ધ્વન્યાલોક (ટીકા સહિત) · ભાગ 121140

નન્વસ્તિ ખલુ તવ શ્વશ્રૂસ્તાં યાચ ઇત્યત્રાહ-ઇયમિત્યાદિ ।
અત્ર વ્યઙ્ગ્યમિતિ ।
એકાકિન્યાદિપદવ્યઙ્ગ્યમાત્મનો ભોગ્યકામુકાન્તરરાહિત્યાદિકમિત્યર્થઃ ।
વાક્યેન ચાત્મનો નિમન્ત્રણયથેચ્છોપભોગ્યત્વં દ્યોત્યતે ।
નન્વેતદ્વ્યઙ્ગ્યમત્ર પ્રાદાનમેવેત્યતઃ સાધારણ્યેનાહ---વ્યઙ્ગ્યપ્રાધાન્ય ઇત્યાદિ ।
તત્પ્રતિબન્ધં ચ ગમયતીત્યાદ્યુદાહરણં રુદ્રટગ્રન્થાદવગન્તવ્યમ્ ।
વ્યઙ્ગ્યસ્યેત્યાદયસ્ત્રયઃ પરિકરશ્લોકાઃ ।
ઽયત્રાપ્રાધાન્યમ્ઽ ઇત્યત્ર યત્રેતિ પદં વ્યાચષ્ટે---કાવ્ય ઇતિ ।
અપ્રાધાન્યે હેતુર્વાચ્યમાત્રાનુયાયિત્વં, તત્ર હેતુર્વાચ્યાર્થોપસ્કારકત્વં, તચ્ચાલઙ્કૃતિપદેન દર્શિતમિત્યાહ--અલઙ્કૃતિત્વાદેવેતિ ।
ઽવ્યઙ્ગ્યસ્ય પ્રતિભામાત્રઽ ઇત્યેતત્સોદાહરણં વિવૃણોતિ--યત્રેત્યાદિ ।
મ્લિષ્ટા અસ્પષ્ટા ।
અર્થપ્રતીતિઃ વ્યઙ્ગ્યપ્રતીતિઃ ।
ઽવાચચ્યમાત્રાનુયાયિનઽ ઇત્યનેન પૌનરુક્ત્યં પરિહર્તું વ્યાચષ્ટે---વાચ્યેનેત્યાદિ ।
ઽન પ્રતીયતઽ તત્પરાવેવ શબ્દાર્થૌ યત્ર વ્યઙ્ગ્યં પ્રીત સ્થિતૌ ।
ધ્વનેઃ સ એવ વિષયો મન્તવ્યઃ સઙ્કરોજ્ઝિતઃ ॥
તસ્માન્ન્.અ ધ્વનેરન્યત્રાન્તર્ભાવઃ ।
ઇતશ્ચ નાન્તર્ભાવઃ; યતઃ કાવ્યવિશેષો ઽઙ્ગી ધ્વનિરિતિ કથિતઃ ।
તસ્ય પુનરઙ્ગાનિ--અલઙ્કારા ગુણા વૃત્તયશ્ચેતિ પ્રતિપાદયિષ્યન્તે ।
ન ચાવયવ એવ પૃથગ્ભૂતો ઽવયવીતિ પ્રસિદ્ધઃ ।
લોચનમ્ પ્રાધાન્યં ન ચકાસ્તિ, અપિ તુ બલાત્કલ્પ્યતે, તથાપિ હૃદયે નાનુપ્રવિશતિ ।
યથા-ઽદેઆ પસિઅણિઆતાસુઽ ઇત્યાત્રાન્યકૃતાસુ વ્યાખ્યાસુ ।
તેન ચતુર્ષુ પ્રકારેષુ ન ધ્વનિવ્યવહારઃ સદ્ભાવે ઽપિ વ્યઙ્ગ્યસ્ય અપ્રાધાન્યે મ્લિષ્ટપ્રતીતૌ વાચ્યેન સમપ્રાધાન્યે ઽસ્ફુટે પ્રાધાન્યે ચ ।
ક્વ તર્હ્યસાવિત્યાહ---તત્પરાવેવેતિ ।
સઙ્કરેણાલઙ્કારાનુપ્રવેશસમ્ભાવનયા ઉજ્ઝિત ઇત્યર્થઃ ।
સઙ્કારાલઙ્કારેણેતિ ત્વસત્, અન્યાલઙ્કારોપલક્ષણત્વે હિ ક્લિષ્ટં સ્યાત્ ।
ઇતશ્ચેતિ ।
ન કેવલમન્યોન્યવિરુદ્ધવાચ્યવાચકભાવવ્યઙ્ગ્યવ્યઞ્જકભાવસમાશ્રયત્વાન્ન તાદાત્મ્યમલઙ્કારાણાં ધ્વનેશ્ચ યાવત્સ્વાભિભૃત્યવદઙ્ગિરૂપાઙ્ગરૂપયોર્વિરોધાદિત્યર્થઃ ।
અવયવ ઇતિ ।
એકૈક ઇત્યર્થઃ ।
તદાહ--પૃથગ્ભૂત ઇતિ ।
અથ પૃથગ્ભૂતસ્તથા મા ભૂત્, સમુદાયમધ્યનિપતિતસ્તર્હ્યસ્તુ તથેત્યાશઙ્ક્યાહ--અપૃથગ્ભાવે ત્વિતિ ।
તદાપિ ન સ બાલપ્રિયા ઇત્યસ્ય વ્યખ્યાનમ્--સ્ફુટતયા ન ચકાસ્તીતિ ।
બલાત્કલ્પ્યત ઇતિ ।
તચ્ચ યુક્તિપર્યાલોચનયા પરીક્ષાદશાયામાહરણમ્ ।
નાનુપ્રવિશતીતિ ।
યુક્ત્યનુસન્ધાનાભાવે વિલયાદિતિ ।
ભાવઃ ।
અસ્યોદાહરણમાહ---યથેત્યાદિ ।
દેઆ ઇતિ ।
ઽપ્રાર્થયે તાવત્પ્રસીદેઽત્યાદિઃ પૂર્વોદાહૃતા ગાથા ।

ઽન ધ્વનિરિઽત્યસ્ય વિવરણમ્---ન ધ્વનિવ્યવહાર ઇતિ ।
સદ્ભાવે ઽપીતિ ।
ધ્વનેરિતિ શેષઃ ।
ઽચતુર્ષુ પ્રકારેષુઽ ઇત્યુક્તસ્ય વિવરણમ્-વ્યઙ્ગ્યસ્યાપ્રાધાન્ય ઇત્યાદિ ।
ઽસઙ્કરઽ ઇત્યસ્ય વ્યાખ્યાનમ્-અલઙ્કારાનુપ્રવેશેત્યાદિ ।
સમાસોક્ત્યાદ્યનુપ્રવેશશઙ્કયા પૂર્વોક્તયેત્યર્થઃ ।
યથાશ્રુતાર્થં નિષેધતિ---સઙ્કારાલઙ્કારેણેત્યાદિ ।
વૃત્તાવિતશ્ચેત્યત્ર ઇતઃ વક્ષ્યમાણદ્ધેતોરિત્યર્થં મનસિકૃત્ય વ્યાચષ્ટે---ન કેવલમિત્યાદિ ।
ન તાદાત્મ્યમિતિ ।
ઐક્યાભાવ ઇત્યર્થઃ ।
અઙ્ગીત્યાદિ ।
અઙ્ગિત્વઙ્ગત્વયોરિત્યર્થઃ ।
નન્વવયવાતિરિક્તાવયવિનો ઽનુપલમ્ભાન્ન ચાવયવ એવાવયવીતિ તન્નિષેધો ઽનુપપન્ન ઇતિ શઙ્કામવયવ ઇત્યેકવચનાર્થસ્ય વિવક્ષિતત્વં દર્શયન્ પરિહરતિ---એકૈક ઇતિ ।
ઽપૃથગ્ભૂતઽ ઇતિ ચોક્તાર્થકમેવેત્યાહ---તદાહેતિ ।
અથ પૃથગ્ભૂત ઇતિ ।
અવયવ ઇતિ શેષઃ ।
તથા અવયવી ।
સમુદાયમધ્યપતિતઃ સમુદાયોપહિતસ્વરૂપઃ ।
તથાસ્તુ અવયવી ભવતુ ।
વૃત્તૌ ઽતદઙ્ગત્વમ્ઽ ઇતિ ।
અવયવ્યઙ્ગ્યત્વમિત્યર્થઃ ।
અપૃથગ્ભાવે તુ તદઙ્ગત્વ તસ્ય ।
ન તુ તત્ત્વમેવ ।
યત્રાપિ વા તત્ત્વં તત્રાપિ ધ્વનેર્મહાવિષયત્વાન્ન તન્નિષ્ઠત્વમેવ ।
ઽસૂરિભિઃ કથિતઽ ઇતિ વિદ્વદુપજ્ઞેયમુક્તિઃ, ન તુ યથાકથઞ્ચિત્પ્રવૃત્તેતિ પ્રતિપાદ્યતે ।
પ્રથમે હિ વિદ્વાંસો વૈયાકરણાઃ, વ્યાકરણમૂલત્વાત્સર્વવિદ્યાનામ્ ।
લોચનમ્ એક એવ સમુદાયઃ, અન્યેષામપિ સમુદાયિનાં તત્ર ભાવાત્; તત્સમુદાયિમધ્યે ચ પ્રતીયમાનમપ્યસ્તિ, ન ચ તદલઙ્કારરૂપં, પ્રધાનત્વાદેવ ।
યત્ત્વલઙ્કારરૂપં તદપ્રધાનત્વાન્ન ધ્વનિઃ ।
તદાહ---ન તુ તત્ત્વમેવેતિ ।
નન્વલઙ્કાર એવ કશ્ચિત્ત્વયા પ્રધાનતાભિષેકં દત્ત્વા ધ્વનિરિત્યાત્મેતિ ચોક્ત ઇત્યાશઙ્ક્યાહ---યત્રાપિ વેતિ ।
ન હિ સમાસોક્ત્યાદીનામન્યતમ એવાસૌ તથાસ્માભિઃ કૃતઃ, તદ્વિવિક્તત્વે ઽપિ તસ્ય ભાવાત્ સમાસોક્ત્યાદ્યલઙ્કારસ્વરૂપસ્ય સમસ્તસ્યાભાવે ઽપિ તસ્ય દર્શિતત્વાત્ ઽઅત્તા એત્થઽ ઇતિ ઽકસ્સ વા ણઽ ઇત્યાદિ; તદાહ-ન તન્નિષ્ટત્વમેવેતિ ।
વિદૃદુપજ્ઞેતિ ।
વિદ્વદ્ભ્ય ઉપજ્ઞા પ્રથમ ઉપક્રમો યત્યા ઉક્તેરિતિ બહુવ્રીહિઃ ।
તેન ઽઉપજ્ઞોપક્રમંઽ ઇતિ તત્પુરુષાશ્રયં નપુંસકત્વં બાલપ્રિયા ઽતસ્યેઽતિ ।
અવયવસ્યેત્યર્થઃ ।
ઽતત્વમ્ઽ ઇતિ અવયવિત્વમિત્યર્થઃ ।
ભાવમાહ લોચને---તદાપીત્યાદિ ।
તદાપિ સમુદાયમદ્યપતનદશાયામપિ ।
સઃ સમુદાયિરૂપાવયવઃ ।
એક એવ ન સમુદાયઃ ન સમુદાયરૂપાવયવી ।

અત્ર હેતુમાહ---અન્યેષામપીતિ ।
તત્ર ભાવાદિતિ ।
સમુદાયે સત્વાદિત્યર્થઃ ।
નન્વિત્યાદિ ।
કશ્ચિદિતિ ।
સમાસોક્ત્યાદ્યન્યતમ ઇત્યર્થઃ ।
વૃત્તૌઽયત્રાપીઽત્યાદિ ।
ઽયત્રઽ પર્યાયોક્તાદૌ ઽભ્રમ ધાર્મિકેઽત્યાદૌ પર્યાયોક્તત્વપક્ષે, ઽભવતિ ન ગુણાનુરાગઽ ઇત્યાદિસઙ્કરાલઙ્કારે ચ ।
ઽતત્વમ્ઽ ઇતિ ।
અવયવિત્વમિત્યર્થઃ; પ્રાધાન્યમિતિ યાવત્ ।
ઽતન્નિષ્ટત્વમ્ઽ ઇતિ ।
તદવયવિનિષ્ટત્વમિત્યર્થઃ; તદલઙ્કારનિષ્ટત્વમિતિ યાવત્ ।
ધ્વનેર્મહાવિષયત્વાન્ન તન્નિષ્ઠત્વમેવેતિ યદુક્તં તદ્વિવૃણોતિ લોચને---ન હીત્યાદિ ।
સમાસોક્તૌ ધ્વનિરન્તર્ભવતીતિ પરમતાભ્યુપગમેન સમાસોક્તીતિ ।
આદિપદેન પર્યાયોક્તાદીનાં ગ્રહણમ્ ।
અસૌ અલઙ્કારઃ ।
તથા ધ્વનિત્વેનાત્મત્વેન ચ ।
તદ્વિવિક્તત્વે ઽપિ સમાસોક્ત્યાદ્યલઙ્કારસ્પર્શરાહિત્યે ઽપિ ।
તસ્ય ધ્વનેઃ ।
ઉક્તસ્યૈવ વિવરણમ્-સમાસોક્ત્યાદીતિ ।
ઇત્યાદીતિ ।
ઇત્યાદાવિત્યર્થઃ ।
ઽદર્શિતત્વાદિઽત્યનેન સમ્બન્ધઃ ।
ઽવિદ્વદુપજ્ઞેઽતિ પ્રયોગસ્ય સાધુત્વસમ્પાદનાયાહ---વિદ્વદ્ભ્ય ઇત્યાદિ ।
તે ચ શ્રૂયમાણેષુ વર્ણેષુ ધ્વનિરિતિ વ્યવહરન્તિ ।
તથૈવાન્યૈસ્તન્મતાનુસારિભિઃ સૂરિભિઃ કાવ્યતત્ત્વાર્થદર્શિભિર્વાચ્યવાચકસમ્મિશ્રઃ લોચનમ્ નિરવકાશમ્ ।
શ્રૂયમાણેષ્વિતિ ।
શ્રોત્રશષ્કુલીં સન્તાનેનાગતા અન્ત્યાઃ શબ્દાઃ શ્રૂયન્ત ઇતિ પ્રક્રિયાયાં શબ્દજાઃ શબ્દાઃ શ્રૂયમાણા ઇત્યુક્તમ્ ।
તેષાં ઘણ્ટાનુરણનરૂપત્વં તાવદસ્તિ; તે ચ ધ્વનિશબ્દેનોક્તાઃ ।
યથાહ ભગવાન્ ભર્તૃહરિઃ--- યઃ સંયોગવિયોગાભ્યાં કરણૈરુપજન્યતે ।
સ સ્ફોટઃ શબ્દજાશ્શબ્દા ધ્વનયો ઽન્યૈરુદાહૃતાઃ ॥
ઇત્.ઇ ।
એવં ઘણ્ટાદિનિર્હ્લાદસ્થાનીયો ઽનુરણનાત્મોપલક્ષિતો વ્યઙ્ગ્યો ઽપ્યર્થો ધ્વનિરિતિ વ્યવહૃતઃ ।
તથા શ્રૂયમાણા યે વર્ણા નાદશબ્દવાચ્યા અન્ત્યબુદ્ધિનિર્ગ્રાહ્યસ્ફોટાભિવ્યઞ્જકાસ્તે ધ્વનિશબ્દેનોક્તાઃ ।
યથાહ ભગવાન્ સ એવ--- પ્રત્યયૈરનુપાખ્યેયૈર્ગ્રહણાનુગુણૈસ્તથા ।
બાલપ્રિયા અથ વ્યઙ્ગ્યાર્થાશબ્દતદર્થવ્યઞ્જનાનાં ચતુર્ણાં ધ્વનિશબ્દવાચ્યત્વં વિદ્વત્પ્રસિદ્ધિવશાત્સાધયિષ્યન્નાદૌ વ્યઙ્ગ્યાર્થસ્ય ધ્વનિશબ્દવાચ્યત્વસિધ્યનુગુણતયા વ્યાચષ્ટે---શ્રોત્રેત્યાદિ ।
શ્રોત્રશષ્કુલીં શષ્કુલીસમાનશ્રોત્રદેસાવચ્છિન્નાકાશમ્ ।
સન્તાનેનેતિ ।
વીચીસન્તાનન્યાયેનેત્યર્થઃ ।
પ્રાક્રયાયામિતિ ।

વૈશેષિકાદિપ્રક્રિયાયામિત્યર્થઃ ।
શબ્દજાશ્શબ્દા ઇતિ ।
અન્ત્યા ઇતિ ભાવઃ ।
તેષામિતિ ।
શ્રૂયમાણાનામન્ત્યાના શબ્દજશબ્દાનામિત્યર્થઃ. ઘણ્ટેતિ ।
પૂર્વશબ્દજન્યત્વેન સામ્યાદિતિ ભાવઃ ।
ય ઇતિ ।
ઉત્પત્તિપક્ષે સ્ફોટધ્વન્યોઃ ભેદપ્રકટનપરો ઽયંશ્લોકઃ ।
સંયોગવિયોગાભ્યાં કરણાનાં સ્થાનૈસ્સહ યસ્સંયોગો વિયોગશ્ચ તાભ્યામ્ ।
કરણૈરિતિ કર્તરિ તૃતીયા ।
જિહ્વાપ્રાદિભિરિત્યર્થઃ ।
સ્પષ્ટમિદં પ્રાતિશાખ્યે ।
સઃ સ્ફોટ ઇતિ પ્રથમમુત્પદ્યમાનઃ શબ્દઃ સ્ફોટ ઇત્યર્થઃ ।
શબ્દજાઃ શબ્દા ઇતિ ।
શ્રૂયમાણા ઇતિ ભાવઃ ।
અન્યૈરિતિ ।
ઉત્પત્તિવાદિભિરિત્યર્થઃ ।
યથોક્તં વૃત્તિકૃતા-ઽઅનિત્યપક્ષે સ્થાનકરણપ્રાપ્તિવિભાગપૂર્વકં પ્રથમમેભિર્નિર્વૃત્તો યશ્શબ્દઃ સ સ્ફોટ ઉચ્યતઽ ઇત્યાદિ ।
ઘણ્ટાદીતિ ।
ઘણ્ટાદેર્નિર્હ્નાદઃ અનુરણનં તત્સ્થાનીયસ્તત્તુલ્ય ઇતિ વ્યઙ્ગ્યસ્ય થધ્વનિપદેન વ્યવહાર્યત્વે હેતુઃ ।
નન્વેવંવ્યઙ્ગ્યવિશેષસ્યૈવ ધ્વનિવ્યવહાર્યત્વં ભવેન્ન તુ રસાદેસ્તસ્યાનુરણનરૂપત્વવિરહાદિત્યત આહ--અનુરણનેતિ ।
એતદુપલક્ષણમિતિ ભાવઃ ।
અથ વાચકસ્ય શબ્દસ્ય વાચ્યસ્યાર્થસ્ય ચ ધ્વનિવ્યવહાર્યત્વં પ્રસાધસતિ---તથેત્યાદિ ।
નાદશબ્દવાચ્યા ઇતિ ।
નાદશબ્દેન વૈયાકરણૈર્વ્યવહૃતા ઇત્યર્થઃ ।
અન્ત્યેતિ પૂર્વપૂર્વવર્ણાનુભવજનિતસંસ્કારસહકૃતા યા અન્ત્યવર્ણબુદ્ધિઃ તયા નિર્ગ્રાહ્યઃ નિતરાં વ્યક્તરૂપેમ ગ્રાહ્યો યઃ સ્ફોટઃ તસ્યાભિવ્યઞ્જકા ઇત્યર્થઃ ।
ત ઇતિ ।
તે વર્ણા ઇત્યર્થઃ ।
પ્રત્યયૈરિતિ ।
અનુપાખ્યેયૈઃ ઇદમિત્થમિતિ વ્યાખ્યાતુમશક્યૈઃ ।
ગ્રહણાનુગુણૈઃ વ્યક્તરૂપસ્ફોટગ્રહણાનુકૂલૈઃ ।
લોચનમ્ ધ્વનિપ્રકાશિતે શબ્દે સ્વરૂપમવધાર્યતે ॥
ઇત્.ઇ ।
તેન વ્યઞ્જકૌ શબ્દાર્થાવપીહ ધ્વનિશબ્દેનોક્તૌ ।
કિઞ્જ વર્ણેષુ તાવન્માત્રપરિમાણેવપિ સત્સુ ।
યથોક્તમ્--- અલ્પીયસાપિ યત્નેન શબ્દમુચ્ચારિતં મતિઃ ।
યદિ વા નૈવ ગૃહ્ણાતિ વર્ણં વા સકલં સ્ફુટમ્ ॥
ઇત્.ઇ ।
તેષુ તાવત્સ્વેવ શ્રૂયમાણેષુ વક્તુર્યો ઽન્યો દ્રુતાવિલમ્બિતાદિવૃત્તિભેદાત્મા પ્રસિદ્દાદુચ્ચારણવ્યાપારાદભ્યધિકઃ સ ધ્વનિરુક્તઃ ।
યદાહ સ એવ--- શબ્દસ્યોર્ધ્વમભિવ્યક્તેર્વૃત્તિભેદે તુ વૈકૃતાઃ ।

ધ્વનયઃ સમુપોહન્તે સ્ફોટાત્મા તૈર્ન ભિદ્યતે ॥
ઇત્.ઇ ।
અસમાભિરપિ પ્રસિદ્ધેભ્યઃ શબ્દવ્યાપારેભ્યો ઽભિધાતાત્પર્યલક્ષણારૂપેભ્યો ઽતિરિક્તો વ્યાપારો ધ્વનિરિત્યુક્તઃ ।
એવં ચતુષ્કમપિ ધ્વનિઃ ।
તદ્યોગાચ્ચ સમસ્તમપિ કાવ્યં બાલપ્રિયા ધ્વનિપ્રકાશિતે શબ્દે વિષયે ઉત્પન્નૈઃ અન્તરાલવર્તિભિઃ પ્રત્યયૈ સ્ફોટવિષયકાવ્યક્તપ્રત્યયૈઃ ।
સ્વરૂપં સ્ફોટસ્વરૂપમ્ અવધાર્યતે વ્યક્તં જ્ઞાયતે ।
યથોક્તં ભાષ્યે "વ્યક્તરૂપગ્રહમાનુગુણા હ્યનુપાખ્યેયાકારા બહવ ઉપાયભૂતાઃ પ્રત્યયા ધ્વનિભિઃ પ્રકાશ્યમાને શબ્દે ઉત્પદ્યમાનાશ્શબ્દસ્વરૂપાવગ્રહે હેતવો ભવન્તિ" ઇતિ ।
તેનેતિ ।
વ્યઞ્જકાનાં ધ્વનિશબ્દેન તૈર્વ્યબહૃતત્વાદિત્યર્થઃ ।
અત વ્યાપારસ્ય વ્યઞ્જનસ્યાપિ ધ્વનિશબ્દવ્યવહાર્યત્વં પ્રસાધયિતુમાહ---કિઞ્ચેતિ ।
તાવન્માત્રપરિમાણેષ્વિતિ ।
યાદ્દશો ઽયં શ્રોત્રેન્દ્રિયેણ ગૃહ્યતે તાદ્દશપરિમાણવિશિષ્ટેષ્વિત્યર્થઃ ।
અપિશબ્દઃ સમુચ્ચયે, ઽશ્રૂયમાણેષ્વિઽત્યનેનાસ્ય સમ્બન્ધઃ ।
વર્ણેષુ સ્વરૂપતઃ પરિમાણવિશેષવત્તયા સ્થિતેષુ તેષુ તથાવિધેષ્વેવાખણ્ડતયા શ્રોત્રેન્દ્રિયવિષયતાં ગતેષુ ચ સત્સુ ઇત્યર્થઃ ।
અસ્ય સંવાદશ્લોકગર્ભિતસ્ય ઽવક્તુર્યો ઽન્યઽ ઇત્યાદિગ્રન્થેન સમ્બન્ધઃ ।
અલ્પીયસેતિ ।
અલ્પીયસા યત્નેનાપ્યુચ્ચારિતં શબ્દમ્ ।
મતિઃ કત્રીં નૈવ ગૃહ્ણાતિ ।
યદિ વા, સકલં વર્ણં સ્ફુટં ગૃહ્ણાતિ વા; ન તુ કિઞ્જિત્ગ્રહણાગ્રહણે સમ્ભવતો વર્ણસ્ય નિરવયવત્વાદિતિ ભાવઃ ।
અનેન ઽતાવત્સ્વેવ શ્રૂયમાણેષ્વિઽત્યુક્તમુપપાદિતમ્ ।
સ ઇતિ ।
તથાવિધવ્યાપાર ઇત્યર્થઃ ।
શબ્દસ્યેતિ ।
શ્લોકો ઽયં મઞ્જૂષાયામિત્થં વ્યાખ્યાતઃ-- શબ્દસ્ય સ્ફોટસ્ય અભિવ્યક્તેરૂર્ધ્વં વૈકૃતા ધ્વનયો જાયન્તે ઇતિ શેષઃ ।
તે તુ વૃત્તિભેદે દ્રુતાદિવૃત્તિભેદે ।
સમુપોહન્તે તત્ર કારણં ભવન્તિ ।
સ્ફોટસ્તુ તૈર્ન ભિદ્યત ઇત્યર્થઃ ।
વૈકૃતત્વં ચૈષામાલસ્યાદિકૃત્વાદિતિ ।
ઽવૃત્તિભેદમ્ઽ ઇતિ પાઠે ઽસમુપોહન્તઽ ઇત્યસ્ય જનયન્તીત્યર્થઃ ।
ચતુષ્કમિતિ ।
વ્યઙ્ગ્યાદિચતુષ્ટયમિત્યર્થઃ ।
ઘ્વનિઃ ધ્વનિશબ્દવ્યવહાર્યઃ ।
સમસ્તમપિ કાવ્યં વ્યઙ્ગ્યવાચ્યાવાચકવ્યાપારસમુદાયાત્મકં કાવ્યમપિ ।
તેનેતિ ।
શબ્દાત્મા કાવ્યમિતિ વ્યપદેશ્યો વ્યપદેશ્યો વ્યઞ્જકત્વસામ્યાદ્ધ્વનિરિત્યુક્તઃ ।
ન ચૈવંવિધસ્ય ધ્વનેર્વક્ષ્યમાણપ્રભેદતદ્ભેદસઙ્કલનયા મહાવિષયસ્ય યત્પ્રકાશનં તદપ્રસિદ્ધાલઙ્કારવિશેષમાત્રપ્રતિપાદનેન લોચનમ્ ધ્વનિઃ ।
તેન વ્યતિરેકાવ્યતિરેકવ્યપદેશો ઽપિ ન ન યુક્તઃ વાચ્યવાચકસંમિશ્ર ઇતિ ।
વાચ્યવાચકસહિતઃ સંમિશ્ર ઇતિ મધ્યમપદલોપી સમાસઃ ।
ઽગામૈવં પુરુષં પશુમ્ઽ ઇતિવત્સમુચ્ચયો ઽત્ર ચકારેણ વિનાપિ ।
તેન વાચ્યો ઽપિ ધ્વનિઃ વાચકો ઽપિ શબ્દો ધ્વનિઃ, દ્વયોરપિ વ્યઞ્જકત્વં ધ્વનતીતિ કૃત્વા ।

સંમિશ્પ્યતે વિભાવાનુભાવસંવલનયેતિ વ્યઙ્ગ્યો ઽપિ ધ્વનિઃ, ધ્વન્યત ઇતિ કૃત્વા ।
શબ્દનં શબ્દઃ શબ્દવ્યાપારઃ, ન ચાસાવભિધાદિરૂપઃ, અપિ ત્વાત્મભૂતઃ, સો ઽપિ ધ્વનનં ધ્વનિઃ ।
કાવ્યમિતિ વ્યપદેશ્યશ્ચ યો ઽર્થઃ સો ઽપિ ધ્વનિઃ, ઉક્તપ્રકારદ્વનિચતુષ્ટયમયત્વાત્ ।
અત એવસાધારણહેતુમાહ---વ્યઞ્જકત્વસામ્યાદિતિ ।
વ્યઙ્ગ્યવ્યઞ્જકભાવઃ સર્વોષુ પક્ષેષુ સામાન્યરૂપઃ સાધારણ ઇત્યર્થઃ ।
યત્પુનરેતદુક્તં ઽવાગ્વિકલ્પાનામાનન્ત્યાત્ઽ ઇત્યાદિ, તત્પરિહરતિ---ન ચૈવં વિધસ્યેતિ ।
વક્ષ્યમાણઃ પ્રભેદો યથા-મુખ્યે દ્વે રૂપે ।
તદ્ભેદા યથા-અર્થાન્તરસંક્રમિતવાચ્યઃ, અત્યન્તતિરસ્કૃતવાચ્ય ઇત્યવિવક્ષિતવાચ્યસ્ય, અસંલક્ષ્યક્રમવ્યઙ્ગ્યઃ સંલક્ષ્યક્રમવ્યઙ્ગ્ય ઇતિ વિવક્ષિતાન્યપરવાચ્યસ્યેતિ ।
તત્રાપ્યવાન્તરભેદાઃ ।
મહાવિષયસ્યેતિ--અશેષલક્ષ્યવ્યાપિન ઇત્યર્થઃ ।
બાલપ્રિયા ધ્વનિશબ્દવાચ્યતત્સમુદાયાત્મકત્વેનૈવ કાવ્યસ્ય ધ્વનિત્વલાભેન હેતુનેત્યર્થઃ ।
વ્યતિરેકેત્યાદિ ।
ઽકાવ્યસ્યાત્મા ધ્વનિરિત્યાદૌ ભેદવ્યપદેશઃ કાવ્યવિશેષઃ, સ ધ્વનિરિત્યાદાવભેદવ્યપદેશશ્ચેત્યર્થઃ ।
ન ન યુક્ત ઇતિ ।
યુક્ત એવેત્યર્થઃ ।
વ્યઙ્ગ્યાદીનાં પઞ્ચાનાં યદ્ધ્વનિવ્યવહાર્યત્વમુક્ત્, તદનુગુણતયા વાચ્યત્યાદિગ્રન્તં વ્યાચષ્ટે---વાચ્યવાચકેત્યાદિ ।
ઇતિ મધ્યમેતિ ।
તથાચ વાચ્યશ્ચ સમ્મિશ્રશ્ચેત્યર્થ ઇતિ ભાવઃ ।
વિનાપીતિ ।
તથા ચ શબ્દાત્મા કાવ્યમિતિ વ્યપદેશ્યશ્ચેત્યર્થ ઇતિ ભાવઃ ।
ઉક્તવ્યાખ્યાનસ્ય ફલમાહ-તેનેત્યાદિ ।
ધ્વનતીતિ કૃત્વેતિ ।
વ્યઞ્જયતીતિ હેતોરિત્યર્થઃ ।
ધ્વનિરિતિ કર્તરિ પ્રત્યય ઇતિ ભાવઃ ।
સમ્મિશ્રપદેન વ્યઙ્ગ્યાર્થો વિવક્ષિત ઇત્યાહ-સમ્મિશ્રયત ઇત્યાદિ ।
વિભાવેતિ ।
વિભાવાનુભાવાભ્યાં સંવલનયા સમ્બન્ધેનેત્યર્થઃ ।
ધ્વન્યત ઇતિ કૃત્વેતિ ।
કર્મણિ પ્રત્યય ઇતિ ભાવઃ ।
ઽશબ્દાત્મેઽતિ પદં વ્યાચષ્ટે-શબ્દનમિત્યાદિ ।
ધ્વનનં ધ્વનિરિતિ ।
અસ્મિન્નર્થે ધ્વનિરિતિ ભાવે પ્રત્યય ઇતિ ભાવઃ ।
અત એવેતિ ।
યસ્માદ્ભક્તાનાં પઞ્જાનામર્થાનાં ધ્વનિત્વમત્ર ગ્રન્થે ઽભિધિત્સિતં, તસ્માદેવ સાધારણસ્ય હેતોરભિધાનાદિત્યર્થઃ ।
હેતોઃ સાધારણ્યલાભાય વ્યઞ્જકત્વપદં વ્યઙ્ગ્યવ્યઞ્જકભાવપરમિત્યાશયેન વ્યાચષ્ટે-વ્યઙ્ગ્યેતિ ।
તુલ્યમિતિ તદ્ભાવિતચેતસાં યુક્ત એવ સંરમ્ભઃ ।
ન ચ તેષુ કથઞ્ચિદીર્ષ્યયા કલુષિતશેમુષીકત્વમાવિષ્કરણીયમ્ ।
તદેવં ધ્વનેસ્તાવદભાવવાદિનઃ પ્રત્યુક્તાઃ ।
અસ્તિ ધ્વનિઃ ।
સ ચાસાવવિવક્ષિતવાચ્યો વિવક્ષિતાન્યપરવાચ્યશ્ચેતિ લોચનમ્ વિશેષગ્રહણેનાવ્યાપકત્વમાહ ।

માત્રશબ્દેનાઙ્ગિત્વાભાવમ્ ।
તત્ર ધ્વનિસ્વરૂપે ભાવિતં પ્રણિહિતં ચેતો યેષાં તેન વા ચમત્કકારરૂપેણ ભાવિતમધિવાસિતમત એવ મુકુલિતલોચનત્વાદિવિકારકારણં ચેતો યેષામિતિ ।
અભાવવાદિન ઇતિ ।
અવાન્તરપ્રકારત્રયભિન્ના અપીત્યર્થઃ ।
તેષાં પ્રત્યુક્તૌ ફલમાહ---અસ્તીતિ ।
ઉદાહરણપૃષ્ટે ભાક્તત્વં સુશઙ્કં સુપરિહરં ચ ભવતીત્યભિપ્રાયેણોદાહરણદાનાવકાશાર્થં ભાક્તત્વાલક્ષણીયત્વે પ્રથમં પરિહરણયોગ્યે ઽપ્યપ્રતિસમાધાય ભવિષ્યદુદ્દ્યોતાનુવાદાનુસારેણ વૃત્તિકૃદેવ પ્રભેદનિરૂપણં કરોતિ---સ ચેતિ ।
પઞ્ચધાપિ ધ્વનિશબ્દાર્થે યેન યત્ર યતો યસ્ય યસ્મૈ ઇતિ બહુવ્રીહ્યર્થાશ્રયેણ યથોચિતં સામાનાધિકરણ્યં સુયોજ્યમ્ ।
વાચ્યે ઽર્થે તુ ધ્વનૌ વાચ્યશબ્દેન સ્વાત્મા તેનાવિવક્ષિતો ઽપ્રધાનીકૃતઃ સ્વાત્મા યેનેત્યવિવશ્રિતવાચ્યો વ્યઞ્જકો ઽર્થઃ ।
એવં વિવક્ષિતાન્યપરવાચ્યે ઽપિ ।
બાલપ્રિયા સામાન્યરૂપો વ્યઙ્ગ્યવ્યઞ્જકભાવઃ સાધારણસ્સમાન ઇતિ યોજના ।
ઽતદપ્રસિદ્ધાલઙ્કારવિશેષમાત્રેઽત્યત્રત્યવિશેષમાત્રગ્રહણયોઃ ફલમાહ--વિશેષગ્રહણેનેત્યાદિ ।
અલઙ્કારસ્યેતિ શેષઃ ।
માત્રશબ્દો લેશાર્થક ઇત્યાશયેનાહ-અઙ્ગિત્વાભાવમિતિ ।
આહેત્યનુષજ્યતે ।
પ્રકારન્તરેણાહ--તેને વેતિ ।
તેન ધ્વનિના કર્ત્રા ।
નનુ ક્રમપ્રાપ્તં ભાક્તત્વાદિપક્ષમપ્રતિસમાધાય વૃત્તિકૃતા ઽસ ચેઽત્યાદિના ધ્વનિભેદપ્રદર્શનમનુચિતમિત્યત આહ---ઉદાહરણપૃષ્ટ ઇત્યાદિ ।
અવિવક્ષિતવાચ્યાદિધ્વનેરુદાહરણે પ્રદર્શિતે તત્ર લક્ષણાયાસ્સમુન્મેષાદ્ભક્તિરેવ ધ્વનિરિતિ શઙ્કા સુસંપાદા, પરસ્પરભેદસંપાદકસ્ય રૂપભેદાદેઃ સ્પષ્ટત્વાત્તત્પરિહારશ્ચ સુકર ઇત્યભિપ્રાયેણેત્યર્થઃ ।
ભવિષ્યદુદ્યોતાનુવાદાનુસારેણેતિ ।
અત્રાનુક્તવવિવક્ષિતવાચ્યો વ ઇતિ દ્વિતીયોદ્યોતાદાવનુવાદો ઽનુપપન્નઃ સ્યાદતઃ સ્વયમેવ કારિકાકારસ્થાને સ્થિત્વેત્યર્થઃ ।
નનુ પઞ્જાનાં ધ્વનિશબ્દાર્થાનાં મધ્યે કમર્થમભિપ્રેત્યાવિવક્ષિતવાચ્યો ધ્વનિરિત્યાદિસામાનાધિકરણ્યનિર્દેશ ઇત્યત આહ--પઞ્ચધાપીત્યાદિ ।
પઞ્ચધા વાચકાદિસ્વરૂપે ।
તત્ર વાચકઃ શબ્દો ધ્વનિપદાર્થ ઇતિ પક્ષે આવિવક્ષિતઃ વાચ્યો યેન શબ્દેન ।
યત્ર યસ્મિન્ શબ્દે ।
યતઃ યસ્માચ્છબ્દાત્ ।
યસ્મૈ યદર્થત્વેન ।
યસ્ય યત્સમ્બન્ધિત્વેન સ તથોક્ત ઇતિ બહુવ્રીહિર્બોધ્યઃ ।
એવં વ્યઙ્ગ્યવ્યઞ્જનકાવ્યાનામન્યપદાર્થત્વે ઽપિ બોધ્યમ્ ।
વાય્યો ધ્વનિશબ્દાર્થ ઇતિ પક્ષે વિશેષમાહ---વાચ્યે ઽર્થ ઇતિ ।
સ્વાત્મેતિ ।
ઉચ્યત ઇતિ દ્વિવિધઃ સામાન્યેન ।
તત્રાદ્યસ્યોદાહરણમ્--- સુવર્ણપુષ્પાં પૃથિવીં ચિન્વન્તિ પુરુષાસ્ત્રયઃ ।
શૂરશ્ચ કૃતવિદ્યશ્ચ યશ્ચ જાનાતિ સેવિતુમ્ ॥
લોચન.મ્ યદિ વા કર્મધારયેણાર્થપક્ષે અવિવક્ષિતશ્ચાસૌ વાચ્યશ્ચેતિ ।
વિવક્ષિતાન્યપરશ્ચાસૌ વાચ્યશ્ચેતિ ।
તત્રાર્થઃ કદાચિદનુપપદ્યમાનત્વાદિના નિમિત્તેનાવિવક્ષિતો ભવતિ ।
કદાચિદુપપદ્યમાન ઇતિ કૃત્વા વિવક્ષિત એવ, વ્યઙ્ગ્યપર્યન્તાં તુ પ્રતીતિં સ્વસૌભાગ્યમહિમ્ના કરોતિ ।
અત એવાર્થો ઽત્ર પ્રાધાન્યેન વ્યઞ્જકઃ, પૂર્વત્ર શબ્દઃ ।
નનુ ચ વિવક્ષા ચાન્યપરત્વં ચેતિ વિરુદ્ધમ્ ।
અન્યપરત્વેનૈવ વિવક્ષણાત્કો વિરોધઃ? સામાન્યેનેતિ ।

વસ્ત્વલઙ્કારરસાત્મના હિ ત્રિભેદો ઽપિ ધ્વનિરુભાભ્યામેવાભ્યાં સઙ્ગૃહીત ઇતિ ભાવઃ ।
નનુ તન્નામપૃષ્ટે એતન્નામનિવેશનસ્ય કિં ફલમ્? ઉચ્યતે--
અનેન હિ નામદ્વયેન ધ્વનનાત્મનિ વ્યાપારે પૂર્વપ્રસિદ્ધાભિધાતાત્પર્યલક્ષણાત્મકવ્યાપારત્રિતયાવગતાર્થપ્રતીતેઃ પ્રતિપત્તૃગતાયાઃ પ્રયોક્ત્રભિપ્રાયરૂપાયાશ્ચ વિવિક્ષાયા) સહકારિત્વમુક્તમિતિ ધ્વનિસ્વરૂપમેવ નામભ્યામેવ પ્રોજ્જીવિતમ્ ।
સુવર્મપુષ્પામિતિ ।
સુવર્ણાનિ પુષ્પ્યતીતિ સુવર્ણપુષ્પા, એતચ્ચ વાક્યમેવાસમ્ભવત્સ્વાર્થમિતિ કૃત્વાવિવક્ષિતવાચ્યમ્ ।
બાલપ્રિયા શેષઃ ।
અવિવક્ષિતપદસ્ય યથાશ્રુતાર્થાભિપ્રાયેણાહ-યદિ વેત્યાદિ ।
વાચ્યસ્યાવિવક્ષિતત્વાદિકમુપપાદયતિ---તત્રાર્થ ઇત્યાદિ ।
આદિપદેનાનુપયોગિત્વં ગૃહ્યતે ।
ઉપપદ્યમાન ઇતિ ।
અર્થ ઇત્યનુષજ્યતે ।
વ્યઙ્ગ્યપર્યન્તાં વ્યઙ્ગ્યપ્રતીતિપર્યન્તામ્ ।
પ્રતીતિંસ્વગોચરાં પ્રતીતિમ્ ।
શઙ્કતે---નન્વિત ।
વિરુદ્ધમિતિ. વિવક્ષિતત્વે અન્યપરત્વસમ્ભવાદિતિ ભાવઃ ।
ઉત્તરમાહ---અન્યેત્યાદિ ।
કો વિરોધ ઇતિ ।
પ્રધાનતયા વિવક્ષિતત્વસ્યૈવાન્યપરત્વોપમર્દકત્વાદિતિ ભાવઃ ।
પૃચ્છતિ--નન્વિતિ ।
તન્નામપૃષ્ટે તસ્ય ધ્વનિનામ્નઃ પૃષ્ટે પશ્ચાત્ ।
એતન્નામેતિ ।
અવિવક્ષિતવાચ્યાદિનામેત્યર્થઃ ।
અસ્તિ ધ્વનિઃ સ ચેત્યાદિશ્ચ નિર્દેશઃ કિમર્થ ઇત્યર્થઃ ।
અત્રોત્તરમાહ---ઉચ્યત ઇત્યાદિ ।
અયમર્થઃ---ધ્વનનવ્યાપારસમ્બન્ધો હિ પઞ્ચાનાં ધ્વનિશબ્દવાચ્યત્વે નિબન્ધનમ્ ।
તત્ર ચ વ્યાપારે દ્વિતીયસ્યાપિ--- શિખરિણિ ક્વ નુ નામ કિયચ્ચિરં કિમભિધાનમસાવકરોત્તપઃ ।
તરુણિ યેન તવાધરપાટલં દશતિ બિમ્બફલં શુકશાવકઃ ॥
લોચન.મ્ તત એવ પદાર્થમભિધાયાન્વયં ચ તાત્પર્યશક્ત્યાવગમય્યૈવ બાધકવશેન તમુપહત્ય સાદ્દશ્યાત્સુલભસમૃદ્ધિસમ્ભારભાજનતાં લક્ષયતિ ।
તલ્લક્ષણાપ્રયોજનં શૂરકૃતવિદ્યસેવકાનાં પ્રશસ્ત્યમશબ્દવાચ્યત્વેન ગોપ્યમાનં સન્નાયિકાકુચકલશયુગલમિવ મહાર્ઘતામુપયદ્ધ્વન્યત ઇતિ ।
શબ્દો ઽત્ર પ્રધાનતયા વ્યઞ્જકઃ, અર્થસ્તુ તત્સહકારિતયેતિ ચત્વારો વ્યાપારાઃ ।
શિખરિણીતિ ।
ન હિ નિર્વિધ્નોત્તમસિદ્ધયો ઽપિ શ્રીપર્વતાદય ઇમાં સિદ્ધિં વિદધ્યુઃ ।
દિવ્યકલ્પસહસ્ત્રાદિશ્ચાત્ર પરિમિતઃ કાલઃ ।
ન ચૈવંવિધોત્તમફલજનકત્વેન પઞ્જાગ્રિપ્રભૃત્યાપિ તપઃ શ્રૂતમ્ ।
બાલપ્રિયા શબ્દાર્થોભયકર્તૃકે અભિધાદિત્રયજન્યપ્રતિપત્તૃગતાર્થપ્રતીતેઃ પ્રયોક્તૃગતવિવક્ષાયાશ્ચ સહકારિત્વમસ્તીત્યતસ્તસ્યાપિ પ્રતિપિપાદયિષયૈતન્નામદ્વયં વિહિતં ન પ્રભેદમાત્રપ્રતિપિપાદયિષયા, તત્રાવિવક્ષિતવાચ્યસ્ય ધ્વનેર્લક્ષણામૂલત્વાત્તન્નામ્ના પ્રતિપત્તૃગતતત્પ્રતીતેઃ વિવક્ષિતાન્યપરવાચ્યનામ્ના વિવક્ષાયાશ્ચ સહકારિત્વં દર્શિતમિતિ તન્નામભ્યાં ધ્વનિસ્વરૂપમેવ પ્રોજ્જીવિતમિતિ ।
બાધકવશેન તમુપહત્યેતિ ।
તં અન્વયમિત્યર્થઃ ।
ઉપહનનં બાધનમ્ ।
સાદૃશ્યાદિતિ નિમિત્તોક્તિઃ ।
લક્ષયતીતિ ।

સુવર્ણપુષ્પામિત્યેતલ્લક્ષણયા બોધયતીત્યર્થઃ ।
ઽતલ્લક્ષણાપ્રયોજનં પ્રાશસ્ત્યં ધ્વન્યતઽ ઇતિ સમ્બન્ધઃ ।
માહાર્ઘતાં ચારુત્વમ્ ।
ઉપયત્પ્રાપ્નુવત્ ।
અત્રેતિ ।
અવિવક્ષિતવાચ્યાધ્વનાવિત્યર્થઃ ।
ચત્વાર ઇતિ ।
અભિધાદ્યાશ્ચત્વાર ઇત્યર્થઃ ।
સુવર્ણેત્યાદિપદ્યવ્યાખ્યાસ્મદીયકુવલયાનન્દવ્યાખ્યાને દ્રષ્ટવ્યા ।
શખરિણીતિ ।
અત્ર નામેત્યન્તસ્ય કિયચ્ચિરમિત્યસ્ય કિમભિધાનમિત્યસ્ય ચ ધ્વનિં ક્રમેણાહ---ન હીત્યાદિના ।
ઇમામિતિ ।
તરુણ્યાધરપાટલિમલાભસુભગમ્ભવૃકબિમ્બફલદશનાત્મિકામિત્યર્થઃ ।
અત્રેતિર્ ।
ઇદ્દશ્યાઃ સિદ્ધેઃ પ્રાપ્તાવિત્યર્થઃ ।
એવં વિધેતિ ।
યથોક્તબિમ્બફલદશનાત્મકેત્યર્થઃ ।
ઽત્વદધરારુણમમ્બુરુહાક્ષિ યદિઽત્યાદ્યનિર્દિશ્ય તવાધરેત્યાદિનિર્દેશે બોજમાહ---તવેત્યાદિ ।
ભિન્નં પૃથક્ લોચનમ્ તવેતિ ભિન્નં પદમ્ ।
સમાસેન વિગલિતત્યા પ્રતીયેત, તવ દશતીત્યભિપ્રાયેણ ।
તેન યદાહુઃ--ઽવૃત્તાનુરોધાત્ત્વદધરપાટલમિતિ ન કૃતમ્ઽ ઇતિ, તદસદેવ; દશતીત્યાસ્વાદયતિ અવિચ્છિન્નપ્રબન્ધતયા, ન ત્વૌદરિકવત્પરં ભુઙ્ક્તે; અપિ તુ રસજ્ઞો ઽતિ તત્પ્રાપ્તિવદેવ રસજ્ઞતાપ્યસ્ય તપઃ એવેતિ ।
અનુરાગિણશ્ચ પ્રચ્છન્નસ્વાભિપ્રાયક્યાપનવૈદગ્ધ્યચાટુવિરચનાત્મકવિભાવોદ્દીપનં વ્યઙ્ગ્યમ્ ।
બાલપ્રિયા કૃતમ્ ।
કુત ઇત્યત આહ---સમાસ ઇતિ ।
ઽસમાસે વિગલિતતયા પ્રતીયેત ન પ્રતીયતામ્ઽ ઇતિ ક્વચિત્ ગ્રન્થે પાઠઃ ।
સમાસે યુષ્મત્પદસ્યાધરપદેન સમાસે સતિ ।
યુષ્મદર્થ ઇતિ શેષઃ ।
વિગલિતતયા પૃથક્તયા ન પ્રતીયેતેત્યર્થઃ ।
નનુ પ્રાધાન્યેન પ્રતીતયે વ્યસ્તતયોક્તિરાવશ્યકીત્યાયાતમ્ ।
સા કિમર્થેત્યત્રાહ---તેવેત્યાદિ ।
તવેત્યસ્ય દશનક્રિયયાપ્યન્વયાભિપ્રાયેણેત્યર્થઃ ।
ભિન્નમિત્યનેન સમ્બન્ધઃ ।
અયમ્ભાવઃ--યથા ઽઅરુણયા પિઙ્ગાક્ષ્યેઽત્યાદૌ વૈદિકવાક્યે ગવાદ્યન્વિતસ્યારુણ્યાદેસ્સાધ્યતાદિસમ્બન્ધેન ક્રયણાદૌ ।
યથા વા ઽધનવાન્ સુખીઽત્યાદિલૌકિકવાક્યે મતુબાદ્યર્થાન્વિતસ્ય ધનાદેઃ પ્રયોજ્યત્વાદિ સમ્બન્ધેન સુખાદૌ ચાન્વયઃ, તથાત્રાધરાન્વિતસ્ય ત્વત્સમ્બન્ધિસ્વસ્ય પ્રયોજ્યત્વસમ્બન્ધેન બિમ્બફલકર્મકદશને ઽપ્યન્વયઃ ।
યતઃ શુકશાબકો ઽયં ત્વદધરારુણ્યલાભસુભગમ્ભાવુકં બિમ્બફલં ત્વત્સમ્બન્ધિતયા દશતિ, ત્વામેવ પ્રાધાનતયોદ્દિશ્ય દશતીત્યર્થો વિવક્ષિતઃ ।
અતસ્તવેતિ વ્યસ્તતયા નિર્દિષ્ટમિતિ ।
અવિચ્છિન્નેત્યાદિ ।
આસ્વાદયતીત્યનેન સમ્બન્ધઃ ।
નિરવશેષેણોપભોગે સતિ હિ પ્રબન્દવિચ્છેદો ભવેત્તથા નેત્યર્થઃ ।
ઔદરિકવદિતિ ।

સ હિ રસાસ્વાદવાર્તાનભિજ્ઞો નિરવશેષમેવ ભોજ્યદ્રવ્યં ભુઙ્ક્તે ।
અત્રેતિ ।
રસાસ્વાદનક્રિયાયામિત્યર્થઃ ।
તત્પ્રાપ્તિવત્ તથાવિધબિમ્બફલપ્રાપ્તિવત્ ।
ઉચિતેતિ ।
ઉચિતે કાલે લાભઃ બિમ્બફલતદાસ્વાદલાભઃ તપસ એવ તપોરૂપહેતોરેવ ।
ઇતીત્યસ્યાપિ વ્યઙ્ગ્યમિત્યનેનાન્વયઃ ।
પ્રચ્છન્નેતિ ।
લોચનમ્ અત્ર ચ ત્રય એવ વ્યાપારાઃ---અભિધા તાત્પર્યં ધ્વનનં ચેતિ ।
મુખ્યાર્થબાધાદ્યભાવે મધ્યમકક્ષ્યાયાં લક્ષણાયાસ્તૃતીયસ્યા અભાવાત્ ।
યદિ વાકસ્મિકવિશિષ્ટપ્રશ્નાર્થાનુપપત્તેર્મુખ્યાર્થબાધાયાં સાદ્દશ્યાલ્લક્ષણા ભવતુ મધ્યે ।
તસ્યાસ્તુ પ્રયોજનં ધ્વન્યમાનમેવ, તત્તુર્યકક્ષ્યાનિવેશિ, કેવલં પૂર્વત્ર લક્ષણૈવ પ્રધાનં ધ્વનનવ્યાપારે સહકારિ ।
ઇહ ત્વભિધાતાત્પર્યશક્તી ।
વાક્યાર્થસૌન્દર્યાદેવ વ્યઙ્ગ્યપ્રતિપત્તેઃ કેવલં લેશેન લક્ષણાવ્યાપારોપયોગો ઽપ્યસ્તીત્યુક્તમ્ ।
અસંલક્ષ્યક્રમવ્યઙ્ગ્યે તુ લક્ષણાસમુન્મેષમાત્રમપિ નાસ્તિ ।
અસંલક્ષ્યત્વાદેવ ક્રમસ્યેતિ વક્ષ્યામઃ ।
તેન દ્વિતીયે ઽપિ ભેદે ચત્વાર એવ વ્યાપારાઃ ॥ 13 ॥
બાલપ્રિયા પ્રચ્છન્નોયઃ સ્વાભિપ્રાયો ઽધરાસ્વાદલિપ્સાત્મકઃ, તસ્ય ખ્યાપનાર્થં યદ્વૈદગ્ધ્યેન ઔચિત્યાપરિત્યાગેન ચાટુવિરચનં ઉક્તરૂપં તદાત્મકં તદ્દ્વારકં વિભાવસ્ય રત્યાલમ્બનભૂતસ્ય તરુણીલક્ષણસ્ય ઉદ્દીપનં સ્વાભિપ્રાયાનુગુણતયા અભિલાષોત્પાદનમિત્યર્થઃ ।
વ્યઙ્ગ્યમિતિ ।
અસ્મિન્ શ્લોકે પ્રાધાન્યેન વ્યઙ્ગ્યમિત્યર્થઃ ।
યદિ વા અથવા ।
આકસ્મિકેતિ ।
આકસ્મિકઃ અસમ્ભાવિતઃ ઇત્યનુપપત્તૌ હેતુઃ ।
વિશિષ્ટઃ શુકકર્તૃકતપશ્ચરણદેશાદિરૂપશ્ચ યઃ પ્રશ્નાર્થઃ તસ્યાનુપપત્તેરિત્યર્થઃ ।
સાદૃશ્યાલ્લક્ષણેતિ ।
અસૌ શુકશાબક ઇત્યનેન કામુકઃ કશ્ચિદ્યુવા અધરપાટલં બિમ્બફલં દશતીત્યનેનાધરાસ્વાદનાદિકઞ્ચ સાદ્દશ્યાલ્લક્ષ્યત ઇતિ ભાવઃ ।
ધ્વન્યમાનમેવ તદિતિ ।
તત્ પ્રચ્છન્નેત્યાદિપૂર્વોક્તમ્ ।
ઉક્તયોર્વશેષમાહ---કેવલમિત્યાદિ ।
પૂર્વત્ર સુવર્ણેત્યાદ્યુદાહરણે ।
પ્રધાનમિત્યનેનતરયોર્લેશતસ્સહકારિત્વમસ્તીતિ દર્શિતમ્ ।
ઇહેતિ ।
શિખરિણીત્યાદાવિત્યર્થઃ ।
શક્તીતિ ।
પ્રધાને ઇતિ વિપરિણામેનાનુષઙ્ગઃ અત્ર હેતુમાહ--વાક્યાર્થેતિ ।
એતાવતા લક્ષણાયા નાકિઞ્ચિત્કરત્વમિત્યાહ---લેશેનેત્યાદિ ।
ઇત્યુક્તમિતિ ।
ઽયદિવેઽ ત્યાદિગ્રન્થેનોક્તમિત્યર્થઃ ।
નન્વેવંરીત્યા વિવક્ષિતાન્યપરવાચ્યે સર્વત્રાપિ કિં લક્ષણાસ્તિ? નેત્યાહ---
અસંલક્ષ્યેતિ ।

અસંલક્ષ્યત્વાદેવેતિ ।
ક્રમસ્યાસંલક્ષણે મુખ્યાર્થબાધાદિસ્ફુરણસ્ય લક્ષણાહેતોરસમ્ભવાદિતિ ભાવઃ ।
યદિવેતિ પ્રસ્તુતં પક્ષમુપસંહરિતિ---તેનેતિ ॥ 13 ॥
અત એવેતિ ।
યસ્માત્ દ્વિતીયે ઽપિ પ્રભેદે શિખિરિણીત્યાદૌ ક્વચિચ્ચત્વારો વ્યાપારાઃ તસ્માદેવેત્યર્થઃ ।
તત્ર ભક્તિરૂપાયા લક્ષણાયા અભાવે ભક્તેર્ધ્વનિત્વશઙ્કાપરિહારયોસ્તદાનન્તર્યં તત્તદશ્લિષ્ટં સ્યાદિતિ ભાવઃ ।
ઽભક્ત્યા બિભર્તીઽયાદેઃ ઽસા તુ સ્યાદુપલક્ષણઽમિત્યન્તગ્રન્થસ્ય ભાવં પ્રદર્શયન્નવતારયતિ--અયં ભાવ ઇત્યાદિ ।
ઇતીતિ ।
ઇત્યનયોરિત્યર્થઃ ।
યદપ્યુક્તં ભક્તિર્ધ્વનિરિતિ, તત્પ્રતિસમાધીયતે----
ભક્ત્યા બિભર્તિ નૈકત્વમ્ રૂપ-ભેદાદ્ અયં ધ્વનિઃ ।
(ધ્વ્ક્_1.14અ)
ભક્ત્યા બિભર્તિ નૈકત્વં રૂપભેદાદયં ધ્વનિઃ અયમુક્તપ્રારો ધ્વનિર્ભક્ત્યા નૈકત્વં બિભર્તિ ભિન્નરૂપત્વાત્ ।
વાચ્યવ્યતિરિક્તસ્યાર્થસ્ય વાચ્યવાચકાભ્યાં તાત્પર્યેણ પ્રકાશં યત્ર વ્યઙ્ગ્યપ્રાધાન્યે સ ધ્વનિઃ ।
ઉપચારમાત્રં તુ ભક્તિઃ ।
લોચનમ્ પ્રથમં પક્ષં નિરાકરોતિ--- ભક્ત્યા બિભર્તિતિ ।
ઉક્તપ્રકાર ઇતિ પઞ્ચસ્વર્થેષુ યોજ્યમ્---શબ્દે ઽર્થે વ્યાપારે વ્યઙ્ગ્યે સમુદાયે ચ ।
રૂપભેદં દર્શયિતું ધ્વનેસ્તાવદ્રૂપમાહ---વાચ્યેતિ ।
તાત્પર્યેણ વિશ્રાન્તિધામતયા પ્રયોજનત્વેનેતિ યાવત્ ।
પ્રકાશનં દ્યોતનમિત્યર્થઃ ।
ઉપચારમાત્રમિતિ ।
ઉપચારો ગુણવૃત્તિર્લક્ષણા ।
ઉપચરણમતિશયિતો વ્યવહાર ઇત્યર્થઃ ।
માત્રશબ્દેનેદમાહ---યત્ર લક્ષણાવ્યાપારાત્તૃતીયાદન્યશ્ચતુર્થઃ પ્રયોજનદ્યોતનાત્મા વ્યાપારો વસ્તુસ્થિત્યા સમ્ભવન્નપ્યનુપયુજ્યમાનત્વેનાનાદ્રિયમાણત્વાદસત્કલ્પઃ ।
ઽયમર્થંમધિકૃત્યઽ ઇતિ બાલપ્રિયા પર્યાયવદિતિ ।
ઇન્દ્રઃ શક્ર ઇત્યાદિપર્યાયશબ્દવાચ્યયોરિવેત્યર્થઃ ।
તાદ્રૂપ્યમૈક્યમ્ ।
પૃથિવીત્વમિવેત્યાદિ ।
યથા પૃથવીત્વં પૃથિવ્યા જલાદિવ્યાવર્તકધર્મરૂપત્વેન લક્ષયં, તથા ભક્તિઃ કિં ધ્વનેર્લક્ષણમિત્યર્થઃ ।
ઉતેત્યાદિ ।
કાકવદ્દેવદત્તગૃહમિત્યત્ર યથા કાકસ્સમ્ભવમાત્રાત્ કદાચિત્સત્વમાત્રેમ દેવદત્તગૃહસ્યોપલક્ષણં, તથા ભક્તિઃ કિં ધ્વનેરુપલક્ષણમિત્યર્થઃ ।
ઽઅયં ધ્વનિઃ ભક્ત્યેકત્વમૈક્યન્ન બિભર્તીઽતિ કારિકાયામન્વયઃ ।
શબ્દ ઇત્યાદિસપ્તમ્યન્તપઞ્ચકસ્ય ઽઅર્થેષ્વિઽત્યનેન સમ્બન્ધઃ ।
ઽતાત્પર્યેણેઽત્યેતદ્વ્યાચષ્ટે--વિશ્રાન્તીતિ ।
ગુણવૃત્તૌ લક્ષણાયાઞ્ચ કથમુપચારશબ્દપ્રવૃત્તિરિત્યત આહ---ઉપચરણમિતિ ।
યસ્મિન્નર્થે યસ્ય શબ્દસ્ય વ્યવહારઃ પ્રસિદ્ધઃ, તમતિલઙ્ધ્ય તત્સમ્બદ્ધે ઽન્યસ્મિન્નર્થે તસ્ય શબ્દસ્ય વ્યવહારો ઽતિશયિતો વ્યવહારઃ ।
ઽઉપચારમાત્રમ્ઽ ઇતિ માત્રશબ્દપ્રયોજનમાહ-માત્રશબ્દેનેત્યાદિ ।
યત્રેતિ ।
પરિમ્લાનમિતયાદ્યુદાહરણેષ્વિત્યર્થઃ ।
પ્રયોજનેત્યાદિ ।

તત્ર હિ વદતીત્યસ્ય સાદ્દશ્યાન્નિમિત્તાદ્ગમયતીત્યર્થે લક્ષણા, તસ્યાઃ પ્રયોજનં સન્તાપસ્ય સ્ફુટતયા પ્રતિપત્તિરિતિ ધ્વનનવ્યાપારો મુખ્યવૃત્તિપરિત્યાગાન્યથાનુપપત્તિરૂપયા વસ્તુસ્થિત્યા સમ્ભવન્નપીત્યર્થઃ ।
અનુપયુજ્યમાનત્વેનેત્યાદિ ।
તત્પ્રયોજનસ્ય ચારુત્વવિશેષાભાવાદિતિ ભાવઃ ।
નનુ પ્રયોજનવિષયત્વાદેવ તસ્યાદ્રિયમાણત્વમવશ્યમ્ભાવીતિ કથમસત્કલ્પત્વમિતિ શઙ્કાયાં તદ્વ્યાપારવિષયસ્ય ન મુખ્યં પ્રયોજનત્વં તલ્લક્ષણાસમન્વયાત્, કિન્ત્વ મુખ્યમેવેતિ પ્રદર્શયિતું ન્યાયસૂત્રકારોક્તં મુખ્યપ્રયોજનલક્ષણમાહ-યમિતિ ।
ઽયમર્થમધિકૃત્ય પ્રવર્તતે તત્પરયોજનંઽ ઇતિ સૂત્રમ્ ।
મા ચૈતત્સ્યાદ્ભક્તિર્લક્ષણં ધ્વનેરિત્યાહ----
અતિવ્યાપ્તેર્ અથાવ્યાપ્તેર્ ન ચાસૌ લક્ષ્યતે તયા
દતિવ્યાપ્તેરથાવ્યાપ્તેર્ન ચાસૌ લક્ષ્યતે તયા ॥ 14 ॥
નૈવ ભક્ત્યા ધ્વનિર્લક્ષ્યતે ।
કથમ્? અતિવ્યાપ્તેખ્યાપ્તેશ્ચ ।
તત્રાતિવ્યાપ્તિર્ધ્વનિવ્યતિરિક્તે ઽપિ વિષયે ભક્તેઃ સમ્ભવાત્ ।
યત્ર હિ વ્યઙ્ગ્યકૃતં મહત્સૌષ્ટવં નાસ્તિ તત્રાપ્યુપચરિતશબ્દવૃત્ત્યા પ્રસિદ્ય્ધનુરોધપ્રવર્તિતવ્યબહારાઃ લોચનમ્ હિ પ્રયોજનલક્ષણમ્ ।
તત્રાપિ લક્ષણાસ્તીતિ કથં ધ્વનનં લક્ષણા ચેત્યેકં તત્ત્વં સ્યાત્ ।
દ્વિતીયં પક્ષં દૂષયતિ---અતિવ્યાપ્તેરિતિ ।
અસાવિતિ ધ્વનિઃ ।
તયેતિ ભક્ત્યા ।
નનુ ધ્વનનમવશ્યમ્ભાવીતિ કથં તદ્વ્યતિરિક્તો ઽસ્તિ વિષય ઇત્યાહ---મહત્સૌષ્ઠવમિતિ ।
અત એવ પ્રયોજનસ્યાનાદરણીયત્વાદ્વ્યઞ્જકત્વેન ન કૃત્યં કિઞ્ચિદિતિ ભાવઃ ।
મહદ્ગ્રહણેન ગુણમાત્રં તદ્ભવતિ ।
યથોક્ત્મ્---ઽસમાધિરન્યધર્મસ્ય ક્વાપ્યારોપો વિવક્ષિતઽ ઇતિ દર્શયતિ ।
નનુ પ્રયોજનાભાવે કથં તથા વ્યવહાર ઇત્યાહ---પ્રસિદ્ધ્યનુરોધેતિ ।
પરમ્પરયા તથૈવ પ્રયોગાત્ ।
બાલપ્રિયા તત્રાપીતિ ।
તાદ્દશોદાહરણેષ્વપીત્યર્થઃ ।
લક્ષણાસ્તીતિ ।
અયં ભાવઃ----યદિ ભક્તિર્ધ્વનિશ્ચૈકં તત્વં સ્યાત્તદા હ્યુદાહૃતે વિષયે ધ્વનિસદ્ભાવો લક્ષણાયા અભાવો વા સ્યાત્ ।
ન ચૈતદુભયમપિ ।
તેન લક્ષણાત્મિ કાયા ભક્તેર્ધ્વનિવિવિક્તસ્વરૂપત્વનિશ્ચયાન્નૈકત્વશઙ્કાવકાશ ઇતીમમર્થન્દર્શયિતું માત્રગ્રહણમિતિ ।
દ્વિતીયં પક્ષમિતિ ।
ઽભક્તિર્ધ્વનેર્લક્ષમમ્ઽ ઇતિ પક્ષમિત્યર્થઃ ।
વૃત્તૌ ઽમા ચૈતદિઽત્યાદેઃ ભક્તિર્ધ્વનિશ્ચૈકં તત્વમિત્યેતન્માસ્તુ ।
ભક્તિર્ધ્વનેર્લક્ષણમસ્ત્વિતિ શઙ્કાયામાહેત્યર્થઃ ।
ઽયત્ર હીઽત્યાદિગ્રન્થમવતારયતિ---નન્વિત્યાદિ ।
ધ્વનનમવશ્યમ્ભાવીતિ ।
લક્ષણાયામિતિ શેષઃ ।
તાત્પર્યમાહ---અત એવેત્યાદિ ।
અત એવ મહતઃ સૌષ્ટવસ્યાભાવાદેવ ।
વ્યઞ્જકત્વેન વ્યઞ્જનવ્યાપારેણ ।
ન કૃત્યં કિઞ્ચિદિતિ ।
વ્યઞ્જનસ્ય સદ્ભાવમાત્રન્ન ધ્વનિવ્યવહારે પ્રયોજકં, કિન્તુ ચારુત્વાતિશયશાલિત્વમેવ ।

તચ્ચાત્ર નાસ્તીતિ ન ધ્વનિવ્યવહારવિષયત્વમિતિ ભાવઃ ।
ગુણમાત્રમિતિ ।
બન્ધસ્ય કશ્ચન ગુણ એવેત્યર્થઃ ।
તદિતિ ।
વ્યઞ્જકત્વમિત્યર્થઃ ।
ઽભવતીઽતિ ઽદર્શયતીઽત્યન્વયઃ ।
મહત્પદેન વ્યઙ્ગ્યકૃતકિઞ્ચિત્સૌષ્ઠવસ્ય પ્રદર્શનાદિતિ ભાવઃ ।
સમાધિરિતિ ।
સમાધિસ્તન્નામા ગુણઃ ।
અન્યસ્યાપ્રસ્તુતસ્ય યો ધર્મસ્તસ્ય ।
ક્વાપિ પ્રસ્તુતે વસ્તુનિ ।
ઽકુમુદાનિ નિમીલન્તીઽત્યાદીન્યસ્યોદાહરણાનિ ।
ઽપ્રસિદ્ધ્યનુરોધેઽત્યત્ર પ્રકૃષ્ટા સિદ્ધિઃ પ્રસિદ્ધિઃ, સિદ્ધિર્નામ વ્યવહારસ્ય પ્રયોગમાર્ગાધિરોહઃ, તસ્ય પ્રકર્ષશ્ચાવિચ્છિન્નપારમ્પર્યાગતત્વમિત્યાશયેન પ્રસિદ્ધિપદાર્થમાહ---પરમ્પરયેતિ ।
કવયો દૃશ્યન્તે ।
યથા--- પરિમ્લાનં પીનસ્તનજધનસઙ્ગાદુભયત- સ્તનોર્મધ્યસ્યાન્તઃ પરિમિલનમપ્રાપ્ય હરિતમ્ ।
ઇદં વ્યસ્તન્યાસં શ્લથભુજલતાક્ષેપવલનૈઃ કૃશાઙ્ગ્યાઃ સન્તાપં વદતિ બિસિનીપત્રશયનમ્ ॥
તથા---.- ચુમ્બિજ્જૈ અસહુત્તં અવરુન્ધિજ્જૈ સહસ્સહુત્તમ્મિ ।
વિરમિઅ પુણો રમિજ્જૈ પિઓ જણો ણત્થિ પુનરુત્તમ્ ॥
(શતકૃત્વો ઽવરુધ્યતે સહસ્રકૃત્વઃ ચુમ્બ્યતે ।
વિરમ્ય પુના રમ્યતે પ્રિયો જનો નાસ્તિ પુનરુક્તમ્ ॥
ઇતિ ચ્છાયા) તથા--
કુવિઆઓ પસન્નાઓ ઓરણ્ણમુહીઓ વિહસમાણાઓ ।
જહ ગહિઓ તહ હિઅઅં હરન્તિ ઉચ્છિન્તમહિલાઓ ॥
લોચનમ્ વયં તુ બ્રૂમઃ---પ્રસિદ્ધિર્યા પ્રયોજનસ્યાનિગૂઢતેત્યર્થઃ ।
ઉત્તાનેનાપિ રૂપેણ તત્પ્રયોજનં ચકાસન્નિગૂઢતાં નિધાનવદપેક્ષત ઇતિ ભાવઃ ।
વદતીત્યુપચારે હિ સ્ફુટીકરણપ્રતિપત્તિઃ પ્રયોજનમ્ ।
યદ્યગૂઢં સ્વશબ્દેનોચ્યેત કિમચારુત્વં સ્યાત્? ગૂઢતયા વર્ણને વા કિં બાલપ્રિયા પરમતરીત્યા પ્રસિદ્ધિશબ્દં વ્યાખ્યાતુમુપક્રમતે---વયન્ત્વિતિ ।
પ્રસિદ્ધિઃ પ્રયોજનસ્ય પ્રકર્ષેણ પ્રકટતયા સિદ્ધિઃ પ્રતીતિઃ; ધ્વનનાતિરિક્તવ્યાપારવિષયત્વયોગ્યતયા સ્ફુજતરાવભાસમાનત્વમિતિ યાવત્ ।
તદનુરોધેન તદ્વિપરીતધ્વનનવ્યાપારવિષયત્વાનર્હતયા તદનુરોધેનૈવ ।
પ્રવર્તિતો વ્યવહારો યૈરિત્યર્થમભિપ્રેત્ય વ્યચષ્ટે---પ્રસિદ્ધિર્યેતિ ।
પ્રયોજનસ્ય અનિગૂઢતા પ્રકટતા યા, સાત્ર પ્રસિદ્ધિશબ્દાર્થઃ; ન તુ પૂર્વોક્ત ઇતિ ભાવઃ ।
નનુ ધ્વનિસ્થલે ઽપિ પ્રયોજનસ્ય સ્ફુટાવભાસમાનત્વાદનિગૂઢત્વં સમાનમિતિ શઙ્કાયાં વિશેષમાહ---ઉત્તાનેનેત્યાદિ ।
તત્ પ્રયોજનં ધ્વનિસ્થલીયં પ્રયોજનમ્ ।
ઉત્તાનેન સ્ફુટાવભાસમાનેન ।
ઽરૂપેણ ચકાસદપીઽતિ યોજના ।
પ્રકશમાનમપીત્યર્થઃ ।
નિગૂઢતાં નિતરાં સ્ફુટવ્યવહારદશાનાવિર્ભાવિચારુત્વસમ્પાદિનીં ગોપ્યમાનતામિત્યર્થઃ ।
નિધાનવત્ નિધિવત્ અપેક્ષતે ।
ઽવદતીઽત્યાદૌ ચ નૈવમિત્યાહ-વદતીત્યાદિ ।
સ્ફુટીત્યાદિ ।

ઽતદ્રૂપં પ્રયોજનમગૂઢં સત્ સ્વશબ્દેનોચ્યેત યદીઽત્યન્વયઃ ।
સ્ફુટં તત્સન્તાપં ગમયતીત્યાદિ નિર્દિશ્યેત યદીત્યર્થઃ ।
ગૂઢતયા વર્ણનેવેતિ ।
ઽકૃશાઙ્ગ્યાસ્સન્તાપં તથા---
અજ્જાએં પહારો ણવલદાએ દિણ્ણો પિએણ થણવટ્ટે ।
મિઉઓ વિ દૂસહો વ્વિઅ જાઓ હિઅએ સવત્તીણમ્ ॥ .॥
(ભાર્યાયાઃ પ્રહારો નવલતયા દત્તઃ પ્રિયેમ સ્તનપૃષ્ઠે ।
મૃદુકો ઽપિ દુઃસહ ઇવ જતો હૃદયે સપત્નીનામ્ ॥ .॥
ઇતિ, ચ્છાયા ) લોચનમ્ ચારુત્વમધિકં જાતમ્? અનેનૈવાશયેન વક્ષ્યતિ---યત ઉક્ત્યન્તરેણાશક્યં યદિતિ ।
અવરુન્ધિજ્જૈ આલિઙ્ગ્યતે ।
પુનરુક્તમિત્યનુપાદેયતા લક્ષ્યતે, ઉક્તાર્થસ્યાસમ્ભવાત્ ।
કુપિતાઃ પ્રસન્ના અવરુદિતવદના વિહસન્ત્યઃ ।
યથા ગૃહીતાસ્તથા હૃદયં હરન્તિ સ્વૈરિણ્યો મહિલાઃ ॥ .॥
અત્ર ગ્રહણેનોપાદેયતા લક્ષ્યતે ।
હરણેન તત્પરતન્ત્રતાપત્તિઃ ।
તથા--અજ્જેતિ કનિષ્ઠભાર્યાયાઃ સ્તનપૃષ્ઠે નવલતયા કાન્તેનોચિતક્રીડાયોગેન મૃદુકો ઽપિ પ્રહારો દત્તઃ સપત્નીનાં સૌભાગ્યસૂચકં તત્ક્રીડાસંવિભાગમપ્રાપ્તાનાં હૃદયે બાલપ્રિયા વદતીઽત્યાદિવર્ણન ઇત્યર્થઃ ।
કિમિતિ ઉભયત્ર નિષેધે ।
ગૂઢતયા વર્ણનમાત્રં ન ધ્વનિવ્યવહારે પ્રયોજકં, કિન્તુ સ્વશબ્દવાચ્યાવસ્થાનુદ્ભિન્નચારુત્વાન્તરકારિ ગૂઢતયા વર્ણનમેવ, યથા ઽસુવર્ણપુષ્પામ્ઽ ઇત્યાદૌ ।
ઽવદતીઽત્યાદૌ તુ ગૂઢત્વેનાગૂઢત્વેન વા વર્ણને ઽપિ ચારુત્વવિશેષસ્યકસ્યચિદનુપલમ્ભાત્તદ્વૈપરીત્યમિતિ ભાવઃ ।
ઉક્તમર્થં વક્ષ્યમાણકારિકયા સંવાદયતિ---અનેનૈવેતિ ।
પરિમ્લાનમિતિ ।
રત્નાવલ્યાં નાયકસ્યોક્તિઃ ।
ઉભયતઃ દ્વયોર્ભાગયોઃ ક્ષેપા શય્યાપ્રાન્તેષુ નિપાતનાનિ વલનાનિ વિવર્તનાનિ ચ ।
પીનેત્યાદિહેતુઃ મ્લાનિમાદિકાર્યદર્શનેનાનુમાયોક્તઃ ।
અત્ર શયનસ્યાચેતનસ્ય મુખ્યાર્થવચનકર્તૃત્વાન્વયાનુપપત્યા મુખ્યાર્થબાધેન જ્ઞાપનં સાદ્દશ્યાલ્લક્ષ્યતે, સ્ફુટીકરમપ્રતિપત્તિશ્ચ પ્રયોજનમુક્તમ્ ।
ચુમ્બ્યત ઇતિ ।
નાયિકયેતિ શેષઃ ।
પ્રિયો જનઃ શતકૃત્વશ્ચુમ્બ્યત ઇત્યાદ્યન્વયઃ ।
નાસ્તિ પુનરુક્તમિતિ ।
ચુમ્બનાદેઃ પુનરુક્તત્વન્નાસ્તીત્યર્થઃ ।
અત્ર ચુમ્બનાદૌ પુનર્વચનરૂપમુખ્યાર્થસ્ય બાધાલ્લક્ષણેત્યાહ---પુનરુક્તમિત્યાદિ ।
ઉક્તાર્થસ્યેતિ ।
વચનરૂપાર્તસ્યેત્યર્થઃ ।
અત્ર પ્રયોજનમધિકફલશાલિત્વરૂપં, તચ્ચ પૂર્વવન્નાદરાસ્પદમિતિ બોધ્યમ્ ।
કુપિતા ઇતિ ।
ઽગૃહીતાઽ ઇત્યત્ર પુરુષેણેતિ શેષઃ ।
અત્ર ગૃહીતા હરન્તીઽત્યનયોર્મુખ્યાર્થયોરુપાદાનહરમયોરસમ્ભવાદાહ---ગ્રહણેનેત્યાદિ ।
અત્રાત્મસાત્કરણમત્યન્તં વૈવશ્યઞ્ચ ક્રમેણ લક્ષણયોઃ પ્રયોજનમ્ ।
તદપિ પૂર્વવન્ન શ્લાધ્યમ્ ।
ઉચિતેતિ ।

તથા---- પરાર્થે યઃ પીડાભનુભવતિ ભઙ્ગે ઽપિ મધુરો યદીયઃ સર્વોષામિહ ખલુ વિકારો ઽપ્યભિમતઃ ।
ન સમ્પ્રાપ્તો વૃદ્ધિં યદિ સ ભૃશમક્ષેત્રપતિતઃ કિમિક્ષોર્દેષો ઽસૌ ન પુનરગુણાયા મરુભુવઃ ॥
ઇત્યત્રેક્ષુપક્ષ્.એ ઽનુભવતિશબ્દઃ ।
ન ચૈવંવિધઃ કદાચિદપિ ધ્વનેર્વિષયઃ ।
લોચનમ્ દુઃસહો જાતઃ, મૃદુકત્વાદેવ ।
અન્યસ્ય દત્તો મૃટુઃ પ્રદ્દારો ઽન્યસ્ય ચ સમ્પદ્યતે ।
દુસ્સહશ્ચ મૃદુરપીતિ ચિત્રમ્ ।
દાનેનાત્ર ફલવત્ત્વં લક્ષ્યતે ।
તથા---પરોર્થેતિ ।
યદ્યપિ પ્રસ્તુતમહાપુરુષાપેક્ષયાનુભવતિશબ્દો મુખ્ય એવ, તથાપ્યપ્રસ્તુતે ઇક્ષૌ પ્રશસ્યમાને પીડાયા અનુભવનેનાસમ્ભવતા પીડાવત્ત્વં લક્ષ્યતે; તચ્ચ પીડ્યમાનત્વે પર્યવસ્યતિ ।
નન્વસ્ત્યત્ર પ્રયોજનં તત્કિમિતિ ન ધ્વન્યત ઇત્યાશઙ્ક્યાહ---ન ચૈવંવિધ ઇતિ ॥ 14 ॥
બાલપ્રિયા ઉચિતો યઃ ક્રીડાયોગઃ ક્રીડાપ્રસઙ્ગઃ, યદ્વા--ઉચિતાયાં ક્રીડાયાં યો યોગઃ સમ્ભવેત્તેન હેતુના ।
દત્ત ઇતિ સમ્બન્ધઃ ।
ઽસપત્નીનાં દુસ્સહો જાતઽ ઇત્યત્ર ગમ્યં હેતું વિશેષણદ્વારા દર્શયતિ---સૌભાગ્યેત્યાદ્યપ્રાપ્તાનામિત્યન્તેન ।
સૌભાગ્યસૂચકત્વે હેતુન્દર્શયતિ---મૃદુકત્વાદેનેતિ મૃદુકો ઽપીત્યપિશબ્દસૂચિતં વિરોધં વિશદયતિ---અન્યસ્યેત્યાદિ ।
એકસ્ય દત્તો ઽન્યસ્ય સમ્પદ્યત ઇત્યેકઃ, મૃદોસ્સુસહતયા મૃદુરપિ દુસ્સહ ઇત્યન્યશ્ચ વિરોધ ઇત્યર્થઃ ।
અત્ર મુખ્યાર્થસ્ય દાનસ્ય બાધાત્પ્રહારો દત્ત ઇત્યત્ર દાનેન દાનસાધ્યં ફલવત્વં લક્ષ્યત ઇત્યાહ---દાનેનેત્યાદિ ।
ફલવત્વમિતિ ।
કનિષ્ઠભાર્યાયાશ્ચરિતાર્થત્વમિત્યર્થઃ ।
પ્રયોજનઞ્ચ પ્રહારસ્ય સુખોપભોગ્યત્વમ્ ।
તચ્ચ નાદરાસ્પદમ્ ।
પરાર્થ ઇતિ ।
ઇક્ષુઃ પરાર્થં પીડ્યતે ।
મહાપુરુષશ્ચ પરાર્થં પીડામનુભવતિ ।
ઇક્ષુર્ભજ્યમાનો ઽપિ માધુર્યવાન્ ।
પુરુષો ઽપિ પરુષીકરણે સત્યપિ અનુકૂલસ્વભાવ એવ ।
વિકારો ગુડાદિઃ કોપાદિશ્ચ ।
વૃદ્ધિઃ પરિપોષો ઽભ્યુદયશ્ચ ।
અક્ષેત્રમૂષરભૂમિરનુચિતસ્થાનઞ્ચ ।
અત્રેક્ષુપક્ષે ઽઅનુભવતિશબ્દઽ ઇતિ વૃત્યુક્તં લાક્ષાણિકત્વમુપપાદયતિ---યદ્યપીત્યાદિના ।
અનુભવનેનાસમ્ભવતેતિ ।
અનુભવનં હિ જ્ઞાનં મુખ્યાર્થભૂતં તચ્ચેક્ષોરચેતનત્વાદસમ્ભવદિત્યર્થઃ ।
તચ્ચ પીડાવત્વઞ્ચ ।
પીડ્યમાનત્વ ઇતિ ।
મર્દ્યમાનત્વ ઇત્યર્થઃ ।
પ્રયોજનઞ્ચ કષ્ટાવસ્થત્વન્તદપિ નાદરાસ્પદમ્ ।
નન્વિત્યાદિ ।
ધ્વન્યત ઇતિ ।
ધ્વનિવ્યવહારવિષય ઇત્યર્થઃ ।
વૃત્તૌ ઽએવંવિધઽ ઇતિર્ ।

ઇદ્દશમનાદરપદં પ્રયોજનમિત્યર્થઃ ।
ઽધ્વનેર્વિષયઃઽ ધ્વનિવ્યવહારસ્ય વિષયઃ ॥ 14 ॥
યતઃ---
ઉક્ત્ય્-અન્તરેણાશક્યં યત્ તચ્ ચારુત્વં પ્રકાશયન્ ।
શબ્દો વ્યઞ્જકતાં બિભ્રદ્ ધ્વન્ય્-ઉક્તેર્ વિષયીભવેત્
ઉક્ત્યન્તરેમાશક્યં યત્તચ્ચારુત્વં પ્રકાશયન્ ।
શબ્દો વ્યઞ્જકતાં બિભ્રદ્ધ્વન્યુક્તેર્વિષયીભવેત્ ॥ 15 ॥
અત્ર ચોદાહૃતે વિષયે નોવત્યન્તરાશક્યચારુત્વવ્યક્તિહેતુઃ શબ્દઃ ।
કુઞ્ચ-
રૂઢા યે વિષયે ઽન્યત્ર શબ્દાઃ સ્વ-વિષયાદ્ અપિ ।
લાવણ્યાદ્યાઃ પ્રયુક્તાસ્ તે ન ભવન્તિ પદં ધ્વનેઃ
રૂઢા યે વિષયે ઽન્યત્ર શબ્દાઃ સ્વવિષયાદપિ ।
લાવણ્યાદ્યાઃ પ્રયુક્તાસ્તે ન ભવન્તિ પદં ધ્વનેઃ ॥ 16 ॥
તેષુ ચોપચરિતશબ્દવૃત્તિરસ્તીતિ ।
તથાવિધે ચ વિષયે ક્વચિત્સમ્ભવન્નપિ લોચનમ્ યત ઉક્ત્યન્તરેણેતિ ।
ઉક્ત્યન્તરેણ ધ્વન્યતિરિક્તેન સ્ફુટેન શબ્દાર્થવ્યાપારવિશેષેણેત્યર્થઃ ।
શબ્દ ઇતિ પઞ્ચસ્વર્થેષુ યોજ્યમ્ ।
ધ્વન્યુક્તેર્વિષયીભવેદિતિ---ધ્વનિશબ્દેનોચ્યત ઇત્યર્થઃ ।
ઉદાહૃત ઇતિ ।
વદતીત્યાદૌ ॥15॥
એવં યત્ર પ્રયોજનં સદપિ નાદરાસ્પદં તત્ર કો ધ્વનનવ્યાપાર ઇત્યુક્ત્વા યત્ર મૂલત એવ પ્રયોજનં નાસ્તિ, ભવતિ ચોપચારસ્તત્રાપિ કો ધ્વનનવ્યાપાર ઇત્યાહ---કિઞ્ચેતિ ।
લાવણ્યાદ્યા યે શબ્દાઃ સ્વવિષયાલ્લવણરસયુક્તત્વાદેઃ સ્વાર્થાદન્યત્ર હૃદ્યત્વાદૌ રૂઢા; બાલપ્રિયા ઽઉક્ત્વન્તરેણેઽત્યત્ર ઉક્તિશબ્દો વ્યાપારવાચો, અન્તરશબ્દશ્ચ ધ્વન્યપેક્ષયાન્યવાચીત્યાહ---ધ્વન્યતિરિક્તેનેત્યાદિ ।
સ્ફુટેન વ્યવહારભૂમિષુ પ્રસિદ્ધેન ।
ઽશબ્દો વ્યઞ્જકતાઽમિત્યત્રત્યશબ્દપદાર્થમાહ-પઞ્ચસ્વિતિ ।
શબ્દ્યતે અભિધીયત ઇતિ વાચ્યઃ, શબ્દ્યતે ઽનેનેતિ વાચકઃ, શબ્દ્યતે વ્યજ્યત ઇતિ વ્યઙ્ગ્યઃ, શબ્દનમિતિ વ્યાપારઃ ।
ઉક્તચતુષ્ટયચયત્વાત્સમુદાયશ્ચાત્ર શબ્દપદાર્થ ઇત્યર્થઃ ।
ઉદાહૃતે વિષય ઇત્યસ્ય વિવરણમ્--વદતીત્યાદાવિતિ ॥ 15 ॥
મૂલત એવેત્યાદિ ।
ધ્વનૌ તાવત્ પ્રયોજનં તસ્યાદરાસ્પદત્વઞ્ચેતિ દ્વયમપેક્ષિતં, તયોર્મૂલભૂતં પ્રયોજનમેવ નાસ્તીત્યર્થઃ ।
સ્વવિષયશબ્દેન સ્વમુખ્યાર્થો વિવક્ષિત ઇત્યાહ---લવણેત્યાદિ ।
રૂઢત્વોક્તિઃ પ્રયોજનાભાવપ્રકટનાર્થેત્યાહ--રૂઢત્વદેવેતિ ।
વ્યવધાનમન્તરેંણ સ્વાર્થસમર્પકત્વં હિ રૂઢત્વં, તદિહ મુખ્યાર્થબાધતદ્યોગપ્રયોજનત્રયસાન્નિધ્યાપેક્ષણરૂપવ્યવધાનશૂન્યત્વં રૂઢશબ્દેન દર્શિતમિતિ પ્રયોજનરાહિત્યમત્ર વ્યવતિષ્ઠત એવેત્યર્થઃ ।
ધ્વનિવ્યવહારઃ પ્રકારન્તરેણ પ્રવર્તતે ।
ન તથાવિધશબ્દમુખેન ।
લોચનમ્ રૂઢત્વાદેવ ત્રિતયસન્નિધ્યપેક્ષણવ્યવધાનશૂન્યાઃ ।
યદાહ---- નિરૂઢા લક્ષણાઃ કશ્ચિત્સામર્થ્યદભિધાનવત્ ।
ઇતિ ।
તે તસ્મિન્ સ્વવિષયાદન્યત્ર પ્રયુક્તા અપિ ન ધ્વનેઃ પદં ભવન્તિ; ન તત્ર ધ્વનિવ્યવહારઃ ।
ઉપચરિતા શબ્દસ્ય વૃત્તિર્ગોણી; લાક્ષણિકા ગૃહ્યન્તે ।
લોમ્નામનુગતમનુલોમં મર્દનમ્ ।

કૂલસ્ય પ્રતિપક્ષતયા સ્થિતં સ્ત્રોતઃ પ્રતિકૂલમ્ ।
તુલ્યગુરુઃ સબ્રહ્મચારી ઇતિ મુખ્યો વિષયઃ ।
અન્યઃ પુનરુપચરિત એવ ।
ન ચાત્ર પ્રયોજનં કિઞ્ચિદુદ્દિશ્ય લક્ષણા પ્રવૃત્તેતિ ન તદ્વિષયો ધ્વનનવ્યવહારઃ ।
બાલપ્રિયા નિરૂઢા ઇતિ ।
કાઞ્ચિલ્લક્ષણાઃ ।
સામર્થ્યત્ નિયમેન પ્રયોગસામર્થ્યાત્ અભિધાનવદ્ભવન્તિ ।
ઽપ્રયુક્તાઽ ઇત્યાદિકારિકાંશમનુષઙ્ગેણ વ્યાચષ્ટે---તે તસ્મિન્નિત્યાદિ ।
ઽતેષુ ચોપચરિતશબ્દવૃત્તિઽરિતિ ગ્રન્થં વ્યાચષ્ટે---ઉપચરિતેત્યાદ ।
ઽલાવણ્યાદ્યાઽ ઇત્યત્રાદિપદાર્થમાહ---આદીત્યાદિ ।
અન્ય ઇતિ ।
અનુરોધી વિરોધી તુલ્ય ઇતિ લોકપ્રસિદ્ધો ઽર્થ ઇત્યર્થઃ ।
ઽતથાવિધઽ ઇત્યાદિ ઽમુખેનેઽત્યન્તં વૃત્તિગ્રન્થં શઙ્કાસમાધાનાભ્યાં વિવૃણોતિ-નન્વિત્યાદિ ।
પુસ્તકે દૃશ્યમાનાયા ઽદેવડિઽત્યાદિગાથાયા ગ્રન્તેષુ તત્ર તત્રાક્ષરભેદા દૃશ્યન્તે ।
અતશ્ચાસ્યાઃ સ્વરૂપં છાયાં ચ નિશ્ચેતું ન શક્નોમિ ।
સહૃદયા નિશ્ચિન્વન્તુ ॥
ઽપ્રિયતમામુખસ્યૈવેઽતિ ઽપ્રિયતમસ્યૈવેઽતિ ચ પાઠઃ ।
વ્યઞ્જકત્વેનૈવેતિ ।
અર્થગતવ્યઞ્જનવ્યાપારેણૈવેત્યર્થઃ ।
ઽન તથાવિધેઽત્યાદિકં વ્યાચષ્ટે--ન તૂપચરિતેતિ ॥16॥
ઽઅપિચેઽત્યાદિગ્રન્થમવતારયિષ્યન્નુક્તમનુવદતિ--એવમિત્યાદિ ।
તેનેતિ ।
ઉક્તવ્યાપ્ત્યભાવેનેત્યર્થઃ ।
અપિ ચ---
મુખ્યાં વૃત્તિં પરિત્યજ્ય ગુણ-વૃત્ત્યાર્થ-દર્શનમ્ ।
યદ્ ઉદ્દિશ્ય ફલં તત્ર શબ્દો નૈવ સ્ખલદ્-ગતિઃ
મુખ્યાં વૃત્તિં પરિત્યજ્ય ગુણવૃત્ત્યાર્થદર્શનમ્ ।
યદુદ્દિશ્ય ફલં તત્ર શબ્દો નૈવ સ્ખલદ્ગતિઃ ॥ 17 ॥
લોચનમ્ તદા ભક્તિસન્નિધૌ સર્વત્ર ધ્વનિવ્યવહારઃ સ્યાદિત્યતિવિયાપ્તિઃ ।
અભ્યુપગભ્યાપિ બ્રૂમઃ--ભવતુ યત્ર યત્ર ભક્તિસ્તત્ર તત્ર ધ્વનિઃ ।
તથાપિ યદ્વિષયો લક્ષણાવ્યાપારો ન તદ્વિષયો ધ્વનનવ્યાપારઃ ।
ન ચ ભિન્નવિષયયોધર્મધર્મિભાવઃ ।
ધર્મ એવ ચ લક્ષણભિત્યુચ્યતે ।
તત્ર લક્ષમા તાવદમુખ્યાર્થવિષયો વ્યાપારઃ ।
ધ્વનનં ચ પ્રયોજનવિષયમ્ ।
ન ચ તદ્વિષયો ઽપિ દ્વિતીયો લક્ષણાવ્યાપારો યુક્તઃ, લક્ષમાસામગ્ણ્યભાવાદિત્યભિપ્રાયેણાહ---અપિ ચેત્યાદિ ।
મુખ્યાં વૃત્તિમભિદાવ્યાપારં પરિત્યજ્ય પરિસમાપ્ય ગુણવૃત્ત્યા લક્ષણારૂપયાર્થસ્યામુખ્યસ્ય દર્શનં પ્રત્યાયના, સા યત્ફલં કર્મભૂતં પ્રયોજનરૂપમુદ્દિશ્ય ક્રિયતે, તત્ર બાલપ્રિયા ઇત્યતિવ્યાપ્તિરિતિ ।
એવંરૂપાતિપ્રસઙ્ગ ઇત્યર્થઃ ।
ઉક્તેતિ શેષઃ ।
વદતીત્યાદૌ લાવણ્યાદિશબ્દે ચ ભક્તેસ્સત્વે ઽપિ ધ્વન્યભાવસ્ય દર્શિતત્વાદિત્યર્થઃ ।

કિમભ્યુપગમ્યતે, કિમુચ્યત ઇત્યત્ર ક્રમેણોભયમાહ---ભવત્વિત્યાદિ ।
ભિન્ન વિષયકત્વમુપપાદયતિ---તત્રેત્યાદિ ।
અમુખ્યેતિ ।
અમુખ્યાર્થો ગઙ્ગાદિશબ્દસ્ય તીરાદિઃ ।
પ્રયોજનેતિ ।
ગઙ્ગાદિગતશૈત્યપાવનત્વાદીત્યર્થઃ ।
તદ્વિષયો ઽપીતિ ।
પ્રયોજનવિષયકો ઽપીત્યર્થઃ ।
લક્ષણાસામગ્રીતિ ।
બાધાદીત્યર્થઃ ।
નન્વભિધામન્તરેમ લક્ષણાવૃત્તેરસમ્ભવાત્તત્પરિત્યાગઃ કથમિત્યતઃ પરિત્યજ્યેતિ પદં પ્રકૃતાનુગુણતયા વ્યાચષ્ટે--પરિસમાપ્યેતિ ।
ન તદવધીરણમિહ તત્પરિત્યાગઃ, કિન્તુ તદ્ગોચરાર્થાઙ્ગીકારપૂર્વકં તદતિલઙ્ઘનરૂપમેવ તદ્દ્વારકમર્થાન્તરબોધનાર્થં ધાવનમિત્યર્થઃ ।
ફલમિત્યત્ર દ્વિતીયાર્થમાહ---કર્મેતિ ।
ફલપદાર્થમાહ---પ્રયોજનરૂપમિતિ ।
ક્રિયત ઇતિ શેષપૂરણમ્ ।
તત્ર હિ ચારુત્વતિશયવિશિષ્ટાર્થપ્રકાશનલક્ષમે પ્રયોજને કર્તવ્યે યદિ લોચનમ્ પ્રયોજને તાવદ્દ્વિતીયો વ્યાપારઃ ।
ન ચાસૌ લક્ષણૈવ; યતઃ સ્ખલન્તી બાદકવ્યાપારેણ વિધુરીક્રિયમાણા ગતિરવબોધનશક્તિર્યસ્ય શબ્દસ્ય તદીયો વ્યાપારો લક્ષણા ।
ન ચ પ્રયોજનમવગમયતઃ શબ્દસ્ય બાધકયોગઃ ।
તથાભાવે તત્રાપિ નિમિત્તાન્તરસ્ય પ્રયોજનાન્તરસ્ય ચાન્વેષણેનાનવસ્થાનાત્ ।
તેનાયં લક્ષણલક્ષણાયા ન વિષય ઇતિ ભાવઃ ।
દર્શનમિતિ ણ્યન્તો નિર્દેશઃ ।
કર્તવ્ય ઇતિ ।
અવગમયિતવ્ય ઇત્યર્થઃ ।
અમુખ્યતેતિ ।
બાલપ્રિયા ઽતેત્રઽત્યસ્ય વ્યાખ્યાનં---પ્રયોજન ઇતિ ।
તાવદિતિ સમ્પ્રતિપત્તૌ ।
દ્વિતીય ઇતિ ।
અમુખ્યાર્થવિષયવ્યાપારાદન્ય ઇત્યર્થઃ ।
વ્યાપાર ઇતિ ।
અવશ્યમભ્યુપેય ઇતિ શેષઃ ।
તર્હિ તદ્વિષયો ઽપિ લક્ષણાવ્યાપારો ઽભ્યુપેયતામિત્યત્રાહ---ન ચેતિ ।
અસાવિતિ ।
દ્વિતીયો વ્યાપાર ઇત્યર્થઃ ।
ઽનચ લક્ષણૈવેઽત્યત્ર હેતુત્વેન કારિકાન્ત્યપાદં પાત યતિ---યત ઇતિ ।
તથા ચ ઽનૈવ સ્ખલદ્ગતિઽરિત્યનેન લક્ષણાયા અભાવઃ પ્રતિપાદ્યત ઇતિ ભાવઃ ।
બાધકેતિ ।
બાધકપ્રમાણવ્યાપારેણેત્યર્થઃ ।
વિધુરીક્રિયમાણા કુણ્ઠીક્રિયમાણા ।
અવબોધનેતિ ।
સ્વાર્થબોધનેત્યર્થઃ ।

તદીય ઇતિ ।
તથાવિધશબ્દસમ્બન્ધીત્યર્થઃ ।
ભવત્વેવં તતઃ કિમત આહ--ન ચેતિ ।
અવગમયત ઇતિ ।
અવગમનકાલ ઇતિ ભાવઃ ।
શબ્દસ્યેતિ ।
તટાદ્યર્થવૃત્તેર્ગઙ્ગાદિશબ્દસ્યેત્યર્થઃ ।
બાધકયોગ ઇતિ ।
ઘોષાદિપદાન્તરાર્થાન્વયાયોગ્યાર્થકત્વરૂપબાધિતાર્થકત્વમિત્યર્થઃ ।
અભ્યુપગમ્યાપ્યાહ---તથેતિ ।
તથા ભાવે બાધકયોગે સતિ ।
તત્રાપીતિ ।
પ્રયોજને બોધ્યે ઽપીત્યર્થઃ ।
નિમિત્તેતિ ।
સમ્બન્ધરૂપનિમિત્તેત્યર્થઃ ।
અન્વેષણેનાનવસ્થાનાદિતિ ।
ઽન ચ બાધકયોગઽઇત્યનેનાસ્ય સમ્બન્ધઃ ।
લક્ષિતેન તીરાદિના લક્ષણયા પ્રયોજનરૂપાર્થઃ પ્રત્યાય્યત ઇતિ કેચિત્; તન્મતન્નિરાકરોતિ-તેનેત્યાદિ ।
તેન બાધકયોગાભાવેન ।
અયમિતિ ।
પ્રયોજનરૂપાર્થ ઇત્યર્થઃ ।
ન વિષય ઇતિ ।
કિન્ત્વન્ય એવ તદ્વિષય ઇતિ ભાવઃ ।
યથા---"આ હન્ત કિમિદં તન્વિ નેત્રયોઃ શ્રાવણસ્તવ ।
શરત્કપોલે ગ્રીષ્મો ઽઙ્ગે શિશિરો મુખપઙ્કજે" ॥
ઇત્.ઇ ।
અત્ર શ્રાવણાદિપદેન વર્ષર્ત્વાદિકં લક્ષ્યતે, તેનાશ્રુપાતાદિકઞ્જ ।
અતો લક્ષિતલક્ષણાપ્રયોજનમત્રોત્કણ્ઠાતિશયઃ ।
તત્ર શ્રવમાદિપદેનાશ્રુપાતાદિરેવ લક્ષ્યત ઇત્યતો લક્ષિતલક્ષણાયા અભાવાદયન્ન તદ્વિષય ઇત્યર્થ ઇતિ કેચિત્ ।
ઽદર્શનં પ્રત્યાયનેઽતિ યદ્વ્યાખ્યાતન્તદુપપાદયતિ--દર્શનમિતિ ।
અવગમયિતવ્ય ઇત્યર્થ ઇતિ ।
ઽચારુત્વાતિશયવિશિષ્ટાર્થલક્ષણે પ્રયોજનેઽ શબ્દસ્યામુખ્યતા તદા તસ્ય પ્રયોગે દુષ્ટતૈવ સ્યાત્ ।
ન ચૈવમ્; લોચનમ્ બાધકેન વિધુરીકૃતતેત્યર્થઃ ।
તસ્યેતિ શબ્દસ્ય ।
દુષ્ટતૈવેતિ ।
પ્રયોજનાવગમસ્ય સુખસમ્પત્ત્યે હિ સ શબ્દઃ પ્રયુજ્યતે તસ્મિન્નમુખ્યાર્થે ।
યદિ ચ ઽસિંહો વટુઃઽ ઇતિ શૌર્યાતિશયે ઽપ્યવગમયિતવ્યે સ્ખલદ્ગતિત્વં શબ્દસ્ય તર્હિ તત્પરતીતિં નૈવ કુર્યાદિતિ કિમર્થં તસ્ય પ્રયોગઃ ।
ઉપચારેમ કરિષ્યતીતિ ચેત્તત્રાપિ પ્રયોજનાન્તરમન્વેષ્યં તત્રાપ્યુપચાર ઇત્યનવસ્થા ।
અથ ન તત્ર સ્ખલદ્ગતિત્વં, તર્હિ પ્રયોજને ઽવગમયિતવ્યે ન લક્ષણાખ્યો વ્યાપારઃ તત્સામગ્ર્યભાવાત્ ।
ન ચ નાસ્તિ વ્યાપારઃ ।

ન ચાસાવભિધા, સમયસ્ય તત્રાભાવાત્ ।
યદ્વ્યાપારાન્તરમભિધાલક્ષણાતિરિક્તં સ ધ્વનનવ્યાપારઃ ।
ન બાલપ્રિયા ઇતિ પાઠમભિપ્રેત્યૈવં વ્યાખ્યાતમ્ ।
ઽચારુત્વાતિશયવિશિષ્ટાર્થપ્રકાશનલક્ષણઽ ઇતિ પાઠે તુ કર્તવ્ય ઇત્યસ્યોત્પાદયિતવ્યે ઇત્યેવાર્થઃ ।
પ્રયોજને બોધ્યે સ્ખલદ્ગતિત્વસ્ય નિષેધાન્નામુખ્યતાપદેન તદેવ વિવક્ષિતમિત્યાહ---બાધકેનેત્યાદિ ।
નનૂક્તરૂપામુખ્યત્વાભ્યુપગમઃ કથં દુષ્ટત્વાપાદકઃ ।
દુષ્ટત્વં હિ વ્યાકરણસંસ્કારરાહિત્યાદિરૂપમિતિ શઙ્કાયાં પ્રતિપિપાદયિષિતાર્થપ્રતીત્યજનકત્વેન વૈયર્થ્યમ્; તદત્ર વવિક્ષિતમિત્યાહ---પ્રયોજનેત્યાદિ ।
પ્રયોજનાવગમસ્ય શૌર્યાતિશયાદેર્બોધસ્ય ।
સુખસમ્પત્તયે સુખેન જનનાય ।
સ શબ્દઃ સિંહાદિર્લ્લક્ષકશબ્દઃ ।
તસ્મિન્નમુખ્યાર્થ ઇતિ ।
વટ્વાદ્યર્થ ઇત્યર્થઃ ।
કિમતસ્તત્રાહ--યદિ ચેતિ ।
શૌર્યેતિ ।
યથા વટૌ તતા શૌર્યાતિશયે ઽપીત્યર્થઃ ।
તત્પ્રતીતિં શૌર્યાતિશયપ્રતીતિમ્ કિમર્થમિતિ ।
તત્પ્રયોગસ્ય વૈયર્થ્યાપાત ઇત્યર્થઃ ।
અથ પ્રયોજને ધ્વનનવ્યાપારં વ્યવસ્થાપયિષ્યન્ ઉક્તમેવાર્થં શઙ્કાપરિહારાભ્યા પ્રદર્શયન્નાહ---ઉપચારેણેત્યાદિ ।
ઽકરિષ્યતીઽત્યત્ર ઽતત્પ્રતીતિં તસ્ય પ્રયોગઽ ઇતિ ચાનુષજ્યતે ।
તત્રાપીતિ ।
શૌર્યાતિશયે ઽપિ લક્ષ્યે સતીત્યર્થઃ ।
પ્રયોજનાન્તરમન્વિષ્યમિતિ ।
લક્ષણાયાઃ પ્રયોજનનિયતત્વેનાન્યત્પ્રયોજનં કિઞ્ચિદેષિતવ્યમિત્યર્થઃ ।
તત્રાપીતિ ।
તસ્મિન્ પ્રયોજને ઽપિ ઉપચારે પૂર્વવદઙ્ગીકાર્યે તત્રાપ્યન્યદેવં તત્રાપ્યન્યદિત્યનવસ્થા મૂલક્ષયકારિણી સ્યાદિત્યર્થઃ ।
અતઃ સ્ખલદ્ગતિત્વાભ્યુપગમો ન યુક્ત ઇતિ ભાવઃ ।
નનુ મા ભૂત્સ્ખલિદગતિત્વં, તથાપિ લક્ષણાયા અભાવઃ કુત ઇત્યત આહ---અથેત્યાદિ ।
વ્યઞ્જનાં પરિશેષયિતુમાહ---ન ચેત્યાદિ ।
સમયસ્યેતિ ।
સઙ્કેતસ્યેત્યર્થઃ ।
વક્ષ્યમાણં વાચકત્વાશ્રયેણ ગુણવૃત્તેરવસ્થાનમુપપાદયિષ્યન્નભિધાશેષત્વં લક્ષણાયાસ્તાવદુપપાદયતિ---તેનેત્યાદિ ।
તેન યતઃ સ્ખલદ્ગતેશ્શબ્દસ્ય વ્યાપારો લક્ષણા, તતો હેતોઃ ।
અભિધાપુચ્છભૂતૈવ ઽલક્ષણેઽત્યનેના ય સમ્બન્ધઃ ।
તસ્માત્---
વાચકત્વાશ્રયેણૈવ ગુણ-વૃત્તિર્ વ્યવસ્થિતા ।
વ્યઞ્જકત્વૈક-મૂલસ્ય ધ્વનેઃ સ્યાલ્ લક્ષણં કથમ્
વાચકત્વાશ્રયેણૈવ ગુણવૃત્તિર્વ્યવસ્થિતા ।
વ્યવઞ્જકત્વૈકમૂલસ્ય ધ્વનેઃ સ્યાલ્લક્ષણં કથમ્ ॥ 18 ॥
તસ્માદન્યો ધ્વનિરન્યા ચ ગુણવૃત્તિઃ ।
અવ્યાપ્તિરપ્યસ્ય લક્ષણસ્ય ।