Dhvanyāloka with Abhinavagupta's Locana and Rāmaśāraka's Bālapriya (with commentary) · Part 141160
locanam caivamiti /
na ca prayoge duṣṭatā kācit prayojanasyābidhnenaiva pratīteḥ /
tenābhidhaiva mukhye 'rthe bādhakena pravivitsurnirudhyamānā satī acaritārthatvādanyatra prasarati /
ata eva amukhyo 'syāyamartha iti vyavahāraḥ /
tathaiva cāmukhyatayā saṅgetagrahaṇamapi tatrāstītyabhidhāpucchabhūtaivalakṣaṇā // 17 //
upasaṃharati---tasmāditi /
yato 'bhidhāpucchabhūtaiva lakṣaṇā, tato hetorvācakatvamabhidhāvyāpāramāśritā tadbādhanenotthānāttatpucchabhūtatvāccha guṇavṛttiḥ gauṇalākṣaṇikakāra ityarthaḥ /
sā kathaṃ dhvanervyañjanātmano lakṣaṇaṃ syāt? bhinnaviṣayatvāditi /
etapasaṃharati---tasmāditi /
yato 'tivyāptiruktā tatprasaṅgena ca bhinnaviṣayatvaṃ tasmānārityarthaḥ /
evam 'ativyāpteratāvyāpterna cāsau lakṣyate tayā' iti kārikāgatātivyāptiṃ vyākhyāyāvyāptiṃ vyācaṣṭe---avyāptirapyasyeti /
asya guṇavṛttirūpasyetyarthaḥ /
bālapriyā kathamityatra abhidhaivetyādi /
'abhidhaivānyatra prasaratī'tyanvayaḥ /
abhidhā gaṅgādipadaniṣṭamabhidhāyakatvantadviśiṣṭaṃ gaṅgādipadaṃ vā /
anyatra mukhyārthapravāhāderanyasmiṃstīrādau /
anyatra prasaraṇe hetuḥ---acaritārthatvāditi /
paryavasitaviśiṣṭārthapratītirūpasvakāryānupadhāyakatvādityarthaḥ /
atrāpi hetumāha---mukhye 'rtha ityādi /
'mukhye arthe pravivitsuḥ bādhakena nirudhyamāne'ti sambandhaḥ /
bādhakenetyanantaraṃ vidhurīkṛteti ca kvacit granthe pāṭhaḥ /
ata eva uktādeva hetoḥ /
amukhyo 'syeti /
yathā pravāhādikamuddiśya gaṅgādiśabdasyāyaṃ mukhyārtha iti vyavahāraḥ, tathā tīrādikamuddiśyāyamamukhyārtha iti ca vyavahāro 'stītyarthaḥ /
tathā ca dvayorarthatvaṃ tulyaṃ mukhyatvāmukhyatvakṛta eva bheda iti bhāvaḥ /
saṅketagrahaṇamapi samānamityāha---tathaivetyādi /
yathā mukhye 'rthe saṅketagrahaṇantathaiva /
saṅketeti /
na he śabdasya yaḥ kaścidevāṃmukhyo 'rthaḥ kintvayamartho 'sya śabdasyāmukhya iti niyata evetyatastathāvidhopadeśarūpasya /
ayamartho 'smācchabdādboddhavya iti icchārūpasya vā saṅketasya grahamamapītyarthaḥ /
vistṛtamidaṃ kāvyaprakāśasaṅkete // 17 //
upasaṃharati---tasmāditīti /
tasmādityupasaṃharatīti ca pāṭhaḥ /
tasmādityasiya kīrukayī sambandhaṃ darsayaṃstatpadaṃ vyācaṣṭe---yata ityādi /
vācakatvāśritatvaṃ tannibandhanatvādirūpaṃ iti darśayati--tadityādi /
guṇavṛttirityasya vyakhyānam--gauṇetyādi /
na hi dhvaniprabhedo vivakṣitānyaparavācyalakṣaṇaḥ /
anye ca bahavaḥ prakārā bhaktyā vyāpyante; tasmādbhaktiralakṣaṇam /
locanam yatra yatra dhvanistatra tatra yadi bhaktirbhavenna syādavyāptiḥ /
na caivam; avivakṣitavācye 'sti bhaktiḥ 'suvarmapuṣpāṃ ityādau /
'śikhariṇi' ityādau tu sā katham /
nanu lakṣaṇā tāvadgauṇamapi vyāpnoti /
kevalaṃ śabdastamarthaṃ lakṣayitvā tenaiva saha sāmānādhikaraṇyaṃ bhajate-'siṃho baṭuḥ' iti /
artho vārthāntaraṃ lakṣayitvā svavācakena tadvācakaṃ samānādhikaraṇaṃ karoti /
śabdārthau vā yugapattaṃ lakṣayitvā anyābhyāmeva śabdārthābhyāṃ miśrībhavata ityevaṃ lākṣaṇikādgauṇasya bhedaḥ /
yadāha-'gauṇe śabdaprayogaḥ, na lakṣaṇāyāma' iti, tatrāpi lakṣaṇāstyeveti sarvatra saiva vyāpikā /
bālapriyā vṛttau 'na hi vyāpyanta' ityanvayaḥ /
tattātparyaṃ vivṛṇoti---yatretyādi /
'śikhariṇī'tyādāviti /
vivakṣitānyaparavācya iti śeṣaḥ /
sā kathamiti /
bhaktirnnāstītyarthaḥ /
tathā cāvyāptiriti bhāvaḥ /
atha gauṇasthale 'pi lakṣaṇāyāḥ prasaradvivakṣitānyaparavācyodāharaṇatvena pradarśite 'śikhariṇī'tyādau sā pravartata eveti tatra tadabhāvābhidhānamasaṅgatamiti pūrvapakṣamabhyupetya tadanurodhenāpi vivakṣitānyaparavācyetyādigranthaṃ vyākhyāsyan śiṣyavyutpādanārthaṃ tatpūrvapakṣamupakṣipati--nanvityādi /
gauṇamapi 'siṃho vaṭu'rityādisthalamapi /
vyāpnotīti /
lakṣaṇāsāmagrīsatvāditi bhāvaḥ /
nanvevaṃ gauṇasya lākṣaṇikādbhedaḥ kuta ityata āha--'kevalam' ityādinā 'bheda' ityantena /
śabdaḥ siṃhādiśabdaḥ /
tamarthe vaṭvādyartham /
tenaiva vaṭvādyarthavācakavaṭvādiśabdenaiva /
sāmānādhikaraṇyaṃ bhajate samānādhikaraṇo bhavati /
śabdayossāmānādhikaraṇyannāma bhinnabhinnarūpeṃṇaikārthapratipādakatvam /
lākṣaṇikāt gauṇasyāyaṃ viśeṣa iti bhāvaḥ /
evamuttaratrāpi jñeyam /
ārtho veti /
arthaḥ siṃhādipadārthaḥ /
arthāntaraṃ vaṭvādyātmakam /
svavācakena siṃhādipadena /
tadvācakaṃ vaṭvādiśabdam /
śabdārthau veti /
śabdārthau siṃhādiśabdastadarthaśca /
taṃ vaṭvādyartham /
anyābhyāṃ vaṭvādiśabdatadarthābhyām /
'tābhyām' iti pāṭhe 'pyayamevārthaḥ /
miśrībhavata iti /
miśrībhavanaṃ nāma śabdayorekadharmibodhakatvamarthayostvabhedenānvayitvam /
uktārthopaṣṛmbhakamāha--gauṇa ityādi /
gauṇe gauṇasthale /
śabdaprayogaḥ lakṣyavācakapadaprayogaḥ /
yathā locanam sā ca pañcavidhā /
tadyathā--abhidheyena saṃyogāt; dvirephaśabdasya hi yo 'bhidheyo bhramaraśabdaḥ dvau rekau yasyeti kṛtvā tena bhramaraśabdena yasya saṃyogaḥ sambandhaḥ ṣaṭpadalakṣaṇasyārthasya so 'rtho dvirephaśabdena lakṣyate, abhidheyasambandhaṃ vyākhyātarūpaṃ nimittīkṛtya /
sāmīpyāt 'gaṅgāyāṃ ghoṣaḥ' /
samavāyāditi sambandhādityarthaḥ 'yaṣṭīḥ praveśaya' iti yathā /
vaiparītyāt yathā--śatrumuddiśya kaścidbravīti--'kimivopakṛtaṃ na tena mama' iti /
kriyāyogāditi kāryakāraṇabhāvādityarthaḥ /
yathā-annāpahāriṇi vyavahāraḥ prāṇānayaṃ harati iti /
evamanayā lakṣaṇayā pañcavidhayā viśvameva vyāptam /
tathāhi--'śikhariṇi' bālapriyā siṃho vaṭurityādau vaṭvādiśabdaprayogaḥ /
na lakṣaṇāyāmiti /
lakṣaṇāsthale lakṣyavācakapaprayogo netyarthaḥ /
yatā 'gaṅgāyāṃ ghoṣa' ityādau na tīrādivācakapadaprayogaḥ /
phalitamāha--iti tatrāpīti /
itītyasyāheti pūrveṇāpi sambandhaḥ /
tatrāpi gauṇasthale 'pi /
saiva lakṣaṇaiva /
"abhidheyena saṃyogātsāmīpyātsamavāyataḥ /
vaiparītyātkriyāyogāllakṣaṇā pañcadhā smutā" //
it.i vacanaṃ khaṇḍaśa upādāya vyācaṣṭe--abhidheyenetyādi /
atra saṃyogapadena vācyavācakabhāvarūpassambandhaḥ, samavāyapadena taditara ādhārādheyabhāvarūpassārūpyādiśca vivakṣitaḥ /
"abhidheyena sāmīpyātsārūpyādi"ti cātra pāṭho 'sti /
sa eva bhāktamāhurityatra pūrvaṃ pradarśitaḥ /
teneti /
dvirephaśabdābhidheyabhūtenetyarthaḥ /
'yasyārthasye'tyanvayaḥ /
saṃyoga ityasya vyākhyānam---sambandha iti /
vācyavācakabhāvātmakassambandha ityarthaḥ /
'nimittīkṛtya lakṣyata' iti sambandhaḥ /
sambandhāditi /
ādhārādheyabhāvarūpasambandhādityarthaḥ /
kimivopakṛtamiti /
atrāpakāro lakṣyata iti bhāvaḥ /
yathā kāvyaprakāśe "upakṛtaṃ bahunāme"tyādi /
prāṇāniti /
prāṇaśabdenānnaṃ lakṣyata iti bhāvaḥ /
viśvameveti /
amukhyavyavahārabhūmipatitaṃ sarvamevetyarthaḥ /
tathāhīti /
tathācetyarthaḥ /
nanvityādinā lakṣaṇāstītyantenoktaṃ pūrvapakṣamabhyupagamena locanam ityatrākasmikapraśanaviśeṣādibādhakānupraveśe sāddaśyāllakṣamāstyeva /
nanvatrāṅgīkṛtaiva madhye lakṣaṇā, kathaṃ tarhyuktaṃ vivakṣitānyapareti? tadbhedo 'tra mukhyo 'saṃlakṣyakramātmā vivakṣitaḥ /
tadbhedaśabdena ca rasabhāvatadābhāsatatpraśamabhedāstadavāntarabhedāśca, na ca teṣu lakṣaṇāyā upapattiḥ /
tathāhi-vibhāvānubhāvapratipādeke kāvye mukhye 'rthe tāvadbādhakānu praveśo 'pyasambhāvya iti ko lakṣaṇāvakāśaḥ? nanu kiṃ bādhayā, iyadeva lakṣaṇāsvarūpam---'abhidheyāvinābhūtapratītirlakṣaṇocyate' iti /
iha cābhidheyānāṃ vibhāvānubhāvādīnāmavinābhūtā rasādaya iti lakṣyante, vibhāvānubhāvayoḥ kāraṇakāryarūpatvāt, vyabhicāriṇāṃ ca tatsahakāritvāditi cet---maivam; dhūmaśabdāddhūme pratapanne hyagrismṛtirapi lakṣaṇākṛtaiva syāt, tato 'gneḥ śītāpanodasmṛtirityādiraparyavasitaḥ śabdārthaḥ syāt /
dhūmaśabdasya svārthaviśrāntatvānna tāvati vyāpāra iti cet, āyātaṃ tarhi mukhyārthabādho lakṣaṇāyā jīvitamiti, sati tasminsvāthaviśrāntyabhāvat /
na ca vibhāvādipratipādane bādhakaṃ kiñcidasti /
bālapriyā parihariti--nanvatrāṅgīkṛteti /
'śakhariṇī'tyādau lakṣaṇāṅgīkāraḥ pūrva pradarśita evetyarthaḥ /
pṛcchati--kathantarhiti /
vṛttau 'vivakṣitānyapare'tyuktaṃ kathaṃ saṅgacchata ityarthaḥ /
lakṣaṇāyāṃ satyāṃ vācyasya vivakṣitatvāsambhavāditi bhāvaḥ /
uttaramāha---tadbheda iti /
vṛttau vivakṣitānyaparavācyaśabdena tadavāntarabhedo mukhyo 'saṃlakṣyakramo vivakṣita ityarthaḥ /
tadbhedaśabdeneti /
vṛttau 'tadbhedaprakārā' ityatra tadbhedaśabdenetyarthaḥ /
tadavāntarabhedāśceti /
śṛṅgārahāsyādayaścetyarthaḥ /
atrāpi lakṣaṇā kinna syādata āha--na ceti /
anupapattiṃ vivṛṇoti---tathāhīti /
bādhakānupraveśo 'pītyapiśabdaḥ prayojanasya samuccāyakaḥ /
śaṅkate---nanviti /
kiṃ bādhayeti /
asti vā nāsti veti cintitayā mukhyārthabādhayā kiṃ phalamityarthaḥ /
iyadeveti /
vakṣyamāṇamevetyarthaḥ /
abhīti /
abhidheyenāvinābhūtasya kenāpi sambandhena sambaddhasya pratītirjñānaṃ taddheturvā /
itīti /
iti bhaṭṭavārtikoktamityarthaḥ /
pukṛte saṅgamayati---ihetyādi /
iha asaṃlakṣyakramavyaṅgye dhvanau /
'rasādayaḥ avinābhūtā iti hetorlakṣyanta' iti sambandhaḥ /
avinābhāvamupapādayati--vibhāvetyādi /
kāraṇetyādi /
rasaṃ pratīti śeṣaḥ /
samādhatte--maivamiti /
mukhyārthabādhaiva lakṣaṇābījamiti darśayiṣyannādāvatiprasaṅgamāha---dhūmaśabdādityādi /
agnītyādi /
agnerdhūmāvinābhūtatvāditi bhāvaḥ /
śabdārtha iti dhūmaśabdārtha ityarthaḥ /
uktātiprasaṅgaṃ purvapakṣī pariharati--dhūmaśabdasyetyādi /
svārtheti /
svārthe dhūmatve tadviśiṣṭe vā /
vāśrāntatvāt paryavasitabodhanavyāpāratvāt /
tāvati aganyādyarthe /
tarhi jitamiti siddhāntyaha---āyātamityādi /
jīvitamiti /
locanam nanvevaṃ dhūmāvagamanānantarāgnismaramavadvibhāvādipratipatyanantaraṃ ratyādicittavṛttipratipattarit śabdavyāpāra evātra nāsti /
idaṃ tāvadayaṃ pratītisvarūpajño mīmāṃsakaḥ praṣṭavyaḥ--kimatra paracittavṛttimātre pratipattireva rasapratipattirabhimatā bhavataḥ? na caivaṃ bhramitavyam; evaṃ hi lokagatacittavṛttyanumānamātramiti kā rasatā? yastvalaukikacamatkārātmā rasāsvādaḥ kāvyagatavibhāvādicarvaṇāprāṇo nāsau smaraṇānumānādisāmyena khilīkārapātrīkartavyaḥ /
kiṃ tu laukikena kāryakāraṇānumānādinā saṃskṛtahṛdayo vibhāvādikaṃ pratipadyamāna eva na tāṭasthyena pratipadyate, api tu hṛdayasaṃvādāparaparyāyasahṛdayatvaparavaśokṛtatayā bālapriyā bījamityarthaḥ /
'bījaṃ jīvitami' ca pāṭhaḥ /
kuta ityatrāha---satītyādi /
tasminniti /
mukhyārthabādha ityarthaḥ /
samāne 'pi svārthābhidhānasāmarthye dhūmaśabdassvārthe viśrāmyati /
'gaṅgāyāṃ dhoṣa' ityatra gaṅgāśabdo netyatra mukhyārthabādha eva heturatasya eva lakṣaṇābījamityarthaḥ /
tarhihāpi mukhyārthabādho lakṣaṇā ca syat netyāha - na ceti /
prasaṅgādiniṣṭamāśabhaṅkate---nanvevamityādi /
vibhāvādipratītyanantarabhāvinī ratyādipratītirdhūmādipratītijanyāgnyādismṛtisamānaiveti sā śabdavyāpārajanyā na bhavati dūre tasyā vyañjanājanyatvamityarthaḥ /
vimatā ratyādiptītirna śābdī, śabdajanyārthapratītijanyatvāt dhūmaśabdajanitārthapratītijanyāganyādismṛtivaditi prayogaḥ /
kimatra parakīyaratyādicittavṛttipratīteḥśabdavyāpārājanyatvaṃ siṣādhayiṣitaṃ? kiṃvā rasapratīteḥ? ādye siddhasādhanam; dvitīye rasapratīteritarapratītivailakṣṇyena dṛṣṭāntābhāvo doṣa ityāśayena sopahāsaṃ pṛcchannāha--idamityādi /
praśnaṃ vivṛṇoti-kimityādi /
atreti /
kāvya ityarthaḥ /
na ceti /
evaṃ bhramo na kartavya ityarthaḥ /
kuta ityatrāha--evaṃ hītyādi /
evaṃ laukikacittatavṛttipratītereva rasatvāṅgīkāre sati /
mātramityanantaraṃ rasapratītiriti śeṣaḥ /
kā rasateti /
rasanīyatānimittako hi rasaśabdavyavahāraḥ /
na cānumitirūpāyāḥ pratīteḥ rasanīyatvamasti vahnyādyanumitiṣvanupalambhādityarthaḥ /
kā tarhi rasapratītirityata āha---yastvityādi /
alaukiketyanena laukikasukhāsvādo vyāvartyate /
alaukikatve hetuṃ darśayaṃstasya kāraṇamāha---kāvyeti /
nāsāviti /
asaurasāsvādaḥ /
smaraṇānumānasāmyenetyasya khilīkāre 'nvayaḥ /
laukikeneti loke bhavatetyarthaḥ /
kāryeti /
kāryaṃ vahnyāderdhūmādi, ratyādicittavṛtteḥ kaṭākṣādi /
kāraṇaṃ vahnyādi, ratyādi cakāryeṇa yat kāraṇasyānumānaṃ, ādipadenārthāpattessaṅgrahaḥ /
tene saṃskṛtahṛdaya ityanena tatsaṃskāro 'pi pratipattuḥ rasapratītāvupayogīti darśitam /
vibhāvādikamiti /
pramadādikamityarthaḥ /
pratipadyamāna eveti /
kāvyānnāṭyādveti śeṣaḥ /
tāṭasthyeneti /
anyadīyatvenetyarthaḥ /
na pratipadyata ityatrāpi vibhāvādikamityasya sambandhaḥ /
kathantarhi tatprītirityata āha--api tvityādi /
hṛdayeti /
locanam pūrṇībhaviṣyadrasāsvādāṅkurībhāvenānumānasmaraṇādisaraṇimanāruhyaiva tanmayībhavanocitacarvaṇāprāṇatayā /
na cāsau carvaṇā pramāṇāntarato jātā pūrvaṃ, yenedānīṃ smṛtiḥ syāt /
na cādhunā kutaścitpramāṇāntarādutpannā, alaukike pratyakṣādyavyāpārāt /
ata evālaukika eva vibhāvādivyavahāraḥ /
yadāha--'vibhāvo vijñānārthaḥ loke kāraṇamevābhidhīyate na vibhāvaḥ /
anubhāvo 'pyalaukika eva /
'yadayamanubhāvayati vāgaṅgasattvakṛto 'bhinayastasmādanubhāva' iti /
taccittavṛttitanmayībhavanameva hyanubhavanam /
loko tu kāryamevocyate nānubhāvaḥ /
ata eva parakīyā na cittavṛttirgamyata ityabhiprāyeṇa 'vibhāvānubhāvavyabhicārisaṃyogādrasaniṣpattiḥ' iti sūtre sthāyigrahaṇaṃ na kṛtam /
tatpratyuta śalyabhūtaṃ syāt /
sthāyinastu rasībhāva aucityāducyate, tadvi bālapriyā hṛdayasya saṃvādaḥ sammatiḥ, tadaparaparyāyaṃ yatsahṛdayatvaṃ tatparavaśīkṛtatayā tadbalādityarthaḥ /
pūrṇīti /
pūrṇībhaviṣyan yo rasāsvādastasya kalpataroścaturvargopāyavyutpattiphaliṣyato 'ṅkurībhāvena hetunetyarthaḥ /
anumāneti /
anumitismṛtyādyupāyaṃ vyāptijñānādikamanālambyaivetyarthaḥ /
tanmayīti /
sahṛdayānāṃ yattattaccittavṛttitanmayībhavanaṃ tasyocitā yā carvaṇā arthādvibhāvādeḥ tatprāṇatayā tadupayogitvenetyarthaḥ /
sādhāraṇyeneti yāvat /
vibhāvādikaṃ pratipadyata ityanuṣaṅgaḥ /
vibhāvādīnāṃ sādhāraṇyena pratītāveva rasacarvaṇetyanyatra spaṣṭam /
smṛtyādirūpatvannirākaroti--na cetyādi /
ata eveti /
rasapratīteralaukikatvādeva tatkāraṇeṣvalaukiko vibhāvādivyavahāra ityarthaḥ /
yadāheti /
muniriti śeṣaḥ /
vibhāvo vijñānārtha iti /
viśiṣṭatayā bhāvyante jñāyante sthāyivyabhicāriṇo 'neneti vibhāvaḥ pramadodyānādiḥ /
na khalvanubhāvādeva cittavṛtterviśiṣya jñānaṃ jāyate, bāṣpāderanubhāvasyānekahetujanyatvasambhavādityarthaḥ /
loka ityādi /
cittavṛttihetuṣu loke kāramamityeva vyavahāro na tu vibhāva itītyarthaḥ /
yadayamiti /
ayamabhinaya ityanvayaḥ /
anubhāvayatīti /
sthāyivyabhicāriṇa iti śeṣaḥ /
anubhāva itītyanantataramucyata iti śeṣaḥ /
sāmājikasahṛdayagatatattaccittavṛttervibhāvanādinā vibhāvādivyapadeśa iti ca rasagahgādharādāvuktam /
atrānubhavanaṃ laukikānu bhavanādvilakṣaṇamityaha---taccittavṛttīti /
na parakīyacittavṛtyavagamamātramihānubhavanaṃ, kintu tāsāṃ cittavṛttīnāṃ sthāyyādirūpāṇāṃ sambandhi yatsāmājikānāṃ tanmayībhavanaṃ, tattaccittavṛttibhāvanayā tatsajātīyasvīyacittavṛtterudbodhanenānubhavanaṃ tadevetyarthaḥ /
uktārthe pramāṇamāha---ata evetyādi /
ata eva yasmādanubhavanamuktarūpameva na parakīyacittavṛtyanumitimātraṃ tasmāddhetorevetyarthaḥ /
na parakīyetyādi /
kintu svīyā cittavṛttireva sāmājikaistadānubhūyata ityarthaḥ /
na kṛtamiti /
kasyetyākāṅkṣāśāntaye sūtre sthāyina locanam bhāvānubhāvocitacittavṛttisaṃskārasundaracarvaṇodayāt /
hṛdayasaṃvādopayogilokacittavṛttiparajñānāvasthāyāmudyānapulakādibhiḥ stāyibhūtaratyādyavagamācca /
vyabhicārī tu cittavṛttyātmatve 'pi mukhyacittavṛttiparavaśa eva carvyata iti vibhāvānubhāvamadhye gaṇitaḥ /
ata eva rasyamānatāyā eṣaiva niṣpattiḥ, yatprabandhapravṛttabandhusamāgamādikāraṇoditaharṣādilaukikacittavṛttinyagbhāvena carvaṇārūpatvam /
ataścarvaṇātrābhiviyañjanameva, na tu jñāpanam, pramāṇavyāpāravat /
nāpyutpādanam, hetuvyāpāravat /
bālapriyā iti ṣaṣṭhyantasthāyigrahame kartavye 'pyanubhāvagrahaṇenaiva sthāyipratītirbhavatīti tanna kṛtamityarthaḥ /
yadyatra sthāyigrahaṇaṃ kriyeta, tarhi tadvirūddhañja syādityāha---tadityādi /
tat sthāyigrahaṇakaraṇam /
śalyeti /
parakīyacittavṛtyavagamo rasa ityarthapratītikāritvenāniṣṭajanakañja bhavedityarthaḥ /
nanvevaṃ 'sthāyī raso bhavatī'tyādi tatra tatra sūtrakārādivacanaṃ kathaṃ ghaṭetetyata āha--sthāyinastviti /
tattannāyakādigatasthāyinastvityarthaḥ /
aucityameva spaṣṭayati---taditi /
tasya paragatasthāyinaḥ sambandhino ye vibhāvānubhāvāḥ taducitāyāścittavṛttessahṛdayātmani yassaṃskārastasyodbodhena sundaracarvaṇāyā udayādityarthaḥ /
uktañca kāvyānuśāsanavyākhyāne 'aucityantu tatsthāyigatatvena kāraṇāditayā prasiddhānāmadhunā carvaṇopayogitayā vibhāvāditvālambanādi'ti /
tthāyino rasatvavyapadeśe nimittāntarañcāstītyāha---hṛdayeti /
rasacarvaṇā hi hṛdayasaṃvādapurassarī hṛdayasaṃvāde ca nidānaṃ, lokacittavṛttiparijñānaṃ tadvirahitasya hṛdayasaṃvādānudayāt /
tasyāñcāvasthāyāṃ pramadādibhiḥ kāraṇaiḥ pulakādibhiḥ kāryaiśca bhūyo bhūyo 'vadhṛtasvakāraṇavyāptikaiḥ sthāyino ratyāderavagamo bhavati, tasmāccetyarthaḥ /
nanu cittavṛttitvāviśeṣātsyāyīva vyabhicāryapi sūtre grahaṇaṃ nārhatītyata āha---vyabhicārītviti /
vyabhicāriṇaḥ sthāyicittavṛttiṃ prati guṇatvena vibhāvādiprāyatvāttanmadhye sa nirdiṣṭa ityarthaḥ /
prasaṅgātsūtroktāṃ rasaniṣpattiṃ vivṛṇoti---ata evetyādi /
rasyamānatāyā eṣaiva niṣpattiriti /
eṣā sūtroktā niṣpattiḥ /
rasyamānatāyā niṣpattirevetyarthaḥ /
yathoktamabhinavabhāratyāṃ "kathantarhi sūtre niṣpattiriti neyaṃ rasasyāpi tu tadviṣayarasānāyāḥ tanniṣpattyā yadi tadekāyattajīvitasya rasasya niṣpattirucyate, tadā na kiñcidatra doṣa" iti /
kā nāmaiṣā rasyamānatetyatastatsvarūpamāha--yadityādi /
prabandheti /
prabandhena pravṛttaṃ yadbandhusamāgamādikāraṇaṃ tenoditā yā harṣādilaukikacittavṛttiḥ tasyā nyagbhāvena adhaḥkaraṇena tadvyatirekeṇeti yāvat /
carvaṇāyāssvarūpamāha---ataścetyādi /
ataḥ laukikacittavṛttivailakṣaṇyenālaukikatvāt /
atra carvaṇā rasaviṣayacarvaṇā /
evakāravyāvartyaṃ darśayati---na tvityādi /
yathā pramāṇānāmindriyādīnāṃ jñāpanaṃ vyāpāraḥ, yathā vā daṇḍavakrādīnāmutpādanaṃ vyāpārastathā locanam nanu yadi neyaṃ jñaptirna vā niṣpattiḥ, tarhi kimetat? na tvayamasāvalaukiko rasaḥ /
nanu vibhāvādiratra kiṃ jñāpako hetuḥ, uta kārakaḥ? na jñāpako na kārakaḥ; api tu carvaṇopayogī /
nanu kvaitadddaṣṭamanyatra /
yata eva na dṛṣṭaṃ tata evālaukikamityuktam /
nanvevaṃ raso 'pramāṇaṃ syāt; astu, kiṃ tataḥ? taccarvaṇāta eva prītivyutpattisiddheḥ kimanyadarśanīyam /
nanvapramāṇakametat; na, svasaṃvedanasiddhatvāt /
jñānaviśeṣasyaiva carvaṇātmatvāt ityalaṃ bahunā /
ataśca raso 'yamalaukikaḥ /
yena lalitaparuṣānuprāsasyārthābhidhānānupayogino 'pi rasaṃ prati vyañjakatvam; kā tatra lakṣaṇāyāḥ śaṅkāpi? kāvyātmakaśabdaniṣpīḍanenaiva taccarvaṇā dṛśyate /
hi tadeva kāvyaṃ punaḥ punaḥ bālapriyā vibhāvādīnāṃ na jñāpanaṃ na vā utpādanaṃ vyāpāra ityarthaḥ /
śaṅkate---nanvityādi /
pūrvoktena iyaṃ rasacarvaṇā na jñaptirūpā, nāpi niṣpattirūpetyāyātaṃ, tarhi kiṃsvarūpetyarthaḥ /
etaditi /
rasacarvaṇārūpamityarthaḥ /
uttaramāha---nanvayamityādi /
jñaptyutpattyayogyatvamalaukikatvādrasasya bhūṣaṇaṃ bhavatīti bhāvaḥ /
nanu jñāpakatvasya kārakatvasya vā abhāve vibhāvādīnāṃ rasapratītyarthamupādānaṃ vyarthaṃ, tadbhāve ca rasasya nālaukikatvamiti codayati---nanvityādi /
hetoḥ kārakatvajñāpakatvānyataraniyamo hi laukikaḥ, vibhāvādestu tadabhāve 'pi carvaṇopayogitvānnānarthakayamityāśayena pariharati---na jñāpaka ityādi /
tadupari śaṅkate--nanviti /
samādhatte---yata iti /
punarapi śaṅkate---nanviti /
evamiti /
rasasyālaukikatve satītyarthaḥ /
raso 'pramāṇaṃ syāditi /
apramāṇatve ca śubhāśubhaprāptiparihāropāyavyutpādakatvannabhavediti bhāvaḥ /
apramāṇatvāpāte 'pi kāryakāritvamastītyāha--astviti /
prītivyutpattīti /
prītiśca vyutpattiśca tayoḥ, yadvā--prītipūrvikā vyutpattiḥ tasyāḥ siddherityarthaḥ /
nanvevamalaukikatve rasasya tatsādhakaṃ pramāṇaṃ nāstīti śaṅkate---nanviti /
samādhatte---neti /
nanu rasasya viśiṣṭacarvaṇārūpatvābhyupagamāt kathaṃ svasaṃvedanasiddhirapītyāśaṅkāyāmāha---jñānaviśeṣasyeti /
yathoktamabhinavabhāratyāṃ---"rasanāca bodharūpaiva, kintu bodhāntarebhyo vilakṣaṇaiva, upāyānāṃ vibhāvādīnāṃ laukikavailakṣaṇyādi"ti /
punarapi rasasyālaukikatvaṃ sādhayati---ataścetyādi /
vācakaśabdaikagamyatve hi rasasya vācyārthavallaukikatvaṃ kathañcicchakyaśaṅkamanuprāsādināpi vācakatvaśūnyena vyaṅgyatvamastyeva /
na cānuprāsavyaṅgyaṃ vastu loke dṛṣṭacaramato 'pi rasasyālaukikatvaṃ siddhamityarthaḥ /
evaṃ rasasyālaukikatvaṃ prasāddhya prastutamanusandadhāna āha---ketyādi /
tatreti /
anuprāsenāpi vyaṅgye rasa ityarthaḥ /
kā lakṣaṇeti /
abhidhāyā evābhāve tatpṛṣṭhavartinyā lakṣaṇāyāḥ prasaṅga eva nāstītyarthaḥ /
śabdasvarūpasyaivābhidhāvyāpārānapekṣasya rasavyañjakatve 'nubhavaṃ pramāṇayati---kāvyātmaketyādi /
kāvyātmako 'nuprasādiviśiṣṭo yaḥ locanam paṭhaṃścarvyamāṇaśca sahṛdayo lokaḥ, na tu kāvyasya; tatra 'upādāyāpi ye heyā' iti nyāyena kṛtapratītikasyānupayoga eveti śabdasyāpīha dhvananavyāpāraḥ /
ata evālakṣyakramatā /
yattu vākyabhedaḥ syāditi kenacaduktam, tadanabhijñatayā /
śāstraṃ hi sakṛduccāritaṃ samayabalenārthaṃ pratipādayadyugapadviruddhānekasamayasmṛtyayogātkathamarthadvayaṃ pratyāyayet /
aviruddhatve vā tāvaneko vākyārthaḥsyāt /
krameṇāpi viramyavyāpārāyogaḥ /
punaruccārite 'pi vākye sa eva, samayaprakaraṇādestādavasthyāt /
prakaraṇasamayaprāpyārthatiraskāreṇārthāntarapratyāyakatve bālapriyā śabdaḥ tasya niṣpīḍanena āmreḍanena /
taccarvamā rasacarvaṇā /
uktaṃ vivṛṇoti---dṛśyata iti /
yadeva kāvyaṃ paṭhitañcarvitañca tadeva punaḥ punaḥ paṭyate carvyate cetyarthaḥ /
na tviti /
kṛtapratītikasya kāvyasya kāvyaśabdasya, tatra rasacarvaṇāyām /
anupayoga eva na tvita /
upayogaḥ astyevetyarthaḥ /
kṛtapratītikasya anupayogitve yuktipradarśaka upetyādinyāyaḥ /
"upādāyāpi ye heyāstānupāyān pracakṣate /
upāyānāṃ hi niyamo nāvaśyamavatiṣṭate //
it.i nyāyenetyarthaḥ /
so 'yaṃ nyāyo 'tra na pravartata iti bhāvaḥ /
phalitamāha---itītyādi /
vyaṅgyasya yadalakṣyakramatvamuktaṃ tadapyuktārthe gamakamityāha--ata eveti /
ata eva śabdasvarūpasyaivārthābhidhānānapekṣatayā vyañjakatvādeva /
yadyarthaṃpratītivyavadhānāpekṣayaiva śabdasya vyañjakatvaṃ bhavettadāvaśyaṃ kramo lakṣyeteti bhāvaḥ /
vākyabhedaḥ syāditi /
kāvyasya vācyavyaṅgyārthadvayabodhakatvāditi bhāvaḥ /
tadanabhijñatayetyuktamupapādayati---śāstramityādi /
śāstraṃ kāvyavyatiriktaṃ vākyam /
samayeti /
tattadarthe tattatpadasya yassamayaḥ saṅketaḥ tadbalena tattatsaṅketagrahaṇasahakāreṇetyarthaḥ /
arthaṃ pratipādayaditi hetugarbham /
yugapat ekadā /
viruddheti /
viruddhārthaviṣayakatvena viruddhau /
yadvā---viruddhayorarthayoḥ yāvanekasamayau tayoḥ smṛterayogādasambhavādityarthaḥ /
yatrārthe prakaraṇādikaṃ tenānyārthasamayasmṛteḥ pratibandhāditi bhāvaḥ /
arthadvayaṃ viruddhārthaṃ dvayam /
kathaṃ pratyāyayet na bodhayet /
aviruddhatva iti /
sākṣādekakriyānvayitvena vā parasparasambandhitve satītyarthaḥ /
arthadvayasyeti vipariṇāmenānuṣaṅgaḥ /
asyodāharaṇam---"śveto dhāvati, sarvado mādhavaḥ pāyā"dityādikaṃ bodhyam /
tāvāniti /
yāvān budhyate tāvānityarthaḥ /
vākyārtha ekaḥ syāt vākyārthe bhedo nāṅgīkriyata iti bhāvaḥ /
krameṇeti /
śāstraṃ kathamarthadvayaṃ pratyāyayedityanuṣaṅgaḥ /
atra hetvantaraṃ cāha---viramyeti /
viramya yo vyāpāraḥ śabdasya tadayogo yataḥ, tasmādityarthaḥ /
sa eveti /
yo vākyārtho buddhaḥ sa ityarthaḥ /
evakāraḥ paunarvacanikaḥ /
atra hetumāha----samayaprakaraṇāderiti /
locanam niyamābhāva iti tena "agrihotraṃ juhuyātsvargakāmaḥ" iti śrutau khādecchvāmāṃsamityeṣa nārtha ityatra kā prameti prasajyate /
tatrāpi na kācidiyattetyanāśvāsatā ityevaṃ vākyabhedo dūṣaṇam /
iha tu vibhāvādyeva pratipādyamānaṃ carvaṇāviṣayatonmukhamiti samayādyupayogābhāvaḥ /
na ca niyukto 'hamatra karavāṇi, kṛtārtho 'hamiti śāstrīyapratītisaddaśamadaḥ /
tatrottarakartavyaunmukhyena laukikatvāt /
iha tu vibhāvādicarvaṇādbhutapuṣpavattatkālasāraivoditā na tu pūrvāparakālānubandhinīti laukikādāsvādādyogiviṣayāccānya evāyaṃ rasāsvādaḥ /
ata eva 'śikhariṇa' ityādāvapi bālapriyā samayādiriti pāṭhe sa eva yena pūrvamartho buddhaḥ sa ityarthaḥ /
samayādirityādipadena prakaraṇādessaṅgrahaḥ /
atra hetumāha---prakaraṇāderiti /
prakaraṇasamayāderityarthaḥ /
nanu samayādyapekṣā māstvityatrāha---prakaraṇotyādi /
śāstrasyeti śeṣaḥ /
niyamābhāva itīti /
arthabodhane niyamābhāva ityetatsyādityarthaḥ /
tena niyamābhāvena /
kā pramā kiṃ pramāṇam /
iti prasajyata iti /
tattatpadasamayaprakaraṇādyapekṣāṃ vinā vākyasyārthapratyāyakatvopagame agnihotramityādivākyasya śvamāṃsakhādanavidhitvāpattirityarthaḥ /
tatrāpīti /
arthāntare 'pītyarthaḥ /
iyattā vyavasthā /
niyatateti ca pāṭhaḥ /
itīti hetau /
anāśvāsatā aniścitārthakatvenābodhakatā /
upasaṃharati-itatyevamityādi /
kāvyavyatariktaṃ laukikaṃ vaidikaṃ ca vākyaṃ samayaprakaraṇādisahakṛtaṃ yugapatkrameṇa vā ekamarthameva pratipādayatītyato 'nekārthabodhakatvena vākyabhedo naiva bhavati /
samayaprakaraṇādyapekṣāṃ vinā vākyasyārthabodhakatvāṅgīkāre cāvyavasthitārthakatvenābodhakatvarūpāprāmāṇyaṃ syādityevaṃ vākyabhedo doṣa iti sārārthaḥ /
kāvye viśeṣamāha---iha tvityādi /
vibhāvādyeveti /
evakāreṇa rasādivyaṅgyavyavacchedaḥ /
pratipādyamānamiti /
samayaprakaraṇādisahakṛtena kāvyavākyena bodhyamānamityarthaḥ /
carvaṇeti /
rasādicarvaṇetyarthaḥ /
samayetyādi /
rasādikaṃ pratīti śeṣaḥ /
kāvye vibhāvādyarthabodhe eva samayaprakaraṇāderupayogaḥ, vibhāvādibodhānantaraṃ ca vibhāvādereva niyāmakānniyatarasādivyaṅgyapratītiḥ /
ataśca tāṃ prati samayāderanapekṣaṇe 'pi nāvyavasthitārthakatvena doṣa iti bhāvaḥ /
prasaṅgādāha---na cetyādi /
bodhāvasthāyāmatra karmaṇi niyukto 'hamiti, anuṣṭhānadaśāyāṃ karavāṇīti, taduttarakāle tu kṛtārtho 'smīti ca pratītiḥ śāstrato jāyate /
kāvyajanyapratītistu tattulyā netyarthaḥ /
kuta ityatrāha---tatretyādi /
tatra śāstrajanyapratītau /
uttareti /
uttarakāle yat kartavyaṃ tatraunmukhyena /
iha tu kāvye tvityarthaḥ /
adbhutapuṣpavat indrajālādidarśitapuṣpeṇa tulyam /
uditā utpannā /
vibhāvādicarvaṇā rasapratītiḥ /
tatkālaḥ vartamānakāla eva sāro yasyāḥ saiva /
evakāravyāvartyaṃmāha---na tviti /
nanu laukikapratīteranyatvaṃ yogijñānasyāpyasti ityata āha--yogīti /
ata eveti /
yato rasāsvādasya kasyaciddhvanibhedasya sā tu syādupalakṣaṇam /
sā punarbhaktirvakṣyamāṇaprabhedamadhyādanyatamasya bhedasya yadi nāmopalakṣaṇatayā locanam mukhyārthabādhādikramamanapekṣyaiva sahṛdayā vaktabhiprāyaṃ cāṭuprītyātmakaṃ saṃvedayante /
ata eva grandhakāraḥ sāmānyena vivakṣitānyaparavācye dhvanau bhakterabhāvamabhyadhāt /
asmābhistu durdurūṭaṃ pratyāyayitumuktam--bhavatvatra lakṣaṇā, alakṣyakrame tu kupito 'pi kiṃ kariṣyasīti /
yadi tu na kupyate 'suvarṇapuṣpāṃ' ityādāvavivakṣitavācye 'pi mukhyārthabādhādilakṣaṇāsāmagrīmanapekṣyaiva vyaṅgyārthaviśrāntirityalaṃ bahunā /
upasaṃharati---tasmādbhaktiriti // 18 //
nanu mā bhūddhvaniriti bhaktiriti caikaṃ rūpam /
mā ca bhūdbhaktirdhvanerlakṣaṇam /
upalakṣaṇaṃ tu bhaviṣyati; yatra dhvanirbhavati, tatra bhaktirapyastīti bhaktyupalakṣito dhvaniḥ /
na tāvadetatsarvatrāsti, iyatā ca kiṃ parasya siddhaṃ? kiṃ vā naḥ truṭitaṃ? iti tadāha---kasyacidityādi /
nanu bhaktistāvaccisntanairuktā, tadupalakṣaṇamukhena ca dhvanimapi bālapriyā uktavidhamanitarasādhāraṇaṃ saubhāgyaṃ tata evetyarthaḥ /
saṃvedayanta iti /
jānantītyarthaḥ /
ata evādau tathā vyākhyātamiti bhāvaḥ /
atra granthakṛdvacanaṃ saṃvādayati---ata evetyādi /
tarhi kuto bhavataiva lakṣaṇāmabhyupetya vyākhyātamityata āha--asmābhistviti /
durdurūṭamiti /
nāstikamayavāggrastamityarthaḥ /
ityuktamiti sambandhaḥ /
nanu kasya nāma kopastattvaṃ kathyatāmityatrāha---yadi tviti /
vyaṅgyārthaviśrāntiriti /
abhimataviṣaye 'pi lakṣaṇāyā na prabhaviṣṇuteti bhāvaḥ // 18 //
athopalakṣaṇapakṣasyāpi pratikṣepāya tacchaṅkāṃ vṛttānuvādapūrvakamudbhāvayati---nanvityādinā bhaktyupalakṣito dhvanirityantena /
kathamupalakṣaṇaṃ bhaviṣyatītyatrāha---yatretyādi /
yathā kākādirgṛhāderna svarūpaṃ, nāpi lakṣaṇaṃ, kintu kadācitsambhavamātrādvyāvṛttipratipattihetustathā bhaktirapītyarthaḥ /
asyottaratvena kārikāmavatārayati---na tāvadityādi /
tāvaditi sampratipattau /
etaditi /
upalakṣaṇamityarthaḥ /
upalakṣaṇaṃ vastu sarvatra na bhavatīti sampratipannamityarthaḥ /
iyatā ceti /
bhakterupalakṣaṇatvamātrema cetyarthaḥ /
truṭitaṃ chinnam /
'yadice'tyādigranthamavatārayati----nanvityādi /
kiṃ tallakṣaṇaṇeneti /
dhvanilakṣaṇakaraṇaṃ niṣphalaṃ lakṣaṇaphalasyetaravyāvṛttatayā dhvanijñānasyopalakṣaṇabhūtayā bhakatyaiva samabhavādityarthaḥ /
tadabhidhetyādisamādhānagranthasya bhāvārthaṃ vivṛṇoti---abhidhānetyādi /
abhidhānābhidheyabhāva iti /
kāvyena saheti śeṣaḥ /
tāvatā kimata āha---tataśceti /
abhidhāvṛtte sambhāvyeta; yadi ca guṇavṛttyaiva dhvanirlakṣyata ityucyate tadabhidhāvyāpāreṇa taditaro 'laṅkāravargaḥ samagra eva lakṣyata iti pratyekamalaṅkārāṇāṃ lakṣaṇakaraṇavaiyarthyaprasaṅgaḥ /
kiṃ ca
lakṣaṇe 'nyaiḥ kṛte cāsya pakṣa-saṃsiddhir eva naḥ
lakṣaṇe 'nyaiḥ kṛte cāsya pakṣasaṃsiddhireva naḥ // 19 //
kṛte 'pi vā pūrvamevānyairdhvanilakṣaṇe pakṣasaṃsiddhireva naḥ; yasmāddhvanirastīti na pakṣaḥ /
sa ca prāgeva saṃsiddha ityayatnasampannasamīhitārthāḥ saṃvṛttāḥ ramaḥ /
ye 'pi sahṛdayahṛdayasaṃvedyamanākhyeyameva dhvanerātmānamāmnāsiṣuste 'pi na parikṣya vādinaḥ /
locanam samagrabhedaṃ lakṣayiṣyanti jñāsyanti ca /
kiṃ tallakṣaṇenetyāśaṅkyāha---yadi ceti /
abhidānābhidheyabhāvo hyalaṅkāgaṇāṃ vyāpakaḥ; tataścābhidhāvṛtte vaiyākaraṇamīmāṃsakairnirūpite kutredānīmalaṅkārakāraṇāṃ vyāpāraḥ /
tathā hetubalātkāryaṃ jāyata iti tārkikairukte kimidānīmiśvaraprabhṛtīnāṃ kartṝṇāṃ jñātṝṇāṃ vā kṛtyamapūrvaṃ syāditi sarvo nirārambhaḥ syāt /
tadāha---lakṣaṇakaraṇavaiyarthyaprasaṅga iti /
mā bhūdvāpūrvonmīlanaṃ pūrvonmīlitamevāsmābhiḥ samyaṅnirūpitaṃ, tathāpi ko doṣa ityabhiprāyeṇāha---kiṃ cetyādi /
prāgeveti /
asmatprayatnāditi śeṣaḥ /
evaṃ triprakāramabhāvavādaṃ, bhaktyantarbhūtatāṃ ca nirākurvatā alakṣaṇīyatvamekatanmadhye nirākṛtameva /
ata eva mūlakārikā sākṣāttannirākaraṇārthā na śrūyate /
vṛttikṛttu nirākṛtamapi prameyaśayyāpūraṇāya kaṇṭhena bālapriyā abhidhāvyāpāre /
alaṅkārakāraṇāmiti /
alaṅkāragranthakartṝṇāmityarthaḥ /
kutredānīṃ vyāpāra iti /
abhidhānābhidheyabhāvasya samastālaṅkāravyāpakatvāttasya cābhidhāvayāpārajīvitatvāttannirūpaṇe kṛte satyalaṅkāranirūpaṇaṃ tadgranthakārāṇāṃ niṣphalameva bhavedityarthaḥ /
aniṣṭāntaramapyudghāṭayati---tethetyādi /
'kimapūrvaṃ syādi'ti sambandhaḥ /
itīti hetau /
sarvo nirārambhaḥ syāditi /
sarvarḥ iśvaraprabhṛtiḥ kartṛjñātṛvargaḥ /
vyākhyātamarthaṃ granthena saṅgamayati--tadāheti /
lakṣaṇakaruṇavaiyarthyaprasaṅga iti /
lakṣaṇaṃ ca karaṇaṃ ca lakṣaṇakaraṇe, tayoḥ tannirūpaṇayoḥ vaiyarthyasya prasaṅga ityarthaḥ /
kiñcetyādigranthamavatārayati---metyādi /
'apūrvonmīlanaṃ mā bhūdi'tyanvayaḥ /
nanu kārikākāreṇa itarapakṣa ivālakṣaṇīyatvapakṣaḥ kimiti na pratikṣipta iti śaṅkāṃ pariharan 'ye 'pī'tyādigranthamavatārayati---evamityādi /
nirākṛtameveti /
dhvanipradarśanamukhena hi pakṣāntaranirākaraṇamatra kṛtaṃ; na ca tasyālakṣaṇīyatve tatsambhavati iti tannirākaraṇanāntarīyakatvenālakṣaṇīyatvapakṣo 'pi nirākṛta ityarthaḥ /
nanu tarhi kimiti vṛttikṛtā tatpakṣo 'nūdya nirākṛta ityata āha---vṛttikṛditi /
prameyaśayyeti /
prameyasya śayyā sanniveśaviśeṣaḥ yata uktayā nītyā vakṣyamāṇayā ca dhvaneḥ sāmānyaviśeṣalakṣaṇe pratipādite 'pi yadyanākhyeyatvaṃ tatsarveṣāmeva vastūnāṃ tatprasaktam /
yadi punardhvanerātiśayoktyānayā kāvyāntarātiśāyi taiḥ locanam tatpakṣamanūdya nirākaroti---ye 'pītyādinā /
uktayā nītyā 'yatrārthaḥ śabdo vā' iti sāmānyalakṣaṇaṃ pratipāditam /
vakṣyamāṇayā tu nītyā viśeṣalakṣaṇaṃ bhaviṣyati 'arthāntare saṅkramitaṃ ityādinā /
tatra prathamoddyote dhvaneḥ sāmānyalakṣaṇameva kārikākāreṇa kṛtam /
dvitīyoddyote kārikākāro 'vāntaravibhāgaṃ viśeṣalakṣaṇaṃ ca vidadhadanuvādamukhena mūlavibhāgaṃ dvividhaḥ' iti /
sarveṣāmiti /
laukikānāṃ śāstrīyāṇāṃ cetyarthaḥ /
atiśayoktyeti /
yathā 'tānyakṣarāṇi hṛdaye kimapi sphuranti' itivadatiśayoktyānākhyeyatoktā sārarūpatāṃ pratipādayitumiti darśitamiti śivam // 19 //
bālapriyā tasyāḥ pūraṇāya /
anākhyeyatvapakṣasyāpi svayamanirākaraṇe tatpūraṇaṃ na bhavediti bhāvaḥ /
uktayā nītyetyādau yathāsaṃkhyena sambandha ityāśayenopapādayati---yatrārtha ityādi /
viśeṣalakṣaṇamiti /
viśeṣalakṣaṇakathanamityarthaḥ /
vṛttau 'sa ca dvividha' ityādinā viśeṣalakṣaṇakathanaṃ kārikākārāśayānusāreṇetyāha--tatra prathamodyota ityādi /
tatra sāmānyaviśeṣalakṣaṇayormadhye /
'iti mūlavibhāgamavocadi'tyanvayaḥ /
atha yadidaṃ dhvaneranākhyeyatvamuktaṃ tannāsatvānnāpyasādhutvāt, kintvatiśayittvāditi cettarhi tadabhidhānaṃ yuktamevetyāha vṛttau---'yadi punari'tyādi /
'kāvyāntarātiśāyo'ti /
guṇībhūtavyaṅgyacitrātiśāyītyarthaḥ /
'svarūpam' iti /
sāratārūpaṃ svarūpamityarthaḥ /
'tai'riti /
pūrvapakṣibhirityarthaḥ /
'tadi'ti /
tarhityarthaḥ /
'te 'pī'tyādi /
teṣāmabhidhānamasmadabhimatatvādyuktamevetyarthaḥ /
atra te 'pītyapiśabdena svasyāpi sarvatra yuktabhidhāyitvaṃ granthakṛtā sūcitamiti ca bodhyam /
vṛttisthaṃ 'atiśayoktyā' iti padaṃ vyākhyāsyannādāvatiśayokterudāharaṇamāha--yathā tānītyādi /
"nidrārdhamīlitaddaśo madamantharāṇi nāpyarthavanti na ca yāni nirarthakāni adyāpi me mṛgaddaśo madhurāṇi tasyāḥ" ityādyapādatrayam /
atiśayoktyānayetyasya vyākhyānaṃ---atiśayoktyānākhyeyatoktyeti /
pūrayati---sārarūpatāṃ pratipādayitumiti /
anena kāvyāntarātiśāyirūpamityatratyarūpapadārthaḥ sārarūpatvamiti darśitam /
pratipādayitumityanantaramuktayeti śeṣaḥ /
sarvasyāpi paramaśivasvarūpatvābhisamdhānenopasaṃharati---iti śivamiti /
itītyanena svavyākhyānaparāmarśaḥ /
kiñca śivamitīśvaranirdeśarūpaṃ paramaṃ maṅgalam /
svarūpamākhyāyate tatte 'pi yuktābhidhāyina eva //
locana.m kiṃ locanaṃ vināloko bhāti candrikayāpi hi /
tenābhinavagupto 'tra locanonmīlanaṃ vyadhāt //
yadunmīlanaśaktyaiva viśvamunmīlati kṣaṇāt /
svātmāyatanaviśrāntāṃ tāṃ vande pratibhāṃ śivām //
iti śrīmahāmāheśvarācāryavaryābhinavaguptonmīlite sahṛdayālokalocane dhvanisaṅkete prathama uddyotaḥ //
- - - - - bālapriyā svavyākhyāne śrotṛjanapravṛtyarthamāha--kimityādi /
locanaṃ locanākhyametadvyākhyānam /
ālokaḥ kāvyālokagranthaḥ /
candrikayā anyakṛtayā candrikākhyavyākhyayā /
api kiṃ bhāti na bhātītyarthaḥ /
hīti prasiddhe 'vadhāraṇe vā /
atha ca locanaṃ netraṃ vinā /
lokaḥ bhūvanam /
candrikayā jyotsnayā, api kiṃ bhāti kiṃ sphurati na pratyakṣaviṣayo bhavatītyaprastutārthaḥ tatsāmyaṃ cātra dhvanyate /
teneti /
tasmāddhetorityarthaḥ /
athodyotānte 'pyanuṣṭhitaṃ maṅgalaṃ nibadhnāti---yaditi /
yasyāḥ śakteḥ unmīlanayuktyā spandanayogainaiva /
viśvaṃ sarvaṃ vastu /
kṣaṇādunmīlati prakāśate /
kṣaṇādityanenānanyāpekṣatvaṃ dyotyate /
svātmani svasvarūpe /
yadvā--brahyacaitanya evāyatane sthāne viśrāntāṃ sthitām /
pratibhāṃ jñānātmikām /
śivāṃ śivākhyām /
tāṃ śaktimahaṃ vande /
atha ca yasyāḥ pratibhāyāḥ unmīlanayuktyā prakāśayogena /
viśvam kṣaṇādunmīlati navanavatayā bhāti svātmanyevāyatane viśrāntāṃ vāsanārūpeṇāvasthitām, śivāṃ rasāveśavaiśadyasubhagām, tāṃ pratibhāṃ kavīnāṃ prajñām, vande ityādyartho 'pi bodhya iti sarvaṃ śivam // 19 //
prauḍhaṃ kva locanaṃ mandaḥ kvāhaṃ tena mayā kṛtā /
pūrvavyākhyāddaśāpyeṣā ṭippaṇī śodhyatāṃ budhaiḥ //
iti sahṛdayatilakapaṇḍitarāja śrīrāmaśārakaviracitāyāṃ locanaṭippaṇyāṃ prathamoddyotaḥ //
dvitīya uddyotaḥ
/ śrīrastu /
dvitīya uddyotaḥ evamavivakṣitavācyavivakṣitānyaparavācyatvena dhvanirdviprakāraḥ prakāśitaḥ /
tatrāvivakṣitavācyasya prabhedapratipādanāyedamucyate--
arthāntare saṅkramitam atyantaṃ vā tiraskṛtam /
avivakṣita-vācyasya dhvaner vācyaṃ dvidhā matam
arthāntare saṅkramitamatyantaṃ vā tiraskṛtam /
avivakṣitavācyasya dhvanervācyaṃ dvidā matam // 1 //
locanam dvitīya uddyotaḥ yā smaryamāṇā śreyāṃsi sūte dhvaṃsayate rujaḥ /
tāmabhīṣṭaphalodārakalpavallīṃ stube śivām //
vṛttikāraḥ saṅgatimuddyetasya kurvaṇa upakramate--
evamityādi /
prakāśita iti /
mayā vṛttikāreṇa sateti bhāvaḥ /
na caitanmayotsūtramuktam, api tu kārikākārābhiprāyeṇetyāha--
tatreti /
tatra dviprakāraprakāśane vṛttikārakṛte yannimittaṃ bījabhūtamiti bālapriyā dvitīya uddyotaḥ locanasyottarasyāto na vyākhyā prapyate 'tra tat /
yathāmatīṣadvyākhyāmi prasīdantvatra me budhāḥ //
yeti /
yā śivā /
janaiḥ smaryamāṇā satī, teṣāṃ śreyāṃsi sūte janayati /
rujaḥ vyāpadaḥ /
abhīṣṭeti /
abhīṣṭānāṃ phalānāmudārā dātrī /
yadvā-abhīṣṭāni phalāni yasyāṃ sā udārā mahatī ca kalpavallī tāmiti rūpakam /
"udāro dātṛmahato"rityamaraḥ /
saṅgatimudyotasyeti /
prathamodyotena dvitīyodyotasya saṅgatimitatatatyarthaḥ /
uktena saha vakṣyamāṇasya saṅgatimiti yāvat /
sā cātra prasaṅgarūpā bodhyā /
kurvāṇaḥ sampādayan /
upakramate vaktumārabhate /
sūtrakāreṇāprakāśitatvādāha--
mayetyādi /
'tatre'tyādigranthamavatārayati--
na cetyādi /
etaditi /
dviprakāratvamityarthaḥ /
utsūtraṃ sūtramullaṅdhya sūtrakārānabhipretamiti yāvat /
'tetre'ti tatpadamuktadvi prakāraprakāśanakriyāparāmarśa kamityabhipretya vyācaṣṭe--
dviprakāraprakāśana iti /
nimittamiti /
tralarthakathanaṃ pūritaṃ vā /
asyaiva vivaraṇam--
bījabhūtamiti /
'ucyata' ityanenāsyānvayaḥ /
iti sambandha iti /
evaṃ pūrvāparayossaṅgatirityarthaḥ /
anyathā vyācaṣṭe--
yadi vetyādi /
pūrvaśeṣaḥ pūrvānvayi /
prathamodyotānte vṛttikāreṇa locanam sambandhaḥ /
yadi vā-tatreti pūrvaśeṣaḥ /
tatra prathamoddyote vṛttikāreṇa prakāśitaḥ avivakṣitavācyasya yaḥ prabhedo 'vāntaraprakārastatpratipādanāyedamucyate /
tadavāntarabhedapratipādanadvāreṇaiva cānuvādadvāreṇāvivakṣitavācyasya yaḥ prabhedo vivakṣitānyaparavācyātprabhinnatvaṃ tatpratipādanāyedamucyate /
bhavati mūlato dvibhedatvaṃ kārikākārasyāpi sammatameveti /
bhāvaḥ /
saṅkramitamiti ṇicā vyañcanāvyāpāre yaḥ sahakārivargastasyāyaṃ prabhāva ityuktaṃ tiraskṛtaśabdena ca /
yena vācyenāvivakṣitena satāvivakṣitāvācyo dhvanirvyapadiśyate tadvācyaṃ dvidheti sambandhaḥ /
yo 'rthaṃ upapadyamano 'pi tāvataivānupayogāddharmāntarasaṃvalanayānyatāmiva gato lakṣyamāṇo 'nugatadharmī sūtranyāyenāste sa rūpāntarapariṇata uktaḥ /
bālapriyā "iti pratamodyota" ityuktatvādatra pakṣe tatreti tatpadena tasya parāmarśa ityāhṛ--
prathamodyota iti /
asya pūrvoṇa sahānvayaṃ darśayitumāha--
vṛttikāreṇa prakāśita iti /
atra pakṣe ata iti śeṣo bodhyaḥ /
'avivakṣite'tyādigranthaṃ vyācaṣṭe-avivakṣitavācyasyetyādi /
avāntaraprakāraḥ avāntaradharmaḥ /
idamiti /
'arthāntara' ityādi'mata'mityantaṃ sūtramityarthaḥ /
'athāsaṃlakṣyakramodyota' ityādinā vakṣyamāṇenāpi saṅgatiṃ sampādayitumanyathāpi vyācaṣṭe-tadavāntaretyādi /
'arthāntare saṅkramitam' ityādinā yattadavāntarabhedapratipādanaṃ tadvāreṇaiva tatpūrvakameva /
avivakṣitavācyasya dhvaneriti yo 'nuvādastaddvareṇa /
asyocyata ityanena sambandhaḥ /
avivakṣitavācyasyeti /
tadanuyogika ityarthaḥ /
vakṣyamāṇaṃ manasi kṛtya 'vivakṣitānyaparavācyādityuktam /
prabhinnatvamanyonyābhāvaḥ /
tatpratipādanāya tasya jñāpanāya /
idamiti /
avivakṣitavācyamityarthaḥ /
phalitamāha--
bhavatītyādi /
mūlato dvibhedatvamādimaṃ dvaividhyam /
'ṇice'tyasya 'ukta'mityanena sambandhaḥ /
ya iti /
lakṣaṇāvaktṛvivakṣādirityarthaḥ /
ayaṃ saṅkramaṇam /
tasya prabhāvaḥ /
tena prayuktaḥ /
sa eva prayojakakarteti bhāvaḥ /
uktaṃ bodhatam /
tiraskṛtaśabdena ceti /
ityuktamityanenāsya sambandhaḥ /
'avivakṣite'tyādikaṃ vivṛṇoti--
yenetyādi /
vācyeneti /
tattatpadavācyajātyādidharmaviśiṣṭadharmiṇetyarthaḥ /
'arthāntare saṅkramitam' ityādikaṃ vivṛṇoti-yo 'rtha ityādi /
yo 'rthaḥ rāmo 'smītyādau śamādirūpo 'rthaḥ /
upapadyamāno 'pi vācyājātyādiprakāreṇānvayayogyo 'pi /
anupayogāditi /
viśeṣānādhāyakatvena punaruktatvena vā upayogābhāvādityarthaḥ /
dharmāntarasaṃvalanayā vācyadharmātiriktadharmavatvena /
lakṣyamāṇaḥ lakṣaṇayā pratīyamānaḥ /
ata evānyatāṃ gata iva /
yadvā--
dharmāntarasaṃvalanayā vācyadharmātiriktadharmaprakārakapratītiviṣayatvena hetunā anyatāṃ gata iva lakṣyamāṇaḥ pratīyamānaḥ /
anugatadharmī san lakṣyamāṇadharmāṇāṃ tatra tatra bhinnatve 'pi vyaktirūpo dharmī anustūta eveti bhāvaḥ /
sūtranyāyeneti /
yathā puṣpādiṣvekaṃ sūtramanusyūtantathetyarthaḥ /
tathāvidhābhyāṃ ca tābhyāṃ vyaṅgyasyaiva viśeṣaḥ /
tatrārthāntarasaṅkramitavācyo yathā--
snigdhaśyāmalakāntiliptaviyato velladbalākā dhanā vātāḥ śīkariṇaḥ payodasuhṛdāmānandakekāḥ kalāḥ /
locanam yastvanupapadyamāna upāyatāmātreṇārthāntarapratipattiṃ kṛtāv palāyata iva sa tiraskṛta iti /
nanu vyaṅgyātmano yadā dhvanerbhedo nirūpyate tadā vācyasāya dvidheti bhedakathanaṃ na saṅgatamityāśaṅkyāha--
tathāvidhābhyāṃ ceti /
co yasmādarthe /
vyañjakavaiciñyāddhi yuktaṃ vyaṅgyavaiciñyamiti bhāvaḥ /
vyañjake tvarthe yadi dhvaniśabdastadā na kaściddoṣa iti bhāvaḥ /
bhedapratipādakenaivānvarthanāmnā lakṣaṇamapi siddhamityabhiprāyeṇodāharaṇamevāha--
arthāntarasaṅkramitavācyo yatheti /
atra śloke rāmaśabda iti saṅgatiḥ /
snigdhayā jalasambandhasarasayā śyāmalayā draviḍavanitocitāsitavarṇayā kāntyā cākacakyena liptamācchuritaṃ viyannabho yaiḥ vellantyo vijṛmbhamāṇāstatā calantyaḥ parabhāgavaśātpraharṣavaśācca balākāḥ bālapriyā rūpāntarapariṇata iti arthāntare saṅkramitamityasyaiva vivaraṇam /
yastviti /
'niśvāsāndha' ityādāvandhādipadārtha ityarthaḥ /
anupapadyamānaḥ anvayāyogyaḥ /
upāyatāmātreṇeti /
mukhyārthasambandhasya lakṣaṇānimittatvāditi bhāvaḥ /
tiraskṛta iti /
ukta ityanuṣaṅgaḥ /
nanviti /
vyaṅgyātmano dhvaneḥ dhvanipadārthasya vyaṅgyasya /
yadā yadi /
'vācyasya bhedakathanam' iti sambandhaḥ /
vṛttau 'tathāvidhābhyām' iti /
arthāntarasaṅkramitātyantatiraskṛtābhāyāmityarthaḥ /
'tābhyāṃ' vācyābhyām /
'viśeṣaḥ' bhedaḥ /
viśeṣa ityasyānantaraṃ 'iti vyaṅgyaprakāśanaparasya dhvanerevāyaṃ prakāraḥ' iti pāṭhaḥ kvācitkaḥ /
locane bhāvamāha--
vyañjake tvartha ityādi /
dhvaniśabdārthaḥ vyañjakaścedityarthaḥ /
sa cārtho vā śabdo vā /
tatrādyapakṣe avivakṣitavācyasyetyasya avivakṣitaḥ apradhānīkṛto vācyassvātmā yena sa iti prathamodyotoktārthau bodhyaḥ /
doṣa iti /
avatārikoktadeṣa ityarthaḥ /
cākacakyeneti /
prabhātāralyenetyarthaḥ /
vijṛmbhamāṇāḥ utsāhaśālinyaḥ /
parabhāgavaśāditi /
medhānāṃ śayāmatvādbalākānāṃ sitatvāccetibhāvaḥ /
praharṣeti /
meghasaṃsargalābhajanitapraharṣetyarthaḥ /
'ghanā' ityasya vivaraṇam--
medhā iti /
'ghanā' ityanena nibiḍatvañca gamyate /
'velladbalākā' ityanena sambhogasmārakatvañca /
ata eva āha--
evannabha ityādi /
'śīkariṇa' ityasya vivaraṇam--
sūkṣmetyādi /
itīti /
kāmaṃ santu dṛḍhaṃ kaṭhorahṛdayo rāmo 'smi sarve sahe vaidehī tu kathaṃ bhaviṣyati hahā hā devi dhīrā bhava //
locanam sitapakṣiviśeṣā yeṣu ta evaṃ nabhastāvaddurālokaṃ vartate /
diśo 'pi duḥsahāḥ /
yataḥ sūkṣmajalakaṇodgāriṇo vātā iti mandamandatvameṣāmaniyatadigāgamanaṃ ca bahuvacanena sūcitam /
tarhi guhāsu kvacitpraviśyāsyatāmityata āha--
payodānāṃ ye suhṛdasteṣu ca satsu ye śobhanahṛdayā mayūrāsteṣāmānandena harṣeṇa kalāḥ ṣaṅjasaṃvādinyo madhurāḥ kekāḥ śabdaviśeṣāḥ tāśca sarvaṃ payodavṛttāntaṃ dussahaṃ smārayanti; svayaṃ ca dussahā iti bhāvaḥ /
evamuddīpanavibhāvodbodhitavipralambhaḥ parasparādhiṣṭānatvadrateḥ vibhāvānāṃ sādhāraṇatāmabhimanyamānaḥ ita eva prabhṛti priyatamāṃ hṛdayenidhāyaiva svātmavṛttāntaṃ tāvadāha--
kāmaṃ santviti /
dṛḍhamiti sātiśayam /
kaṭhorahṛdaya iti /
rāmaśubdarthadhvaniviśeṣāvakāśadānāya kaṭhorahṛdayapadam /
yathā 'tadgehaṃ' ityukte 'pi 'natabhitti' iti /
anyathā rāmapadaṃ daśarathakulodbhavatvakausalyāsnehapātratvabālyacaritajānakīlābhādidharmāntarapariṇatamarthaṃ kathaṃ na dhvanediti /
asmīti /
sa bālapriyā śīkarima iti śīkarasambandhapratipādanena hetunetyarthaḥ /
mandamandatvamityasya 'sūcitam' ityanena sambandhaḥ /
bahuvacavavyaṅgyaṃ darśayati--
eṣāmiti /
suhṛda iti /
bandhava ityarthaḥ /
arthāntarañcāha--
teṣviti /
śobhanahṛdayā iti ata evānanda iti bhāvaḥ /
kalatvasyānandahetukatvāttadviśiṣṭakekānāmānandahetukatvamiti darśayannāha--
harṣema kalā iti /
evamityādi /
pūrvoktairuddīpanavibhāvairudvodhitaḥ vipralambhaḥ viyogakālāvacchinnā ratiryasya saḥ /
parasparetyādi /
strīpuṃsayorjīvitasarvasvābhimānātmikāyā rateḥ parasparasambandhitvādityarthaḥ /
vibhāvānāṃ sajalajaladharādīnām /
sādhāraṇyaṃ priyatamāsādhāraṇyam /
abhimanyamāna iti /
nirūpayannityarthaḥ /
ita iti /
kāmamityādita ityarthaḥ /
tāvaditi /
prathamamityarthaḥ /
kāmaṃ saṃntviti /
yatheṣṭaṃ bhavantu ityarthaḥ /
rāmaśabdārtheti /
rāmaśabdenārthaviśeṣāṇāṃ vyañjane sahakārītyarthaḥ /
tadgehamiti /
padyamidaṃ tṛtīyodyote udāhariṣyate /
anyatheti /
kaṭhorahṛdaya ityasyābhāva ityarthaḥ /
bālpacariteti /
vidyābhyāsatāṭakāvadhādītyarthaḥ /
ādipadena paraśurāmajayādikaṃ gṛhyate /
lābhādi yaddharmāntaraṃ tena pariṇataṃ tatprakārakapratītiviṣayam /
kathaṃ na dhvanediti /
tathāca kaṭhorahṛdayapadantadarthānuguṇānāmeva dharmāṇāṃ rāmaśabdena vyañjene sahaṅkāritayā nirdiṣṭamiti bhāvaḥ /
'sarvaṃ sahe'ityasya yadyadduḥkhamāpatati tatsarvaṃ sahetyarthaḥ /
'vaidehī' ityatra rāmaśabdaḥ /
anena hi vyaṅgyadharmāntarapariṇataḥ sañjñī pratyāyyate, na saṃjñimātram /
Original text: Dhvanyāloka with Abhinavagupta's Locana and Rāmaśāraka's Bālapriya · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0