ધ્વન્યાલોક (ટીકા સહિત) · ભાગ 141160

લોચનમ્ ચૈવમિતિ ।
ન ચ પ્રયોગે દુષ્ટતા કાચિત્ પ્રયોજનસ્યાબિધ્નેનૈવ પ્રતીતેઃ ।
તેનાભિધૈવ મુખ્યે ઽર્થે બાધકેન પ્રવિવિત્સુર્નિરુધ્યમાના સતી અચરિતાર્થત્વાદન્યત્ર પ્રસરતિ ।
અત એવ અમુખ્યો ઽસ્યાયમર્થ ઇતિ વ્યવહારઃ ।
તથૈવ ચામુખ્યતયા સઙ્ગેતગ્રહણમપિ તત્રાસ્તીત્યભિધાપુચ્છભૂતૈવલક્ષણા ॥ 17 ॥
ઉપસંહરતિ---તસ્માદિતિ ।
યતો ઽભિધાપુચ્છભૂતૈવ લક્ષણા, તતો હેતોર્વાચકત્વમભિધાવ્યાપારમાશ્રિતા તદ્બાધનેનોત્થાનાત્તત્પુચ્છભૂતત્વાચ્છ ગુણવૃત્તિઃ ગૌણલાક્ષણિકકાર ઇત્યર્થઃ ।
સા કથં ધ્વનેર્વ્યઞ્જનાત્મનો લક્ષણં સ્યાત્? ભિન્નવિષયત્વાદિતિ ।
એતપસંહરતિ---તસ્માદિતિ ।
યતો ઽતિવ્યાપ્તિરુક્તા તત્પ્રસઙ્ગેન ચ ભિન્નવિષયત્વં તસ્માનારિત્યર્થઃ ।
એવમ્ ઽઅતિવ્યાપ્તેરતાવ્યાપ્તેર્ન ચાસૌ લક્ષ્યતે તયાઽ ઇતિ કારિકાગતાતિવ્યાપ્તિં વ્યાખ્યાયાવ્યાપ્તિં વ્યાચષ્ટે---અવ્યાપ્તિરપ્યસ્યેતિ ।
અસ્ય ગુણવૃત્તિરૂપસ્યેત્યર્થઃ ।
બાલપ્રિયા કથમિત્યત્ર અભિધૈવેત્યાદિ ।
ઽઅભિધૈવાન્યત્ર પ્રસરતીઽત્યન્વયઃ ।
અભિધા ગઙ્ગાદિપદનિષ્ટમભિધાયકત્વન્તદ્વિશિષ્ટં ગઙ્ગાદિપદં વા ।
અન્યત્ર મુખ્યાર્થપ્રવાહાદેરન્યસ્મિંસ્તીરાદૌ ।
અન્યત્ર પ્રસરણે હેતુઃ---અચરિતાર્થત્વાદિતિ ।
પર્યવસિતવિશિષ્ટાર્થપ્રતીતિરૂપસ્વકાર્યાનુપધાયકત્વાદિત્યર્થઃ ।
અત્રાપિ હેતુમાહ---મુખ્યે ઽર્થ ઇત્યાદિ ।
ઽમુખ્યે અર્થે પ્રવિવિત્સુઃ બાધકેન નિરુધ્યમાનેઽતિ સમ્બન્ધઃ ।
બાધકેનેત્યનન્તરં વિધુરીકૃતેતિ ચ ક્વચિત્ ગ્રન્થે પાઠઃ ।
અત એવ ઉક્તાદેવ હેતોઃ ।
અમુખ્યો ઽસ્યેતિ ।
યથા પ્રવાહાદિકમુદ્દિશ્ય ગઙ્ગાદિશબ્દસ્યાયં મુખ્યાર્થ ઇતિ વ્યવહારઃ, તથા તીરાદિકમુદ્દિશ્યાયમમુખ્યાર્થ ઇતિ ચ વ્યવહારો ઽસ્તીત્યર્થઃ ।
તથા ચ દ્વયોરર્થત્વં તુલ્યં મુખ્યત્વામુખ્યત્વકૃત એવ ભેદ ઇતિ ભાવઃ ।
સઙ્કેતગ્રહણમપિ સમાનમિત્યાહ---તથૈવેત્યાદિ ।
યથા મુખ્યે ઽર્થે સઙ્કેતગ્રહણન્તથૈવ ।
સઙ્કેતેતિ ।
ન હે શબ્દસ્ય યઃ કશ્ચિદેવાંમુખ્યો ઽર્થઃ કિન્ત્વયમર્થો ઽસ્ય શબ્દસ્યામુખ્ય ઇતિ નિયત એવેત્યતસ્તથાવિધોપદેશરૂપસ્ય ।
અયમર્થો ઽસ્માચ્છબ્દાદ્બોદ્ધવ્ય ઇતિ ઇચ્છારૂપસ્ય વા સઙ્કેતસ્ય ગ્રહમમપીત્યર્થઃ ।
વિસ્તૃતમિદં કાવ્યપ્રકાશસઙ્કેતે ॥ 17 ॥
ઉપસંહરતિ---તસ્માદિતીતિ ।
તસ્માદિત્યુપસંહરતીતિ ચ પાઠઃ ।
તસ્માદિત્યસિય કીરુકયી સમ્બન્ધં દર્સયંસ્તત્પદં વ્યાચષ્ટે---યત ઇત્યાદિ ।
વાચકત્વાશ્રિતત્વં તન્નિબન્ધનત્વાદિરૂપં ઇતિ દર્શયતિ--તદિત્યાદિ ।
ગુણવૃત્તિરિત્યસ્ય વ્યખ્યાનમ્--ગૌણેત્યાદિ ।
ન હિ ધ્વનિપ્રભેદો વિવક્ષિતાન્યપરવાચ્યલક્ષણઃ ।
અન્યે ચ બહવઃ પ્રકારા ભક્ત્યા વ્યાપ્યન્તે; તસ્માદ્ભક્તિરલક્ષણમ્ ।
લોચનમ્ યત્ર યત્ર ધ્વનિસ્તત્ર તત્ર યદિ ભક્તિર્ભવેન્ન સ્યાદવ્યાપ્તિઃ ।
ન ચૈવમ્; અવિવક્ષિતવાચ્યે ઽસ્તિ ભક્તિઃ ઽસુવર્મપુષ્પાં ઇત્યાદૌ ।

ઽશિખરિણિઽ ઇત્યાદૌ તુ સા કથમ્ ।
નનુ લક્ષણા તાવદ્ગૌણમપિ વ્યાપ્નોતિ ।
કેવલં શબ્દસ્તમર્થં લક્ષયિત્વા તેનૈવ સહ સામાનાધિકરણ્યં ભજતે-ઽસિંહો બટુઃઽ ઇતિ ।
અર્થો વાર્થાન્તરં લક્ષયિત્વા સ્વવાચકેન તદ્વાચકં સમાનાધિકરણં કરોતિ ।
શબ્દાર્થૌ વા યુગપત્તં લક્ષયિત્વા અન્યાભ્યામેવ શબ્દાર્થાભ્યાં મિશ્રીભવત ઇત્યેવં લાક્ષણિકાદ્ગૌણસ્ય ભેદઃ ।
યદાહ-ઽગૌણે શબ્દપ્રયોગઃ, ન લક્ષણાયામઽ ઇતિ, તત્રાપિ લક્ષણાસ્ત્યેવેતિ સર્વત્ર સૈવ વ્યાપિકા ।
બાલપ્રિયા વૃત્તૌ ઽન હિ વ્યાપ્યન્તઽ ઇત્યન્વયઃ ।
તત્તાત્પર્યં વિવૃણોતિ---યત્રેત્યાદિ ।
ઽશિખરિણીઽત્યાદાવિતિ ।
વિવક્ષિતાન્યપરવાચ્ય ઇતિ શેષઃ ।
સા કથમિતિ ।
ભક્તિર્ન્નાસ્તીત્યર્થઃ ।
તથા ચાવ્યાપ્તિરિતિ ભાવઃ ।
અથ ગૌણસ્થલે ઽપિ લક્ષણાયાઃ પ્રસરદ્વિવક્ષિતાન્યપરવાચ્યોદાહરણત્વેન પ્રદર્શિતે ઽશિખરિણીઽત્યાદૌ સા પ્રવર્તત એવેતિ તત્ર તદભાવાભિધાનમસઙ્ગતમિતિ પૂર્વપક્ષમભ્યુપેત્ય તદનુરોધેનાપિ વિવક્ષિતાન્યપરવાચ્યેત્યાદિગ્રન્થં વ્યાખ્યાસ્યન્ શિષ્યવ્યુત્પાદનાર્થં તત્પૂર્વપક્ષમુપક્ષિપતિ--નન્વિત્યાદિ ।
ગૌણમપિ ઽસિંહો વટુઽરિત્યાદિસ્થલમપિ ।
વ્યાપ્નોતીતિ ।
લક્ષણાસામગ્રીસત્વાદિતિ ભાવઃ ।
નન્વેવં ગૌણસ્ય લાક્ષણિકાદ્ભેદઃ કુત ઇત્યત આહ--ઽકેવલમ્ઽ ઇત્યાદિના ઽભેદઽ ઇત્યન્તેન ।
શબ્દઃ સિંહાદિશબ્દઃ ।
તમર્થે વટ્વાદ્યર્થમ્ ।
તેનૈવ વટ્વાદ્યર્થવાચકવટ્વાદિશબ્દેનૈવ ।
સામાનાધિકરણ્યં ભજતે સમાનાધિકરણો ભવતિ ।
શબ્દયોસ્સામાનાધિકરણ્યન્નામ ભિન્નભિન્નરૂપેંણૈકાર્થપ્રતિપાદકત્વમ્ ।
લાક્ષણિકાત્ ગૌણસ્યાયં વિશેષ ઇતિ ભાવઃ ।
એવમુત્તરત્રાપિ જ્ઞેયમ્ ।
આર્થો વેતિ ।
અર્થઃ સિંહાદિપદાર્થઃ ।
અર્થાન્તરં વટ્વાદ્યાત્મકમ્ ।
સ્વવાચકેન સિંહાદિપદેન ।
તદ્વાચકં વટ્વાદિશબ્દમ્ ।
શબ્દાર્થૌ વેતિ ।
શબ્દાર્થૌ સિંહાદિશબ્દસ્તદર્થશ્ચ ।
તં વટ્વાદ્યર્થમ્ ।
અન્યાભ્યાં વટ્વાદિશબ્દતદર્થાભ્યામ્ ।
ઽતાભ્યામ્ઽ ઇતિ પાઠે ઽપ્યયમેવાર્થઃ ।
મિશ્રીભવત ઇતિ ।
મિશ્રીભવનં નામ શબ્દયોરેકધર્મિબોધકત્વમર્થયોસ્ત્વભેદેનાન્વયિત્વમ્ ।
ઉક્તાર્થોપષૃમ્ભકમાહ--ગૌણ ઇત્યાદિ ।
ગૌણે ગૌણસ્થલે ।
શબ્દપ્રયોગઃ લક્ષ્યવાચકપદપ્રયોગઃ ।

યથા લોચનમ્ સા ચ પઞ્ચવિધા ।
તદ્યથા--અભિધેયેન સંયોગાત્; દ્વિરેફશબ્દસ્ય હિ યો ઽભિધેયો ભ્રમરશબ્દઃ દ્વૌ રેકૌ યસ્યેતિ કૃત્વા તેન ભ્રમરશબ્દેન યસ્ય સંયોગઃ સમ્બન્ધઃ ષટ્પદલક્ષણસ્યાર્થસ્ય સો ઽર્થો દ્વિરેફશબ્દેન લક્ષ્યતે, અભિધેયસમ્બન્ધં વ્યાખ્યાતરૂપં નિમિત્તીકૃત્ય ।
સામીપ્યાત્ ઽગઙ્ગાયાં ઘોષઃઽ ।
સમવાયાદિતિ સમ્બન્ધાદિત્યર્થઃ ઽયષ્ટીઃ પ્રવેશયઽ ઇતિ યથા ।
વૈપરીત્યાત્ યથા--શત્રુમુદ્દિશ્ય કશ્ચિદ્બ્રવીતિ--ઽકિમિવોપકૃતં ન તેન મમઽ ઇતિ ।
ક્રિયાયોગાદિતિ કાર્યકારણભાવાદિત્યર્થઃ ।
યથા-અન્નાપહારિણિ વ્યવહારઃ પ્રાણાનયં હરતિ ઇતિ ।
એવમનયા લક્ષણયા પઞ્ચવિધયા વિશ્વમેવ વ્યાપ્તમ્ ।
તથાહિ--ઽશિખરિણિઽ બાલપ્રિયા સિંહો વટુરિત્યાદૌ વટ્વાદિશબ્દપ્રયોગઃ ।
ન લક્ષણાયામિતિ ।
લક્ષણાસ્થલે લક્ષ્યવાચકપપ્રયોગો નેત્યર્થઃ ।
યતા ઽગઙ્ગાયાં ઘોષઽ ઇત્યાદૌ ન તીરાદિવાચકપદપ્રયોગઃ ।
ફલિતમાહ--ઇતિ તત્રાપીતિ ।
ઇતીત્યસ્યાહેતિ પૂર્વેણાપિ સમ્બન્ધઃ ।
તત્રાપિ ગૌણસ્થલે ઽપિ ।
સૈવ લક્ષણૈવ ।
"અભિધેયેન સંયોગાત્સામીપ્યાત્સમવાયતઃ ।
વૈપરીત્યાત્ક્રિયાયોગાલ્લક્ષણા પઞ્ચધા સ્મુતા" ॥
ઇત્.ઇ વચનં ખણ્ડશ ઉપાદાય વ્યાચષ્ટે--અભિધેયેનેત્યાદિ ।
અત્ર સંયોગપદેન વાચ્યવાચકભાવરૂપસ્સમ્બન્ધઃ, સમવાયપદેન તદિતર આધારાધેયભાવરૂપસ્સારૂપ્યાદિશ્ચ વિવક્ષિતઃ ।
"અભિધેયેન સામીપ્યાત્સારૂપ્યાદિ"તિ ચાત્ર પાઠો ઽસ્તિ ।
સ એવ ભાક્તમાહુરિત્યત્ર પૂર્વં પ્રદર્શિતઃ ।
તેનેતિ ।
દ્વિરેફશબ્દાભિધેયભૂતેનેત્યર્થઃ ।
ઽયસ્યાર્થસ્યેઽત્યન્વયઃ ।
સંયોગ ઇત્યસ્ય વ્યાખ્યાનમ્---સમ્બન્ધ ઇતિ ।
વાચ્યવાચકભાવાત્મકસ્સમ્બન્ધ ઇત્યર્થઃ ।
ઽનિમિત્તીકૃત્ય લક્ષ્યતઽ ઇતિ સમ્બન્ધઃ ।
સમ્બન્ધાદિતિ ।
આધારાધેયભાવરૂપસમ્બન્ધાદિત્યર્થઃ ।
કિમિવોપકૃતમિતિ ।
અત્રાપકારો લક્ષ્યત ઇતિ ભાવઃ ।
યથા કાવ્યપ્રકાશે "ઉપકૃતં બહુનામે"ત્યાદિ ।
પ્રાણાનિતિ ।
પ્રાણશબ્દેનાન્નં લક્ષ્યત ઇતિ ભાવઃ ।
વિશ્વમેવેતિ ।
અમુખ્યવ્યવહારભૂમિપતિતં સર્વમેવેત્યર્થઃ ।
તથાહીતિ ।
તથાચેત્યર્થઃ ।
નન્વિત્યાદિના લક્ષણાસ્તીત્યન્તેનોક્તં પૂર્વપક્ષમભ્યુપગમેન લોચનમ્ ઇત્યત્રાકસ્મિકપ્રશનવિશેષાદિબાધકાનુપ્રવેશે સાદ્દશ્યાલ્લક્ષમાસ્ત્યેવ ।

નન્વત્રાઙ્ગીકૃતૈવ મધ્યે લક્ષણા, કથં તર્હ્યુક્તં વિવક્ષિતાન્યપરેતિ? તદ્ભેદો ઽત્ર મુખ્યો ઽસંલક્ષ્યક્રમાત્મા વિવક્ષિતઃ ।
તદ્ભેદશબ્દેન ચ રસભાવતદાભાસતત્પ્રશમભેદાસ્તદવાન્તરભેદાશ્ચ, ન ચ તેષુ લક્ષણાયા ઉપપત્તિઃ ।
તથાહિ-વિભાવાનુભાવપ્રતિપાદેકે કાવ્યે મુખ્યે ઽર્થે તાવદ્બાધકાનુ પ્રવેશો ઽપ્યસમ્ભાવ્ય ઇતિ કો લક્ષણાવકાશઃ? નનુ કિં બાધયા, ઇયદેવ લક્ષણાસ્વરૂપમ્---ઽઅભિધેયાવિનાભૂતપ્રતીતિર્લક્ષણોચ્યતેઽ ઇતિ ।
ઇહ ચાભિધેયાનાં વિભાવાનુભાવાદીનામવિનાભૂતા રસાદય ઇતિ લક્ષ્યન્તે, વિભાવાનુભાવયોઃ કારણકાર્યરૂપત્વાત્, વ્યભિચારિણાં ચ તત્સહકારિત્વાદિતિ ચેત્---મૈવમ્; ધૂમશબ્દાદ્ધૂમે પ્રતપન્ને હ્યગ્રિસ્મૃતિરપિ લક્ષણાકૃતૈવ સ્યાત્, તતો ઽગ્નેઃ શીતાપનોદસ્મૃતિરિત્યાદિરપર્યવસિતઃ શબ્દાર્થઃ સ્યાત્ ।
ધૂમશબ્દસ્ય સ્વાર્થવિશ્રાન્તત્વાન્ન તાવતિ વ્યાપાર ઇતિ ચેત્, આયાતં તર્હિ મુખ્યાર્થબાધો લક્ષણાયા જીવિતમિતિ, સતિ તસ્મિન્સ્વાથવિશ્રાન્ત્યભાવત્ ।
ન ચ વિભાવાદિપ્રતિપાદને બાધકં કિઞ્ચિદસ્તિ ।
બાલપ્રિયા પરિહરિતિ--નન્વત્રાઙ્ગીકૃતેતિ ।
ઽશખરિણીઽત્યાદૌ લક્ષણાઙ્ગીકારઃ પૂર્વ પ્રદર્શિત એવેત્યર્થઃ ।
પૃચ્છતિ--કથન્તર્હિતિ ।
વૃત્તૌ ઽવિવક્ષિતાન્યપરેઽત્યુક્તં કથં સઙ્ગચ્છત ઇત્યર્થઃ ।
લક્ષણાયાં સત્યાં વાચ્યસ્ય વિવક્ષિતત્વાસમ્ભવાદિતિ ભાવઃ ।
ઉત્તરમાહ---તદ્ભેદ ઇતિ ।
વૃત્તૌ વિવક્ષિતાન્યપરવાચ્યશબ્દેન તદવાન્તરભેદો મુખ્યો ઽસંલક્ષ્યક્રમો વિવક્ષિત ઇત્યર્થઃ ।
તદ્ભેદશબ્દેનેતિ ।
વૃત્તૌ ઽતદ્ભેદપ્રકારાઽ ઇત્યત્ર તદ્ભેદશબ્દેનેત્યર્થઃ ।
તદવાન્તરભેદાશ્ચેતિ ।
શૃઙ્ગારહાસ્યાદયશ્ચેત્યર્થઃ ।
અત્રાપિ લક્ષણા કિન્ન સ્યાદત આહ--ન ચેતિ ।
અનુપપત્તિં વિવૃણોતિ---તથાહીતિ ।
બાધકાનુપ્રવેશો ઽપીત્યપિશબ્દઃ પ્રયોજનસ્ય સમુચ્ચાયકઃ ।
શઙ્કતે---નન્વિતિ ।
કિં બાધયેતિ ।
અસ્તિ વા નાસ્તિ વેતિ ચિન્તિતયા મુખ્યાર્થબાધયા કિં ફલમિત્યર્થઃ ।
ઇયદેવેતિ ।
વક્ષ્યમાણમેવેત્યર્થઃ ।
અભીતિ ।
અભિધેયેનાવિનાભૂતસ્ય કેનાપિ સમ્બન્ધેન સમ્બદ્ધસ્ય પ્રતીતિર્જ્ઞાનં તદ્ધેતુર્વા ।
ઇતીતિ ।
ઇતિ ભટ્ટવાર્તિકોક્તમિત્યર્થઃ ।
પુકૃતે સઙ્ગમયતિ---ઇહેત્યાદિ ।
ઇહ અસંલક્ષ્યક્રમવ્યઙ્ગ્યે ધ્વનૌ ।
ઽરસાદયઃ અવિનાભૂતા ઇતિ હેતોર્લક્ષ્યન્તઽ ઇતિ સમ્બન્ધઃ ।
અવિનાભાવમુપપાદયતિ--વિભાવેત્યાદિ ।
કારણેત્યાદિ ।
રસં પ્રતીતિ શેષઃ ।
સમાધત્તે--મૈવમિતિ ।
મુખ્યાર્થબાધૈવ લક્ષણાબીજમિતિ દર્શયિષ્યન્નાદાવતિપ્રસઙ્ગમાહ---ધૂમશબ્દાદિત્યાદિ ।
અગ્નીત્યાદિ ।
અગ્નેર્ધૂમાવિનાભૂતત્વાદિતિ ભાવઃ ।
શબ્દાર્થ ઇતિ ધૂમશબ્દાર્થ ઇત્યર્થઃ ।

ઉક્તાતિપ્રસઙ્ગં પુર્વપક્ષી પરિહરતિ--ધૂમશબ્દસ્યેત્યાદિ ।
સ્વાર્થેતિ ।
સ્વાર્થે ધૂમત્વે તદ્વિશિષ્ટે વા ।
વાશ્રાન્તત્વાત્ પર્યવસિતબોધનવ્યાપારત્વાત્ ।
તાવતિ અગન્યાદ્યર્થે ।
તર્હિ જિતમિતિ સિદ્ધાન્ત્યહ---આયાતમિત્યાદિ ।
જીવિતમિતિ ।
લોચનમ્ નન્વેવં ધૂમાવગમનાનન્તરાગ્નિસ્મરમવદ્વિભાવાદિપ્રતિપત્યનન્તરં રત્યાદિચિત્તવૃત્તિપ્રતિપત્તરિત્ શબ્દવ્યાપાર એવાત્ર નાસ્તિ ।
ઇદં તાવદયં પ્રતીતિસ્વરૂપજ્ઞો મીમાંસકઃ પ્રષ્ટવ્યઃ--કિમત્ર પરચિત્તવૃત્તિમાત્રે પ્રતિપત્તિરેવ રસપ્રતિપત્તિરભિમતા ભવતઃ? ન ચૈવં ભ્રમિતવ્યમ્; એવં હિ લોકગતચિત્તવૃત્ત્યનુમાનમાત્રમિતિ કા રસતા? યસ્ત્વલૌકિકચમત્કારાત્મા રસાસ્વાદઃ કાવ્યગતવિભાવાદિચર્વણાપ્રાણો નાસૌ સ્મરણાનુમાનાદિસામ્યેન ખિલીકારપાત્રીકર્તવ્યઃ ।
કિં તુ લૌકિકેન કાર્યકારણાનુમાનાદિના સંસ્કૃતહૃદયો વિભાવાદિકં પ્રતિપદ્યમાન એવ ન તાટસ્થ્યેન પ્રતિપદ્યતે, અપિ તુ હૃદયસંવાદાપરપર્યાયસહૃદયત્વપરવશોકૃતતયા બાલપ્રિયા બીજમિત્યર્થઃ ।
ઽબીજં જીવિતમિઽ ચ પાઠઃ ।
કુત ઇત્યત્રાહ---સતીત્યાદિ ।
તસ્મિન્નિતિ ।
મુખ્યાર્થબાધ ઇત્યર્થઃ ।
સમાને ઽપિ સ્વાર્થાભિધાનસામર્થ્યે ધૂમશબ્દસ્સ્વાર્થે વિશ્રામ્યતિ ।
ઽગઙ્ગાયાં ધોષઽ ઇત્યત્ર ગઙ્ગાશબ્દો નેત્યત્ર મુખ્યાર્થબાધ એવ હેતુરતસ્ય એવ લક્ષણાબીજમિત્યર્થઃ ।
તર્હિહાપિ મુખ્યાર્થબાધો લક્ષણા ચ સ્યત્ નેત્યાહ - ન ચેતિ ।
પ્રસઙ્ગાદિનિષ્ટમાશભઙ્કતે---નન્વેવમિત્યાદિ ।
વિભાવાદિપ્રતીત્યનન્તરભાવિની રત્યાદિપ્રતીતિર્ધૂમાદિપ્રતીતિજન્યાગ્ન્યાદિસ્મૃતિસમાનૈવેતિ સા શબ્દવ્યાપારજન્યા ન ભવતિ દૂરે તસ્યા વ્યઞ્જનાજન્યત્વમિત્યર્થઃ ।
વિમતા રત્યાદિપ્તીતિર્ન શાબ્દી, શબ્દજન્યાર્થપ્રતીતિજન્યત્વાત્ ધૂમશબ્દજનિતાર્થપ્રતીતિજન્યાગન્યાદિસ્મૃતિવદિતિ પ્રયોગઃ ।
કિમત્ર પરકીયરત્યાદિચિત્તવૃત્તિપ્રતીતેઃશબ્દવ્યાપારાજન્યત્વં સિષાધયિષિતં? કિંવા રસપ્રતીતેઃ? આદ્યે સિદ્ધસાધનમ્; દ્વિતીયે રસપ્રતીતેરિતરપ્રતીતિવૈલક્ષ્ણ્યેન દૃષ્ટાન્તાભાવો દોષ ઇત્યાશયેન સોપહાસં પૃચ્છન્નાહ--ઇદમિત્યાદિ ।
પ્રશ્નં વિવૃણોતિ-કિમિત્યાદિ ।
અત્રેતિ ।
કાવ્ય ઇત્યર્થઃ ।
ન ચેતિ ।
એવં ભ્રમો ન કર્તવ્ય ઇત્યર્થઃ ।
કુત ઇત્યત્રાહ--એવં હીત્યાદિ ।
એવં લૌકિકચિત્તતવૃત્તિપ્રતીતેરેવ રસત્વાઙ્ગીકારે સતિ ।
માત્રમિત્યનન્તરં રસપ્રતીતિરિતિ શેષઃ ।
કા રસતેતિ ।
રસનીયતાનિમિત્તકો હિ રસશબ્દવ્યવહારઃ ।
ન ચાનુમિતિરૂપાયાઃ પ્રતીતેઃ રસનીયત્વમસ્તિ વહ્ન્યાદ્યનુમિતિષ્વનુપલમ્ભાદિત્યર્થઃ ।
કા તર્હિ રસપ્રતીતિરિત્યત આહ---યસ્ત્વિત્યાદિ ।
અલૌકિકેત્યનેન લૌકિકસુખાસ્વાદો વ્યાવર્ત્યતે ।
અલૌકિકત્વે હેતું દર્શયંસ્તસ્ય કારણમાહ---કાવ્યેતિ ।
નાસાવિતિ ।
અસૌરસાસ્વાદઃ ।
સ્મરણાનુમાનસામ્યેનેત્યસ્ય ખિલીકારે ઽન્વયઃ ।
લૌકિકેનેતિ લોકે ભવતેત્યર્થઃ ।
કાર્યેતિ ।

કાર્યં વહ્ન્યાદેર્ધૂમાદિ, રત્યાદિચિત્તવૃત્તેઃ કટાક્ષાદિ ।
કારણં વહ્ન્યાદિ, રત્યાદિ ચકાર્યેણ યત્ કારણસ્યાનુમાનં, આદિપદેનાર્થાપત્તેસ્સઙ્ગ્રહઃ ।
તેને સંસ્કૃતહૃદય ઇત્યનેન તત્સંસ્કારો ઽપિ પ્રતિપત્તુઃ રસપ્રતીતાવુપયોગીતિ દર્શિતમ્ ।
વિભાવાદિકમિતિ ।
પ્રમદાદિકમિત્યર્થઃ ।
પ્રતિપદ્યમાન એવેતિ ।
કાવ્યાન્નાટ્યાદ્વેતિ શેષઃ ।
તાટસ્થ્યેનેતિ ।
અન્યદીયત્વેનેત્યર્થઃ ।
ન પ્રતિપદ્યત ઇત્યત્રાપિ વિભાવાદિકમિત્યસ્ય સમ્બન્ધઃ ।
કથન્તર્હિ તત્પ્રીતિરિત્યત આહ--અપિ ત્વિત્યાદિ ।
હૃદયેતિ ।
લોચનમ્ પૂર્ણીભવિષ્યદ્રસાસ્વાદાઙ્કુરીભાવેનાનુમાનસ્મરણાદિસરણિમનારુહ્યૈવ તન્મયીભવનોચિતચર્વણાપ્રાણતયા ।
ન ચાસૌ ચર્વણા પ્રમાણાન્તરતો જાતા પૂર્વં, યેનેદાનીં સ્મૃતિઃ સ્યાત્ ।
ન ચાધુના કુતશ્ચિત્પ્રમાણાન્તરાદુત્પન્ના, અલૌકિકે પ્રત્યક્ષાદ્યવ્યાપારાત્ ।
અત એવાલૌકિક એવ વિભાવાદિવ્યવહારઃ ।
યદાહ--ઽવિભાવો વિજ્ઞાનાર્થઃ લોકે કારણમેવાભિધીયતે ન વિભાવઃ ।
અનુભાવો ઽપ્યલૌકિક એવ ।
ઽયદયમનુભાવયતિ વાગઙ્ગસત્ત્વકૃતો ઽભિનયસ્તસ્માદનુભાવઽ ઇતિ ।
તચ્ચિત્તવૃત્તિતન્મયીભવનમેવ હ્યનુભવનમ્ ।
લોકો તુ કાર્યમેવોચ્યતે નાનુભાવઃ ।
અત એવ પરકીયા ન ચિત્તવૃત્તિર્ગમ્યત ઇત્યભિપ્રાયેણ ઽવિભાવાનુભાવવ્યભિચારિસંયોગાદ્રસનિષ્પત્તિઃઽ ઇતિ સૂત્રે સ્થાયિગ્રહણં ન કૃતમ્ ।
તત્પ્રત્યુત શલ્યભૂતં સ્યાત્ ।
સ્થાયિનસ્તુ રસીભાવ ઔચિત્યાદુચ્યતે, તદ્વિ બાલપ્રિયા હૃદયસ્ય સંવાદઃ સમ્મતિઃ, તદપરપર્યાયં યત્સહૃદયત્વં તત્પરવશીકૃતતયા તદ્બલાદિત્યર્થઃ ।
પૂર્ણીતિ ।
પૂર્ણીભવિષ્યન્ યો રસાસ્વાદસ્તસ્ય કલ્પતરોશ્ચતુર્વર્ગોપાયવ્યુત્પત્તિફલિષ્યતો ઽઙ્કુરીભાવેન હેતુનેત્યર્થઃ ।
અનુમાનેતિ ।
અનુમિતિસ્મૃત્યાદ્યુપાયં વ્યાપ્તિજ્ઞાનાદિકમનાલમ્બ્યૈવેત્યર્થઃ ।
તન્મયીતિ ।
સહૃદયાનાં યત્તત્તચ્ચિત્તવૃત્તિતન્મયીભવનં તસ્યોચિતા યા ચર્વણા અર્થાદ્વિભાવાદેઃ તત્પ્રાણતયા તદુપયોગિત્વેનેત્યર્થઃ ।
સાધારણ્યેનેતિ યાવત્ ।
વિભાવાદિકં પ્રતિપદ્યત ઇત્યનુષઙ્ગઃ ।
વિભાવાદીનાં સાધારણ્યેન પ્રતીતાવેવ રસચર્વણેત્યન્યત્ર સ્પષ્ટમ્ ।
સ્મૃત્યાદિરૂપત્વન્નિરાકરોતિ--ન ચેત્યાદિ ।
અત એવેતિ ।
રસપ્રતીતેરલૌકિકત્વાદેવ તત્કારણેષ્વલૌકિકો વિભાવાદિવ્યવહાર ઇત્યર્થઃ ।
યદાહેતિ ।
મુનિરિતિ શેષઃ ।
વિભાવો વિજ્ઞાનાર્થ ઇતિ ।
વિશિષ્ટતયા ભાવ્યન્તે જ્ઞાયન્તે સ્થાયિવ્યભિચારિણો ઽનેનેતિ વિભાવઃ પ્રમદોદ્યાનાદિઃ ।

ન ખલ્વનુભાવાદેવ ચિત્તવૃત્તેર્વિશિષ્ય જ્ઞાનં જાયતે, બાષ્પાદેરનુભાવસ્યાનેકહેતુજન્યત્વસમ્ભવાદિત્યર્થઃ ।
લોક ઇત્યાદિ ।
ચિત્તવૃત્તિહેતુષુ લોકે કારમમિત્યેવ વ્યવહારો ન તુ વિભાવ ઇતીત્યર્થઃ ।
યદયમિતિ ।
અયમભિનય ઇત્યન્વયઃ ।
અનુભાવયતીતિ ।
સ્થાયિવ્યભિચારિણ ઇતિ શેષઃ ।
અનુભાવ ઇતીત્યનન્તતરમુચ્યત ઇતિ શેષઃ ।
સામાજિકસહૃદયગતતત્તચ્ચિત્તવૃત્તેર્વિભાવનાદિના વિભાવાદિવ્યપદેશ ઇતિ ચ રસગહ્ગાધરાદાવુક્તમ્ ।
અત્રાનુભવનં લૌકિકાનુ ભવનાદ્વિલક્ષણમિત્યહ---તચ્ચિત્તવૃત્તીતિ ।
ન પરકીયચિત્તવૃત્યવગમમાત્રમિહાનુભવનં, કિન્તુ તાસાં ચિત્તવૃત્તીનાં સ્થાય્યાદિરૂપાણાં સમ્બન્ધિ યત્સામાજિકાનાં તન્મયીભવનં, તત્તચ્ચિત્તવૃત્તિભાવનયા તત્સજાતીયસ્વીયચિત્તવૃત્તેરુદ્બોધનેનાનુભવનં તદેવેત્યર્થઃ ।
ઉક્તાર્થે પ્રમાણમાહ---અત એવેત્યાદિ ।
અત એવ યસ્માદનુભવનમુક્તરૂપમેવ ન પરકીયચિત્તવૃત્યનુમિતિમાત્રં તસ્માદ્ધેતોરેવેત્યર્થઃ ।
ન પરકીયેત્યાદિ ।
કિન્તુ સ્વીયા ચિત્તવૃત્તિરેવ સામાજિકૈસ્તદાનુભૂયત ઇત્યર્થઃ ।
ન કૃતમિતિ ।
કસ્યેત્યાકાઙ્ક્ષાશાન્તયે સૂત્રે સ્થાયિન લોચનમ્ ભાવાનુભાવોચિતચિત્તવૃત્તિસંસ્કારસુન્દરચર્વણોદયાત્ ।
હૃદયસંવાદોપયોગિલોકચિત્તવૃત્તિપરજ્ઞાનાવસ્થાયામુદ્યાનપુલકાદિભિઃ સ્તાયિભૂતરત્યાદ્યવગમાચ્ચ ।
વ્યભિચારી તુ ચિત્તવૃત્ત્યાત્મત્વે ઽપિ મુખ્યચિત્તવૃત્તિપરવશ એવ ચર્વ્યત ઇતિ વિભાવાનુભાવમધ્યે ગણિતઃ ।
અત એવ રસ્યમાનતાયા એષૈવ નિષ્પત્તિઃ, યત્પ્રબન્ધપ્રવૃત્તબન્ધુસમાગમાદિકારણોદિતહર્ષાદિલૌકિકચિત્તવૃત્તિન્યગ્ભાવેન ચર્વણારૂપત્વમ્ ।
અતશ્ચર્વણાત્રાભિવિયઞ્જનમેવ, ન તુ જ્ઞાપનમ્, પ્રમાણવ્યાપારવત્ ।
નાપ્યુત્પાદનમ્, હેતુવ્યાપારવત્ ।
બાલપ્રિયા ઇતિ ષષ્ઠ્યન્તસ્થાયિગ્રહમે કર્તવ્યે ઽપ્યનુભાવગ્રહણેનૈવ સ્થાયિપ્રતીતિર્ભવતીતિ તન્ન કૃતમિત્યર્થઃ ।
યદ્યત્ર સ્થાયિગ્રહણં ક્રિયેત, તર્હિ તદ્વિરૂદ્ધઞ્જ સ્યાદિત્યાહ---તદિત્યાદિ ।
તત્ સ્થાયિગ્રહણકરણમ્ ।
શલ્યેતિ ।
પરકીયચિત્તવૃત્યવગમો રસ ઇત્યર્થપ્રતીતિકારિત્વેનાનિષ્ટજનકઞ્જ ભવેદિત્યર્થઃ ।
નન્વેવં ઽસ્થાયી રસો ભવતીઽત્યાદિ તત્ર તત્ર સૂત્રકારાદિવચનં કથં ઘટેતેત્યત આહ--સ્થાયિનસ્ત્વિતિ ।
તત્તન્નાયકાદિગતસ્થાયિનસ્ત્વિત્યર્થઃ ।
ઔચિત્યમેવ સ્પષ્ટયતિ---તદિતિ ।
તસ્ય પરગતસ્થાયિનઃ સમ્બન્ધિનો યે વિભાવાનુભાવાઃ તદુચિતાયાશ્ચિત્તવૃત્તેસ્સહૃદયાત્મનિ યસ્સંસ્કારસ્તસ્યોદ્બોધેન સુન્દરચર્વણાયા ઉદયાદિત્યર્થઃ ।
ઉક્તઞ્ચ કાવ્યાનુશાસનવ્યાખ્યાને ઽઔચિત્યન્તુ તત્સ્થાયિગતત્વેન કારણાદિતયા પ્રસિદ્ધાનામધુના ચર્વણોપયોગિતયા વિભાવાદિત્વાલમ્બનાદિઽતિ ।
ત્થાયિનો રસત્વવ્યપદેશે નિમિત્તાન્તરઞ્ચાસ્તીત્યાહ---હૃદયેતિ ।
રસચર્વણા હિ હૃદયસંવાદપુરસ્સરી હૃદયસંવાદે ચ નિદાનં, લોકચિત્તવૃત્તિપરિજ્ઞાનં તદ્વિરહિતસ્ય હૃદયસંવાદાનુદયાત્ ।
તસ્યાઞ્ચાવસ્થાયાં પ્રમદાદિભિઃ કારણૈઃ પુલકાદિભિઃ કાર્યૈશ્ચ ભૂયો ભૂયો ઽવધૃતસ્વકારણવ્યાપ્તિકૈઃ સ્થાયિનો રત્યાદેરવગમો ભવતિ, તસ્માચ્ચેત્યર્થઃ ।
નનુ ચિત્તવૃત્તિત્વાવિશેષાત્સ્યાયીવ વ્યભિચાર્યપિ સૂત્રે ગ્રહણં નાર્હતીત્યત આહ---વ્યભિચારીત્વિતિ ।
વ્યભિચારિણઃ સ્થાયિચિત્તવૃત્તિં પ્રતિ ગુણત્વેન વિભાવાદિપ્રાયત્વાત્તન્મધ્યે સ નિર્દિષ્ટ ઇત્યર્થઃ ।
પ્રસઙ્ગાત્સૂત્રોક્તાં રસનિષ્પત્તિં વિવૃણોતિ---અત એવેત્યાદિ ।
રસ્યમાનતાયા એષૈવ નિષ્પત્તિરિતિ ।
એષા સૂત્રોક્તા નિષ્પત્તિઃ ।

રસ્યમાનતાયા નિષ્પત્તિરેવેત્યર્થઃ ।
યથોક્તમભિનવભારત્યાં "કથન્તર્હિ સૂત્રે નિષ્પત્તિરિતિ નેયં રસસ્યાપિ તુ તદ્વિષયરસાનાયાઃ તન્નિષ્પત્ત્યા યદિ તદેકાયત્તજીવિતસ્ય રસસ્ય નિષ્પત્તિરુચ્યતે, તદા ન કિઞ્ચિદત્ર દોષ" ઇતિ ।
કા નામૈષા રસ્યમાનતેત્યતસ્તત્સ્વરૂપમાહ--યદિત્યાદિ ।
પ્રબન્ધેતિ ।
પ્રબન્ધેન પ્રવૃત્તં યદ્બન્ધુસમાગમાદિકારણં તેનોદિતા યા હર્ષાદિલૌકિકચિત્તવૃત્તિઃ તસ્યા ન્યગ્ભાવેન અધઃકરણેન તદ્વ્યતિરેકેણેતિ યાવત્ ।
ચર્વણાયાસ્સ્વરૂપમાહ---અતશ્ચેત્યાદિ ।
અતઃ લૌકિકચિત્તવૃત્તિવૈલક્ષણ્યેનાલૌકિકત્વાત્ ।
અત્ર ચર્વણા રસવિષયચર્વણા ।
એવકારવ્યાવર્ત્યં દર્શયતિ---ન ત્વિત્યાદિ ।
યથા પ્રમાણાનામિન્દ્રિયાદીનાં જ્ઞાપનં વ્યાપારઃ, યથા વા દણ્ડવક્રાદીનામુત્પાદનં વ્યાપારસ્તથા લોચનમ્ નનુ યદિ નેયં જ્ઞપ્તિર્ન વા નિષ્પત્તિઃ, તર્હિ કિમેતત્? ન ત્વયમસાવલૌકિકો રસઃ ।
નનુ વિભાવાદિરત્ર કિં જ્ઞાપકો હેતુઃ, ઉત કારકઃ? ન જ્ઞાપકો ન કારકઃ; અપિ તુ ચર્વણોપયોગી ।
નનુ ક્વૈતદ્દ્દષ્ટમન્યત્ર ।
યત એવ ન દૃષ્ટં તત એવાલૌકિકમિત્યુક્તમ્ ।
નન્વેવં રસો ઽપ્રમાણં સ્યાત્; અસ્તુ, કિં તતઃ? તચ્ચર્વણાત એવ પ્રીતિવ્યુત્પત્તિસિદ્ધેઃ કિમન્યદર્શનીયમ્ ।
નન્વપ્રમાણકમેતત્; ન, સ્વસંવેદનસિદ્ધત્વાત્ ।
જ્ઞાનવિશેષસ્યૈવ ચર્વણાત્મત્વાત્ ઇત્યલં બહુના ।
અતશ્ચ રસો ઽયમલૌકિકઃ ।
યેન લલિતપરુષાનુપ્રાસસ્યાર્થાભિધાનાનુપયોગિનો ઽપિ રસં પ્રતિ વ્યઞ્જકત્વમ્; કા તત્ર લક્ષણાયાઃ શઙ્કાપિ? કાવ્યાત્મકશબ્દનિષ્પીડનેનૈવ તચ્ચર્વણા દૃશ્યતે ।
હિ તદેવ કાવ્યં પુનઃ પુનઃ બાલપ્રિયા વિભાવાદીનાં ન જ્ઞાપનં ન વા ઉત્પાદનં વ્યાપાર ઇત્યર્થઃ ।
શઙ્કતે---નન્વિત્યાદિ ।
પૂર્વોક્તેન ઇયં રસચર્વણા ન જ્ઞપ્તિરૂપા, નાપિ નિષ્પત્તિરૂપેત્યાયાતં, તર્હિ કિંસ્વરૂપેત્યર્થઃ ।
એતદિતિ ।
રસચર્વણારૂપમિત્યર્થઃ ।
ઉત્તરમાહ---નન્વયમિત્યાદિ ।
જ્ઞપ્ત્યુત્પત્ત્યયોગ્યત્વમલૌકિકત્વાદ્રસસ્ય ભૂષણં ભવતીતિ ભાવઃ ।
નનુ જ્ઞાપકત્વસ્ય કારકત્વસ્ય વા અભાવે વિભાવાદીનાં રસપ્રતીત્યર્થમુપાદાનં વ્યર્થં, તદ્ભાવે ચ રસસ્ય નાલૌકિકત્વમિતિ ચોદયતિ---નન્વિત્યાદિ ।
હેતોઃ કારકત્વજ્ઞાપકત્વાન્યતરનિયમો હિ લૌકિકઃ, વિભાવાદેસ્તુ તદભાવે ઽપિ ચર્વણોપયોગિત્વાન્નાનર્થકયમિત્યાશયેન પરિહરતિ---ન જ્ઞાપક ઇત્યાદિ ।
તદુપરિ શઙ્કતે--નન્વિતિ ।
સમાધત્તે---યત ઇતિ ।
પુનરપિ શઙ્કતે---નન્વિતિ ।
એવમિતિ ।
રસસ્યાલૌકિકત્વે સતીત્યર્થઃ ।
રસો ઽપ્રમાણં સ્યાદિતિ ।
અપ્રમાણત્વે ચ શુભાશુભપ્રાપ્તિપરિહારોપાયવ્યુત્પાદકત્વન્નભવેદિતિ ભાવઃ ।
અપ્રમાણત્વાપાતે ઽપિ કાર્યકારિત્વમસ્તીત્યાહ--અસ્ત્વિતિ ।
પ્રીતિવ્યુત્પત્તીતિ ।
પ્રીતિશ્ચ વ્યુત્પત્તિશ્ચ તયોઃ, યદ્વા--પ્રીતિપૂર્વિકા વ્યુત્પત્તિઃ તસ્યાઃ સિદ્ધેરિત્યર્થઃ ।
નન્વેવમલૌકિકત્વે રસસ્ય તત્સાધકં પ્રમાણં નાસ્તીતિ શઙ્કતે---નન્વિતિ ।
સમાધત્તે---નેતિ ।
નનુ રસસ્ય વિશિષ્ટચર્વણારૂપત્વાભ્યુપગમાત્ કથં સ્વસંવેદનસિદ્ધિરપીત્યાશઙ્કાયામાહ---જ્ઞાનવિશેષસ્યેતિ ।

યથોક્તમભિનવભારત્યાં---"રસનાચ બોધરૂપૈવ, કિન્તુ બોધાન્તરેભ્યો વિલક્ષણૈવ, ઉપાયાનાં વિભાવાદીનાં લૌકિકવૈલક્ષણ્યાદિ"તિ ।
પુનરપિ રસસ્યાલૌકિકત્વં સાધયતિ---અતશ્ચેત્યાદિ ।
વાચકશબ્દૈકગમ્યત્વે હિ રસસ્ય વાચ્યાર્થવલ્લૌકિકત્વં કથઞ્ચિચ્છક્યશઙ્કમનુપ્રાસાદિનાપિ વાચકત્વશૂન્યેન વ્યઙ્ગ્યત્વમસ્ત્યેવ ।
ન ચાનુપ્રાસવ્યઙ્ગ્યં વસ્તુ લોકે દૃષ્ટચરમતો ઽપિ રસસ્યાલૌકિકત્વં સિદ્ધમિત્યર્થઃ ।
એવં રસસ્યાલૌકિકત્વં પ્રસાદ્ધ્ય પ્રસ્તુતમનુસન્દધાન આહ---કેત્યાદિ ।
તત્રેતિ ।
અનુપ્રાસેનાપિ વ્યઙ્ગ્યે રસ ઇત્યર્થઃ ।
કા લક્ષણેતિ ।
અભિધાયા એવાભાવે તત્પૃષ્ઠવર્તિન્યા લક્ષણાયાઃ પ્રસઙ્ગ એવ નાસ્તીત્યર્થઃ ।
શબ્દસ્વરૂપસ્યૈવાભિધાવ્યાપારાનપેક્ષસ્ય રસવ્યઞ્જકત્વે ઽનુભવં પ્રમાણયતિ---કાવ્યાત્મકેત્યાદિ ।
કાવ્યાત્મકો ઽનુપ્રસાદિવિશિષ્ટો યઃ લોચનમ્ પઠંશ્ચર્વ્યમાણશ્ચ સહૃદયો લોકઃ, ન તુ કાવ્યસ્ય; તત્ર ઽઉપાદાયાપિ યે હેયાઽ ઇતિ ન્યાયેન કૃતપ્રતીતિકસ્યાનુપયોગ એવેતિ શબ્દસ્યાપીહ ધ્વનનવ્યાપારઃ ।
અત એવાલક્ષ્યક્રમતા ।
યત્તુ વાક્યભેદઃ સ્યાદિતિ કેનચદુક્તમ્, તદનભિજ્ઞતયા ।
શાસ્ત્રં હિ સકૃદુચ્ચારિતં સમયબલેનાર્થં પ્રતિપાદયદ્યુગપદ્વિરુદ્ધાનેકસમયસ્મૃત્યયોગાત્કથમર્થદ્વયં પ્રત્યાયયેત્ ।
અવિરુદ્ધત્વે વા તાવનેકો વાક્યાર્થઃસ્યાત્ ।
ક્રમેણાપિ વિરમ્યવ્યાપારાયોગઃ ।
પુનરુચ્ચારિતે ઽપિ વાક્યે સ એવ, સમયપ્રકરણાદેસ્તાદવસ્થ્યાત્ ।
પ્રકરણસમયપ્રાપ્યાર્થતિરસ્કારેણાર્થાન્તરપ્રત્યાયકત્વે બાલપ્રિયા શબ્દઃ તસ્ય નિષ્પીડનેન આમ્રેડનેન ।
તચ્ચર્વમા રસચર્વણા ।
ઉક્તં વિવૃણોતિ---દૃશ્યત ઇતિ ।
યદેવ કાવ્યં પઠિતઞ્ચર્વિતઞ્ચ તદેવ પુનઃ પુનઃ પટ્યતે ચર્વ્યતે ચેત્યર્થઃ ।
ન ત્વિતિ ।
કૃતપ્રતીતિકસ્ય કાવ્યસ્ય કાવ્યશબ્દસ્ય, તત્ર રસચર્વણાયામ્ ।
અનુપયોગ એવ ન ત્વિત ।
ઉપયોગઃ અસ્ત્યેવેત્યર્થઃ ।
કૃતપ્રતીતિકસ્ય અનુપયોગિત્વે યુક્તિપ્રદર્શક ઉપેત્યાદિન્યાયઃ ।
"ઉપાદાયાપિ યે હેયાસ્તાનુપાયાન્ પ્રચક્ષતે ।
ઉપાયાનાં હિ નિયમો નાવશ્યમવતિષ્ટતે ॥
ઇત્.ઇ ન્યાયેનેત્યર્થઃ ।
સો ઽયં ન્યાયો ઽત્ર ન પ્રવર્તત ઇતિ ભાવઃ ।
ફલિતમાહ---ઇતીત્યાદિ ।
વ્યઙ્ગ્યસ્ય યદલક્ષ્યક્રમત્વમુક્તં તદપ્યુક્તાર્થે ગમકમિત્યાહ--અત એવેતિ ।
અત એવ શબ્દસ્વરૂપસ્યૈવાર્થાભિધાનાનપેક્ષતયા વ્યઞ્જકત્વાદેવ ।
યદ્યર્થંપ્રતીતિવ્યવધાનાપેક્ષયૈવ શબ્દસ્ય વ્યઞ્જકત્વં ભવેત્તદાવશ્યં ક્રમો લક્ષ્યેતેતિ ભાવઃ ।
વાક્યભેદઃ સ્યાદિતિ ।
કાવ્યસ્ય વાચ્યવ્યઙ્ગ્યાર્થદ્વયબોધકત્વાદિતિ ભાવઃ ।
તદનભિજ્ઞતયેત્યુક્તમુપપાદયતિ---શાસ્ત્રમિત્યાદિ ।
શાસ્ત્રં કાવ્યવ્યતિરિક્તં વાક્યમ્ ।
સમયેતિ ।
તત્તદર્થે તત્તત્પદસ્ય યસ્સમયઃ સઙ્કેતઃ તદ્બલેન તત્તત્સઙ્કેતગ્રહણસહકારેણેત્યર્થઃ ।

અર્થં પ્રતિપાદયદિતિ હેતુગર્ભમ્ ।
યુગપત્ એકદા ।
વિરુદ્ધેતિ ।
વિરુદ્ધાર્થવિષયકત્વેન વિરુદ્ધૌ ।
યદ્વા---વિરુદ્ધયોરર્થયોઃ યાવનેકસમયૌ તયોઃ સ્મૃતેરયોગાદસમ્ભવાદિત્યર્થઃ ।
યત્રાર્થે પ્રકરણાદિકં તેનાન્યાર્થસમયસ્મૃતેઃ પ્રતિબન્ધાદિતિ ભાવઃ ।
અર્થદ્વયં વિરુદ્ધાર્થં દ્વયમ્ ।
કથં પ્રત્યાયયેત્ ન બોધયેત્ ।
અવિરુદ્ધત્વ ઇતિ ।
સાક્ષાદેકક્રિયાન્વયિત્વેન વા પરસ્પરસમ્બન્ધિત્વે સતીત્યર્થઃ ।
અર્થદ્વયસ્યેતિ વિપરિણામેનાનુષઙ્ગઃ ।
અસ્યોદાહરણમ્---"શ્વેતો ધાવતિ, સર્વદો માધવઃ પાયા"દિત્યાદિકં બોધ્યમ્ ।
તાવાનિતિ ।
યાવાન્ બુધ્યતે તાવાનિત્યર્થઃ ।
વાક્યાર્થ એકઃ સ્યાત્ વાક્યાર્થે ભેદો નાઙ્ગીક્રિયત ઇતિ ભાવઃ ।
ક્રમેણેતિ ।
શાસ્ત્રં કથમર્થદ્વયં પ્રત્યાયયેદિત્યનુષઙ્ગઃ ।
અત્ર હેત્વન્તરં ચાહ---વિરમ્યેતિ ।
વિરમ્ય યો વ્યાપારઃ શબ્દસ્ય તદયોગો યતઃ, તસ્માદિત્યર્થઃ ।
સ એવેતિ ।
યો વાક્યાર્થો બુદ્ધઃ સ ઇત્યર્થઃ ।
એવકારઃ પૌનર્વચનિકઃ ।
અત્ર હેતુમાહ----સમયપ્રકરણાદેરિતિ ।
લોચનમ્ નિયમાભાવ ઇતિ તેન "અગ્રિહોત્રં જુહુયાત્સ્વર્ગકામઃ" ઇતિ શ્રુતૌ ખાદેચ્છ્વામાંસમિત્યેષ નાર્થ ઇત્યત્ર કા પ્રમેતિ પ્રસજ્યતે ।
તત્રાપિ ન કાચિદિયત્તેત્યનાશ્વાસતા ઇત્યેવં વાક્યભેદો દૂષણમ્ ।
ઇહ તુ વિભાવાદ્યેવ પ્રતિપાદ્યમાનં ચર્વણાવિષયતોન્મુખમિતિ સમયાદ્યુપયોગાભાવઃ ।
ન ચ નિયુક્તો ઽહમત્ર કરવાણિ, કૃતાર્થો ઽહમિતિ શાસ્ત્રીયપ્રતીતિસદ્દશમદઃ ।
તત્રોત્તરકર્તવ્યૌન્મુખ્યેન લૌકિકત્વાત્ ।
ઇહ તુ વિભાવાદિચર્વણાદ્ભુતપુષ્પવત્તત્કાલસારૈવોદિતા ન તુ પૂર્વાપરકાલાનુબન્ધિનીતિ લૌકિકાદાસ્વાદાદ્યોગિવિષયાચ્ચાન્ય એવાયં રસાસ્વાદઃ ।
અત એવ ઽશિખરિણઽ ઇત્યાદાવપિ બાલપ્રિયા સમયાદિરિતિ પાઠે સ એવ યેન પૂર્વમર્થો બુદ્ધઃ સ ઇત્યર્થઃ ।
સમયાદિરિત્યાદિપદેન પ્રકરણાદેસ્સઙ્ગ્રહઃ ।
અત્ર હેતુમાહ---પ્રકરણાદેરિતિ ।
પ્રકરણસમયાદેરિત્યર્થઃ ।
નનુ સમયાદ્યપેક્ષા માસ્ત્વિત્યત્રાહ---પ્રકરણોત્યાદિ ।
શાસ્ત્રસ્યેતિ શેષઃ ।
નિયમાભાવ ઇતીતિ ।
અર્થબોધને નિયમાભાવ ઇત્યેતત્સ્યાદિત્યર્થઃ ।
તેન નિયમાભાવેન ।
કા પ્રમા કિં પ્રમાણમ્ ।
ઇતિ પ્રસજ્યત ઇતિ ।

તત્તત્પદસમયપ્રકરણાદ્યપેક્ષાં વિના વાક્યસ્યાર્થપ્રત્યાયકત્વોપગમે અગ્નિહોત્રમિત્યાદિવાક્યસ્ય શ્વમાંસખાદનવિધિત્વાપત્તિરિત્યર્થઃ ।
તત્રાપીતિ ।
અર્થાન્તરે ઽપીત્યર્થઃ ।
ઇયત્તા વ્યવસ્થા ।
નિયતતેતિ ચ પાઠઃ ।
ઇતીતિ હેતૌ ।
અનાશ્વાસતા અનિશ્ચિતાર્થકત્વેનાબોધકતા ।
ઉપસંહરતિ-ઇતત્યેવમિત્યાદિ ।
કાવ્યવ્યતરિક્તં લૌકિકં વૈદિકં ચ વાક્યં સમયપ્રકરણાદિસહકૃતં યુગપત્ક્રમેણ વા એકમર્થમેવ પ્રતિપાદયતીત્યતો ઽનેકાર્થબોધકત્વેન વાક્યભેદો નૈવ ભવતિ ।
સમયપ્રકરણાદ્યપેક્ષાં વિના વાક્યસ્યાર્થબોધકત્વાઙ્ગીકારે ચાવ્યવસ્થિતાર્થકત્વેનાબોધકત્વરૂપાપ્રામાણ્યં સ્યાદિત્યેવં વાક્યભેદો દોષ ઇતિ સારાર્થઃ ।
કાવ્યે વિશેષમાહ---ઇહ ત્વિત્યાદિ ।
વિભાવાદ્યેવેતિ ।
એવકારેણ રસાદિવ્યઙ્ગ્યવ્યવચ્છેદઃ ।
પ્રતિપાદ્યમાનમિતિ ।
સમયપ્રકરણાદિસહકૃતેન કાવ્યવાક્યેન બોધ્યમાનમિત્યર્થઃ ।
ચર્વણેતિ ।
રસાદિચર્વણેત્યર્થઃ ।
સમયેત્યાદિ ।
રસાદિકં પ્રતીતિ શેષઃ ।
કાવ્યે વિભાવાદ્યર્થબોધે એવ સમયપ્રકરણાદેરુપયોગઃ, વિભાવાદિબોધાનન્તરં ચ વિભાવાદેરેવ નિયામકાન્નિયતરસાદિવ્યઙ્ગ્યપ્રતીતિઃ ।
અતશ્ચ તાં પ્રતિ સમયાદેરનપેક્ષણે ઽપિ નાવ્યવસ્થિતાર્થકત્વેન દોષ ઇતિ ભાવઃ ।
પ્રસઙ્ગાદાહ---ન ચેત્યાદિ ।
બોધાવસ્થાયામત્ર કર્મણિ નિયુક્તો ઽહમિતિ, અનુષ્ઠાનદશાયાં કરવાણીતિ, તદુત્તરકાલે તુ કૃતાર્થો ઽસ્મીતિ ચ પ્રતીતિઃ શાસ્ત્રતો જાયતે ।
કાવ્યજન્યપ્રતીતિસ્તુ તત્તુલ્યા નેત્યર્થઃ ।
કુત ઇત્યત્રાહ---તત્રેત્યાદિ ।
તત્ર શાસ્ત્રજન્યપ્રતીતૌ ।
ઉત્તરેતિ ।
ઉત્તરકાલે યત્ કર્તવ્યં તત્રૌન્મુખ્યેન ।
ઇહ તુ કાવ્યે ત્વિત્યર્થઃ ।
અદ્ભુતપુષ્પવત્ ઇન્દ્રજાલાદિદર્શિતપુષ્પેણ તુલ્યમ્ ।
ઉદિતા ઉત્પન્ના ।
વિભાવાદિચર્વણા રસપ્રતીતિઃ ।
તત્કાલઃ વર્તમાનકાલ એવ સારો યસ્યાઃ સૈવ ।
એવકારવ્યાવર્ત્યંમાહ---ન ત્વિતિ ।
નનુ લૌકિકપ્રતીતેરન્યત્વં યોગિજ્ઞાનસ્યાપ્યસ્તિ ઇત્યત આહ--યોગીતિ ।
અત એવેતિ ।
યતો રસાસ્વાદસ્ય કસ્યચિદ્ધ્વનિભેદસ્ય સા તુ સ્યાદુપલક્ષણમ્ ।
સા પુનર્ભક્તિર્વક્ષ્યમાણપ્રભેદમધ્યાદન્યતમસ્ય ભેદસ્ય યદિ નામોપલક્ષણતયા લોચનમ્ મુખ્યાર્થબાધાદિક્રમમનપેક્ષ્યૈવ સહૃદયા વક્તભિપ્રાયં ચાટુપ્રીત્યાત્મકં સંવેદયન્તે ।
અત એવ ગ્રન્ધકારઃ સામાન્યેન વિવક્ષિતાન્યપરવાચ્યે ધ્વનૌ ભક્તેરભાવમભ્યધાત્ ।
અસ્માભિસ્તુ દુર્દુરૂટં પ્રત્યાયયિતુમુક્તમ્--ભવત્વત્ર લક્ષણા, અલક્ષ્યક્રમે તુ કુપિતો ઽપિ કિં કરિષ્યસીતિ ।

યદિ તુ ન કુપ્યતે ઽસુવર્ણપુષ્પાંઽ ઇત્યાદાવવિવક્ષિતવાચ્યે ઽપિ મુખ્યાર્થબાધાદિલક્ષણાસામગ્રીમનપેક્ષ્યૈવ વ્યઙ્ગ્યાર્થવિશ્રાન્તિરિત્યલં બહુના ।
ઉપસંહરતિ---તસ્માદ્ભક્તિરિતિ ॥ 18 ॥
નનુ મા ભૂદ્ધ્વનિરિતિ ભક્તિરિતિ ચૈકં રૂપમ્ ।
મા ચ ભૂદ્ભક્તિર્ધ્વનેર્લક્ષણમ્ ।
ઉપલક્ષણં તુ ભવિષ્યતિ; યત્ર ધ્વનિર્ભવતિ, તત્ર ભક્તિરપ્યસ્તીતિ ભક્ત્યુપલક્ષિતો ધ્વનિઃ ।
ન તાવદેતત્સર્વત્રાસ્તિ, ઇયતા ચ કિં પરસ્ય સિદ્ધં? કિં વા નઃ ત્રુટિતં? ઇતિ તદાહ---કસ્યચિદિત્યાદિ ।
નનુ ભક્તિસ્તાવચ્ચિસ્ન્તનૈરુક્તા, તદુપલક્ષણમુખેન ચ ધ્વનિમપિ બાલપ્રિયા ઉક્તવિધમનિતરસાધારણં સૌભાગ્યં તત એવેત્યર્થઃ ।
સંવેદયન્ત ઇતિ ।
જાનન્તીત્યર્થઃ ।
અત એવાદૌ તથા વ્યાખ્યાતમિતિ ભાવઃ ।
અત્ર ગ્રન્થકૃદ્વચનં સંવાદયતિ---અત એવેત્યાદિ ।
તર્હિ કુતો ભવતૈવ લક્ષણામભ્યુપેત્ય વ્યાખ્યાતમિત્યત આહ--અસ્માભિસ્ત્વિતિ ।
દુર્દુરૂટમિતિ ।
નાસ્તિકમયવાગ્ગ્રસ્તમિત્યર્થઃ ।
ઇત્યુક્તમિતિ સમ્બન્ધઃ ।
નનુ કસ્ય નામ કોપસ્તત્ત્વં કથ્યતામિત્યત્રાહ---યદિ ત્વિતિ ।
વ્યઙ્ગ્યાર્થવિશ્રાન્તિરિતિ ।
અભિમતવિષયે ઽપિ લક્ષણાયા ન પ્રભવિષ્ણુતેતિ ભાવઃ ॥ 18 ॥
અથોપલક્ષણપક્ષસ્યાપિ પ્રતિક્ષેપાય તચ્છઙ્કાં વૃત્તાનુવાદપૂર્વકમુદ્ભાવયતિ---નન્વિત્યાદિના ભક્ત્યુપલક્ષિતો ધ્વનિરિત્યન્તેન ।
કથમુપલક્ષણં ભવિષ્યતીત્યત્રાહ---યત્રેત્યાદિ ।
યથા કાકાદિર્ગૃહાદેર્ન સ્વરૂપં, નાપિ લક્ષણં, કિન્તુ કદાચિત્સમ્ભવમાત્રાદ્વ્યાવૃત્તિપ્રતિપત્તિહેતુસ્તથા ભક્તિરપીત્યર્થઃ ।
અસ્યોત્તરત્વેન કારિકામવતારયતિ---ન તાવદિત્યાદિ ।
તાવદિતિ સમ્પ્રતિપત્તૌ ।
એતદિતિ ।
ઉપલક્ષણમિત્યર્થઃ ।
ઉપલક્ષણં વસ્તુ સર્વત્ર ન ભવતીતિ સમ્પ્રતિપન્નમિત્યર્થઃ ।
ઇયતા ચેતિ ।
ભક્તેરુપલક્ષણત્વમાત્રેમ ચેત્યર્થઃ ।
ત્રુટિતં છિન્નમ્ ।
ઽયદિચેઽત્યાદિગ્રન્થમવતારયતિ----નન્વિત્યાદિ ।
કિં તલ્લક્ષણણેનેતિ ।
ધ્વનિલક્ષણકરણં નિષ્ફલં લક્ષણફલસ્યેતરવ્યાવૃત્તતયા ધ્વનિજ્ઞાનસ્યોપલક્ષણભૂતયા ભકત્યૈવ સમભવાદિત્યર્થઃ ।
તદભિધેત્યાદિસમાધાનગ્રન્થસ્ય ભાવાર્થં વિવૃણોતિ---અભિધાનેત્યાદિ ।
અભિધાનાભિધેયભાવ ઇતિ ।
કાવ્યેન સહેતિ શેષઃ ।
તાવતા કિમત આહ---તતશ્ચેતિ ।
અભિધાવૃત્તે સમ્ભાવ્યેત; યદિ ચ ગુણવૃત્ત્યૈવ ધ્વનિર્લક્ષ્યત ઇત્યુચ્યતે તદભિધાવ્યાપારેણ તદિતરો ઽલઙ્કારવર્ગઃ સમગ્ર એવ લક્ષ્યત ઇતિ પ્રત્યેકમલઙ્કારાણાં લક્ષણકરણવૈયર્થ્યપ્રસઙ્ગઃ ।
કિં ચ
લક્ષણે ઽન્યૈઃ કૃતે ચાસ્ય પક્ષ-સંસિદ્ધિર્ એવ નઃ
લક્ષણે ઽન્યૈઃ કૃતે ચાસ્ય પક્ષસંસિદ્ધિરેવ નઃ ॥ 19 ॥

કૃતે ઽપિ વા પૂર્વમેવાન્યૈર્ધ્વનિલક્ષણે પક્ષસંસિદ્ધિરેવ નઃ; યસ્માદ્ધ્વનિરસ્તીતિ ન પક્ષઃ ।
સ ચ પ્રાગેવ સંસિદ્ધ ઇત્યયત્નસમ્પન્નસમીહિતાર્થાઃ સંવૃત્તાઃ રમઃ ।
યે ઽપિ સહૃદયહૃદયસંવેદ્યમનાખ્યેયમેવ ધ્વનેરાત્માનમામ્નાસિષુસ્તે ઽપિ ન પરિક્ષ્ય વાદિનઃ ।
લોચનમ્ સમગ્રભેદં લક્ષયિષ્યન્તિ જ્ઞાસ્યન્તિ ચ ।
કિં તલ્લક્ષણેનેત્યાશઙ્ક્યાહ---યદિ ચેતિ ।
અભિદાનાભિધેયભાવો હ્યલઙ્કાગણાં વ્યાપકઃ; તતશ્ચાભિધાવૃત્તે વૈયાકરણમીમાંસકૈર્નિરૂપિતે કુત્રેદાનીમલઙ્કારકારણાં વ્યાપારઃ ।
તથા હેતુબલાત્કાર્યં જાયત ઇતિ તાર્કિકૈરુક્તે કિમિદાનીમિશ્વરપ્રભૃતીનાં કર્તૄણાં જ્ઞાતૄણાં વા કૃત્યમપૂર્વં સ્યાદિતિ સર્વો નિરારમ્ભઃ સ્યાત્ ।
તદાહ---લક્ષણકરણવૈયર્થ્યપ્રસઙ્ગ ઇતિ ।
મા ભૂદ્વાપૂર્વોન્મીલનં પૂર્વોન્મીલિતમેવાસ્માભિઃ સમ્યઙ્નિરૂપિતં, તથાપિ કો દોષ ઇત્યભિપ્રાયેણાહ---કિં ચેત્યાદિ ।
પ્રાગેવેતિ ।
અસ્મત્પ્રયત્નાદિતિ શેષઃ ।
એવં ત્રિપ્રકારમભાવવાદં, ભક્ત્યન્તર્ભૂતતાં ચ નિરાકુર્વતા અલક્ષણીયત્વમેકતન્મધ્યે નિરાકૃતમેવ ।
અત એવ મૂલકારિકા સાક્ષાત્તન્નિરાકરણાર્થા ન શ્રૂયતે ।
વૃત્તિકૃત્તુ નિરાકૃતમપિ પ્રમેયશય્યાપૂરણાય કણ્ઠેન બાલપ્રિયા અભિધાવ્યાપારે ।
અલઙ્કારકારણામિતિ ।
અલઙ્કારગ્રન્થકર્તૄણામિત્યર્થઃ ।
કુત્રેદાનીં વ્યાપાર ઇતિ ।
અભિધાનાભિધેયભાવસ્ય સમસ્તાલઙ્કારવ્યાપકત્વાત્તસ્ય ચાભિધાવયાપારજીવિતત્વાત્તન્નિરૂપણે કૃતે સત્યલઙ્કારનિરૂપણં તદ્ગ્રન્થકારાણાં નિષ્ફલમેવ ભવેદિત્યર્થઃ ।
અનિષ્ટાન્તરમપ્યુદ્ઘાટયતિ---તેથેત્યાદિ ।
ઽકિમપૂર્વં સ્યાદિઽતિ સમ્બન્ધઃ ।
ઇતીતિ હેતૌ ।
સર્વો નિરારમ્ભઃ સ્યાદિતિ ।
સર્વર્ઃ ઇશ્વરપ્રભૃતિઃ કર્તૃજ્ઞાતૃવર્ગઃ ।
વ્યાખ્યાતમર્થં ગ્રન્થેન સઙ્ગમયતિ--તદાહેતિ ।
લક્ષણકરુણવૈયર્થ્યપ્રસઙ્ગ ઇતિ ।
લક્ષણં ચ કરણં ચ લક્ષણકરણે, તયોઃ તન્નિરૂપણયોઃ વૈયર્થ્યસ્ય પ્રસઙ્ગ ઇત્યર્થઃ ।
કિઞ્ચેત્યાદિગ્રન્થમવતારયતિ---મેત્યાદિ ।
ઽઅપૂર્વોન્મીલનં મા ભૂદિઽત્યન્વયઃ ।
નનુ કારિકાકારેણ ઇતરપક્ષ ઇવાલક્ષણીયત્વપક્ષઃ કિમિતિ ન પ્રતિક્ષિપ્ત ઇતિ શઙ્કાં પરિહરન્ ઽયે ઽપીઽત્યાદિગ્રન્થમવતારયતિ---એવમિત્યાદિ ।
નિરાકૃતમેવેતિ ।
ધ્વનિપ્રદર્શનમુખેન હિ પક્ષાન્તરનિરાકરણમત્ર કૃતં; ન ચ તસ્યાલક્ષણીયત્વે તત્સમ્ભવતિ ઇતિ તન્નિરાકરણનાન્તરીયકત્વેનાલક્ષણીયત્વપક્ષો ઽપિ નિરાકૃત ઇત્યર્થઃ ।
નનુ તર્હિ કિમિતિ વૃત્તિકૃતા તત્પક્ષો ઽનૂદ્ય નિરાકૃત ઇત્યત આહ---વૃત્તિકૃદિતિ ।
પ્રમેયશય્યેતિ ।
પ્રમેયસ્ય શય્યા સન્નિવેશવિશેષઃ યત ઉક્તયા નીત્યા વક્ષ્યમાણયા ચ ધ્વનેઃ સામાન્યવિશેષલક્ષણે પ્રતિપાદિતે ઽપિ યદ્યનાખ્યેયત્વં તત્સર્વેષામેવ વસ્તૂનાં તત્પ્રસક્તમ્ ।
યદિ પુનર્ધ્વનેરાતિશયોક્ત્યાનયા કાવ્યાન્તરાતિશાયિ તૈઃ લોચનમ્ તત્પક્ષમનૂદ્ય નિરાકરોતિ---યે ઽપીત્યાદિના ।
ઉક્તયા નીત્યા ઽયત્રાર્થઃ શબ્દો વાઽ ઇતિ સામાન્યલક્ષણં પ્રતિપાદિતમ્ ।
વક્ષ્યમાણયા તુ નીત્યા વિશેષલક્ષણં ભવિષ્યતિ ઽઅર્થાન્તરે સઙ્ક્રમિતં ઇત્યાદિના ।
તત્ર પ્રથમોદ્દ્યોતે ધ્વનેઃ સામાન્યલક્ષણમેવ કારિકાકારેણ કૃતમ્ ।
દ્વિતીયોદ્દ્યોતે કારિકાકારો ઽવાન્તરવિભાગં વિશેષલક્ષણં ચ વિદધદનુવાદમુખેન મૂલવિભાગં દ્વિવિધઃઽ ઇતિ ।
સર્વેષામિતિ ।

લૌકિકાનાં શાસ્ત્રીયાણાં ચેત્યર્થઃ ।
અતિશયોક્ત્યેતિ ।
યથા ઽતાન્યક્ષરાણિ હૃદયે કિમપિ સ્ફુરન્તિઽ ઇતિવદતિશયોક્ત્યાનાખ્યેયતોક્તા સારરૂપતાં પ્રતિપાદયિતુમિતિ દર્શિતમિતિ શિવમ્ ॥ 19 ॥
બાલપ્રિયા તસ્યાઃ પૂરણાય ।
અનાખ્યેયત્વપક્ષસ્યાપિ સ્વયમનિરાકરણે તત્પૂરણં ન ભવેદિતિ ભાવઃ ।
ઉક્તયા નીત્યેત્યાદૌ યથાસંખ્યેન સમ્બન્ધ ઇત્યાશયેનોપપાદયતિ---યત્રાર્થ ઇત્યાદિ ।
વિશેષલક્ષણમિતિ ।
વિશેષલક્ષણકથનમિત્યર્થઃ ।
વૃત્તૌ ઽસ ચ દ્વિવિધઽ ઇત્યાદિના વિશેષલક્ષણકથનં કારિકાકારાશયાનુસારેણેત્યાહ--તત્ર પ્રથમોદ્યોત ઇત્યાદિ ।
તત્ર સામાન્યવિશેષલક્ષણયોર્મધ્યે ।
ઽઇતિ મૂલવિભાગમવોચદિઽત્યન્વયઃ ।
અથ યદિદં ધ્વનેરનાખ્યેયત્વમુક્તં તન્નાસત્વાન્નાપ્યસાધુત્વાત્, કિન્ત્વતિશયિત્ત્વાદિતિ ચેત્તર્હિ તદભિધાનં યુક્તમેવેત્યાહ વૃત્તૌ---ઽયદિ પુનરિઽત્યાદિ ।
ઽકાવ્યાન્તરાતિશાયોઽતિ ।
ગુણીભૂતવ્યઙ્ગ્યચિત્રાતિશાયીત્યર્થઃ ।
ઽસ્વરૂપમ્ઽ ઇતિ ।
સારતારૂપં સ્વરૂપમિત્યર્થઃ ।
ઽતૈઽરિતિ ।
પૂર્વપક્ષિભિરિત્યર્થઃ ।
ઽતદિઽતિ ।
તર્હિત્યર્થઃ ।
ઽતે ઽપીઽત્યાદિ ।
તેષામભિધાનમસ્મદભિમતત્વાદ્યુક્તમેવેત્યર્થઃ ।
અત્ર તે ઽપીત્યપિશબ્દેન સ્વસ્યાપિ સર્વત્ર યુક્તભિધાયિત્વં ગ્રન્થકૃતા સૂચિતમિતિ ચ બોધ્યમ્ ।
વૃત્તિસ્થં ઽઅતિશયોક્ત્યાઽ ઇતિ પદં વ્યાખ્યાસ્યન્નાદાવતિશયોક્તેરુદાહરણમાહ--યથા તાનીત્યાદિ ।
"નિદ્રાર્ધમીલિતદ્દશો મદમન્થરાણિ નાપ્યર્થવન્તિ ન ચ યાનિ નિરર્થકાનિ અદ્યાપિ મે મૃગદ્દશો મધુરાણિ તસ્યાઃ" ઇત્યાદ્યપાદત્રયમ્ ।
અતિશયોક્ત્યાનયેત્યસ્ય વ્યાખ્યાનં---અતિશયોક્ત્યાનાખ્યેયતોક્ત્યેતિ ।
પૂરયતિ---સારરૂપતાં પ્રતિપાદયિતુમિતિ ।
અનેન કાવ્યાન્તરાતિશાયિરૂપમિત્યત્રત્યરૂપપદાર્થઃ સારરૂપત્વમિતિ દર્શિતમ્ ।
પ્રતિપાદયિતુમિત્યનન્તરમુક્તયેતિ શેષઃ ।
સર્વસ્યાપિ પરમશિવસ્વરૂપત્વાભિસમ્ધાનેનોપસંહરતિ---ઇતિ શિવમિતિ ।
ઇતીત્યનેન સ્વવ્યાખ્યાનપરામર્શઃ ।
કિઞ્ચ શિવમિતીશ્વરનિર્દેશરૂપં પરમં મઙ્ગલમ્ ।
સ્વરૂપમાખ્યાયતે તત્તે ઽપિ યુક્તાભિધાયિન એવ ॥
લોચન.મ્ કિં લોચનં વિનાલોકો ભાતિ ચન્દ્રિકયાપિ હિ ।
તેનાભિનવગુપ્તો ઽત્ર લોચનોન્મીલનં વ્યધાત્ ॥
યદુન્મીલનશક્ત્યૈવ વિશ્વમુન્મીલતિ ક્ષણાત્ ।
સ્વાત્માયતનવિશ્રાન્તાં તાં વન્દે પ્રતિભાં શિવામ્ ॥
ઇતિ શ્રીમહામાહેશ્વરાચાર્યવર્યાભિનવગુપ્તોન્મીલિતે સહૃદયાલોકલોચને ધ્વનિસઙ્કેતે પ્રથમ ઉદ્દ્યોતઃ ॥
- - - - - બાલપ્રિયા સ્વવ્યાખ્યાને શ્રોતૃજનપ્રવૃત્યર્થમાહ--કિમિત્યાદિ ।
લોચનં લોચનાખ્યમેતદ્વ્યાખ્યાનમ્ ।

આલોકઃ કાવ્યાલોકગ્રન્થઃ ।
ચન્દ્રિકયા અન્યકૃતયા ચન્દ્રિકાખ્યવ્યાખ્યયા ।
અપિ કિં ભાતિ ન ભાતીત્યર્થઃ ।
હીતિ પ્રસિદ્ધે ઽવધારણે વા ।
અથ ચ લોચનં નેત્રં વિના ।
લોકઃ ભૂવનમ્ ।
ચન્દ્રિકયા જ્યોત્સ્નયા, અપિ કિં ભાતિ કિં સ્ફુરતિ ન પ્રત્યક્ષવિષયો ભવતીત્યપ્રસ્તુતાર્થઃ તત્સામ્યં ચાત્ર ધ્વન્યતે ।
તેનેતિ ।
તસ્માદ્ધેતોરિત્યર્થઃ ।
અથોદ્યોતાન્તે ઽપ્યનુષ્ઠિતં મઙ્ગલં નિબધ્નાતિ---યદિતિ ।
યસ્યાઃ શક્તેઃ ઉન્મીલનયુક્ત્યા સ્પન્દનયોગૈનૈવ ।
વિશ્વં સર્વં વસ્તુ ।
ક્ષણાદુન્મીલતિ પ્રકાશતે ।
ક્ષણાદિત્યનેનાનન્યાપેક્ષત્વં દ્યોત્યતે ।
સ્વાત્મનિ સ્વસ્વરૂપે ।
યદ્વા--બ્રહ્યચૈતન્ય એવાયતને સ્થાને વિશ્રાન્તાં સ્થિતામ્ ।
પ્રતિભાં જ્ઞાનાત્મિકામ્ ।
શિવાં શિવાખ્યામ્ ।
તાં શક્તિમહં વન્દે ।
અથ ચ યસ્યાઃ પ્રતિભાયાઃ ઉન્મીલનયુક્ત્યા પ્રકાશયોગેન ।
વિશ્વમ્ ક્ષણાદુન્મીલતિ નવનવતયા ભાતિ સ્વાત્મન્યેવાયતને વિશ્રાન્તાં વાસનારૂપેણાવસ્થિતામ્, શિવાં રસાવેશવૈશદ્યસુભગામ્, તાં પ્રતિભાં કવીનાં પ્રજ્ઞામ્, વન્દે ઇત્યાદ્યર્થો ઽપિ બોધ્ય ઇતિ સર્વં શિવમ્ ॥ 19 ॥
પ્રૌઢં ક્વ લોચનં મન્દઃ ક્વાહં તેન મયા કૃતા ।
પૂર્વવ્યાખ્યાદ્દશાપ્યેષા ટિપ્પણી શોધ્યતાં બુધૈઃ ॥
ઇતિ સહૃદયતિલકપણ્ડિતરાજ શ્રીરામશારકવિરચિતાયાં લોચનટિપ્પણ્યાં પ્રથમોદ્દ્યોતઃ ॥
દ્વિતીય ઉદ્દ્યોતઃ
। શ્રીરસ્તુ ।
દ્વિતીય ઉદ્દ્યોતઃ એવમવિવક્ષિતવાચ્યવિવક્ષિતાન્યપરવાચ્યત્વેન ધ્વનિર્દ્વિપ્રકારઃ પ્રકાશિતઃ ।
તત્રાવિવક્ષિતવાચ્યસ્ય પ્રભેદપ્રતિપાદનાયેદમુચ્યતે--
અર્થાન્તરે સઙ્ક્રમિતમ્ અત્યન્તં વા તિરસ્કૃતમ્ ।
અવિવક્ષિત-વાચ્યસ્ય ધ્વનેર્ વાચ્યં દ્વિધા મતમ્
અર્થાન્તરે સઙ્ક્રમિતમત્યન્તં વા તિરસ્કૃતમ્ ।
અવિવક્ષિતવાચ્યસ્ય ધ્વનેર્વાચ્યં દ્વિદા મતમ્ ॥ 1 ॥
લોચનમ્ દ્વિતીય ઉદ્દ્યોતઃ યા સ્મર્યમાણા શ્રેયાંસિ સૂતે ધ્વંસયતે રુજઃ ।
તામભીષ્ટફલોદારકલ્પવલ્લીં સ્તુબે શિવામ્ ॥
વૃત્તિકારઃ સઙ્ગતિમુદ્દ્યેતસ્ય કુર્વણ ઉપક્રમતે--
એવમિત્યાદિ ।
પ્રકાશિત ઇતિ ।
મયા વૃત્તિકારેણ સતેતિ ભાવઃ ।
ન ચૈતન્મયોત્સૂત્રમુક્તમ્, અપિ તુ કારિકાકારાભિપ્રાયેણેત્યાહ--
તત્રેતિ ।

તત્ર દ્વિપ્રકારપ્રકાશને વૃત્તિકારકૃતે યન્નિમિત્તં બીજભૂતમિતિ બાલપ્રિયા દ્વિતીય ઉદ્દ્યોતઃ લોચનસ્યોત્તરસ્યાતો ન વ્યાખ્યા પ્રપ્યતે ઽત્ર તત્ ।
યથામતીષદ્વ્યાખ્યામિ પ્રસીદન્ત્વત્ર મે બુધાઃ ॥
યેતિ ।
યા શિવા ।
જનૈઃ સ્મર્યમાણા સતી, તેષાં શ્રેયાંસિ સૂતે જનયતિ ।
રુજઃ વ્યાપદઃ ।
અભીષ્ટેતિ ।
અભીષ્ટાનાં ફલાનામુદારા દાત્રી ।
યદ્વા-અભીષ્ટાનિ ફલાનિ યસ્યાં સા ઉદારા મહતી ચ કલ્પવલ્લી તામિતિ રૂપકમ્ ।
"ઉદારો દાતૃમહતો"રિત્યમરઃ ।
સઙ્ગતિમુદ્યોતસ્યેતિ ।
પ્રથમોદ્યોતેન દ્વિતીયોદ્યોતસ્ય સઙ્ગતિમિતતતત્યર્થઃ ।
ઉક્તેન સહ વક્ષ્યમાણસ્ય સઙ્ગતિમિતિ યાવત્ ।
સા ચાત્ર પ્રસઙ્ગરૂપા બોધ્યા ।
કુર્વાણઃ સમ્પાદયન્ ।
ઉપક્રમતે વક્તુમારભતે ।
સૂત્રકારેણાપ્રકાશિતત્વાદાહ--
મયેત્યાદિ ।
ઽતત્રેઽત્યાદિગ્રન્થમવતારયતિ--
ન ચેત્યાદિ ।
એતદિતિ ।
દ્વિપ્રકારત્વમિત્યર્થઃ ।
ઉત્સૂત્રં સૂત્રમુલ્લઙ્ધ્ય સૂત્રકારાનભિપ્રેતમિતિ યાવત્ ।
ઽતેત્રેઽતિ તત્પદમુક્તદ્વિ પ્રકારપ્રકાશનક્રિયાપરામર્શ કમિત્યભિપ્રેત્ય વ્યાચષ્ટે--
દ્વિપ્રકારપ્રકાશન ઇતિ ।
નિમિત્તમિતિ ।
ત્રલર્થકથનં પૂરિતં વા ।
અસ્યૈવ વિવરણમ્--
બીજભૂતમિતિ ।
ઽઉચ્યતઽ ઇત્યનેનાસ્યાન્વયઃ ।
ઇતિ સમ્બન્ધ ઇતિ ।
એવં પૂર્વાપરયોસ્સઙ્ગતિરિત્યર્થઃ ।
અન્યથા વ્યાચષ્ટે--
યદિ વેત્યાદિ ।
પૂર્વશેષઃ પૂર્વાન્વયિ ।
પ્રથમોદ્યોતાન્તે વૃત્તિકારેણ લોચનમ્ સમ્બન્ધઃ ।
યદિ વા-તત્રેતિ પૂર્વશેષઃ ।
તત્ર પ્રથમોદ્દ્યોતે વૃત્તિકારેણ પ્રકાશિતઃ અવિવક્ષિતવાચ્યસ્ય યઃ પ્રભેદો ઽવાન્તરપ્રકારસ્તત્પ્રતિપાદનાયેદમુચ્યતે ।
તદવાન્તરભેદપ્રતિપાદનદ્વારેણૈવ ચાનુવાદદ્વારેણાવિવક્ષિતવાચ્યસ્ય યઃ પ્રભેદો વિવક્ષિતાન્યપરવાચ્યાત્પ્રભિન્નત્વં તત્પ્રતિપાદનાયેદમુચ્યતે ।
ભવતિ મૂલતો દ્વિભેદત્વં કારિકાકારસ્યાપિ સમ્મતમેવેતિ ।

ભાવઃ ।
સઙ્ક્રમિતમિતિ ણિચા વ્યઞ્ચનાવ્યાપારે યઃ સહકારિવર્ગસ્તસ્યાયં પ્રભાવ ઇત્યુક્તં તિરસ્કૃતશબ્દેન ચ ।
યેન વાચ્યેનાવિવક્ષિતેન સતાવિવક્ષિતાવાચ્યો ધ્વનિર્વ્યપદિશ્યતે તદ્વાચ્યં દ્વિધેતિ સમ્બન્ધઃ ।
યો ઽર્થં ઉપપદ્યમનો ઽપિ તાવતૈવાનુપયોગાદ્ધર્માન્તરસંવલનયાન્યતામિવ ગતો લક્ષ્યમાણો ઽનુગતધર્મી સૂત્રન્યાયેનાસ્તે સ રૂપાન્તરપરિણત ઉક્તઃ ।
બાલપ્રિયા "ઇતિ પ્રતમોદ્યોત" ઇત્યુક્તત્વાદત્ર પક્ષે તત્રેતિ તત્પદેન તસ્ય પરામર્શ ઇત્યાહૃ--
પ્રથમોદ્યોત ઇતિ ।
અસ્ય પૂર્વોણ સહાન્વયં દર્શયિતુમાહ--
વૃત્તિકારેણ પ્રકાશિત ઇતિ ।
અત્ર પક્ષે અત ઇતિ શેષો બોધ્યઃ ।
ઽઅવિવક્ષિતેઽત્યાદિગ્રન્થં વ્યાચષ્ટે-અવિવક્ષિતવાચ્યસ્યેત્યાદિ ।
અવાન્તરપ્રકારઃ અવાન્તરધર્મઃ ।
ઇદમિતિ ।
ઽઅર્થાન્તરઽ ઇત્યાદિઽમતઽમિત્યન્તં સૂત્રમિત્યર્થઃ ।
ઽઅથાસંલક્ષ્યક્રમોદ્યોતઽ ઇત્યાદિના વક્ષ્યમાણેનાપિ સઙ્ગતિં સમ્પાદયિતુમન્યથાપિ વ્યાચષ્ટે-તદવાન્તરેત્યાદિ ।
ઽઅર્થાન્તરે સઙ્ક્રમિતમ્ઽ ઇત્યાદિના યત્તદવાન્તરભેદપ્રતિપાદનં તદ્વારેણૈવ તત્પૂર્વકમેવ ।
અવિવક્ષિતવાચ્યસ્ય ધ્વનેરિતિ યો ઽનુવાદસ્તદ્દ્વરેણ ।
અસ્યોચ્યત ઇત્યનેન સમ્બન્ધઃ ।
અવિવક્ષિતવાચ્યસ્યેતિ ।
તદનુયોગિક ઇત્યર્થઃ ।
વક્ષ્યમાણં મનસિ કૃત્ય ઽવિવક્ષિતાન્યપરવાચ્યાદિત્યુક્તમ્ ।
પ્રભિન્નત્વમન્યોન્યાભાવઃ ।
તત્પ્રતિપાદનાય તસ્ય જ્ઞાપનાય ।
ઇદમિતિ ।
અવિવક્ષિતવાચ્યમિત્યર્થઃ ।
ફલિતમાહ--
ભવતીત્યાદિ ।
મૂલતો દ્વિભેદત્વમાદિમં દ્વૈવિધ્યમ્ ।
ઽણિચેઽત્યસ્ય ઽઉક્તઽમિત્યનેન સમ્બન્ધઃ ।
ય ઇતિ ।
લક્ષણાવક્તૃવિવક્ષાદિરિત્યર્થઃ ।
અયં સઙ્ક્રમણમ્ ।
તસ્ય પ્રભાવઃ ।
તેન પ્રયુક્તઃ ।
સ એવ પ્રયોજકકર્તેતિ ભાવઃ ।
ઉક્તં બોધતમ્ ।
તિરસ્કૃતશબ્દેન ચેતિ ।
ઇત્યુક્તમિત્યનેનાસ્ય સમ્બન્ધઃ ।
ઽઅવિવક્ષિતેઽત્યાદિકં વિવૃણોતિ--
યેનેત્યાદિ ।
વાચ્યેનેતિ ।

તત્તત્પદવાચ્યજાત્યાદિધર્મવિશિષ્ટધર્મિણેત્યર્થઃ ।
ઽઅર્થાન્તરે સઙ્ક્રમિતમ્ઽ ઇત્યાદિકં વિવૃણોતિ-યો ઽર્થ ઇત્યાદિ ।
યો ઽર્થઃ રામો ઽસ્મીત્યાદૌ શમાદિરૂપો ઽર્થઃ ।
ઉપપદ્યમાનો ઽપિ વાચ્યાજાત્યાદિપ્રકારેણાન્વયયોગ્યો ઽપિ ।
અનુપયોગાદિતિ ।
વિશેષાનાધાયકત્વેન પુનરુક્તત્વેન વા ઉપયોગાભાવાદિત્યર્થઃ ।
ધર્માન્તરસંવલનયા વાચ્યધર્માતિરિક્તધર્મવત્વેન ।
લક્ષ્યમાણઃ લક્ષણયા પ્રતીયમાનઃ ।
અત એવાન્યતાં ગત ઇવ ।
યદ્વા--
ધર્માન્તરસંવલનયા વાચ્યધર્માતિરિક્તધર્મપ્રકારકપ્રતીતિવિષયત્વેન હેતુના અન્યતાં ગત ઇવ લક્ષ્યમાણઃ પ્રતીયમાનઃ ।
અનુગતધર્મી સન્ લક્ષ્યમાણધર્માણાં તત્ર તત્ર ભિન્નત્વે ઽપિ વ્યક્તિરૂપો ધર્મી અનુસ્તૂત એવેતિ ભાવઃ ।
સૂત્રન્યાયેનેતિ ।
યથા પુષ્પાદિષ્વેકં સૂત્રમનુસ્યૂતન્તથેત્યર્થઃ ।
તથાવિધાભ્યાં ચ તાભ્યાં વ્યઙ્ગ્યસ્યૈવ વિશેષઃ ।
તત્રાર્થાન્તરસઙ્ક્રમિતવાચ્યો યથા--
સ્નિગ્ધશ્યામલકાન્તિલિપ્તવિયતો વેલ્લદ્બલાકા ધના વાતાઃ શીકરિણઃ પયોદસુહૃદામાનન્દકેકાઃ કલાઃ ।
લોચનમ્ યસ્ત્વનુપપદ્યમાન ઉપાયતામાત્રેણાર્થાન્તરપ્રતિપત્તિં કૃતાવ્ પલાયત ઇવ સ તિરસ્કૃત ઇતિ ।
નનુ વ્યઙ્ગ્યાત્મનો યદા ધ્વનેર્ભેદો નિરૂપ્યતે તદા વાચ્યસાય દ્વિધેતિ ભેદકથનં ન સઙ્ગતમિત્યાશઙ્ક્યાહ--
તથાવિધાભ્યાં ચેતિ ।
ચો યસ્માદર્થે ।
વ્યઞ્જકવૈચિઞ્યાદ્ધિ યુક્તં વ્યઙ્ગ્યવૈચિઞ્યમિતિ ભાવઃ ।
વ્યઞ્જકે ત્વર્થે યદિ ધ્વનિશબ્દસ્તદા ન કશ્ચિદ્દોષ ઇતિ ભાવઃ ।
ભેદપ્રતિપાદકેનૈવાન્વર્થનામ્ના લક્ષણમપિ સિદ્ધમિત્યભિપ્રાયેણોદાહરણમેવાહ--
અર્થાન્તરસઙ્ક્રમિતવાચ્યો યથેતિ ।
અત્ર શ્લોકે રામશબ્દ ઇતિ સઙ્ગતિઃ ।
સ્નિગ્ધયા જલસમ્બન્ધસરસયા શ્યામલયા દ્રવિડવનિતોચિતાસિતવર્ણયા કાન્ત્યા ચાકચક્યેન લિપ્તમાચ્છુરિતં વિયન્નભો યૈઃ વેલ્લન્ત્યો વિજૃમ્ભમાણાસ્તતા ચલન્ત્યઃ પરભાગવશાત્પ્રહર્ષવશાચ્ચ બલાકાઃ બાલપ્રિયા રૂપાન્તરપરિણત ઇતિ અર્થાન્તરે સઙ્ક્રમિતમિત્યસ્યૈવ વિવરણમ્ ।
યસ્ત્વિતિ ।
ઽનિશ્વાસાન્ધઽ ઇત્યાદાવન્ધાદિપદાર્થ ઇત્યર્થઃ ।
અનુપપદ્યમાનઃ અન્વયાયોગ્યઃ ।
ઉપાયતામાત્રેણેતિ ।
મુખ્યાર્થસમ્બન્ધસ્ય લક્ષણાનિમિત્તત્વાદિતિ ભાવઃ ।
તિરસ્કૃત ઇતિ ।
ઉક્ત ઇત્યનુષઙ્ગઃ ।
નન્વિતિ ।
વ્યઙ્ગ્યાત્મનો ધ્વનેઃ ધ્વનિપદાર્થસ્ય વ્યઙ્ગ્યસ્ય ।
યદા યદિ ।
ઽવાચ્યસ્ય ભેદકથનમ્ઽ ઇતિ સમ્બન્ધઃ ।
વૃત્તૌ ઽતથાવિધાભ્યામ્ઽ ઇતિ ।
અર્થાન્તરસઙ્ક્રમિતાત્યન્તતિરસ્કૃતાભાયામિત્યર્થઃ ।

ઽતાભ્યાંઽ વાચ્યાભ્યામ્ ।
ઽવિશેષઃઽ ભેદઃ ।
વિશેષ ઇત્યસ્યાનન્તરં ઽઇતિ વ્યઙ્ગ્યપ્રકાશનપરસ્ય ધ્વનેરેવાયં પ્રકારઃઽ ઇતિ પાઠઃ ક્વાચિત્કઃ ।
લોચને ભાવમાહ--
વ્યઞ્જકે ત્વર્થ ઇત્યાદિ ।
ધ્વનિશબ્દાર્થઃ વ્યઞ્જકશ્ચેદિત્યર્થઃ ।
સ ચાર્થો વા શબ્દો વા ।
તત્રાદ્યપક્ષે અવિવક્ષિતવાચ્યસ્યેત્યસ્ય અવિવક્ષિતઃ અપ્રધાનીકૃતો વાચ્યસ્સ્વાત્મા યેન સ ઇતિ પ્રથમોદ્યોતોક્તાર્થૌ બોધ્યઃ ।
દોષ ઇતિ ।
અવતારિકોક્તદેષ ઇત્યર્થઃ ।
ચાકચક્યેનેતિ ।
પ્રભાતારલ્યેનેત્યર્થઃ ।
વિજૃમ્ભમાણાઃ ઉત્સાહશાલિન્યઃ ।
પરભાગવશાદિતિ ।
મેધાનાં શયામત્વાદ્બલાકાનાં સિતત્વાચ્ચેતિભાવઃ ।
પ્રહર્ષેતિ ।
મેઘસંસર્ગલાભજનિતપ્રહર્ષેત્યર્થઃ ।
ઽઘનાઽ ઇત્યસ્ય વિવરણમ્--
મેધા ઇતિ ।
ઽઘનાઽ ઇત્યનેન નિબિડત્વઞ્ચ ગમ્યતે ।
ઽવેલ્લદ્બલાકાઽ ઇત્યનેન સમ્ભોગસ્મારકત્વઞ્ચ ।
અત એવ આહ--
એવન્નભ ઇત્યાદિ ।
ઽશીકરિણઽ ઇત્યસ્ય વિવરણમ્--
સૂક્ષ્મેત્યાદિ ।
ઇતીતિ ।
કામં સન્તુ દૃઢં કઠોરહૃદયો રામો ઽસ્મિ સર્વે સહે વૈદેહી તુ કથં ભવિષ્યતિ હહા હા દેવિ ધીરા ભવ ॥
લોચનમ્ સિતપક્ષિવિશેષા યેષુ ત એવં નભસ્તાવદ્દુરાલોકં વર્તતે ।
દિશો ઽપિ દુઃસહાઃ ।
યતઃ સૂક્ષ્મજલકણોદ્ગારિણો વાતા ઇતિ મન્દમન્દત્વમેષામનિયતદિગાગમનં ચ બહુવચનેન સૂચિતમ્ ।
તર્હિ ગુહાસુ ક્વચિત્પ્રવિશ્યાસ્યતામિત્યત આહ--
પયોદાનાં યે સુહૃદસ્તેષુ ચ સત્સુ યે શોભનહૃદયા મયૂરાસ્તેષામાનન્દેન હર્ષેણ કલાઃ ષઙ્જસંવાદિન્યો મધુરાઃ કેકાઃ શબ્દવિશેષાઃ તાશ્ચ સર્વં પયોદવૃત્તાન્તં દુસ્સહં સ્મારયન્તિ; સ્વયં ચ દુસ્સહા ઇતિ ભાવઃ ।
એવમુદ્દીપનવિભાવોદ્બોધિતવિપ્રલમ્ભઃ પરસ્પરાધિષ્ટાનત્વદ્રતેઃ વિભાવાનાં સાધારણતામભિમન્યમાનઃ ઇત એવ પ્રભૃતિ પ્રિયતમાં હૃદયેનિધાયૈવ સ્વાત્મવૃત્તાન્તં તાવદાહ--
કામં સન્ત્વિતિ ।
દૃઢમિતિ સાતિશયમ્ ।
કઠોરહૃદય ઇતિ ।
રામશુબ્દર્થધ્વનિવિશેષાવકાશદાનાય કઠોરહૃદયપદમ્ ।
યથા ઽતદ્ગેહંઽ ઇત્યુક્તે ઽપિ ઽનતભિત્તિઽ ઇતિ ।
અન્યથા રામપદં દશરથકુલોદ્ભવત્વકૌસલ્યાસ્નેહપાત્રત્વબાલ્યચરિતજાનકીલાભાદિધર્માન્તરપરિણતમર્થં કથં ન ધ્વનેદિતિ ।
અસ્મીતિ ।

સ બાલપ્રિયા શીકરિમ ઇતિ શીકરસમ્બન્ધપ્રતિપાદનેન હેતુનેત્યર્થઃ ।
મન્દમન્દત્વમિત્યસ્ય ઽસૂચિતમ્ઽ ઇત્યનેન સમ્બન્ધઃ ।
બહુવચવવ્યઙ્ગ્યં દર્શયતિ--
એષામિતિ ।
સુહૃદ ઇતિ ।
બન્ધવ ઇત્યર્થઃ ।
અર્થાન્તરઞ્ચાહ--
તેષ્વિતિ ।
શોભનહૃદયા ઇતિ અત એવાનન્દ ઇતિ ભાવઃ ।
કલત્વસ્યાનન્દહેતુકત્વાત્તદ્વિશિષ્ટકેકાનામાનન્દહેતુકત્વમિતિ દર્શયન્નાહ--
હર્ષેમ કલા ઇતિ ।
એવમિત્યાદિ ।
પૂર્વોક્તૈરુદ્દીપનવિભાવૈરુદ્વોધિતઃ વિપ્રલમ્ભઃ વિયોગકાલાવચ્છિન્ના રતિર્યસ્ય સઃ ।
પરસ્પરેત્યાદિ ।
સ્ત્રીપુંસયોર્જીવિતસર્વસ્વાભિમાનાત્મિકાયા રતેઃ પરસ્પરસમ્બન્ધિત્વાદિત્યર્થઃ ।
વિભાવાનાં સજલજલધરાદીનામ્ ।
સાધારણ્યં પ્રિયતમાસાધારણ્યમ્ ।
અભિમન્યમાન ઇતિ ।
નિરૂપયન્નિત્યર્થઃ ।
ઇત ઇતિ ।
કામમિત્યાદિત ઇત્યર્થઃ ।
તાવદિતિ ।
પ્રથમમિત્યર્થઃ ।
કામં સંન્ત્વિતિ ।
યથેષ્ટં ભવન્તુ ઇત્યર્થઃ ।
રામશબ્દાર્થેતિ ।
રામશબ્દેનાર્થવિશેષાણાં વ્યઞ્જને સહકારીત્યર્થઃ ।
તદ્ગેહમિતિ ।
પદ્યમિદં તૃતીયોદ્યોતે ઉદાહરિષ્યતે ।
અન્યથેતિ ।
કઠોરહૃદય ઇત્યસ્યાભાવ ઇત્યર્થઃ ।
બાલ્પચરિતેતિ ।
વિદ્યાભ્યાસતાટકાવધાદીત્યર્થઃ ।
આદિપદેન પરશુરામજયાદિકં ગૃહ્યતે ।
લાભાદિ યદ્ધર્માન્તરં તેન પરિણતં તત્પ્રકારકપ્રતીતિવિષયમ્ ।
કથં ન ધ્વનેદિતિ ।
તથાચ કઠોરહૃદયપદન્તદર્થાનુગુણાનામેવ ધર્માણાં રામશબ્દેન વ્યઞ્જેને સહઙ્કારિતયા નિર્દિષ્ટમિતિ ભાવઃ ।
ઽસર્વં સહેઽઇત્યસ્ય યદ્યદ્દુઃખમાપતતિ તત્સર્વં સહેત્યર્થઃ ।
ઽવૈદેહીઽ ઇત્યત્ર રામશબ્દઃ ।
અનેન હિ વ્યઙ્ગ્યધર્માન્તરપરિણતઃ સઞ્જ્ઞી પ્રત્યાય્યતે, ન સંજ્ઞિમાત્રમ્ ।