં સાધારણં વાસનાવિકાસહેતુવિભાવતાયાં પ્રયોજકમિતિ ચેત્---દેવતાવર્મનાદૌ તદપિ કથમ્ ।
ન ચ સ્વકાન્તાસ્મરણં મધ્યે સંવેદ્યેતે ।
અલોકસામાન્યાનાં ચ રામાદીનાં યે સમુદ્રસેતુબન્ધાદયો વિભાવાંસ્તે કથં સાધારણ્યં ભજેયુઃ ।
ન ચોત્સાહાદિમાન્ રામઃ સ્મર્યતે, અનનુભૂતત્વાત્ ।
શબ્દાદપિ તત્પ્રતિપત્તૌ ન રસોપજનઃ ।
બાલપ્રિયા સ્વાત્મગતત્વેન સહૃદયાત્મગતત્વેન ।
સ્વાત્મનીત્યાદિ ।
પ્રતિપત્તુઃ સ્વચિત્તવૃત્તેરેવ પ્રત્યક્ષરૂપા પ્રતીતિર્ભવતિ, તથા ચ તચ્ચિત્તવૃત્તેરુત્પત્તિરાવસ્યકી ।
વિષયં વિના પ્રત્યક્ષાયોગાદિતિ ભાવઃ ।
નનુ રસ ઉત્પદ્યતામિત્યત્રાહ-સા ચેત્યાદિ. સા ચ સ્વાત્મનિ રસોત્પતિશ્ચ ।

પૂર્વં રામાદીતિ નિર્દેશાત્ સીતાયા ઇત્યુક્તમ્ ।
સીતાદેરિત્યર્થઃ ।
સામાજિકમિતિ ।
સહૃદયમિત્યર્થઃ ।
શઙ્કતે---કાન્તાત્વામિત્યાદિ ।
સાધારણં સોતાસાધારણમ્ ।
વાસનેતિ ।
વાસનાયાઃ સહૃદયગતરત્યાદિવાસનાયાઃ યો વિકાકૌદ્બોધઃ તસ્ય હેતુર્યો વિભાવઃ ।
તસ્ય ભાવસ્તત્તા તસ્યાં વાસનાવિકાસહેતુતારૂપાયાં વિભાવતાયામિત્યર્થઃ ।
હેતુરિતિ પાઠે હેતુઃ સન્નિતિ યોજના ।
પ્રયોજકમિતિ ।
તથા ચ સીતાયાઃ માનુષીત્વેન સીતાદૌ સહૃદયાનાં કાન્તાત્વસંવેદનં ભવતીતિ ભાવઃ ।
પ્રતિવક્તિ---દેવતેત્યાદિ ।
તદપિ કાન્તાત્વસંવેદનમપિ ।
કથમિતિ ।
દેવતાસ્વમાત્રાદેર્નાયિકાત્વેન વર્ણનસ્થલે દેવતાદાવારધ્યત્વજ્ઞાનેન પ્રતિબન્ધાત્તત્ર કામ્યત્વરૂપકાન્તાત્વસંવેદનં ભવતીત્યર્થઃ ।
નનુ કાવ્યાદિતઃ સીતાદિજ્ઞાને જાતે સહૃદયાનાં સ્વકાન્તાસ્મરણં જાયતે, તેન ચ તદ્વાસનોદ્વોધ ઇત્યત આહ---ન ચેત્યાદિ ।
ન સંવેદ્યતે સહૃદયૈર્ન ચાનુભૂયતે ।
વીરરસવિષયે ઽપ્યાહ---લોકેત્યાદિ ।
અલોકસામાન્યાનાં લોકસાધારણભિન્નામ્ ।
વિભાવાઃ સહૃદયગતોત્સાહવિભાવાઃ ।
સાધારણ્યં સર્વસાધારમત્વમ્ ।
કથં ભજેયુરિતિ ।
સમુદ્રસેતુબન્ધનાનૌ ઉત્સાહહેતુઃ સ્વકૃતિસાધ્યત્વબુદ્ધિર્હૃદયસંવાદો વા સહૃદયાનાં નોત્પદ્યેતેતિ ભાવઃ ।
રામાદિગતોત્સાહાદિસ્થાયિજ્ઞાનમપિ સહૃદયાનાંરસોદ્બોધે હેતુસ્તદપિ દુર્ઘટમિત્યાહ---ન ચેત્યાદિના ।
નનુ કાવ્યાદનુભવરૂપા તત્પ્રતીતિર્ભવતીત્યત્રાહ---શબ્દાદિત્યાદિ ।
તત્પરતીતૌ રામાદિગતોત્સાહપ્રતીતૌ ।
સત્યામપિતિ યોજના ।
ન રસોપજનઃ સહૃદયાનાં ન રસોત્પત્તિઃ ।
અત્ર દૃષ્ટાન્તમાહ---પ્રત્યજ્ઞાદિત્યાદિ ।
લોચનમ્ પ્રત્યક્ષાદિવ નાયકમિથુનપ્રતિપત્તૌ ।
ઉત્પત્તિપક્ષે ચ કરુણસ્યોત્પાદાદ્દુઃખિત્વે કરુણપ્રેક્ષાસુ પુનરપ્રવૃત્તિઃ સ્યાત્ ।
ઽતન્ન ઉત્પત્તિરપિ, નાપ્યભિવ્યક્તિઃ, શક્તિરૂપસ્ય હિ શૃઙ્ગારસ્યભિવ્યક્તૌ વિષયાર્જનતારતમ્યપ્રવૃત્તિઃ સ્યાત્ તત્રાપિ કિં ખગતો ઽભિવ્યજ્યતે રસઃ પરગતો વેતિ પૂર્વવદેવ દોષઃ ।
તેન ન પ્રતીયતે નોત્પદ્યતે નાભિવ્યજ્યતે કાવ્યેન રસઃ ।
કિં ત્વન્યશબ્દવૈલક્ષણ્યં કાવ્યાત્મનઃ શબ્દસ્ય ત્ર્યંશતાપ્રસાદાત્ ।
તત્રાભિદાયકત્વં વાચ્યવિષયમ્, ભાવકત્વં રસાદિવિષયમ્, ભોગકૃત્વં સહૃદયવિષયમિતિ ત્રયોંઽશભૂતા વ્યાપારાઃ ।
તત્રાભિધાભાગો યદિ શુદ્ધઃ સ્યાત્તત્તન્ત્રાદિભ્યઃ શાસ્ત્રન્યાયેભ્યઃ શ્લેષાદ્યલઙ્કારણાં કો ભેદઃ? વૃત્તિભેદવૈચિત્ર્યં ચાકિઞ્ચિત્કરમ્ ।
શ્રુતિદુષ્ટાદિવર્જનં ચ કિમર્થમ્? બાલપ્રિયા પ્રતિપત્તાવિવેતિ સમ્બન્ધઃ દૂષણાન્તરમાહ---ઉત્પત્તિપક્ષે ઇત્યાદિ ।
સહૃદયાનામિતિ શેષઃ ।
કરુણપ્રેક્ષાસુ કરુણરસપ્રધાનનાટ્યેષુ ।

તદિતિ ।
તસ્માદિત્યર્થઃ ।
નાપ્યભિવિયક્તિરિતિ ।
રસસ્યેતિ શેષઃ ।
તસ્ય પ્રાગસિદ્ધત્વાદિતિ ભાવઃ ।
પૂર્વસિદ્ધમેવ હિ ઘટાદિકં પ્રદીપાદિનાભિવ્યજ્યતે ।
નનુ રત્યાદિરૂપો રસઃ સૂક્ષ્મરૂપેમ સહૃદયાનામાત્મનિ વર્તત ઇત્યતઃ સિદ્ધ એવેત્યત્રાહ---શક્તીત્યાદિ ।
શક્તિરૂપસ્ય વાસનાતત્મકસૂક્ષ્મરૂપેણ સ્થિતસ્ય ।
શૃઙ્ગારસ્ય રતેઃ ।
શૃઙ્ગારપદં વીરાદેરુપલક્ષકમ્ ।
અભિવ્યક્તૌ સહૃદયહૃદયે ઽભિવ્યક્ત્યઙ્ગીકારે ।
વિષયેતિ ।
વિષયો રત્યાદિવિષયઃ કાન્તાદિઃ અભિવ્યક્ત્યુપાય ઇતિ યાવત્ ।
તસ્ય અર્જને સમ્પાદને તારતમ્યપ્રવૃત્તિઃ તરતમભાવેન પ્રવૃત્તિઃ સ્યાદિતિ ।
યથા અન્ધકારસ્થઘટાદેરધિકાધિકાભિવ્યક્તયે તદુપાયભૂતાલોકસ્યાધિકાધિકસ્યાર્જને જનાનાં પ્રવૃત્તિસ્તથા વાસનાત્મતયા અન્તઃ સ્થિતસ્ય રત્યાદેરધિકાધિકાભિવ્યક્તયે તદુપાયભૂતસ્ય વિભાવાદેરધિકાધિકસ્યાનુભવરૂપાર્જને સહૃદયાનાં પ્રવૃત્તિઃ પ્રસજ્યેતેત્યર્થઃ ।
અધિકાધિકવિષયાનુભવે વાસનાયા ઝટિત્યભિવ્યરક્તિસમ્ભવાદિતિ ભાવઃ ।
દૂષણાન્તરમાહ---તત્રાપીત્યાદિ ।
તત્રાપ અભિવ્યક્તિપક્ષે ઽપિ ।
ઉપસંહરતિ---તેનેત્યાદિ ।
ન પ્રતીયત ઇત્યાદિ ।
સહૃદયાત્મનીતિ શેષઃ ।
સ્વમતમાહ---કિન્ત્વિત્યાદિ ।
અન્યશબ્દેતિ ।
શાસ્ત્રીયાદિશબ્દેત્યર્થઃ ।
શતેતિ ।
ત્રયોંઽસા યસ્ય તસ્ય ભાવસ્તત્તા, તસ્યાઃ પ્રસાદાત્સમ્બન્ધાદિત્યર્થઃ ।
ત્ર્યંશતાં દર્શયતિ---તત્રેત્યાદિ ।
વાચ્યેતિ. વાચ્યો ઽર્થો વિષયો યસ્ય તત્, વાચ્યાર્થસમ્બન્ધીત્યર્થઃ ।
રસાદીતિ ।
રસો રત્યાદિઃ, આદિપદેન વિભાવદેર્ગ્રહણમ્ ।
ભાવકત્વભોગકૃત્વયોઃ સ્વરૂપં દર્શયિસ્તદઙ્ગીકારે યુક્તિં તાવદાહ-તત્રેત્યાદિ ।
અભિધાભાગઃ અભિધાયકત્વાંશઃ ।
શુદ્ધઃ ઇતતરવ્યાપારાનાલિઙ્ગિતઃ તત્ તર્હિ ।
તન્ત્રાદિભ્ય ઇતિ ।
તન્ત્રં નામાનેકાર્થબોધેચ્છયા પદસ્યૈકસ્ય સકૃદુચ્ચારણમ્ ।
કો ભેદ ઇતિ ।
શાસ્ત્રૈ લોચનમ્ તેન રસભાવનાખ્યો દિવતીયો વ્યાપારઃ; યદ્વશદભિધા વિલક્ષણૈવ ।
તચ્ચૈતદ્ભાવકત્વં નામ રસાન્ પ્રતિ યત્કાવ્યસ્ય તદ્વિભાવાદીનાં સાધારણત્વાપાદનં નામ ।
ભાવિતે ચ રસે તસ્ય ભોગઃ યો ઽનુભવસ્મરણપ્રતિપત્તિભ્યો વિલક્ષણ એવ દ્રુતિવિસ્તરવિકાસાત્મા રજસ્તમોવૈચિત્ર્યાનુવિદ્ધસત્ત્વમયનિજચિત્સ્વભાવનિર્વૃતિવિશ્રાન્તિલક્ષણઃ પરબ્રહ્માસ્વાદસવિધઃ ।
સ એવ ચ પ્રધાનભૂતોંઽશઃ સિદ્ધરૂપ ઇતિ ।

વ્યુત્પત્તિર્નામાપ્રધાનમેવેઽતિ ।
બાલપ્રિયા "હલન્ત્યમિ"તિ પણિનીયસૂત્રાદાવિવ "સર્વદો માધવ" ઇત્યાદિશ્લેષસ્થલે ઽપિ તન્ત્રાદિનાનેકાર્થબોધસમ્ભવાદુભયોર્ભેદો ન સ્યાદિત્યર્થઃ ।
વૃત્તીતિ ।
વૃત્તિભેદાઃ ઉપનાગરિકાદ્યાઃ તેષાં વૈચિત્ર્યં ચ અકિઞ્ચિત્કરમિતિ ।
કાવ્યે અભિધામાત્રસ્વીકારે વ્યર્થમિત્યર્થઃ ।
કિમર્થમિતિ. નિષ્ફલમિત્યર્થઃ ।
તેનેતિ ।
ઉક્તહેતુનેત્યર્થઃ ।
રસભાવનેતિ ।
રત્યાદિભાવનેત્યર્થઃ ।
દ્વિતીય ઇતિ ।
અભિધાનન્તરભાવીત્યર્થઃ ।
યદ્વશાદિતિ ।
ભાવકત્વવ્યાપારરૂપપ્રયોજકાદિત્યર્થઃ ।
વિલક્ષણૈવેતિ ।
શાસ્ત્રીયાદિશબ્દગતાભિધાતો વિચાતીયૈવેત્યર્થઃ ।
તચ્ચેત્યાદિ ।
રસાન્ પ્રતિ એતદ્ભાવકત્વં નામ તદિતિ સમ્બન્ધઃ ।
કાવ્યસ્યેતિ. નાટ્યસ્યાપ્યુપલક્ષણમ્ ।
તદ્વિભાવાદીનામિતિ ।
તસ્ય રત્યાદિરૂપરસસ્ય વિભાવાદિત્રયાણાં ચેત્યર્થઃ ।
સાધારમત્વાપાદનમિતિ ।
સાધારણીકરણમિત્યર્થઃ ।
સામાન્યેનોપસ્થાપકત્વમિતિ યાવત્ ।
ભાવિતે ઉક્તભાવનાવિષયીકૃતે ।
રસે રામાદિગતત્યાદૌ ।
તસ્યેતિ ।
ભાવિતસ્ય રત્યાદેરિત્યર્થઃ ।
ભોગ ઇતિ ।
સાક્ષાત્કારવિશેષ ઇત્યર્થઃ ।
સહૃદયાનાં ભવતીતિ શેષઃ ।
તથાચ ભાવનોપનીતો રામાદિગતરત્યાદિઃ સ્થાયી સહૃદયૈર્ભુજ્યમાનો રસઃ રત્યાદેઃ સાધારણ્યેન પ્રતીત્યા ચ ન તાટસ્થ્યાદિદોષ ઇતિ ભાવઃ ।
ભોગસ્વરૂપમાહ---ય ઇત્યાદિ ।
અનુભવેતિ ।
અનુભવસ્મરણરૂપાઃ યાઃ પ્રતીપત્તયો લૌકિક્યઃ પ્રતીતયસ્તાભ્ય ઇત્યર્થઃ ।
ઽદ્રુતિવિસ્તારવિકાસાત્મેઽત્યત્ર હેતુમાહ----રજ ઇત્યાદિ ।
વૈચિત્ર્યાનુવિદ્ધેતિ પાઠઃ ।
"રજસ્તમોનુવેદ્યવૈચિત્ર્યબલાદિ"ત્યભિનવભારત્યામુક્તેઃ ।
રજસ્તમસોર્વૈચિત્ર્યેણ વિશેષેણ અનુવિદ્ધં યત્સત્વં તન્મયી ।
પ્રાચુર્યાર્થે મયટ્ ।