Language

ENहिગુ
Scripture Library

Dhvanyāloka with Abhinavagupta's Locana and Rāmaśāraka's Bālapriya (with commentary) · Part 121140

nanvasti khalu tava śvaśrūstāṃ yāca ityatrāha-iyamityādi /
atra vyaṅgyamiti /
ekākinyādipadavyaṅgyamātmano bhogyakāmukāntararāhityādikamityarthaḥ /
vākyena cātmano nimantraṇayathecchopabhogyatvaṃ dyotyate /
nanvetadvyaṅgyamatra prādānamevetyataḥ sādhāraṇyenāha---vyaṅgyaprādhānya ityādi /
tatpratibandhaṃ ca gamayatītyādyudāharaṇaṃ rudraṭagranthādavagantavyam /
vyaṅgyasyetyādayastrayaḥ parikaraślokāḥ /
'yatrāprādhānyam' ityatra yatreti padaṃ vyācaṣṭe---kāvya iti /
aprādhānye heturvācyamātrānuyāyitvaṃ, tatra heturvācyārthopaskārakatvaṃ, taccālaṅkṛtipadena darśitamityāha--alaṅkṛtitvādeveti /
'vyaṅgyasya pratibhāmātra' ityetatsodāharaṇaṃ vivṛṇoti--yatretyādi /
mliṣṭā aspaṣṭā /
arthapratītiḥ vyaṅgyapratītiḥ /
'vācacyamātrānuyāyina' ityanena paunaruktyaṃ parihartuṃ vyācaṣṭe---vācyenetyādi /
'na pratīyata' tatparāveva śabdārthau yatra vyaṅgyaṃ prīta sthitau /
dhvaneḥ sa eva viṣayo mantavyaḥ saṅkarojjhitaḥ //
tasmānn.a dhvaneranyatrāntarbhāvaḥ /
itaśca nāntarbhāvaḥ; yataḥ kāvyaviśeṣo 'ṅgī dhvaniriti kathitaḥ /
tasya punaraṅgāni--alaṅkārā guṇā vṛttayaśceti pratipādayiṣyante /
na cāvayava eva pṛthagbhūto 'vayavīti prasiddhaḥ /
locanam prādhānyaṃ na cakāsti, api tu balātkalpyate, tathāpi hṛdaye nānupraviśati /
yathā-'deā pasiaṇiātāsu' ityātrānyakṛtāsu vyākhyāsu /
tena caturṣu prakāreṣu na dhvanivyavahāraḥ sadbhāve 'pi vyaṅgyasya aprādhānye mliṣṭapratītau vācyena samaprādhānye 'sphuṭe prādhānye ca /
kva tarhyasāvityāha---tatparāveveti /
saṅkareṇālaṅkārānupraveśasambhāvanayā ujjhita ityarthaḥ /
saṅkārālaṅkāreṇeti tvasat, anyālaṅkāropalakṣaṇatve hi kliṣṭaṃ syāt /
itaśceti /
na kevalamanyonyaviruddhavācyavācakabhāvavyaṅgyavyañjakabhāvasamāśrayatvānna tādātmyamalaṅkārāṇāṃ dhvaneśca yāvatsvābhibhṛtyavadaṅgirūpāṅgarūpayorvirodhādityarthaḥ /
avayava iti /
ekaika ityarthaḥ /
tadāha--pṛthagbhūta iti /
atha pṛthagbhūtastathā mā bhūt, samudāyamadhyanipatitastarhyastu tathetyāśaṅkyāha--apṛthagbhāve tviti /
tadāpi na sa bālapriyā ityasya vyakhyānam--sphuṭatayā na cakāstīti /
balātkalpyata iti /
tacca yuktiparyālocanayā parīkṣādaśāyāmāharaṇam /
nānupraviśatīti /
yuktyanusandhānābhāve vilayāditi /
bhāvaḥ /
asyodāharaṇamāha---yathetyādi /
deā iti /
'prārthaye tāvatprasīde'tyādiḥ pūrvodāhṛtā gāthā /

'na dhvaniri'tyasya vivaraṇam---na dhvanivyavahāra iti /
sadbhāve 'pīti /
dhvaneriti śeṣaḥ /
'caturṣu prakāreṣu' ityuktasya vivaraṇam-vyaṅgyasyāprādhānya ityādi /
'saṅkara' ityasya vyākhyānam-alaṅkārānupraveśetyādi /
samāsoktyādyanupraveśaśaṅkayā pūrvoktayetyarthaḥ /
yathāśrutārthaṃ niṣedhati---saṅkārālaṅkāreṇetyādi /
vṛttāvitaścetyatra itaḥ vakṣyamāṇaddhetorityarthaṃ manasikṛtya vyācaṣṭe---na kevalamityādi /
na tādātmyamiti /
aikyābhāva ityarthaḥ /
aṅgītyādi /
aṅgitvaṅgatvayorityarthaḥ /
nanvavayavātiriktāvayavino 'nupalambhānna cāvayava evāvayavīti tanniṣedho 'nupapanna iti śaṅkāmavayava ityekavacanārthasya vivakṣitatvaṃ darśayan pariharati---ekaika iti /
'pṛthagbhūta' iti coktārthakamevetyāha---tadāheti /
atha pṛthagbhūta iti /
avayava iti śeṣaḥ /
tathā avayavī /
samudāyamadhyapatitaḥ samudāyopahitasvarūpaḥ /
tathāstu avayavī bhavatu /
vṛttau 'tadaṅgatvam' iti /
avayavyaṅgyatvamityarthaḥ /
apṛthagbhāve tu tadaṅgatva tasya /
na tu tattvameva /
yatrāpi vā tattvaṃ tatrāpi dhvanermahāviṣayatvānna tanniṣṭhatvameva /
'sūribhiḥ kathita' iti vidvadupajñeyamuktiḥ, na tu yathākathañcitpravṛtteti pratipādyate /
prathame hi vidvāṃso vaiyākaraṇāḥ, vyākaraṇamūlatvātsarvavidyānām /
locanam eka eva samudāyaḥ, anyeṣāmapi samudāyināṃ tatra bhāvāt; tatsamudāyimadhye ca pratīyamānamapyasti, na ca tadalaṅkārarūpaṃ, pradhānatvādeva /
yattvalaṅkārarūpaṃ tadapradhānatvānna dhvaniḥ /
tadāha---na tu tattvameveti /
nanvalaṅkāra eva kaścittvayā pradhānatābhiṣekaṃ dattvā dhvanirityātmeti cokta ityāśaṅkyāha---yatrāpi veti /
na hi samāsoktyādīnāmanyatama evāsau tathāsmābhiḥ kṛtaḥ, tadviviktatve 'pi tasya bhāvāt samāsoktyādyalaṅkārasvarūpasya samastasyābhāve 'pi tasya darśitatvāt 'attā ettha' iti 'kassa vā ṇa' ityādi; tadāha-na tanniṣṭatvameveti /
vidṛdupajñeti /
vidvadbhya upajñā prathama upakramo yatyā ukteriti bahuvrīhiḥ /
tena 'upajñopakramaṃ' iti tatpuruṣāśrayaṃ napuṃsakatvaṃ bālapriyā 'tasye'ti /
avayavasyetyarthaḥ /
'tatvam' iti avayavitvamityarthaḥ /
bhāvamāha locane---tadāpītyādi /
tadāpi samudāyamadyapatanadaśāyāmapi /
saḥ samudāyirūpāvayavaḥ /
eka eva na samudāyaḥ na samudāyarūpāvayavī /

atra hetumāha---anyeṣāmapīti /
tatra bhāvāditi /
samudāye satvādityarthaḥ /
nanvityādi /
kaściditi /
samāsoktyādyanyatama ityarthaḥ /
vṛttau'yatrāpī'tyādi /
'yatra' paryāyoktādau 'bhrama dhārmike'tyādau paryāyoktatvapakṣe, 'bhavati na guṇānurāga' ityādisaṅkarālaṅkāre ca /
'tatvam' iti /
avayavitvamityarthaḥ; prādhānyamiti yāvat /
'tanniṣṭatvam' iti /
tadavayaviniṣṭatvamityarthaḥ; tadalaṅkāraniṣṭatvamiti yāvat /
dhvanermahāviṣayatvānna tanniṣṭhatvameveti yaduktaṃ tadvivṛṇoti locane---na hītyādi /
samāsoktau dhvanirantarbhavatīti paramatābhyupagamena samāsoktīti /
ādipadena paryāyoktādīnāṃ grahaṇam /
asau alaṅkāraḥ /
tathā dhvanitvenātmatvena ca /
tadviviktatve 'pi samāsoktyādyalaṅkārasparśarāhitye 'pi /
tasya dhvaneḥ /
uktasyaiva vivaraṇam-samāsoktyādīti /
ityādīti /
ityādāvityarthaḥ /
'darśitatvādi'tyanena sambandhaḥ /
'vidvadupajñe'ti prayogasya sādhutvasampādanāyāha---vidvadbhya ityādi /
te ca śrūyamāṇeṣu varṇeṣu dhvaniriti vyavaharanti /
tathaivānyaistanmatānusāribhiḥ sūribhiḥ kāvyatattvārthadarśibhirvācyavācakasammiśraḥ locanam niravakāśam /
śrūyamāṇeṣviti /
śrotraśaṣkulīṃ santānenāgatā antyāḥ śabdāḥ śrūyanta iti prakriyāyāṃ śabdajāḥ śabdāḥ śrūyamāṇā ityuktam /
teṣāṃ ghaṇṭānuraṇanarūpatvaṃ tāvadasti; te ca dhvaniśabdenoktāḥ /
yathāha bhagavān bhartṛhariḥ--- yaḥ saṃyogaviyogābhyāṃ karaṇairupajanyate /
sa sphoṭaḥ śabdajāśśabdā dhvanayo 'nyairudāhṛtāḥ //
it.i /
evaṃ ghaṇṭādinirhlādasthānīyo 'nuraṇanātmopalakṣito vyaṅgyo 'pyartho dhvaniriti vyavahṛtaḥ /
tathā śrūyamāṇā ye varṇā nādaśabdavācyā antyabuddhinirgrāhyasphoṭābhivyañjakāste dhvaniśabdenoktāḥ /
yathāha bhagavān sa eva--- pratyayairanupākhyeyairgrahaṇānuguṇaistathā /
bālapriyā atha vyaṅgyārthāśabdatadarthavyañjanānāṃ caturṇāṃ dhvaniśabdavācyatvaṃ vidvatprasiddhivaśātsādhayiṣyannādau vyaṅgyārthasya dhvaniśabdavācyatvasidhyanuguṇatayā vyācaṣṭe---śrotretyādi /
śrotraśaṣkulīṃ śaṣkulīsamānaśrotradesāvacchinnākāśam /
santāneneti /
vīcīsantānanyāyenetyarthaḥ /
prākrayāyāmiti /

vaiśeṣikādiprakriyāyāmityarthaḥ /
śabdajāśśabdā iti /
antyā iti bhāvaḥ /
teṣāmiti /
śrūyamāṇānāmantyānā śabdajaśabdānāmityarthaḥ. ghaṇṭeti /
pūrvaśabdajanyatvena sāmyāditi bhāvaḥ /
ya iti /
utpattipakṣe sphoṭadhvanyoḥ bhedaprakaṭanaparo 'yaṃślokaḥ /
saṃyogaviyogābhyāṃ karaṇānāṃ sthānaissaha yassaṃyogo viyogaśca tābhyām /
karaṇairiti kartari tṛtīyā /
jihvāprādibhirityarthaḥ /
spaṣṭamidaṃ prātiśākhye /
saḥ sphoṭa iti prathamamutpadyamānaḥ śabdaḥ sphoṭa ityarthaḥ /
śabdajāḥ śabdā iti /
śrūyamāṇā iti bhāvaḥ /
anyairiti /
utpattivādibhirityarthaḥ /
yathoktaṃ vṛttikṛtā-'anityapakṣe sthānakaraṇaprāptivibhāgapūrvakaṃ prathamamebhirnirvṛtto yaśśabdaḥ sa sphoṭa ucyata' ityādi /
ghaṇṭādīti /
ghaṇṭādernirhnādaḥ anuraṇanaṃ tatsthānīyastattulya iti vyaṅgyasya thadhvanipadena vyavahāryatve hetuḥ /
nanvevaṃvyaṅgyaviśeṣasyaiva dhvanivyavahāryatvaṃ bhavenna tu rasādestasyānuraṇanarūpatvavirahādityata āha--anuraṇaneti /
etadupalakṣaṇamiti bhāvaḥ /
atha vācakasya śabdasya vācyasyārthasya ca dhvanivyavahāryatvaṃ prasādhasati---tathetyādi /
nādaśabdavācyā iti /
nādaśabdena vaiyākaraṇairvyavahṛtā ityarthaḥ /
antyeti pūrvapūrvavarṇānubhavajanitasaṃskārasahakṛtā yā antyavarṇabuddhiḥ tayā nirgrāhyaḥ nitarāṃ vyaktarūpema grāhyo yaḥ sphoṭaḥ tasyābhivyañjakā ityarthaḥ /
ta iti /
te varṇā ityarthaḥ /
pratyayairiti /
anupākhyeyaiḥ idamitthamiti vyākhyātumaśakyaiḥ /
grahaṇānuguṇaiḥ vyaktarūpasphoṭagrahaṇānukūlaiḥ /
locanam dhvaniprakāśite śabde svarūpamavadhāryate //
it.i /
tena vyañjakau śabdārthāvapīha dhvaniśabdenoktau /
kiñja varṇeṣu tāvanmātraparimāṇevapi satsu /
yathoktam--- alpīyasāpi yatnena śabdamuccāritaṃ matiḥ /
yadi vā naiva gṛhṇāti varṇaṃ vā sakalaṃ sphuṭam //
it.i /
teṣu tāvatsveva śrūyamāṇeṣu vakturyo 'nyo drutāvilambitādivṛttibhedātmā prasiddāduccāraṇavyāpārādabhyadhikaḥ sa dhvaniruktaḥ /
yadāha sa eva--- śabdasyordhvamabhivyaktervṛttibhede tu vaikṛtāḥ /

dhvanayaḥ samupohante sphoṭātmā tairna bhidyate //
it.i /
asamābhirapi prasiddhebhyaḥ śabdavyāpārebhyo 'bhidhātātparyalakṣaṇārūpebhyo 'tirikto vyāpāro dhvanirityuktaḥ /
evaṃ catuṣkamapi dhvaniḥ /
tadyogācca samastamapi kāvyaṃ bālapriyā dhvaniprakāśite śabde viṣaye utpannaiḥ antarālavartibhiḥ pratyayai sphoṭaviṣayakāvyaktapratyayaiḥ /
svarūpaṃ sphoṭasvarūpam avadhāryate vyaktaṃ jñāyate /
yathoktaṃ bhāṣye "vyaktarūpagrahamānuguṇā hyanupākhyeyākārā bahava upāyabhūtāḥ pratyayā dhvanibhiḥ prakāśyamāne śabde utpadyamānāśśabdasvarūpāvagrahe hetavo bhavanti" iti /
teneti /
vyañjakānāṃ dhvaniśabdena tairvyabahṛtatvādityarthaḥ /
ata vyāpārasya vyañjanasyāpi dhvaniśabdavyavahāryatvaṃ prasādhayitumāha---kiñceti /
tāvanmātraparimāṇeṣviti /
yāddaśo 'yaṃ śrotrendriyeṇa gṛhyate tāddaśaparimāṇaviśiṣṭeṣvityarthaḥ /
apiśabdaḥ samuccaye, 'śrūyamāṇeṣvi'tyanenāsya sambandhaḥ /
varṇeṣu svarūpataḥ parimāṇaviśeṣavattayā sthiteṣu teṣu tathāvidheṣvevākhaṇḍatayā śrotrendriyaviṣayatāṃ gateṣu ca satsu ityarthaḥ /
asya saṃvādaślokagarbhitasya 'vakturyo 'nya' ityādigranthena sambandhaḥ /
alpīyaseti /
alpīyasā yatnenāpyuccāritaṃ śabdam /
matiḥ katrīṃ naiva gṛhṇāti /
yadi vā, sakalaṃ varṇaṃ sphuṭaṃ gṛhṇāti vā; na tu kiñjitgrahaṇāgrahaṇe sambhavato varṇasya niravayavatvāditi bhāvaḥ /
anena 'tāvatsveva śrūyamāṇeṣvi'tyuktamupapāditam /
sa iti /
tathāvidhavyāpāra ityarthaḥ /
śabdasyeti /
śloko 'yaṃ mañjūṣāyāmitthaṃ vyākhyātaḥ-- śabdasya sphoṭasya abhivyakterūrdhvaṃ vaikṛtā dhvanayo jāyante iti śeṣaḥ /
te tu vṛttibhede drutādivṛttibhede /
samupohante tatra kāraṇaṃ bhavanti /
sphoṭastu tairna bhidyata ityarthaḥ /
vaikṛtatvaṃ caiṣāmālasyādikṛtvāditi /
'vṛttibhedam' iti pāṭhe 'samupohanta' ityasya janayantītyarthaḥ /
catuṣkamiti /
vyaṅgyādicatuṣṭayamityarthaḥ /
ghvaniḥ dhvaniśabdavyavahāryaḥ /
samastamapi kāvyaṃ vyaṅgyavācyāvācakavyāpārasamudāyātmakaṃ kāvyamapi /
teneti /
śabdātmā kāvyamiti vyapadeśyo vyapadeśyo vyañjakatvasāmyāddhvanirityuktaḥ /
na caivaṃvidhasya dhvanervakṣyamāṇaprabhedatadbhedasaṅkalanayā mahāviṣayasya yatprakāśanaṃ tadaprasiddhālaṅkāraviśeṣamātrapratipādanena locanam dhvaniḥ /
tena vyatirekāvyatirekavyapadeśo 'pi na na yuktaḥ vācyavācakasaṃmiśra iti /
vācyavācakasahitaḥ saṃmiśra iti madhyamapadalopī samāsaḥ /
'gāmaivaṃ puruṣaṃ paśum' itivatsamuccayo 'tra cakāreṇa vināpi /
tena vācyo 'pi dhvaniḥ vācako 'pi śabdo dhvaniḥ, dvayorapi vyañjakatvaṃ dhvanatīti kṛtvā /

saṃmiśpyate vibhāvānubhāvasaṃvalanayeti vyaṅgyo 'pi dhvaniḥ, dhvanyata iti kṛtvā /
śabdanaṃ śabdaḥ śabdavyāpāraḥ, na cāsāvabhidhādirūpaḥ, api tvātmabhūtaḥ, so 'pi dhvananaṃ dhvaniḥ /
kāvyamiti vyapadeśyaśca yo 'rthaḥ so 'pi dhvaniḥ, uktaprakāradvanicatuṣṭayamayatvāt /
ata evasādhāraṇahetumāha---vyañjakatvasāmyāditi /
vyaṅgyavyañjakabhāvaḥ sarvoṣu pakṣeṣu sāmānyarūpaḥ sādhāraṇa ityarthaḥ /
yatpunaretaduktaṃ 'vāgvikalpānāmānantyāt' ityādi, tatpariharati---na caivaṃ vidhasyeti /
vakṣyamāṇaḥ prabhedo yathā-mukhye dve rūpe /
tadbhedā yathā-arthāntarasaṃkramitavācyaḥ, atyantatiraskṛtavācya ityavivakṣitavācyasya, asaṃlakṣyakramavyaṅgyaḥ saṃlakṣyakramavyaṅgya iti vivakṣitānyaparavācyasyeti /
tatrāpyavāntarabhedāḥ /
mahāviṣayasyeti--aśeṣalakṣyavyāpina ityarthaḥ /
bālapriyā dhvaniśabdavācyatatsamudāyātmakatvenaiva kāvyasya dhvanitvalābhena hetunetyarthaḥ /
vyatireketyādi /
'kāvyasyātmā dhvanirityādau bhedavyapadeśaḥ kāvyaviśeṣaḥ, sa dhvanirityādāvabhedavyapadeśaścetyarthaḥ /
na na yukta iti /
yukta evetyarthaḥ /
vyaṅgyādīnāṃ pañcānāṃ yaddhvanivyavahāryatvamukt, tadanuguṇatayā vācyatyādigrantaṃ vyācaṣṭe---vācyavācaketyādi /
iti madhyameti /
tathāca vācyaśca sammiśraścetyartha iti bhāvaḥ /
vināpīti /
tathā ca śabdātmā kāvyamiti vyapadeśyaścetyartha iti bhāvaḥ /
uktavyākhyānasya phalamāha-tenetyādi /
dhvanatīti kṛtveti /
vyañjayatīti hetorityarthaḥ /
dhvaniriti kartari pratyaya iti bhāvaḥ /
sammiśrapadena vyaṅgyārtho vivakṣita ityāha-sammiśrayata ityādi /
vibhāveti /
vibhāvānubhāvābhyāṃ saṃvalanayā sambandhenetyarthaḥ /
dhvanyata iti kṛtveti /
karmaṇi pratyaya iti bhāvaḥ /
'śabdātme'ti padaṃ vyācaṣṭe-śabdanamityādi /
dhvananaṃ dhvaniriti /
asminnarthe dhvaniriti bhāve pratyaya iti bhāvaḥ /
ata eveti /
yasmādbhaktānāṃ pañjānāmarthānāṃ dhvanitvamatra granthe 'bhidhitsitaṃ, tasmādeva sādhāraṇasya hetorabhidhānādityarthaḥ /
hetoḥ sādhāraṇyalābhāya vyañjakatvapadaṃ vyaṅgyavyañjakabhāvaparamityāśayena vyācaṣṭe-vyaṅgyeti /
tulyamiti tadbhāvitacetasāṃ yukta eva saṃrambhaḥ /
na ca teṣu kathañcidīrṣyayā kaluṣitaśemuṣīkatvamāviṣkaraṇīyam /
tadevaṃ dhvanestāvadabhāvavādinaḥ pratyuktāḥ /
asti dhvaniḥ /
sa cāsāvavivakṣitavācyo vivakṣitānyaparavācyaśceti locanam viśeṣagrahaṇenāvyāpakatvamāha /

mātraśabdenāṅgitvābhāvam /
tatra dhvanisvarūpe bhāvitaṃ praṇihitaṃ ceto yeṣāṃ tena vā camatkakārarūpeṇa bhāvitamadhivāsitamata eva mukulitalocanatvādivikārakāraṇaṃ ceto yeṣāmiti /
abhāvavādina iti /
avāntaraprakāratrayabhinnā apītyarthaḥ /
teṣāṃ pratyuktau phalamāha---astīti /
udāharaṇapṛṣṭe bhāktatvaṃ suśaṅkaṃ supariharaṃ ca bhavatītyabhiprāyeṇodāharaṇadānāvakāśārthaṃ bhāktatvālakṣaṇīyatve prathamaṃ pariharaṇayogye 'pyapratisamādhāya bhaviṣyaduddyotānuvādānusāreṇa vṛttikṛdeva prabhedanirūpaṇaṃ karoti---sa ceti /
pañcadhāpi dhvaniśabdārthe yena yatra yato yasya yasmai iti bahuvrīhyarthāśrayeṇa yathocitaṃ sāmānādhikaraṇyaṃ suyojyam /
vācye 'rthe tu dhvanau vācyaśabdena svātmā tenāvivakṣito 'pradhānīkṛtaḥ svātmā yenetyavivaśritavācyo vyañjako 'rthaḥ /
evaṃ vivakṣitānyaparavācye 'pi /
bālapriyā sāmānyarūpo vyaṅgyavyañjakabhāvaḥ sādhāraṇassamāna iti yojanā /
'tadaprasiddhālaṅkāraviśeṣamātre'tyatratyaviśeṣamātragrahaṇayoḥ phalamāha--viśeṣagrahaṇenetyādi /
alaṅkārasyeti śeṣaḥ /
mātraśabdo leśārthaka ityāśayenāha-aṅgitvābhāvamiti /
āhetyanuṣajyate /
prakārantareṇāha--tene veti /
tena dhvaninā kartrā /
nanu kramaprāptaṃ bhāktatvādipakṣamapratisamādhāya vṛttikṛtā 'sa ce'tyādinā dhvanibhedapradarśanamanucitamityata āha---udāharaṇapṛṣṭa ityādi /
avivakṣitavācyādidhvanerudāharaṇe pradarśite tatra lakṣaṇāyāssamunmeṣādbhaktireva dhvaniriti śaṅkā susaṃpādā, parasparabhedasaṃpādakasya rūpabhedādeḥ spaṣṭatvāttatparihāraśca sukara ityabhiprāyeṇetyarthaḥ /
bhaviṣyadudyotānuvādānusāreṇeti /
atrānuktavavivakṣitavācyo va iti dvitīyodyotādāvanuvādo 'nupapannaḥ syādataḥ svayameva kārikākārasthāne sthitvetyarthaḥ /
nanu pañjānāṃ dhvaniśabdārthānāṃ madhye kamarthamabhipretyāvivakṣitavācyo dhvanirityādisāmānādhikaraṇyanirdeśa ityata āha--pañcadhāpītyādi /
pañcadhā vācakādisvarūpe /
tatra vācakaḥ śabdo dhvanipadārtha iti pakṣe āvivakṣitaḥ vācyo yena śabdena /
yatra yasmin śabde /
yataḥ yasmācchabdāt /
yasmai yadarthatvena /
yasya yatsambandhitvena sa tathokta iti bahuvrīhirbodhyaḥ /
evaṃ vyaṅgyavyañjanakāvyānāmanyapadārthatve 'pi bodhyam /
vāyyo dhvaniśabdārtha iti pakṣe viśeṣamāha---vācye 'rtha iti /
svātmeti /
ucyata iti dvividhaḥ sāmānyena /
tatrādyasyodāharaṇam--- suvarṇapuṣpāṃ pṛthivīṃ cinvanti puruṣāstrayaḥ /
śūraśca kṛtavidyaśca yaśca jānāti sevitum //
locana.m yadi vā karmadhārayeṇārthapakṣe avivakṣitaścāsau vācyaśceti /
vivakṣitānyaparaścāsau vācyaśceti /
tatrārthaḥ kadācidanupapadyamānatvādinā nimittenāvivakṣito bhavati /
kadācidupapadyamāna iti kṛtvā vivakṣita eva, vyaṅgyaparyantāṃ tu pratītiṃ svasaubhāgyamahimnā karoti /
ata evārtho 'tra prādhānyena vyañjakaḥ, pūrvatra śabdaḥ /
nanu ca vivakṣā cānyaparatvaṃ ceti viruddham /
anyaparatvenaiva vivakṣaṇātko virodhaḥ? sāmānyeneti /

vastvalaṅkārarasātmanā hi tribhedo 'pi dhvanirubhābhyāmevābhyāṃ saṅgṛhīta iti bhāvaḥ /
nanu tannāmapṛṣṭe etannāmaniveśanasya kiṃ phalam? ucyate--
anena hi nāmadvayena dhvananātmani vyāpāre pūrvaprasiddhābhidhātātparyalakṣaṇātmakavyāpāratritayāvagatārthapratīteḥ pratipattṛgatāyāḥ prayoktrabhiprāyarūpāyāśca vivikṣāyā) sahakāritvamuktamiti dhvanisvarūpameva nāmabhyāmeva projjīvitam /
suvarmapuṣpāmiti /
suvarṇāni puṣpyatīti suvarṇapuṣpā, etacca vākyamevāsambhavatsvārthamiti kṛtvāvivakṣitavācyam /
bālapriyā śeṣaḥ /
avivakṣitapadasya yathāśrutārthābhiprāyeṇāha-yadi vetyādi /
vācyasyāvivakṣitatvādikamupapādayati---tatrārtha ityādi /
ādipadenānupayogitvaṃ gṛhyate /
upapadyamāna iti /
artha ityanuṣajyate /
vyaṅgyaparyantāṃ vyaṅgyapratītiparyantām /
pratītiṃsvagocarāṃ pratītim /
śaṅkate---nanvita /
viruddhamiti. vivakṣitatve anyaparatvasambhavāditi bhāvaḥ /
uttaramāha---anyetyādi /
ko virodha iti /
pradhānatayā vivakṣitatvasyaivānyaparatvopamardakatvāditi bhāvaḥ /
pṛcchati--nanviti /
tannāmapṛṣṭe tasya dhvanināmnaḥ pṛṣṭe paścāt /
etannāmeti /
avivakṣitavācyādināmetyarthaḥ /
asti dhvaniḥ sa cetyādiśca nirdeśaḥ kimartha ityarthaḥ /
atrottaramāha---ucyata ityādi /
ayamarthaḥ---dhvananavyāpārasambandho hi pañcānāṃ dhvaniśabdavācyatve nibandhanam /
tatra ca vyāpāre dvitīyasyāpi--- śikhariṇi kva nu nāma kiyacciraṃ kimabhidhānamasāvakarottapaḥ /
taruṇi yena tavādharapāṭalaṃ daśati bimbaphalaṃ śukaśāvakaḥ //
locana.m tata eva padārthamabhidhāyānvayaṃ ca tātparyaśaktyāvagamayyaiva bādhakavaśena tamupahatya sāddaśyātsulabhasamṛddhisambhārabhājanatāṃ lakṣayati /
tallakṣaṇāprayojanaṃ śūrakṛtavidyasevakānāṃ praśastyamaśabdavācyatvena gopyamānaṃ sannāyikākucakalaśayugalamiva mahārghatāmupayaddhvanyata iti /
śabdo 'tra pradhānatayā vyañjakaḥ, arthastu tatsahakāritayeti catvāro vyāpārāḥ /
śikhariṇīti /
na hi nirvidhnottamasiddhayo 'pi śrīparvatādaya imāṃ siddhiṃ vidadhyuḥ /
divyakalpasahastrādiścātra parimitaḥ kālaḥ /
na caivaṃvidhottamaphalajanakatvena pañjāgriprabhṛtyāpi tapaḥ śrūtam /
bālapriyā śabdārthobhayakartṛke abhidhāditrayajanyapratipattṛgatārthapratīteḥ prayoktṛgatavivakṣāyāśca sahakāritvamastītyatastasyāpi pratipipādayiṣayaitannāmadvayaṃ vihitaṃ na prabhedamātrapratipipādayiṣayā, tatrāvivakṣitavācyasya dhvanerlakṣaṇāmūlatvāttannāmnā pratipattṛgatatatpratīteḥ vivakṣitānyaparavācyanāmnā vivakṣāyāśca sahakāritvaṃ darśitamiti tannāmabhyāṃ dhvanisvarūpameva projjīvitamiti /
bādhakavaśena tamupahatyeti /
taṃ anvayamityarthaḥ /
upahananaṃ bādhanam /
sādṛśyāditi nimittoktiḥ /
lakṣayatīti /

suvarṇapuṣpāmityetallakṣaṇayā bodhayatītyarthaḥ /
'tallakṣaṇāprayojanaṃ prāśastyaṃ dhvanyata' iti sambandhaḥ /
māhārghatāṃ cārutvam /
upayatprāpnuvat /
atreti /
avivakṣitavācyādhvanāvityarthaḥ /
catvāra iti /
abhidhādyāścatvāra ityarthaḥ /
suvarṇetyādipadyavyākhyāsmadīyakuvalayānandavyākhyāne draṣṭavyā /
śakhariṇīti /
atra nāmetyantasya kiyacciramityasya kimabhidhānamityasya ca dhvaniṃ krameṇāha---na hītyādinā /
imāmiti /
taruṇyādharapāṭalimalābhasubhagambhavṛkabimbaphaladaśanātmikāmityarthaḥ /
atretir /
iddaśyāḥ siddheḥ prāptāvityarthaḥ /
evaṃ vidheti /
yathoktabimbaphaladaśanātmaketyarthaḥ /
'tvadadharāruṇamamburuhākṣi yadi'tyādyanirdiśya tavādharetyādinirdeśe bojamāha---tavetyādi /
bhinnaṃ pṛthak locanam taveti bhinnaṃ padam /
samāsena vigalitatyā pratīyeta, tava daśatītyabhiprāyeṇa /
tena yadāhuḥ--'vṛttānurodhāttvadadharapāṭalamiti na kṛtam' iti, tadasadeva; daśatītyāsvādayati avicchinnaprabandhatayā, na tvaudarikavatparaṃ bhuṅkte; api tu rasajño 'ti tatprāptivadeva rasajñatāpyasya tapaḥ eveti /
anurāgiṇaśca pracchannasvābhiprāyakyāpanavaidagdhyacāṭuviracanātmakavibhāvoddīpanaṃ vyaṅgyam /
bālapriyā kṛtam /
kuta ityata āha---samāsa iti /
'samāse vigalitatayā pratīyeta na pratīyatām' iti kvacit granthe pāṭhaḥ /
samāse yuṣmatpadasyādharapadena samāse sati /
yuṣmadartha iti śeṣaḥ /
vigalitatayā pṛthaktayā na pratīyetetyarthaḥ /
nanu prādhānyena pratītaye vyastatayoktirāvaśyakītyāyātam /
sā kimarthetyatrāha---tevetyādi /
tavetyasya daśanakriyayāpyanvayābhiprāyeṇetyarthaḥ /
bhinnamityanena sambandhaḥ /
ayambhāvaḥ--yathā 'aruṇayā piṅgākṣye'tyādau vaidikavākye gavādyanvitasyāruṇyādessādhyatādisambandhena krayaṇādau /
yathā vā 'dhanavān sukhī'tyādilaukikavākye matubādyarthānvitasya dhanādeḥ prayojyatvādi sambandhena sukhādau cānvayaḥ, tathātrādharānvitasya tvatsambandhisvasya prayojyatvasambandhena bimbaphalakarmakadaśane 'pyanvayaḥ /
yataḥ śukaśābako 'yaṃ tvadadharāruṇyalābhasubhagambhāvukaṃ bimbaphalaṃ tvatsambandhitayā daśati, tvāmeva prādhānatayoddiśya daśatītyartho vivakṣitaḥ /
atastaveti vyastatayā nirdiṣṭamiti /
avicchinnetyādi /
āsvādayatītyanena sambandhaḥ /
niravaśeṣeṇopabhoge sati hi prabandavicchedo bhavettathā netyarthaḥ /
audarikavaditi /

sa hi rasāsvādavārtānabhijño niravaśeṣameva bhojyadravyaṃ bhuṅkte /
atreti /
rasāsvādanakriyāyāmityarthaḥ /
tatprāptivat tathāvidhabimbaphalaprāptivat /
uciteti /
ucite kāle lābhaḥ bimbaphalatadāsvādalābhaḥ tapasa eva taporūpahetoreva /
itītyasyāpi vyaṅgyamityanenānvayaḥ /
pracchanneti /
locanam atra ca traya eva vyāpārāḥ---abhidhā tātparyaṃ dhvananaṃ ceti /
mukhyārthabādhādyabhāve madhyamakakṣyāyāṃ lakṣaṇāyāstṛtīyasyā abhāvāt /
yadi vākasmikaviśiṣṭapraśnārthānupapattermukhyārthabādhāyāṃ sāddaśyāllakṣaṇā bhavatu madhye /
tasyāstu prayojanaṃ dhvanyamānameva, tatturyakakṣyāniveśi, kevalaṃ pūrvatra lakṣaṇaiva pradhānaṃ dhvananavyāpāre sahakāri /
iha tvabhidhātātparyaśaktī /
vākyārthasaundaryādeva vyaṅgyapratipatteḥ kevalaṃ leśena lakṣaṇāvyāpāropayogo 'pyastītyuktam /
asaṃlakṣyakramavyaṅgye tu lakṣaṇāsamunmeṣamātramapi nāsti /
asaṃlakṣyatvādeva kramasyeti vakṣyāmaḥ /
tena dvitīye 'pi bhede catvāra eva vyāpārāḥ // 13 //
bālapriyā pracchannoyaḥ svābhiprāyo 'dharāsvādalipsātmakaḥ, tasya khyāpanārthaṃ yadvaidagdhyena aucityāparityāgena cāṭuviracanaṃ uktarūpaṃ tadātmakaṃ taddvārakaṃ vibhāvasya ratyālambanabhūtasya taruṇīlakṣaṇasya uddīpanaṃ svābhiprāyānuguṇatayā abhilāṣotpādanamityarthaḥ /
vyaṅgyamiti /
asmin śloke prādhānyena vyaṅgyamityarthaḥ /
yadi vā athavā /
ākasmiketi /
ākasmikaḥ asambhāvitaḥ ityanupapattau hetuḥ /
viśiṣṭaḥ śukakartṛkatapaścaraṇadeśādirūpaśca yaḥ praśnārthaḥ tasyānupapatterityarthaḥ /
sādṛśyāllakṣaṇeti /
asau śukaśābaka ityanena kāmukaḥ kaścidyuvā adharapāṭalaṃ bimbaphalaṃ daśatītyanenādharāsvādanādikañca sāddaśyāllakṣyata iti bhāvaḥ /
dhvanyamānameva taditi /
tat pracchannetyādipūrvoktam /
uktayorvaśeṣamāha---kevalamityādi /
pūrvatra suvarṇetyādyudāharaṇe /
pradhānamityanenatarayorleśatassahakāritvamastīti darśitam /
iheti /
śikhariṇītyādāvityarthaḥ /
śaktīti /
pradhāne iti vipariṇāmenānuṣaṅgaḥ atra hetumāha--vākyārtheti /
etāvatā lakṣaṇāyā nākiñcitkaratvamityāha---leśenetyādi /
ityuktamiti /
'yadive' tyādigranthenoktamityarthaḥ /
nanvevaṃrītyā vivakṣitānyaparavācye sarvatrāpi kiṃ lakṣaṇāsti? netyāha---
asaṃlakṣyeti /

asaṃlakṣyatvādeveti /
kramasyāsaṃlakṣaṇe mukhyārthabādhādisphuraṇasya lakṣaṇāhetorasambhavāditi bhāvaḥ /
yadiveti prastutaṃ pakṣamupasaṃhariti---teneti // 13 //
ata eveti /
yasmāt dvitīye 'pi prabhede śikhiriṇītyādau kvaciccatvāro vyāpārāḥ tasmādevetyarthaḥ /
tatra bhaktirūpāyā lakṣaṇāyā abhāve bhakterdhvanitvaśaṅkāparihārayostadānantaryaṃ tattadaśliṣṭaṃ syāditi bhāvaḥ /
'bhaktyā bibhartī'yādeḥ 'sā tu syādupalakṣaṇa'mityantagranthasya bhāvaṃ pradarśayannavatārayati--ayaṃ bhāva ityādi /
itīti /
ityanayorityarthaḥ /
yadapyuktaṃ bhaktirdhvaniriti, tatpratisamādhīyate----
bhaktyā bibharti naikatvam rūpa-bhedād ayaṃ dhvaniḥ /
(DhvK_1.14a)
bhaktyā bibharti naikatvaṃ rūpabhedādayaṃ dhvaniḥ ayamuktaprāro dhvanirbhaktyā naikatvaṃ bibharti bhinnarūpatvāt /
vācyavyatiriktasyārthasya vācyavācakābhyāṃ tātparyeṇa prakāśaṃ yatra vyaṅgyaprādhānye sa dhvaniḥ /
upacāramātraṃ tu bhaktiḥ /
locanam prathamaṃ pakṣaṃ nirākaroti--- bhaktyā bibhartiti /
uktaprakāra iti pañcasvartheṣu yojyam---śabde 'rthe vyāpāre vyaṅgye samudāye ca /
rūpabhedaṃ darśayituṃ dhvanestāvadrūpamāha---vācyeti /
tātparyeṇa viśrāntidhāmatayā prayojanatveneti yāvat /
prakāśanaṃ dyotanamityarthaḥ /
upacāramātramiti /
upacāro guṇavṛttirlakṣaṇā /
upacaraṇamatiśayito vyavahāra ityarthaḥ /
mātraśabdenedamāha---yatra lakṣaṇāvyāpārāttṛtīyādanyaścaturthaḥ prayojanadyotanātmā vyāpāro vastusthityā sambhavannapyanupayujyamānatvenānādriyamāṇatvādasatkalpaḥ /
'yamarthaṃmadhikṛtya' iti bālapriyā paryāyavaditi /
indraḥ śakra ityādiparyāyaśabdavācyayorivetyarthaḥ /
tādrūpyamaikyam /
pṛthivītvamivetyādi /
yathā pṛthavītvaṃ pṛthivyā jalādivyāvartakadharmarūpatvena lakṣayaṃ, tathā bhaktiḥ kiṃ dhvanerlakṣaṇamityarthaḥ /
utetyādi /
kākavaddevadattagṛhamityatra yathā kākassambhavamātrāt kadācitsatvamātrema devadattagṛhasyopalakṣaṇaṃ, tathā bhaktiḥ kiṃ dhvanerupalakṣaṇamityarthaḥ /
'ayaṃ dhvaniḥ bhaktyekatvamaikyanna bibhartī'ti kārikāyāmanvayaḥ /
śabda ityādisaptamyantapañcakasya 'artheṣvi'tyanena sambandhaḥ /
'tātparyeṇe'tyetadvyācaṣṭe--viśrāntīti /
guṇavṛttau lakṣaṇāyāñca kathamupacāraśabdapravṛttirityata āha---upacaraṇamiti /
yasminnarthe yasya śabdasya vyavahāraḥ prasiddhaḥ, tamatilaṅdhya tatsambaddhe 'nyasminnarthe tasya śabdasya vyavahāro 'tiśayito vyavahāraḥ /
'upacāramātram' iti mātraśabdaprayojanamāha-mātraśabdenetyādi /
yatreti /
parimlānamitayādyudāharaṇeṣvityarthaḥ /
prayojanetyādi /

tatra hi vadatītyasya sāddaśyānnimittādgamayatītyarthe lakṣaṇā, tasyāḥ prayojanaṃ santāpasya sphuṭatayā pratipattiriti dhvananavyāpāro mukhyavṛttiparityāgānyathānupapattirūpayā vastusthityā sambhavannapītyarthaḥ /
anupayujyamānatvenetyādi /
tatprayojanasya cārutvaviśeṣābhāvāditi bhāvaḥ /
nanu prayojanaviṣayatvādeva tasyādriyamāṇatvamavaśyambhāvīti kathamasatkalpatvamiti śaṅkāyāṃ tadvyāpāraviṣayasya na mukhyaṃ prayojanatvaṃ tallakṣaṇāsamanvayāt, kintva mukhyameveti pradarśayituṃ nyāyasūtrakāroktaṃ mukhyaprayojanalakṣaṇamāha-yamiti /
'yamarthamadhikṛtya pravartate tatparayojanaṃ' iti sūtram /
mā caitatsyādbhaktirlakṣaṇaṃ dhvanerityāha----
ativyāpter athāvyāpter na cāsau lakṣyate tayā
dativyāpterathāvyāpterna cāsau lakṣyate tayā // 14 //
naiva bhaktyā dhvanirlakṣyate /
katham? ativyāptekhyāpteśca /
tatrātivyāptirdhvanivyatirikte 'pi viṣaye bhakteḥ sambhavāt /
yatra hi vyaṅgyakṛtaṃ mahatsauṣṭavaṃ nāsti tatrāpyupacaritaśabdavṛttyā prasidydhanurodhapravartitavyabahārāḥ locanam hi prayojanalakṣaṇam /
tatrāpi lakṣaṇāstīti kathaṃ dhvananaṃ lakṣaṇā cetyekaṃ tattvaṃ syāt /
dvitīyaṃ pakṣaṃ dūṣayati---ativyāpteriti /
asāviti dhvaniḥ /
tayeti bhaktyā /
nanu dhvananamavaśyambhāvīti kathaṃ tadvyatirikto 'sti viṣaya ityāha---mahatsauṣṭhavamiti /
ata eva prayojanasyānādaraṇīyatvādvyañjakatvena na kṛtyaṃ kiñciditi bhāvaḥ /
mahadgrahaṇena guṇamātraṃ tadbhavati /
yathoktm---'samādhiranyadharmasya kvāpyāropo vivakṣita' iti darśayati /
nanu prayojanābhāve kathaṃ tathā vyavahāra ityāha---prasiddhyanurodheti /
paramparayā tathaiva prayogāt /
bālapriyā tatrāpīti /
tāddaśodāharaṇeṣvapītyarthaḥ /
lakṣaṇāstīti /
ayaṃ bhāvaḥ----yadi bhaktirdhvaniścaikaṃ tatvaṃ syāttadā hyudāhṛte viṣaye dhvanisadbhāvo lakṣaṇāyā abhāvo vā syāt /
na caitadubhayamapi /
tena lakṣaṇātmi kāyā bhakterdhvaniviviktasvarūpatvaniścayānnaikatvaśaṅkāvakāśa itīmamarthandarśayituṃ mātragrahaṇamiti /
dvitīyaṃ pakṣamiti /
'bhaktirdhvanerlakṣamam' iti pakṣamityarthaḥ /
vṛttau 'mā caitadi'tyādeḥ bhaktirdhvaniścaikaṃ tatvamityetanmāstu /
bhaktirdhvanerlakṣaṇamastviti śaṅkāyāmāhetyarthaḥ /
'yatra hī'tyādigranthamavatārayati---nanvityādi /
dhvananamavaśyambhāvīti /
lakṣaṇāyāmiti śeṣaḥ /
tātparyamāha---ata evetyādi /
ata eva mahataḥ sauṣṭavasyābhāvādeva /
vyañjakatvena vyañjanavyāpāreṇa /
na kṛtyaṃ kiñciditi /
vyañjanasya sadbhāvamātranna dhvanivyavahāre prayojakaṃ, kintu cārutvātiśayaśālitvameva /

taccātra nāstīti na dhvanivyavahāraviṣayatvamiti bhāvaḥ /
guṇamātramiti /
bandhasya kaścana guṇa evetyarthaḥ /
taditi /
vyañjakatvamityarthaḥ /
'bhavatī'ti 'darśayatī'tyanvayaḥ /
mahatpadena vyaṅgyakṛtakiñcitsauṣṭhavasya pradarśanāditi bhāvaḥ /
samādhiriti /
samādhistannāmā guṇaḥ /
anyasyāprastutasya yo dharmastasya /
kvāpi prastute vastuni /
'kumudāni nimīlantī'tyādīnyasyodāharaṇāni /
'prasiddhyanurodhe'tyatra prakṛṣṭā siddhiḥ prasiddhiḥ, siddhirnāma vyavahārasya prayogamārgādhirohaḥ, tasya prakarṣaścāvicchinnapāramparyāgatatvamityāśayena prasiddhipadārthamāha---paramparayeti /
kavayo dṛśyante /
yathā--- parimlānaṃ pīnastanajadhanasaṅgādubhayata- stanormadhyasyāntaḥ parimilanamaprāpya haritam /
idaṃ vyastanyāsaṃ ślathabhujalatākṣepavalanaiḥ kṛśāṅgyāḥ santāpaṃ vadati bisinīpatraśayanam //
tathā---.- cumbijjai asahuttaṃ avarundhijjai sahassahuttammi /
viramia puṇo ramijjai pio jaṇo ṇatthi punaruttam //
(śatakṛtvo 'varudhyate sahasrakṛtvaḥ cumbyate /
viramya punā ramyate priyo jano nāsti punaruktam //
iti cchāyā) tathā--
kuviāo pasannāo oraṇṇamuhīo vihasamāṇāo /
jaha gahio taha hiaaṃ haranti ucchintamahilāo //
locanam vayaṃ tu brūmaḥ---prasiddhiryā prayojanasyānigūḍhatetyarthaḥ /
uttānenāpi rūpeṇa tatprayojanaṃ cakāsannigūḍhatāṃ nidhānavadapekṣata iti bhāvaḥ /
vadatītyupacāre hi sphuṭīkaraṇapratipattiḥ prayojanam /
yadyagūḍhaṃ svaśabdenocyeta kimacārutvaṃ syāt? gūḍhatayā varṇane vā kiṃ bālapriyā paramatarītyā prasiddhiśabdaṃ vyākhyātumupakramate---vayantviti /
prasiddhiḥ prayojanasya prakarṣeṇa prakaṭatayā siddhiḥ pratītiḥ; dhvananātiriktavyāpāraviṣayatvayogyatayā sphujatarāvabhāsamānatvamiti yāvat /
tadanurodhena tadviparītadhvananavyāpāraviṣayatvānarhatayā tadanurodhenaiva /
pravartito vyavahāro yairityarthamabhipretya vyacaṣṭe---prasiddhiryeti /
prayojanasya anigūḍhatā prakaṭatā yā, sātra prasiddhiśabdārthaḥ; na tu pūrvokta iti bhāvaḥ /
nanu dhvanisthale 'pi prayojanasya sphuṭāvabhāsamānatvādanigūḍhatvaṃ samānamiti śaṅkāyāṃ viśeṣamāha---uttānenetyādi /
tat prayojanaṃ dhvanisthalīyaṃ prayojanam /
uttānena sphuṭāvabhāsamānena /
'rūpeṇa cakāsadapī'ti yojanā /
prakaśamānamapītyarthaḥ /
nigūḍhatāṃ nitarāṃ sphuṭavyavahāradaśānāvirbhāvicārutvasampādinīṃ gopyamānatāmityarthaḥ /
nidhānavat nidhivat apekṣate /
'vadatī'tyādau ca naivamityāha-vadatītyādi /
sphuṭītyādi /

'tadrūpaṃ prayojanamagūḍhaṃ sat svaśabdenocyeta yadī'tyanvayaḥ /
sphuṭaṃ tatsantāpaṃ gamayatītyādi nirdiśyeta yadītyarthaḥ /
gūḍhatayā varṇaneveti /
'kṛśāṅgyāssantāpaṃ tathā---
ajjāeṃ pahāro ṇavaladāe diṇṇo pieṇa thaṇavaṭṭe /
miuo vi dūsaho vvia jāo hiae savattīṇam // .//
(bhāryāyāḥ prahāro navalatayā dattaḥ priyema stanapṛṣṭhe /
mṛduko 'pi duḥsaha iva jato hṛdaye sapatnīnām // .//
iti, cchāyā ) locanam cārutvamadhikaṃ jātam? anenaivāśayena vakṣyati---yata uktyantareṇāśakyaṃ yaditi /
avarundhijjai āliṅgyate /
punaruktamityanupādeyatā lakṣyate, uktārthasyāsambhavāt /
kupitāḥ prasannā avaruditavadanā vihasantyaḥ /
yathā gṛhītāstathā hṛdayaṃ haranti svairiṇyo mahilāḥ // .//
atra grahaṇenopādeyatā lakṣyate /
haraṇena tatparatantratāpattiḥ /
tathā--ajjeti kaniṣṭhabhāryāyāḥ stanapṛṣṭhe navalatayā kāntenocitakrīḍāyogena mṛduko 'pi prahāro dattaḥ sapatnīnāṃ saubhāgyasūcakaṃ tatkrīḍāsaṃvibhāgamaprāptānāṃ hṛdaye bālapriyā vadatī'tyādivarṇana ityarthaḥ /
kimiti ubhayatra niṣedhe /
gūḍhatayā varṇanamātraṃ na dhvanivyavahāre prayojakaṃ, kintu svaśabdavācyāvasthānudbhinnacārutvāntarakāri gūḍhatayā varṇanameva, yathā 'suvarṇapuṣpām' ityādau /
'vadatī'tyādau tu gūḍhatvenāgūḍhatvena vā varṇane 'pi cārutvaviśeṣasyakasyacidanupalambhāttadvaiparītyamiti bhāvaḥ /
uktamarthaṃ vakṣyamāṇakārikayā saṃvādayati---anenaiveti /
parimlānamiti /
ratnāvalyāṃ nāyakasyoktiḥ /
ubhayataḥ dvayorbhāgayoḥ kṣepā śayyāprānteṣu nipātanāni valanāni vivartanāni ca /
pīnetyādihetuḥ mlānimādikāryadarśanenānumāyoktaḥ /
atra śayanasyācetanasya mukhyārthavacanakartṛtvānvayānupapatyā mukhyārthabādhena jñāpanaṃ sāddaśyāllakṣyate, sphuṭīkaramapratipattiśca prayojanamuktam /
cumbyata iti /
nāyikayeti śeṣaḥ /
priyo janaḥ śatakṛtvaścumbyata ityādyanvayaḥ /
nāsti punaruktamiti /
cumbanādeḥ punaruktatvannāstītyarthaḥ /
atra cumbanādau punarvacanarūpamukhyārthasya bādhāllakṣaṇetyāha---punaruktamityādi /
uktārthasyeti /
vacanarūpārtasyetyarthaḥ /
atra prayojanamadhikaphalaśālitvarūpaṃ, tacca pūrvavannādarāspadamiti bodhyam /
kupitā iti /
'gṛhītā' ityatra puruṣeṇeti śeṣaḥ /
atra gṛhītā harantī'tyanayormukhyārthayorupādānaharamayorasambhavādāha---grahaṇenetyādi /
atrātmasātkaraṇamatyantaṃ vaivaśyañca krameṇa lakṣaṇayoḥ prayojanam /
tadapi pūrvavanna ślādhyam /
uciteti /

tathā---- parārthe yaḥ pīḍābhanubhavati bhaṅge 'pi madhuro yadīyaḥ sarvoṣāmiha khalu vikāro 'pyabhimataḥ /
na samprāpto vṛddhiṃ yadi sa bhṛśamakṣetrapatitaḥ kimikṣordeṣo 'sau na punaraguṇāyā marubhuvaḥ //
ityatrekṣupakṣ.e 'nubhavatiśabdaḥ /
na caivaṃvidhaḥ kadācidapi dhvanerviṣayaḥ /
locanam duḥsaho jātaḥ, mṛdukatvādeva /
anyasya datto mṛṭuḥ praddāro 'nyasya ca sampadyate /
dussahaśca mṛdurapīti citram /
dānenātra phalavattvaṃ lakṣyate /
tathā---parortheti /
yadyapi prastutamahāpuruṣāpekṣayānubhavatiśabdo mukhya eva, tathāpyaprastute ikṣau praśasyamāne pīḍāyā anubhavanenāsambhavatā pīḍāvattvaṃ lakṣyate; tacca pīḍyamānatve paryavasyati /
nanvastyatra prayojanaṃ tatkimiti na dhvanyata ityāśaṅkyāha---na caivaṃvidha iti // 14 //
bālapriyā ucito yaḥ krīḍāyogaḥ krīḍāprasaṅgaḥ, yadvā--ucitāyāṃ krīḍāyāṃ yo yogaḥ sambhavettena hetunā /
datta iti sambandhaḥ /
'sapatnīnāṃ dussaho jāta' ityatra gamyaṃ hetuṃ viśeṣaṇadvārā darśayati---saubhāgyetyādyaprāptānāmityantena /
saubhāgyasūcakatve hetundarśayati---mṛdukatvādeneti mṛduko 'pītyapiśabdasūcitaṃ virodhaṃ viśadayati---anyasyetyādi /
ekasya datto 'nyasya sampadyata ityekaḥ, mṛdossusahatayā mṛdurapi dussaha ityanyaśca virodha ityarthaḥ /
atra mukhyārthasya dānasya bādhātprahāro datta ityatra dānena dānasādhyaṃ phalavatvaṃ lakṣyata ityāha---dānenetyādi /
phalavatvamiti /
kaniṣṭhabhāryāyāścaritārthatvamityarthaḥ /
prayojanañca prahārasya sukhopabhogyatvam /
tacca nādarāspadam /
parārtha iti /
ikṣuḥ parārthaṃ pīḍyate /
mahāpuruṣaśca parārthaṃ pīḍāmanubhavati /
ikṣurbhajyamāno 'pi mādhuryavān /
puruṣo 'pi paruṣīkaraṇe satyapi anukūlasvabhāva eva /
vikāro guḍādiḥ kopādiśca /
vṛddhiḥ paripoṣo 'bhyudayaśca /
akṣetramūṣarabhūmiranucitasthānañca /
atrekṣupakṣe 'anubhavatiśabda' iti vṛtyuktaṃ lākṣāṇikatvamupapādayati---yadyapītyādinā /
anubhavanenāsambhavateti /
anubhavanaṃ hi jñānaṃ mukhyārthabhūtaṃ taccekṣoracetanatvādasambhavadityarthaḥ /
tacca pīḍāvatvañca /
pīḍyamānatva iti /
mardyamānatva ityarthaḥ /
prayojanañca kaṣṭāvasthatvantadapi nādarāspadam /
nanvityādi /
dhvanyata iti /
dhvanivyavahāraviṣaya ityarthaḥ /
vṛttau 'evaṃvidha' itir /

iddaśamanādarapadaṃ prayojanamityarthaḥ /
'dhvanerviṣayaḥ' dhvanivyavahārasya viṣayaḥ // 14 //
yataḥ---
ukty-antareṇāśakyaṃ yat tac cārutvaṃ prakāśayan /
śabdo vyañjakatāṃ bibhrad dhvany-ukter viṣayībhavet
uktyantaremāśakyaṃ yattaccārutvaṃ prakāśayan /
śabdo vyañjakatāṃ bibhraddhvanyukterviṣayībhavet // 15 //
atra codāhṛte viṣaye novatyantarāśakyacārutvavyaktihetuḥ śabdaḥ /
kuñca-
rūḍhā ye viṣaye 'nyatra śabdāḥ sva-viṣayād api /
lāvaṇyādyāḥ prayuktās te na bhavanti padaṃ dhvaneḥ
rūḍhā ye viṣaye 'nyatra śabdāḥ svaviṣayādapi /
lāvaṇyādyāḥ prayuktāste na bhavanti padaṃ dhvaneḥ // 16 //
teṣu copacaritaśabdavṛttirastīti /
tathāvidhe ca viṣaye kvacitsambhavannapi locanam yata uktyantareṇeti /
uktyantareṇa dhvanyatiriktena sphuṭena śabdārthavyāpāraviśeṣeṇetyarthaḥ /
śabda iti pañcasvartheṣu yojyam /
dhvanyukterviṣayībhavediti---dhvaniśabdenocyata ityarthaḥ /
udāhṛta iti /
vadatītyādau //15//
evaṃ yatra prayojanaṃ sadapi nādarāspadaṃ tatra ko dhvananavyāpāra ityuktvā yatra mūlata eva prayojanaṃ nāsti, bhavati copacārastatrāpi ko dhvananavyāpāra ityāha---kiñceti /
lāvaṇyādyā ye śabdāḥ svaviṣayāllavaṇarasayuktatvādeḥ svārthādanyatra hṛdyatvādau rūḍhā; bālapriyā 'uktvantareṇe'tyatra uktiśabdo vyāpāravāco, antaraśabdaśca dhvanyapekṣayānyavācītyāha---dhvanyatiriktenetyādi /
sphuṭena vyavahārabhūmiṣu prasiddhena /
'śabdo vyañjakatā'mityatratyaśabdapadārthamāha-pañcasviti /
śabdyate abhidhīyata iti vācyaḥ, śabdyate 'neneti vācakaḥ, śabdyate vyajyata iti vyaṅgyaḥ, śabdanamiti vyāpāraḥ /
uktacatuṣṭayacayatvātsamudāyaścātra śabdapadārtha ityarthaḥ /
udāhṛte viṣaya ityasya vivaraṇam--vadatītyādāviti // 15 //
mūlata evetyādi /
dhvanau tāvat prayojanaṃ tasyādarāspadatvañceti dvayamapekṣitaṃ, tayormūlabhūtaṃ prayojanameva nāstītyarthaḥ /
svaviṣayaśabdena svamukhyārtho vivakṣita ityāha---lavaṇetyādi /
rūḍhatvoktiḥ prayojanābhāvaprakaṭanārthetyāha--rūḍhatvadeveti /
vyavadhānamantareṃṇa svārthasamarpakatvaṃ hi rūḍhatvaṃ, tadiha mukhyārthabādhatadyogaprayojanatrayasānnidhyāpekṣaṇarūpavyavadhānaśūnyatvaṃ rūḍhaśabdena darśitamiti prayojanarāhityamatra vyavatiṣṭhata evetyarthaḥ /
dhvanivyavahāraḥ prakārantareṇa pravartate /
na tathāvidhaśabdamukhena /
locanam rūḍhatvādeva tritayasannidhyapekṣaṇavyavadhānaśūnyāḥ /
yadāha---- nirūḍhā lakṣaṇāḥ kaścitsāmarthyadabhidhānavat /
iti /
te tasmin svaviṣayādanyatra prayuktā api na dhvaneḥ padaṃ bhavanti; na tatra dhvanivyavahāraḥ /
upacaritā śabdasya vṛttirgoṇī; lākṣaṇikā gṛhyante /
lomnāmanugatamanulomaṃ mardanam /

kūlasya pratipakṣatayā sthitaṃ strotaḥ pratikūlam /
tulyaguruḥ sabrahmacārī iti mukhyo viṣayaḥ /
anyaḥ punarupacarita eva /
na cātra prayojanaṃ kiñciduddiśya lakṣaṇā pravṛtteti na tadviṣayo dhvananavyavahāraḥ /
bālapriyā nirūḍhā iti /
kāñcillakṣaṇāḥ /
sāmarthyat niyamena prayogasāmarthyāt abhidhānavadbhavanti /
'prayuktā' ityādikārikāṃśamanuṣaṅgeṇa vyācaṣṭe---te tasminnityādi /
'teṣu copacaritaśabdavṛtti'riti granthaṃ vyācaṣṭe---upacaritetyāda /
'lāvaṇyādyā' ityatrādipadārthamāha---ādītyādi /
anya iti /
anurodhī virodhī tulya iti lokaprasiddho 'rtha ityarthaḥ /
'tathāvidha' ityādi 'mukhene'tyantaṃ vṛttigranthaṃ śaṅkāsamādhānābhyāṃ vivṛṇoti-nanvityādi /
pustake dṛśyamānāyā 'devaḍi'tyādigāthāyā granteṣu tatra tatrākṣarabhedā dṛśyante /
ataścāsyāḥ svarūpaṃ chāyāṃ ca niścetuṃ na śaknomi /
sahṛdayā niścinvantu //
'priyatamāmukhasyaive'ti 'priyatamasyaive'ti ca pāṭhaḥ /
vyañjakatvenaiveti /
arthagatavyañjanavyāpāreṇaivetyarthaḥ /
'na tathāvidhe'tyādikaṃ vyācaṣṭe--na tūpacariteti //16//
'apice'tyādigranthamavatārayiṣyannuktamanuvadati--evamityādi /
teneti /
uktavyāptyabhāvenetyarthaḥ /
api ca---
mukhyāṃ vṛttiṃ parityajya guṇa-vṛttyārtha-darśanam /
yad uddiśya phalaṃ tatra śabdo naiva skhalad-gatiḥ
mukhyāṃ vṛttiṃ parityajya guṇavṛttyārthadarśanam /
yaduddiśya phalaṃ tatra śabdo naiva skhaladgatiḥ // 17 //
locanam tadā bhaktisannidhau sarvatra dhvanivyavahāraḥ syādityativiyāptiḥ /
abhyupagabhyāpi brūmaḥ--bhavatu yatra yatra bhaktistatra tatra dhvaniḥ /
tathāpi yadviṣayo lakṣaṇāvyāpāro na tadviṣayo dhvananavyāpāraḥ /
na ca bhinnaviṣayayodharmadharmibhāvaḥ /
dharma eva ca lakṣaṇabhityucyate /
tatra lakṣamā tāvadamukhyārthaviṣayo vyāpāraḥ /
dhvananaṃ ca prayojanaviṣayam /
na ca tadviṣayo 'pi dvitīyo lakṣaṇāvyāpāro yuktaḥ, lakṣamāsāmagṇyabhāvādityabhiprāyeṇāha---api cetyādi /
mukhyāṃ vṛttimabhidāvyāpāraṃ parityajya parisamāpya guṇavṛttyā lakṣaṇārūpayārthasyāmukhyasya darśanaṃ pratyāyanā, sā yatphalaṃ karmabhūtaṃ prayojanarūpamuddiśya kriyate, tatra bālapriyā ityativyāptiriti /
evaṃrūpātiprasaṅga ityarthaḥ /
ukteti śeṣaḥ /
vadatītyādau lāvaṇyādiśabde ca bhaktessatve 'pi dhvanyabhāvasya darśitatvādityarthaḥ /

kimabhyupagamyate, kimucyata ityatra krameṇobhayamāha---bhavatvityādi /
bhinna viṣayakatvamupapādayati---tatretyādi /
amukhyeti /
amukhyārtho gaṅgādiśabdasya tīrādiḥ /
prayojaneti /
gaṅgādigataśaityapāvanatvādītyarthaḥ /
tadviṣayo 'pīti /
prayojanaviṣayako 'pītyarthaḥ /
lakṣaṇāsāmagrīti /
bādhādītyarthaḥ /
nanvabhidhāmantarema lakṣaṇāvṛtterasambhavāttatparityāgaḥ kathamityataḥ parityajyeti padaṃ prakṛtānuguṇatayā vyācaṣṭe--parisamāpyeti /
na tadavadhīraṇamiha tatparityāgaḥ, kintu tadgocarārthāṅgīkārapūrvakaṃ tadatilaṅghanarūpameva taddvārakamarthāntarabodhanārthaṃ dhāvanamityarthaḥ /
phalamityatra dvitīyārthamāha---karmeti /
phalapadārthamāha---prayojanarūpamiti /
kriyata iti śeṣapūraṇam /
tatra hi cārutvatiśayaviśiṣṭārthaprakāśanalakṣame prayojane kartavye yadi locanam prayojane tāvaddvitīyo vyāpāraḥ /
na cāsau lakṣaṇaiva; yataḥ skhalantī bādakavyāpāreṇa vidhurīkriyamāṇā gatiravabodhanaśaktiryasya śabdasya tadīyo vyāpāro lakṣaṇā /
na ca prayojanamavagamayataḥ śabdasya bādhakayogaḥ /
tathābhāve tatrāpi nimittāntarasya prayojanāntarasya cānveṣaṇenānavasthānāt /
tenāyaṃ lakṣaṇalakṣaṇāyā na viṣaya iti bhāvaḥ /
darśanamiti ṇyanto nirdeśaḥ /
kartavya iti /
avagamayitavya ityarthaḥ /
amukhyateti /
bālapriyā 'tetra'tyasya vyākhyānaṃ---prayojana iti /
tāvaditi sampratipattau /
dvitīya iti /
amukhyārthaviṣayavyāpārādanya ityarthaḥ /
vyāpāra iti /
avaśyamabhyupeya iti śeṣaḥ /
tarhi tadviṣayo 'pi lakṣaṇāvyāpāro 'bhyupeyatāmityatrāha---na ceti /
asāviti /
dvitīyo vyāpāra ityarthaḥ /
'naca lakṣaṇaive'tyatra hetutvena kārikāntyapādaṃ pāta yati---yata iti /
tathā ca 'naiva skhaladgati'rityanena lakṣaṇāyā abhāvaḥ pratipādyata iti bhāvaḥ /
bādhaketi /
bādhakapramāṇavyāpāreṇetyarthaḥ /
vidhurīkriyamāṇā kuṇṭhīkriyamāṇā /
avabodhaneti /
svārthabodhanetyarthaḥ /

tadīya iti /
tathāvidhaśabdasambandhītyarthaḥ /
bhavatvevaṃ tataḥ kimata āha--na ceti /
avagamayata iti /
avagamanakāla iti bhāvaḥ /
śabdasyeti /
taṭādyarthavṛttergaṅgādiśabdasyetyarthaḥ /
bādhakayoga iti /
ghoṣādipadāntarārthānvayāyogyārthakatvarūpabādhitārthakatvamityarthaḥ /
abhyupagamyāpyāha---tatheti /
tathā bhāve bādhakayoge sati /
tatrāpīti /
prayojane bodhye 'pītyarthaḥ /
nimitteti /
sambandharūpanimittetyarthaḥ /
anveṣaṇenānavasthānāditi /
'na ca bādhakayoga'ityanenāsya sambandhaḥ /
lakṣitena tīrādinā lakṣaṇayā prayojanarūpārthaḥ pratyāyyata iti kecit; tanmatannirākaroti-tenetyādi /
tena bādhakayogābhāvena /
ayamiti /
prayojanarūpārtha ityarthaḥ /
na viṣaya iti /
kintvanya eva tadviṣaya iti bhāvaḥ /
yathā---"ā hanta kimidaṃ tanvi netrayoḥ śrāvaṇastava /
śaratkapole grīṣmo 'ṅge śiśiro mukhapaṅkaje" //
it.i /
atra śrāvaṇādipadena varṣartvādikaṃ lakṣyate, tenāśrupātādikañja /
ato lakṣitalakṣaṇāprayojanamatrotkaṇṭhātiśayaḥ /
tatra śravamādipadenāśrupātādireva lakṣyata ityato lakṣitalakṣaṇāyā abhāvādayanna tadviṣaya ityartha iti kecit /
'darśanaṃ pratyāyane'ti yadvyākhyātantadupapādayati--darśanamiti /
avagamayitavya ityartha iti /
'cārutvātiśayaviśiṣṭārthalakṣaṇe prayojane' śabdasyāmukhyatā tadā tasya prayoge duṣṭataiva syāt /
na caivam; locanam bādhakena vidhurīkṛtatetyarthaḥ /
tasyeti śabdasya /
duṣṭataiveti /
prayojanāvagamasya sukhasampattye hi sa śabdaḥ prayujyate tasminnamukhyārthe /
yadi ca 'siṃho vaṭuḥ' iti śauryātiśaye 'pyavagamayitavye skhaladgatitvaṃ śabdasya tarhi tatparatītiṃ naiva kuryāditi kimarthaṃ tasya prayogaḥ /
upacārema kariṣyatīti cettatrāpi prayojanāntaramanveṣyaṃ tatrāpyupacāra ityanavasthā /
atha na tatra skhaladgatitvaṃ, tarhi prayojane 'vagamayitavye na lakṣaṇākhyo vyāpāraḥ tatsāmagryabhāvāt /
na ca nāsti vyāpāraḥ /

na cāsāvabhidhā, samayasya tatrābhāvāt /
yadvyāpārāntaramabhidhālakṣaṇātiriktaṃ sa dhvananavyāpāraḥ /
na bālapriyā iti pāṭhamabhipretyaivaṃ vyākhyātam /
'cārutvātiśayaviśiṣṭārthaprakāśanalakṣaṇa' iti pāṭhe tu kartavya ityasyotpādayitavye ityevārthaḥ /
prayojane bodhye skhaladgatitvasya niṣedhānnāmukhyatāpadena tadeva vivakṣitamityāha---bādhakenetyādi /
nanūktarūpāmukhyatvābhyupagamaḥ kathaṃ duṣṭatvāpādakaḥ /
duṣṭatvaṃ hi vyākaraṇasaṃskārarāhityādirūpamiti śaṅkāyāṃ pratipipādayiṣitārthapratītyajanakatvena vaiyarthyam; tadatra vavikṣitamityāha---prayojanetyādi /
prayojanāvagamasya śauryātiśayāderbodhasya /
sukhasampattaye sukhena jananāya /
sa śabdaḥ siṃhādirllakṣakaśabdaḥ /
tasminnamukhyārtha iti /
vaṭvādyartha ityarthaḥ /
kimatastatrāha--yadi ceti /
śauryeti /
yathā vaṭau tatā śauryātiśaye 'pītyarthaḥ /
tatpratītiṃ śauryātiśayapratītim kimarthamiti /
tatprayogasya vaiyarthyāpāta ityarthaḥ /
atha prayojane dhvananavyāpāraṃ vyavasthāpayiṣyan uktamevārthaṃ śaṅkāparihārābhyā pradarśayannāha---upacāreṇetyādi /
'kariṣyatī'tyatra 'tatpratītiṃ tasya prayoga' iti cānuṣajyate /
tatrāpīti /
śauryātiśaye 'pi lakṣye satītyarthaḥ /
prayojanāntaramanviṣyamiti /
lakṣaṇāyāḥ prayojananiyatatvenānyatprayojanaṃ kiñcideṣitavyamityarthaḥ /
tatrāpīti /
tasmin prayojane 'pi upacāre pūrvavadaṅgīkārye tatrāpyanyadevaṃ tatrāpyanyadityanavasthā mūlakṣayakāriṇī syādityarthaḥ /
ataḥ skhaladgatitvābhyupagamo na yukta iti bhāvaḥ /
nanu mā bhūtskhalidagatitvaṃ, tathāpi lakṣaṇāyā abhāvaḥ kuta ityata āha---athetyādi /
vyañjanāṃ pariśeṣayitumāha---na cetyādi /
samayasyeti /
saṅketasyetyarthaḥ /
vakṣyamāṇaṃ vācakatvāśrayeṇa guṇavṛtteravasthānamupapādayiṣyannabhidhāśeṣatvaṃ lakṣaṇāyāstāvadupapādayati---tenetyādi /
tena yataḥ skhaladgateśśabdasya vyāpāro lakṣaṇā, tato hetoḥ /
abhidhāpucchabhūtaiva 'lakṣaṇe'tyanenā ya sambandhaḥ /
tasmāt---
vācakatvāśrayeṇaiva guṇa-vṛttir vyavasthitā /
vyañjakatvaika-mūlasya dhvaneḥ syāl lakṣaṇaṃ katham
vācakatvāśrayeṇaiva guṇavṛttirvyavasthitā /
vyavañjakatvaikamūlasya dhvaneḥ syāllakṣaṇaṃ katham // 18 //
tasmādanyo dhvaniranyā ca guṇavṛttiḥ /
avyāptirapyasya lakṣaṇasya /

Original text: Dhvanyāloka with Abhinavagupta's Locana and Rāmaśāraka's Bālapriya · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc