ધ્વન્યાલોક (ટીકા સહિત) · ભાગ 101120

નાયિકાયા નાયકે યો વ્યવહારઃ સ નિશાયાં સમારોપિતઃ; નાયિકાયાં નાયકસ્ય યો વ્યવહારઃ સ શશિનિ સમારોપિત ઇતિ વ્યાખ્યાને નૈકશેષપ્રસઙ્ગઃ ।
આક્ષેપ ઇતિ ।
પ્રતિષેધ ઇવેષ્ટસ્ય યો વિશેષાભિધિત્સયા ।
વક્ષ્યમાણોક્તવિષયઃ સ આક્ષેપો દ્વિધા મતઃ ॥
તત્રાદ્ય.ઉ યથા--- અહં ત્વાં યદિ નેક્ષેય ક્ષણમપ્યુત્સુકા તતઃ ।
ઇયદેવાસ્ત્વતો ઽન્યેન કિમુક્તેનાપ્રિયેણ તે ॥
બાલપ્રિયા ઇત્યુક્ત્યનુગુણતયા રાજહંસાનાં ચામરત્વં શરદશ્ચામરગ્રાહિણીત્વં ચાર્થાત્ સિધ્યતિ, તથા પ્રકૃતે તિમિરાંશુકપદાનુગુણતયા નિશાદેર્નાયિકાત્વાદિકમત એકદેશવિવર્તિરૂપકં સ્યાદિત્યર્થઃ ।
ન તુ સમાસોક્તિરિત્યત્ર હેતુમાહ-તુલ્યેતિ ।
ઉક્તમુક્તિપદાનુગુણ્યં નિરાકરોતિ--ગમ્યત ઇત્યાદિ ।
અનેનેતિ ।
લક્ષણવચનેનેત્યર્થઃ ।
ઉક્તિરિતિ તુ પ્રકૃતવિષયતયૈવોપપદ્યતે યત્રોક્તિત્યાદ્યારમ્ભાદિતિ ભાવઃ ।
નાયિકાયા ઇત્યાદિ ।
નાયિકાયા વ્યવહારે નીલામ્બરગલનાનવલોકનાદિરૂપો વ્યાપારઃ, નાયકસ્ય તુ વદનચુમ્બનારમ્ભાદિલક્ષણઃ ।
ઇતિ વ્યાખ્યાન ઇતિ ।
એવમર્થસ્ય વિવક્ષિતસ્ય વ્યાખ્યાને સતીત્યર્થઃ ।
નૈકશેષપ્રસઙ્ગ ઇતિ ।
નાયિકાનાયકેત્યત્ર "પુમાંસ્સ્ત્રિયે"ત્યેકશેષપ્રસઙ્ગો નેત્યર્થઃ ।
એવં સમાસોક્તૌ વ્યઙ્ગ્યોપસ્કૃતં વાચ્યમેવ પ્રધાનમતસ્તત્ર ધ્વનિલક્ષણસ્ય નાતિવ્યાપ્તિરિતિ પ્રદર્શ્યાક્ષેપે ઽપિ સ એવ પ્રકાર ઇત્યાહ વૃત્તો-ઽઆક્ષેપે ઽપીઽ ત્યાદિ ।
આક્ષેપે ઽપિ ઽવાચ્યસ્યૈવ ચારુત્વં, પ્રાધાન્યેન જ્ઞાયતઽ ઇતિ સમ્બન્ધઃ ।
અત્ર હેતુઃ ઽવાક્યાર્થઽ ઇત્યાદિ ।
વાક્યાર્થે વિષયે યા આક્ષેપોક્તિઃ, તસ્યાઃ સામર્થ્યાદિત્યર્થઃ ।
કથં તત્રાક્ષેપોક્તિરિત્યત ઉક્તમ્--ઽવ્યગ્યેઽતિ ।
વ્યઙ્ગયો યો વિશેષસ્તદાક્ષેપિણસ્તદાકર્ષિત્વાદિત્યર્થઃ ।
ઽશબ્દોપારૂઢઽ ઇતિ ।
શબ્દવાચ્ય ઇત્યર્થઃ ।
લોચને ભામહોક્તે તલ્લક્ષણાદ્યોદાહરણે દર્શયતિ--પ્રતિષેધ ઇતિ ।
વિશેષાબિધિત્સયા વ્યઙ્ગ્યભૂતવિશેષપ્રતિપિપાદયિષયા ।
યઃ ઇષ્ટસ્ય વક્તુમિષ્ટસ્ય ।
પ્રતિષેધ ઇવ લોચનમ્ ઇતિ વક્ષ્યમાણમરણવિષયો નિષેધાત્માક્ષેપઃ ।
તત્રેયદસ્ત્વિત્યેતદેવાત્ર મ્રિયે ઇત્યાક્ષિપત્સચ્ચારુત્વનિબન્ધનમિત્યાક્ષેપ્યેણાક્ષેપકમલઙ્કૃતં સત્પ્રધાનમ્ ।
ઉક્તવિષયસ્તુ યથા મમૈવ--- ભો ભોઃ કિં કિમકાણ્ડ એવ પતિતસ્ત્વં પાન્થ કાન્યા ગતિઃ તત્તાદ્દક્તૃષિતસ્ય મે ખલમતિઃ સો ઽયં જલં ગૂહતે ।
અસ્થાનોપનતામકાલસુલભાં તૃષ્ણાં પ્રતિ ક્રુધ્ય ભોઃ ત્રૈલોક્યપ્રથિતપ્રભાવમિહિમા માર્ગઃ પુનર્મારવઃ ॥
બાલપ્રિય્.આ પ્રતિષેધાભાસઃ ઇષ્ટત્વાદેવ ।
સઃ આક્ષેપઃ ।
તસ્ય દ્વૈવિધ્યમાહ---વક્ષ્યમાણેતિ ।
અત્ર વક્ષ્યમાણવિષયે કથનસ્યૈવ નિષેધઃ ।
ઉક્તવિષયે તુ ક્વચિદ્વસ્તુનઃ, ક્વચિદ્વસ્તુકથનસ્યેતિ બોધ્યમ્ ।
અહમિતિ ।
પ્રસ્થાનોન્મુખં પ્રિયતમં પ્રતિ સોત્કણ્ઠાયાઃ કસ્યાશ્ચિદુક્તિઃ ।

ઉત્સુકાહં ત્વાં ક્ષણમપિ ન તર્ ઇક્ષેય યદિ, તતઃ તર્હિ ઇયદેતાવત્ યદિપર્યન્તં વચનમેવ અસ્તુ ।
અતઃ અન્યેન તે અપ્રિયેણેતિ હેતુગર્ભમ્ ।
ઉક્તેન વચનેન ।
કિં ન વક્ષ્યામીત્યર્થઃ ।
અત્ર લક્ષણં યોજયતિ---ઇતીત્યાદિ ।
નિષેધાત્મેતિ ।
કિમુક્તેનેતિ કથનનિષેધાભાસાત્મેત્યર્થઃ ।
અત્રાપિ વાચ્યસ્યૈવ પ્રાધાન્યમિતિ દર્શયતિ--તત્રેત્યાદિ ।
ઇત્યેતદેવ ઇતિ વાચ્યાર્થં એવ ।
આક્ષિપત્ ।
વ્યઞ્જયત્ ।
આક્ષેપ્યેણ મરણાધ્યવસાયરૂપવ્યઙ્ગ્યેન ।
આક્ષેપકમિયદેવાસ્ત્વિત્યાદિનોક્તમ્ ।
ભો ભો ઇતિ ।
ઽખલસૃતિસ્સેયમ્ઽ ઇતિ ઽખલમતિસ્સો ઽયમ્ઽ ઇતિ ચ પાઠઃ ।
અત્ર પાન્થમરુમાર્ગસમ્બન્ધ્યર્થો વાચ્યઃ ।
પ્રકૃતો દુષ્પ્રભુસેવાવૃત્તાન્તસ્તુ વ્યઙ્ગ્યઃ ।
ભો ભો ઇતિ વીપ્સયા બોધનીયં પ્રત્યાદરાતિશયો દ્યોત્યતે ।
અકાણ્ડે ।
અસ્થાન એવ ।
કિં કિં પતિતઃ અત્રાગમનેન એતત્સેવનેન ચાભિમતં ફલં ન સિધ્યતીત્યર્થઃ ।
પાન્થેત્યનેન સેવાનભિજ્ઞત્વં દ્યોત્યતે ।
ચિરસેવિના કેનચિદેવમુક્તે પાન્થઃ કિઞ્ચિત્ કુપિત આહ---કાન્યેત્યાદિ ખલેત્યન્તેન ।
હે ખલ ।
તત્તાદૃગતિશયેન તૃષિતસ્ય તૃષા જલપિપાસા ધનલિપ્સા ચ ।
મે અન્યાગતિરાશ્રયઃ કા નૈવેત્યર્થઃ ।
માર્ગાન્તરાલાભાદત્રાગતઃ આશ્રયણીયાન્તરાલાભાદયં પ્રભુરાશ્રિતશ્ચેત્યર્થઃ ।
તચ્છ્રુત્વાપર આહ--સૃતિરિત્યાદિસા ત્વયાઽશ્રિતા ।
ઇયં સૃતિઃ અયં માર્ગઃ પ્રભુશ્ચ ।
જલં વારિ ધનં ચ ।
ઘતે સંવૃણોતિ ।
કુતો વિતરમસમ્ભાવનેતિ ભાવઃ ।
ઽખલમતિસ્સો ઽયમ્ઽ ઇતિ પાઠે તુ સો ઽયમિતિ મારવમાર્ગં પ્રભું ચોદ્દિશ્યોક્તિઃ ।
ગૂહત ઇત્યન્તં પાન્થસ્યૈવ વચનમિતિ કેચિત્ ।
ખલેત્યનેન પ્રકાશિતં કોપમુપહસન્ પર એવાહ-અસ્થાનેત્યાદિ ।
અકાલસુલભાં યદા વિષયસ્ય સુલભત્વં તદા તૃષ્ણા ન ભવતિ, યદા પુનરસુલભત્વં તદા ભવતીત્યકાલસુલભત્વમ્ ।
તૃષ્ણાં પ્રતિ તવ તૃષ્ણાયૈ ક્રુધ્ય ન માં પ્રતીતિ ભાવઃ ।
કથમસ્થાનોપનતત્વમિત્યત્રાહ--ત્રૈલોક્યેત્યાદિ ।
પ્રભાવમહિમા અત્યન્તાપકારિત્વાદિરત્યન્તલુબ્ધત્વાદિશ્ચ ।
મારવઃ મરુસમ્બન્ધી માર્ગઃ, અથ ચ દુષ્પ્રભુઃ ।

લોચનમ્ અત્ર કશ્ચિત્સેવકઃ પ્રાપ્તઃ પ્રાપ્તવ્યમસ્માત્કિમિતિ ન લભ ઇતિ પ્રત્યાશાવિશસ્યમાનહૃદયઃ કેનચિદમુનાક્ષેપેણ પ્રતિબોધ્યતે ।
તત્રાક્ષેપેણ નિષેધરૂપેમ વાચ્યસ્યૈવાસત્પુરુષસેવાતદ્વૈફલ્યતત્કૃતોદ્વેગાત્મનઃ શન્તરસસ્થાયિભૂતનિર્વેદવિભાવરૂપતયા ચમત્કૃતિદાયિત્વમ્ ।
વામનસ્ય તુ ઽઉપમાનાક્ષેપઃઽ ઇત્યાક્ષેપલક્ષણમ્ ।
ઉપમાનસ્ય ચન્દ્રાદેરાક્ષેપઃ; અસ્મિન્સતિ કિં ત્વયા કૃત્યમિતિ ।
યથા--- તસ્યાસ્તન્મુખમસ્તિ સૌમ્યસુભગં કિં પાર્વણેનેન્ઢુના સૌન્દર્યસ્ય પદં દૃશૌ યદિ ચ તૈઃ કિં નામ નીલોત્પલૈઃ ।
બાલપ્રિયા ઉક્તં વ્યઙ્ગ્યમર્થમભિપ્રેત્યાહ-અત્રેત્યાદિના ।
ઽકશ્ચિત્ સેવકઃ કેનચિત્પ્રતિબોધ્યતઽ ઇતિ સમ્બન્ધઃ ।
પ્રાપ્ત ઇત્યાદિદ્વયં સેવકવિશેષણમ્ ।
પ્રાપ્તઃ સેવ્યં પ્રભું પ્રાપ્તઃ ।
પ્રાપ્તવ્યમ્ ધનાદિકમ્ ।
અસ્માત્ પ્રભોઃ ।
કિમિતિ ।
કસ્માત્ કારણાત્ ।
ન લભે ઇતિ વિતર્કાનન્તરજાતયા પ્રત્યાશયા પ્રતિક્ષણોત્પન્નયા આશયા વિશસ્યમાનં હૃદયં યસ્ય સ ઇતિ પ્રતિબોધને હેતુઃ ।
કેનચિત્ ચિરસેવિના કેનાપિ કર્ત્રા ।
અમુના આક્ષેપેણ અસત્પુરુષસેવાતદ્વૈફલ્યાદિરૂપવ્યઙ્ગ્યવિશેષપ્રતિપિપાદયિષયા કૃતેન કિં કિમકાણ્ડ એવ પતિત ઇતિ નિષેધરૂપેણ ।
પ્રતિબોધ્યત ઇતિ ।
પૂર્વમેવ જ્ઞાતં પ્રભોરત્યન્તલોભશીલત્વાદિસ્વભાવં કારુણ્યાત્પ્રતિબોધ્યત ઇત્યર્થઃ ।
અત્રાપિ વ્યઙ્ગ્યસ્ય વાચ્યોપસ્કારકત્વં દર્શયતિ---તત્રેત્યાદિ ।
તત્ર ઉદાહરણે ।
નિષેધરૂપેણેતિ ।
કિં કિમિતિ પતનફલનિષેધરૂપેમેત્યર્થઃ ।
આક્ષેપેણેતિ તૃતીયાર્થો વૈશિષ્ટ્યં વાચ્યાન્વયિ, તત્સહિતવાચ્યેત્યર્થઃ ।
વાચ્યસ્યૈવેતિ ।
પાન્થમરુમાર્ગાદિવાચ્યાર્થં પ્રત્યેવેત્યર્થઃ ।
ઽચમત્કૃતિદાયિત્વમ્ઽ ઇત્યનેન સમ્બન્ધઃ ।
કસ્યેત્યત્રાહ-અસદિત્યાદિ ।
અસત્પુરુષઃ દુષ્પ્રભુઃ ।
વ્યઙ્ગ્યસ્યેત્યર્થાત્ ।
અસ્ય વ્યઙ્ગ્યસ્ય વાચ્યાર્થચમત્કારસમ્પાદને હેતુમાહ---શાન્તેત્યાદિ ।
અસત્પુરુષસેવાવૈફલ્યં વિભાવઃ, તત્કૃતોદ્વેગો ઽનુભાવઃ ।
કિં કિમકાણ્ડ એવ પતિત ઇતીષ્ટપતનફલનિષેધરૂપાક્ષેપેમાક્ષેપ્યં યદસત્પુરુષસેવાવૈફલ્યાદિ તેનાલઙ્કૃતમાક્ષેપકં તદ્વાચ્યમેવ પ્રધાનમિતિ ભાવઃ ।
"પ્રાણા યેન સમર્પિતા" ઇત્યાદિવદત્રાપ્રસ્તુતપ્રશંસાપ્યસ્તીતિ તત્સઙ્કીર્ણો ઽયમાક્ષેપ ઇત્યપિ બોધ્યમ્ ।
ઽવામનસ્યેતિ લક્ષણમ્ઽ ઇત્યનેન સમ્બન્ધઃ ।
આક્ષેપશબ્દાર્થં દર્શયતિ---આસ્મિન્નિત્યાદિ ।
અસ્મિન્ ઉપમેયત્વાભિમતે મુખાદૌ ।
ત્વયા મુખાદ્યુપમાનેન ચન્દ્રાદિના ।
કૃત્યં ફલમ્ ।
તસ્યા ઇતિ ।
તદિત્યનુભૂતાર્થકં દૃશાવિત્યનેનાપિ વિપરિણામેન યોજ્યમ્ ।

સૌમ્યં મધુરદર્શનમત એવ સુભગં ચ ।
કિં કિં ફલમ્ ।
દૃશાવિતિ ।
સ્ત ઇતિ શેષઃ ।
યદીતિ સિદ્ધાનુવાદે ।
તૈઃ પ્રસિદ્ધૈઃ ।
તત્ર તસ્મિન્ ।
હીતિ ।
અહો કષ્ટમિત્યર્થઃ ।
રૂપો ય આક્ષેપઃ સ એવ વ્યઙ્ગ્યવિશેષમાક્ષિપન્મુખ્યં કાવ્યશરીરમ્ ।
ચારુત્વોત્કર્ષનિબન્ધના હિ વાચ્યવ્યઙ્ગ્યયોઃ પ્રાદાન્યવિવક્ષા ।
યથા---- અનુરાગવતી સન્ધ્યા દિવસસ્તત્પુરસ્સરઃ ।
લોચનમ્ કિં વા કોમલકાન્તિભિઃ કિસલયૈઃ સત્યેવ તત્રાધરે હી ધાતુઃ પુનરુક્તવસ્તુરચનારમ્ભેષ્વપૂર્વા ગ્રહઃ ॥
અત્ર્.અ વ્યઙ્ગ્યો ઽપ્યુપમાર્થો વાચ્યસ્યૈવોપસ્કુરુતે ।
કિં તેન કૃત્યમિતિ ત્વપહસ્તનારૂપ આક્ષેપો વાચ્ય એવ ચમત્કારકારણમ્ ।
યદિ વોપમાનસ્યાક્ષેપઃ સામર્થ્યાદાકર્ષણમ્ ।
યથા-- ઐન્દ્રં ધનુઃ પાણ્ડુપયોધરેણ શરદ્દધાનાર્દ્રનખક્ષતાભમ્ ।
પ્રસાદયન્તી સકલઙ્કમિન્દું તાપં રવેરભ્યધિકં ચકાર ॥
ઇત્યત્રેર્ષ્યાકલુષિતનાયકાન્તરમુપમાનમાક્ષિપ્તમપ્.ઇ વાચ્યર્થમેવાલઙ્કરોતીત્યેષા તુ સમાસોક્તિરેવ ।
તદાહ---ચારુત્વોત્કર્ષેતિ ।
અત્રૈવ પ્રસિદ્દં દૃષ્ટાન્તમાહ---અનુરાગવતીતિ ।
તેનોપપ્રમેયસમર્થનમેવાપરિસમાપ્તમિતિ મન્તવ્યમ્ ।
તત્રોદાહરમત્વેન બાલપ્રિયા પુનરિતિ ।
પુનરુક્તાનામનુપાદેયાનાં નિષ્ફલાનાં વસ્તૂનાં પાર્વણચન્દ્રાદીનાં રચનાયાં સૃષ્ટૌ વિષયે યે આરમ્ભા વ્યાપારાઃ તેષુ ।
અપૂર્વઃ અન્યત્રાદ્દષ્ટઃ ।
ગ્રહઃ અભિસન્ધિવિશેષઃ ।
અત્રાપિ વ્યઙ્ગયસ્ય ગુણીભાવં દર્સયતિ---અત્રેત્યાદિ ।
ઉપમાર્થઃ ચન્દ્રાદિસાદ્દશ્યરૂપાર્થઃ ।
વાચ્યસ્યૈવોપસ્કુરુતે વાય્યાર્થમેવાલઙ્કરેતિ ।
અત્ર હેતુમાહ---કિમિત્યાદિ ।
ઽઇતિ વાચ્ય આક્ષેપ એવ ચમત્કારકારણમ્ઽ ઇતિ સમ્બન્ધઃ ।
અપહસ્તનારૂપઃ નિરસનરૂપઃ ।
"ઉપમાનાક્ષેપ" ઇતિ સૂત્રમન્યથા વ્યાચષ્ટે---યદિ વેત્યાદિ ।
સામર્થ્યાદર્થસામર્થ્યાત્ ।
આકર્ષણં વ્યઞ્જનમ્ ।
ઐન્દ્રમિતિ ।
પયોધરો મેધઃ સ્તનસ્ચ ।
પ્રસાદયન્તીત્યાદિ ।
શરત્કાલે હિ ચન્દ્રસ્ય પ્રસાદાતિશયો રવિતાપાધિક્યં ચ ।
અત્ર લક્ષમં યોજયતિ---અત્રેત્યાદિર્ ।

ઇર્ષ્યેતિર્ ।
ઇર્ષ્યયા આક્ષાન્ત્યા કલુષિતં યન્નાયકાન્તરં તદ્રૂપમુપમાનમિત્યર્થઃ ।
આક્ષિપ્તમિતિ ।
વ્યઞ્જિતમિત્યર્થઃ ।
નાયિકાવ્યઞ્જનસ્યાપ્યુપલક્ષણમિદમ્ ।
નાયિકાપક્ષે નખક્ષતસ્થતયા શ્રુતમપ્યુપમાનત્વમૈન્દ્રે ધનુષિયોજનીયમિન્દ્રચાપાભં નકક્ષતં દધાનેત્યર્થઃ ।
એષેત્યાદિ ।
વામનમતે આક્ષેપોદાહરણત્વેનોક્તં ઇદં ભામહમતે સમાસોક્ત્યુદાહરણમેવેત્યર્થઃ ।
તદાહેતિ ।
વાચ્યસ્યૈવ પ્રાધાન્યં ન વ્યઙ્ગ્યસ્યેત્યસ્મિન્નુક્તાર્થે હેતુમાહેત્યર્થઃ ।
અત્રૈવેતિ ।
ચારુત્વોત્કર્ષકૃતં પ્રાધાન્યમિત્યસ્મિન્નર્થ એવેત્યર્થઃ ।
એવકારો ઽલઙ્કારોદાહરણત્વશઙ્કાશમનાર્થઃ ।
અનુરાગવતીતિ ।
અનુરાગૌ રક્તિમા પ્રેમવિશેષશ્ચ ।
તત્પુરસ્સરઃ તસ્યાઃસ પુરસ્સરઃ પૂર્વકાલે સમ્મુખં ચ સરન્નિતિ દ્વયોરર્થયોરધ્યવસાયેનૈક્યં બોધ્યમત એવાહો ઇત્યાદેપરુપપત્તિઃ ।
નાયકપક્ષે તુ સમ્મુખં વર્તમાન ઇત્યર્થઃ ।
તેનેતિ ।
દ્દષ્ટાન્તોક્તિતયા અહો દૈવગતિઃ કીદ્દક્તથાપિ ન સમાગમઃ ॥
અત્ર સત્યામપિ વ્યઙ્ગ્યપ્રતીતૌ વાચ્યસ્યૈવ ચારુત્વમુત્કર્ષવદિતિ તસ્યૈવ પ્રાધાન્યવિવક્ષા ।
યથા ચ દીપકાપહ્નુત્યાદૌ વ્યઙ્ગ્યત્વેનોપમાયાઃ પ્રતીતાવપિ પ્રાધાન્યેનાવિવિક્ષિતત્વાન્ન તયા વ્યપદેશસ્તદ્વદત્રાપિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
લોચનમ્ સમાસોક્તિશ્લોકઃ પઠિતઃ ।
અહો દૈવગતિરિતિ ।
ગુરુપારતન્ત્ર્યાદિનિમિત્તો ઽસમાગમ ઇત્યર્થઃ ।
તસ્યૈવેતિ ।
વાચ્યસ્યૈવેતિ યાવત્ ।
વામનાભિપ્રાયેમાયમાક્ષેપઃ, ભામહાભિપ્રાયેણ તુ સમાસોક્તિરિત્યમુમાશયં હૃદયે ગૃહીત્વા સમાસોક્ત્યક્ષેપયોઃ યુક્ત્યેદમેકમેવોદાહરણં વ્યતરદ્ગ્રન્થકૃત્ ।
એષાપિ સમાસોક્તિર્વાસ્તુ આક્ષેપો વા, કિમનેનાસ્માકમે ।
સર્વથાલઙ્કારેષુ વ્યઙ્ગ્યં વાચ્યે ગુણીભવતીતિ નઃ સાધ્યમિત્યત્રાશયો ઽત્ર ગ્રન્થે ઽસ્મદ્ગુરુભિર્નિરૂપિતઃ ।
એવં પ્રાધાન્યવિવક્ષાયાં દૃષ્ટાન્તમુક્ત્વા વ્યપદેશો ઽપિ પ્રાધાન્યકૃત એવ ભવતીત્યત્ર દૃષ્ટાન્તં સ્વપરપ્રસિદ્ધમાહ---યથા ચેતિ ।
ઉપમાયા ઇતિ ।
ઉપમાનોપમેયભાવ સ્યેત્યર્થઃ ।
તયેત્યુપમયા ।
દીપકે હિ ઽઆદિમધ્યાન્તવિષયં ત્રિધા દીપકમિષ્યતેઽ ઇતિ લક્ષણમ્ ।
મણિઃ શાણોલ્લીઢઃ સમરવિજયી હેતિદલિતઃ કલાશેષશ્ચન્દ્ર સુરતમૃદિતા બાલલના ।
મદક્ષીણો નાગઃ શરદિ સરિદાશ્યાનપુલિના તનિમ્ના શોભન્તે ગલિતવિભવાશ્ચાર્થિષુ જનાઃ ॥
બાલપ્રિય્.આ અલઙ્કારોદાહરણત્વાભાવેનેત્યર્થઃ ।
અપરિસમાપ્તમેવેતિ યોજના ।
તત્રેતિ ।
આક્ષેપસમર્થન ઇત્યર્થઃ ।

નાયકયોરસમાગમે ગમ્યં હેતું દર્શયતિ---ગુર્વિત્યાદિ ।
ઽઅનુરાગેઽત્યાદ્યુદાહરણપ્રદર્શનાબિપ્રાયમાહ---વામનેત્યાદિ ।
વામનાભિપ્રાયેમ ઉપમાનપ્રત્યાયનપક્ષરૂપેણ ।
ઇદમિતિ ।
અનુરાગેત્યાદિકમિત્યર્થઃ ।
અત્ર ગ્રન્થ ઇતિ ।
ચારુત્વેત્યાદિપ્રાધાન્યવિવક્ષેત્યન્તગ્રન્થ ઇત્યર્થઃ ।
દીપકે હીતિ ।
ઽઇત્યત્ર દીપનકૃતમેવ ચારુત્વમ્ઽ ઇત્યન્વયઃ ।
દીપકે હીત્યસ્ય સ્થાને ઽતથાહીઽતિ ચ પાઠઃ ।
ભામહોક્તલક્ષણમન્યત્તદુદાહરણઞ્ચ દર્શયતિ---આદીત્યાદિ ।
અત્રાદ્યાદયશ્શબ્દા વાક્યવિષયાઃ ।
તત્રાન્ત્યદીપકમુદાહરતિ---મણિરિતિ ।
લોચનમ્ ઇત્યત્ર દીપનકૃતમેવ ચારુત્વમ્ ।
ઽઅપહ્નુતિરભીષ્ટસ્ય કિઞ્ચિદન્તર્ગતોપમાઽ ઇતિ ।
તત્રાપહ્નુત્યૈવ શોભા ।
યથા--- નેયં વિરૌતિ ભૃઙ્ગાલી મદેન મુખરા મુહુઃ ।
અયમાકૃષ્યમાણસ્ય કન્દર્પધનુષો ધ્વનિઃ ॥
ઇતિ ॥
એવમાક્ષેપં વિચાર્યોદ્દેશક્રમેણૈવ પ્રમેયાન્તરમાહ-અનુક્તનિમિત્તાયામિતિ ।
એકદેશસ્ય વિગમે યા ગુમાન્તરસંસ્તુતિઃ ।
વિશેષપ્રથનાયાસૌ વિશેષોક્તિરિતિ સ્મૃતા ॥
યથા--- સ એકસ્ત્રીણિ જયતિ જગન્તિ કુસુમાયુધઃ ।
હરતાપિ તનું યસ્ય શમ્ભુના ન હૃતં બલમ્ ॥
ઇયં ચાચિન્ત્યનિમિત્તેતિ નાસ્યાં વ્યઙ્ગ્યસ્ય સદ્ભાવઃ ।
ઉક્તનિમિત્તાયામપિ વસ્તુસ્વભાવમાત્રત્વે પર્યવસાનમિતિ તત્રાપિ ન વ્યઙ્ગ્યસદ્ભાવશઙ્કા ।
યથા--- કર્પૂર ઇવ દગ્ધો ઽપિ શક્તિમાન્યો જને જને ।
નમો ઽસ્ત્વવાર્યવીર્યાય તસ્મૈ કુસુમધન્વને ॥
બાલપ્રિય્.આ શ્લોકો ઽર્થ કુવલયાનન્દે ઽપ્યુદાહૃતઃ ।
દીપનકૃતમેવેતિ ।
દીપનં નામાનેકત્રૈકધર્માન્વયઃ ।
એવકારેણ વ્યઙ્ગ્યાયા ઉપમાયા વ્યવચ્છેદઃ ।
અપહ્નુતેર્ભામહીયે લક્ષણોદાહરણે દર્શયતિ---અપહ્નુતિરિત્યાદિ ।
અત્રાપહ્નુતિપદસ્યાવૃત્તિર્બોધ્યા ।
અભીષ્ટસ્ય વર્ણ્યત્વેનાભિમતસ્ય ।
કિઞ્જિદન્તર્ગતા વ્યઙ્ગ્યા ઉપમા યસ્યાસ્સા ।
અપહ્નુતિઃ નિષેધઃ ।
અપહ્નુતિઃ તન્નામાલઙ્કારઃ ।
અપહ્નુત્યેતિ ।
અપહ્નવેનેતિ ચ પાઠઃ ।

શોભાચારુત્વમ્ ।
નેયમિતિ ।
મુહુર્વિરૌતીત્યન્વયઃ ।
ઽમદેન મુખરા આકૃષ્યમાણસ્યેઽતિ ચ બિમ્બપ્રતિબિમ્બતયોક્તિઃ ।
ઽઅનુક્તનિમિત્તાયામ્ઽ ઇત્યાદિગ્રન્યસ્ય પૂર્વગ્રન્થેન સમ્બન્ધં દર્શયન્નવતારયતિ--એવમિત્યાદિ ।
ઉદ્દેશેતિ ।
સમાસોક્ત્યાક્ષેપેત્યાદિપૂર્વોક્તેત્યર્થઃ ।
ઽઅનુક્તનિમિત્તાયાઽમિતિ કથનસ્ય ફલં વક્તુમુપક્રમમાંણ આહ---એકેત્યાદિ ।
એકેત્યાદિલક્ષણં ભામહીયમ્ ।
એકદેસસ્ય તનુમત્ત્વાદેઃ કારણસ્ય ।
ગુણાન્તરસ્ય બલવત્વાદિરૂપકાર્યસ્ય ।
સંસ્તુતિઃ કથનમ્ ।
વિશેષપ્રથનાય કસ્યચિદતિશયસ્ય ખ્યાપનાય ।
સ ઇતિ ।
સઃ પ્રસિદ્ધઃ ।
અપિશબ્દઃ સમ્ભુનેત્યત્રાપિ યોજ્યઃ ।
બલસ્ય તન્વાશ્રયત્વાત્તનુવિગમે બલવિગમો ન્યાય્યઃ ।
ઇહ તુ તનુવિગમે ઽપિ બલસદ્ભાવ ઉક્તઃ ।
તત્ર ચ યત્કિઞ્ચિન્નિમિત્તં ભવેત્, પરન્તુ તદચિન્ત્યમિત્યાહ---ઇયઞ્ચેતિ ।
વસ્તુસ્વભાવમાત્રત્વે પર્યવસાનમિતિ ।
વાર્થાન્તરવ્યઞ્જકત્વમિત્યર્થઃ ।
કર્પૂર ઇતિ ।
અવાર્યેત્યાદિર્નિમિત્તોક્તિઃ ।
તેનેતિ ।
યસ્માદુક્તે પ્રકારદ્વયે વ્યઙ્યસદ્ભાવો અનુક્તનિમિત્તાયામપિ વિશેષોક્તૌ---- આહૂતો ઽપિ સહાયૈઃ ઓમિત્યુક્ત્વા વિમુક્તનિદ્રો ઽપિ ।
ગન્તુમના અપિ પથિકઃ સઙ્કોચં નૈવ શિથિલયતિ ॥
ઇત્યાદ.ઉ વ્યઙ્ગ્યસ્ય પ્રકરણસામર્થ્યાત્પ્રતીતિમાત્રમ્ ।
ન તુ તત્પ્રતીતિનિમિત્તા લોચનમ્ તેન પ્રકારદ્વયમવધીર્ય તૃતીયં પ્રકારમાશઙ્કતે--અનુક્તનિમિત્તાયામપીતિ ।
વ્યહ્ગ્યસ્યેતિ ।
શીતકૃતા ખલ્વાર્તિરત્ર નિમિત્તમિતિ ભટ્ટોદ્ભટઃ, તદભિપ્રાયેણાહ-ન ત્વત્ર કાચિચ્ચારુત્વનિષ્પત્તિરિતિ ।
યત્તુ રસિકૈરપિ નિમિત્તં કલ્પિતમ્-ઽકાન્તાસમાગમે ગમનાદપિ લઘુતરમુપાયં સ્વપ્નં મન્યમાનો નિદ્રાગમબુદ્ધ્યા સઙ્કોચં નાત્યજત્ઽ ઇતિ તદપિ નિમિત્તં ચારુત્વહેતુતયા નાલઙ્કારવિદ્ભિઃ કલ્પિતમ્, અપિ તુ વિશેષોક્તિભાગ એવ ન શિથિલયતીત્યેવમ્ભૂતો ઽભિવ્યજ્યમાનનિમિત્તોપસ્કૃતશ્ચારુત્વહેતુઃ ।
અન્યથા તુ વિશેષોક્તિરેવેયં ન ભવેત્ ।
એવમભિપ્રાયદ્વયમપિ સાધારણોક્ત્યા ગ્રન્થકૃન્ન્યરૂપયન્ન ત્વૌદ્ભટેનૈવાભિપ્રાયેણ ગ્રન્થો વ્યવસ્થિત ઇતિ મન્તવ્યમ્ ।
પર્યાયોક્તે ઽપીતિ ।
પર્યાયોક્તં યદન્યેન પ્રકારેમાભિધીયતે ।
વાચ્યવાચકવૃત્તિભ્યાં શૂન્યેનાવગમાત્મના ॥
ઇતિ લક્ષણમ્ ।
યથા--- શત્રુચ્છેદદ્દઢેચ્છસ્ય મુનેરુત્પથગામિનઃ ।
રામસ્યાનેન ધનુષા દેશિતા ધર્મદેશના ॥
ઇતિ ॥

બાલપ્રિયા નાસ્તિ, તસ્માદિત્યર્થઃ ।
અત્ર નિમિત્તમિતિ ।
સઙ્કોચાશિથિલને ગમ્યં નિમિત્તમિત્યર્થઃ ।
લઘુતરમિતિ ।
સઙ્કોચાપરિત્યાગલભ્યત્વાન્નિદ્રાગમસ્યેતિ ભાવઃ ।
તદપિ નિમિત્તમિતિ ।
રસિકૈઃ કલ્પિતં નિદ્રાગમબુદ્ધિરૂપં નિમિત્તમિત્યર્થઃ ।
અપિ ત્વિત્યાદિ ।
ઽન શિથિલયતીત્યેવંભૂતો વિશેષોક્તિભાગ એવેઽતિ યોજના ।
અભિવ્યજ્યમાનનિમિત્તેતિ ।
પૂર્વોક્તનિમિત્તેત્યર્થઃ ।
અન્યથા ત્વિતિ ।
વ્યજ્યમાનનિમિત્તોપસ્કારરૂપવિશેષવિરહેત્વિત્યર્થઃ ।
અભિપ્રાયદ્વયમિતિ ।
ઉદ્ભટરસિકાભિપ્રાયદ્વયમિત્યર્થઃ ।
સાધારણોકત્યા વ્યઙ્ગ્યસ્યત્યાદ્યુક્ત્યા ।
ભટ્ટોદ્ભટોક્તં લક્ષણમાહ--પર્યાયોક્તમિતિ ।
તદિતિ શેષઃ ।
પર્યાયશબ્દાર્થં દર્શયતિ--અન્યેનેતિ ।
તમેવ સ્ફુટયતિ--વાચ્યેતિ ।
શત્રુચ્છેદ ઇતિ ।
મુનેશ્શત્રુસદ્ભાવો નોચિતઃ, તત્ર તદુચ્છેદેચ્છા તતો ઽપ્યનુચિતા, તસ્યા દ્રઢિમા અત્યન્તાનુચિતઃ; અત એવાહ-ઉત્પતેતિ ।
રામસ્ય ભાર્ગવસ્ય ।
અનેન ભીષ્મેમ કર્ત્રા ધનુષા કરણેન ।
દેશિતા કૃતા ।
ધર્મદેશના ધર્મોપદેશઃ ।
અત્રાપિ વાચ્યમેવ પ્રધાનમિતિ દર્શયતિ-અત્રેત્યાદિ ।
કાચિચ્ચારુત્વનિષ્પત્તિરિતિ ન પ્રાધાન્યમ્ ।
પર્યાયોક્તે ઽપિ યદિ પ્રાધાન્યેન વ્યઙ્ગ્યત્વં તદ્ભવતુ નામ તસ્ય ધ્વનાવન્તર્ભાવઃ ।
ન તુ ધ્વનેસ્તત્રાન્તર્ભાવઃ ।
તસ્ય મહાવિષયત્વેનાઙ્ગિત્વેન ચ પ્રતિપાદયિષ્યમામત્વાત્ ।
લોચનમ્ અત્ર ભીષ્મસ્ય ભાર્ગવપ્રભાવભિભાવી પ્રભાવ ઇતિ યદ્યપિ પ્રતીયતે, તથાપિ તત્સહાયેન દેશિતા ધર્મદેશનેત્યભિધીયમાનેનૈવ કાવ્યાર્થો ઽલઙ્કૃતઃ ।
અત એવ પર્યાયેણ પ્રકારાન્તરેણાવગમાત્મના વ્યઙ્ગ્યેનોપલક્ષિતં સદ્યદભિધીયતે તદભિધીયમાનમુક્તમેવ સત્પર્યાયોક્તમિત્યભિધીયત ઇતિલક્ષણપદમ્, પર્યાયોક્તમિતિ લક્ષ્યપદમ્, અર્થાલઙ્કારત્વં સામાન્યલક્ષણં ચેતિ સર્વં યુજ્યતે ।
યદિ ત્વભિધીયત ઇત્યસ્ય બલાદ્ય્વખ્યાનમભિધીયતે પ્રતીયતે પ્રદાનતયેતિ, ઉદાહરમં ચ ઽભમ ધમ્મિઅઽ ઇત્યાદિ, તદાલઙ્ગારત્વમેવ દૂરે સમ્પન્નમાત્મતાયાં પર્યવસાનાત્ ।
તદા ચાલઙ્કારમધ્યે ગણના ન કાર્યા ।
ભેદાન્તરાણિ ચાસ્યા વક્તવ્યાનિ ।
તદાહ---યદિ પ્રાધાન્યેનેતિ ।
ધ્વનાવિતિ ।
આત્મન્યન્તર્ભાવાદાત્મૈવાસો નાલઙ્કારસ્સ્યાદિત્યર્થઃ ।
તત્રેતિ ।

બાલપ્રિયા પ્રતીયત ઇતિ ।
વ્યજ્યત ઇત્યર્થઃ ।
તત્સહાયેનેતિ ।
તેન પ્રતીયમાનાર્થેનોપસ્કૃતેનેત્યર્થઃ ।
અભિધીયમાનેનૈવ વાચ્યાર્થેનૈવ ।
કાવ્યાર્થઃ વીરરસઃ ।
અત એવેતિ ।
ઽઅત એવ ઇતિ સર્વં યુજ્યતઽ ઇતિ સમ્બન્ધઃ ।
વ્યઙ્ગ્યસ્ય પ્રાધાન્યે સર્વમેતદનુપપન્નં ભવેદતો વાચ્યસ્યૈવ પ્રાધાન્યમભ્યુપેયમિતિ ભાવઃ ।
ઽપર્યાયોક્તં યદન્યેન પ્રકારેણાભિધીયતઽ ઇત્યેતાવન્માત્રં ભામહોક્તં લક્ષણમ્; તત્રાન્યેન પ્રકારેણેત્યસ્ય વિવરણં ઽપર્યાયેણેત્યાદ્યુપલક્ષિતઽમિત્યન્તમ્ ।
પર્યાયશબ્દાર્થ એવાન્યેન પ્રકારેણેત્યનેનોક્ત ઇત્યવેદયિતુમત્ર પર્યાયેણેત્યુક્તમ્ ।
અત એવ તસ્ય વ્યાખ્યાનમ્---પ્રકારાન્તરેણેતિ ।
કો ઽસૌ પ્રકાર ઇત્યાત્રાહ--અવગમાત્મનેતિ ।
અસ્યૈવ વિવરણમ્--વ્યઙ્ગ્યેનેતિ ।
તૃતીયાયા અર્થમાહ---ઉપલક્ષિતમિતિ ।
ઽયદભિધીયતે તદભિદીયમાનં પાર્યયોક્તમિત્યભિધીયતેઽ ઇતિ સમ્બન્ધઃ ।
ઽઅભિદીયમાનમ્ઽ ઇત્યસ્ય વ્યાખ્યાનમ્---ઉક્તમેવ સદિતિ ।
ઇતિ લક્ષણપદમિતિ ।
ઇત્યર્થકં લક્ષણવાક્યમિત્યર્થઃ ।
અનેન લક્ષણવાક્યેનૈવ વ્યઙ્ગ્યાનુગતસ્ય વાચ્યસ્ય પ્રાધાન્યં ગમ્યત ઇતિ ભાવઃ ।
ઇતિ લક્ષ્યપદમિતિ ।
અન્વર્થેનાનેનાપિ પૂર્વોક્તં ગમ્યત ઇતિ ભાવઃ ।
અર્થાલઙ્કારત્ત્વં સામાન્યલક્ષણમિતિ ।
વ્યઙ્ગ્યસ્ય પ્રાધાન્યે ઽલઙ્કાર્યત્વપ્રાપ્ત્યાલઙ્કારત્વભઙ્ગસ્સ્યાદિતિ ।
ભાવઃ ।
સામાન્યલક્ષણં સામાન્યધર્મઃ ।
પક્ષાન્તરમાશઙ્કતે-યદિત્વિતિ ।
બલાદિતિ ।
શબ્દપીડનેનેત્યર્થઃ ।
પ્રતીયતે પ્રધાનતયેતિ ।
અભીત્યાભિમુખ્યે ।
તચ્ચ પ્રાદાન્યનિબન્ધનમિતિ ભાવઃ ।
અસ્મિન્ પક્ષે ઽભિમતં ન સિદ્ધ્યેદિત્યાહ--તદેત્યાદિ ।
નનુ માભૂદલઙ્કારત્વમિત્યત્રાહ---તદેતિ ।
ન કેવલમસ્ય પ્રસિદ્ધસ્વભાવપરિત્યાગઃ, અપ્રસિદ્ધાવાન્તરભેદકલ્પનાપિ સ્યાદિત્યાહ-ભેદેત્યાદિ ।
પ્રાધાનવ્યઙ્ગ્યાનાં ન પુનઃ પર્યાયોક્તે ભામહોદાહૃતસદ્દશે વ્યઙ્ગ્યસ્યૈવ પ્રાધાન્યમ્ ।
વાચ્યસ્ય તત્રોપસર્જનાભાવેનાવિવક્ષિતત્વાત્ ।
અપહ્નુતિદીપકયોઃ પુનર્વાચ્યસ્ય લોચનમ્ યાદ્દશો ઽલઙ્કારત્વેન વિવક્ષિતસ્તાદ્દશે ધ્વનિર્નાન્તર્ભવતિ, ન તાદ્દગસ્માભિર્ધ્વનિરુક્તઃ ।
ધ્વનિર્હિ મહાવિષયઃ સર્વત્ર ભાવાદ્ય્વાપકઃ સમસ્તપ્રતિષ્ટાસ્થાનત્વાચ્ચાઙ્ગી ।
ન ચાલઙ્કારો વ્યાપકો ઽન્યાલહ્કારવત્ ।

ન ચાઙ્ગી, અલઙ્કાર્યતન્ત્રત્વાત્ ।
અથ વ્યાપકત્વાઙ્ગિત્વે તસ્યોપગમ્યેતે, ત્યજ્યતે ચાલઙ્કારતા,તર્હ્યસ્મન્નય એવાયમવલમ્બ્યતે કેવલં માત્સર્યગ્રહાત્પર્યાયોક્તવાચેતિ ભાવઃ ।
ન ચેયદપિ પ્રાક્તનૈર્દ્દષ્ટમપિ ત્વસ્માભિરેવોન્મીલિતમિતિ દર્શયતિ-ન પુનરિતિ ।
ભામહસ્ય યાદ્દક્તદીયં રૂપભિમતં તાદ્દગુદાહરણેન દર્શતમ્. તત્રાપિ નૈવ વ્યઙ્ગ્યસ્ય પ્રાધાન્યં ચારુત્વાહેતુત્વાત્ ।
તેન તદનુસારિતયા તત્સદ્દશં યદુદાહરણાન્તરમપિ કલ્પ્યતે તત્ર નૈવ વ્યઙ્ગ્યસ્ય પ્રાધાન્યમિતિ સઙ્ગતિઃ ।
યદિ તુ તદુક્તમુદાહરણમનાદ્દતય ઽભમ ધમ્મ્ઽ ઇત્યાદ્યુદાહ્નિયતે, તદસ્મચ્છિષ્યતૈવ ।
કેવલં તુ નયમનવલમ્બ્યાપશ્રવમેનાત્મસંસ્કાર ઇત્યનાર્યચેષ્ટિતમ્. યદાહુરૈતિહા સિકાઃ---ઽઅવજ્ઞયાપ્યવચ્છાદ્ય શૃણ્વન્નરકમૃચ્છતિઽ ઇતિ ।
ભામહેન હ્યુદાહૃતમ્--- ઽગુહેષ્વધ્વસુ વા નાન્નં ભુઞ્જ્મહે યદધીતિનઃ ।
વિપ્રા ન ભુઞ્જતેઽ ઇતિ ।
બાલપ્રિયા બહુવિધત્વાદિતિ ભાવઃ ।
વૃત્તૌ ધ્વન્યન્તર્ભાવમાત્રમુક્તં, તસ્યાનલઙ્કારત્વપ્રસઙ્ગપર્યવસાયિતામાહ---આત્મનીતિ ।
યાદૃશ ઇતિ ।
ઉપસર્જનીભૂતવ્યઙ્ગ્યાર્થ ઇત્યર્થઃ ।
અનન્તર્ભાવે હેતુમાહ-નેત્યાદિ ।
સમસ્તેતિ ।
ગુણાદીત્યર્થઃ ।
અન્યાલઙ્કારવદિતિ ।
લોકપ્રસિદ્ધકટકાદિવદિત્યર્થઃ ।
અથેત્યાદિ ।
પર્યાયોક્તમિત્યયમલઙ્કારઃ વ્યાપકશ્ચાઙ્ગીચેત્યુપગમ્યત ઇતિ ચેદિત્યર્થઃ ।
તર્હીતિ ।
માત્સર્યગ્રહણાત્કેવલં પર્યાયોક્તવાચા અયમસ્મન્નય એવાવલમ્બ્યત ઇતિ યોજના ।
ઇયદપીતિ ।
વ્યઙ્ગ્યસ્ય પ્રાધાન્યમપીત્યર્થઃ ।
ઇતિ દર્શયતીતિ ।
ઽન પુનરિઽત્યાદિગ્રન્થેનોક્તમર્થં દર્શયતીત્યર્થઃ ।
તત્રાપીતિ ।
ભામહોદાહરણે ઽપીત્યર્થઃ ।
પક્ષાન્તરમાશઙ્ક્ય પરિહરતિ---યદિ ત્વિત્યાદિ ।
કેવલન્તુ નયમનવલમ્બ્યાપશ્રવણેનેતિ ।
યથાવિધિ ગુરૂપસદનપૂર્વકં ગુરુમુખાદેવ શાસ્ત્રાર્થગ્રહણમકૃત્વા શ્રવણાભાસેનેત્યર્થઃ ।
શ્રવજ્ઞયેતિ ।
વિદ્યાયાં ગુરૌ ચેતિ શેષઃ ।
અનચ્છાદ્ય આત્માપહ્નવં કૃત્વા ।
ઋચ્છતિ પ્રાપ્નોતિ ।
કિં તદ્ભામહોદાહરણમિત્યત્રાહ---ભામહેનેતિ ।
ગૃહેષ્વિતિ ।
ઽઅધીતિનઃ વિપ્રાઃ યદન્નં ન ભુઞ્જતે વયં ગૃહેષ્વધ્વસુ વા તદન્નં ન પ્રાધાન્યં વ્યઙ્ગ્યસ્ય ચાનુયાયિત્વં પ્રસિદ્ધમેવ ।
સઙ્કરાલઙ્કારે ઽપિ યદાલઙ્કારો ઽલઙ્કારાન્તરચ્છાયામનુગૃહ્ણાતિ, લોચનમ્ એતદ્ધિ ભગવદ્વાસુદેવવચનં પર્યાયેમ રસદાનં નિષેધતિ ।
યત્સ એવાહ---ઽતચ્ચ રસદાનનિવૃત્તયેઽ ઇતિ ।

ન ચાસ્ય રસદાનનિષેધસ્ય વ્યઙ્ગ્યસ્ય કિઞ્ચિચ્ચારુત્વમસ્તિ યેન પ્રાધાન્યં શઙ્ગ્યેત ।
અપિ તુ તદ્ય્વઙ્ગ્યોપોદ્બલિતં વિપ્રભોજનેન વિના યન્નભોજનં તદેવોક્તપ્રકારેણ પર્યાયોક્તં સત્પ્રાકરણિકં ભોજનાર્થમલઙ્કુરુતે ।
ન હ્યસ્ય નિર્વિષં ભોજનં ભવત્વિતિ વિવક્ષિતમિતિ પર્યાયોક્તમલઙ્કાર એવેતિ ચિરન્તનાનામભિમત ઇતિ તાત્પર્યમ્ ।
અપહ્નુતિદીપકયોરિતિ ।
એતત્પૂર્વમેવ નિર્ણીતમ્ ।
અત એવાહ---પ્રસિદ્ધમિતિ ।
પ્રતીતં પ્રસાધિતં પ્રામાણિકં ચેત્યર્થઃ ।
પૂર્વં ચૈતદુપમાદિવ્યપદેશભાજનમેવ તદ્યથા ન ભવતીત્યમુયા છાયયા દૃષ્ટાન્તતયોક્તમપ્યુદ્દેશક્રમપૂરણાય ગ્રન્થશય્યાં યોજયિતું પુનરપ્યુક્તં ઽવ્યહ્ક્યપ્રાદાન્યાભાવાન્ન ધ્વનિરિઽતિ ।
છાયાન્તરેમ વસ્તુ પુનરેકમેવોપમાયા એવ વ્યઙ્ગ્યત્વેન ધ્વનિત્વાશઙ્કનાત્ ।
યત્તુ વિવરણકૃત્---દીપકસ્ય સર્વત્રોપમાન્વયો નાસ્તીતિ બહુનોદાહરણપ્રપઞ્ચેનવિચારિતવાંસ્તદનુપયોગિ નિસ્સારં સુપ્રતિક્ષેપં ચ ।
મદો જનયતિ પ્રીતિં સાનઙ્ગં માનભઞ્જનમ્ ।
બાલપ્રિયા ભુઞ્જમહેઽ ઇત્યન્વયઃ ।
વચનમિતિ ।
ચૈદ્યં પ્રતીતિ શેષઃ ।
પર્યાયેણેતિ ।
અવગમાત્મના પ્રકારન્તરેણેત્યર્થઃ ।
રસદાનં નિષેધતીતિ ।
વિષદાનનિવૃત્તિં બોધયતીત્યર્થઃ ।
ચૈદ્યસઙ્કલ્પતમન્નયોજિતવિષદાનં મે મા ભવત્વિતિ, ભોજનં નિર્વિષં ભવત્વિતિ વા ભગવતો ઽભિપ્રાયસ્સહૃદયાનાં વ્યઙ્ગ્યો ભવતીત્યર્થઃ ।
ઽચારુત્વં નાસ્તીઽતિ સમ્બન્ધઃ ।
વાચ્યસ્યૈવ ચારુત્વમિતિ ભાવઃ ।
તદ્વ્યઙ્ગ્યેતિ ।
ઉક્તવ્યઙ્ગ્યેત્યર્થઃ ।
તદેવ વાચ્યન્તદેવ ।
ઉક્તપ્રકારેણેતિ ।
અવગમાત્મના વ્યઙ્ગ્યેનોપલક્ષિતત્વેનેત્યર્થઃ ।
પ્રાકરણિકં ભોજનાર્થમિતિ ।
પ્રકરણસિદ્ધમધીતિભુક્તશિષ્ટમન્નં ભુઞ્જમહે ઇત્યેવંભૂતમર્થમિત્યર્થઃ ।
વ્યહ્ગ્યસ્યાવિક્ષિતત્વેન ચાપ્રાધાન્યમિત્યાહ---ન હ્યસ્યેતિ ।
અસ્ય વાસુદેવસ્ય ।
ન વિવક્ષિતં ચૈદ્યં પ્રત ન બુબોધયિષિતમ્ ।
ઉપસંહરતિ--ઇતીતિ ।
પ્રસિદ્ધપદં ત્રિધા વ્યાચષ્ટે---પ્રતીતમિત્યાદિ ।
તીપકાપહ્નુત્યાદાવિતિ પૂર્વોક્તસ્યૈવાદ્યકથનેન પૌનરુકત્યમિત્યાશઙ્કાયાં સ્વરૂપૈક્યે ઽપિ પ્રકારભેદાન્ન પૌનરુક્ત્યમિત્યાહ---પૂર્વમિત્યાદિ ।
ઇત્યમુયા ચ્છાયયેતિ ।
ઇત્યનેન પ્રકારેણેત્યર્થઃ ।
ઽવ્યઙ્ગ્ય પ્રાધાન્યાભાવાન્ન ધ્વનિરિતિ પુનરપ્યુક્તમ્ઽ ઇતિ સમ્બન્ધઃ ।
વસ્ત્વિતિ ।
વ્યઙ્ગ્યત્વે ઽપ્યુપમાયા અપ્રાધાન્યરૂપં વસ્ત્વિત્યર્થઃ ।
ઉપમાન્વયપ્રદર્શનેન સુપ્રતિક્ષેપત્વમાહ--મદ ઇત્યાદિ ।

મદઃ વિશિષ્ટવિષયનિષેવાજ્જનિતો હર્ષઃ ।
પ્રીતિં વિષયાભિષઙ્ગમ્ ।
માનઃ ચિતસમુન્નતિઃ, તદ્ભઞ્જનમિત્યનઙ્ગવિશેષણમ્ ।
લોચનમ્ સ પ્રિયાસઙ્ગમોત્કણ્ઠાં સાસહ્યાં મનસઃ શુચમ્ ॥
ઇત્.ઇ ।
અત્રાપ્યુત્તરોત્તરજન્યત્વઽપ્યુપમાનોપમેયભાવસ્ય સુકલ્પત્વાત્ ।
ન હિ ક્રમિકાણાં નોપમાનોપમેયભાવઃ ।
તથા હિ--- રામ ઇવ દશરથો ઽભૂદ્દશરથ ઇવ રધુરજો ઽપિ રધુસદ્દશઃ ।
અજ ઇવ દિલીપવંશશ્ચિત્રં રામસ્ય કીર્તિરિયમ્ ॥
ઇત્.ઇ ન ન ભવતિ ।
તસ્માત્ક્રમિકત્વં સમં વા પ્રાકરણિકત્વમુપમાં નિરુંણદ્ધીતિ કો ઽયં ત્રાસ ઇત્લં ગર્દભીદોહાનુવર્તનેન ।
સઙ્કરાલઙ્ગારે ઽપીતિ ।
વિરુદ્ધાલઙ્ક્રિયોલ્લેખે સમં તદ્વૃત્યસમ્ભવે ।
એકસ્ય ચ ગ્રહે ન્યાયદોષાભાવે ચ સઙ્કરઃ ॥
ઇત્.ઇ લક્ષણાદેકઃ પ્રકારઃ ।
યથા મમૈવ--- શશિવદનાસિતસરસિજનયના સિતકુન્દદશનપઙ્ક્તિરિયમ્ ।
ગગનજલસ્થલસમ્ભવહૃદ્યાકારા કૃતા વિધિના ॥
ઇત્.ઇ ।
અત્ર શશી વદનમસ્યાઃ તદ્વદ્વા વદનમસ્યા ઇતિ રૂપકોપમોલ્લેખાદ્યુગપદ્દ્વયાસમ્ભવાદેકતરપક્ષત્યાગગ્રહણે પ્રમાણાભાવાત્સઙ્કર ઇતિ વ્યઙ્ગ્યવાચ્યતાયા એવનિશ્ચયાત્કા ધ્વનિસમ્ભાવના ।
યો ઽપિ દ્વિતીયઃ પ્રકારઃ---શબ્દાર્થાલઙ્કારામામેકત્રભાવ ઇતિ તત્રાપિ પ્રતીયમાનસ્ય કા શઙ્કા ।
યથા--સ્મર સ્મરમિવ પ્રિયં રમયસે યમાલિઙ્ગનાત્ ઇતિ ।
બાલપ્રિયા ઉત્તરેતિ ।
ઉત્તરોત્તરસ્ય પૂર્વપૂર્વજન્યત્વે ઽપીત્યર્થઃ ।
અનેન ક્રમિકત્વમુક્તમ્ ।
ઉપમાનેતિ ।
મનોવિકારજનકત્વેન તેષાં સામ્યસ્ય કલ્પયિતું શક્યત્વાદિત્યર્થઃ ।
ક્રમિકામામુપમાનોપમેયભાવં દર્શયતિ--રામ ઇવેતિ ।
અત્ર ગુમવિશેષવત્વેન સામ્યં બોદ્યમ્ ।
ન ન ભવતીતિ ।
ભવત્યેવેત્યર્થઃ ।
સોપહાસમુપસંહરતિ---તસ્માદિત્યાદિ ।
સઙ્કરશ્ચતુર્વિધઃ---સન્દેહસઙ્કરાદિભેદાદિતિ; તેષાં લક્ષણાનિ ભટ્ટોદ્ભટમતાનુરોધેન દર્શયતિ--વિરુદ્ધેતિ ।
વિરુદ્ધયોરલઙ્ક્રિયયોઃ ઉલ્લેખઃ ઉલ્લાસઃ તસ્મિન્ સતિ ।
સમં યુગપત ।
તદ્વૃત્યસમ્ભવ ઇતિ ।
તયોર્વર્તનસ્યાસમ્ભવ ઇત્યર્થઃ ।
એકસ્ય ગ્રહે તયોરેકસ્યાન્યત્યાગેન ગ્રહેણે ।
ન્યાયઃ સાધકં ભાનમ્. દોષઃ બાધકમ્ ।
શશીતિ ।
ઽશશિવદનેઽત્યાદિ વિશેષણત્રયં ક્રમેંણ ઽગગનેઽત્યાદેરુપપાદકમ્ ।

એકેતિ ।
એકતરસ્ય પક્ષસ્ય ત્યાગે ગ્રહણે ચેત્યર્થઃ ।
ઇતીતિ હેતૌ ।
વ્યઙ્ગ્યેત્યાદિ ।
કો વ્યઙ્ગ્યઃ કો વાચ્ય ઇત્યનિશ્ચયાદ્વ્યઙ્ગ્યપ્રાદાન્યકૃતધ્વનિત્વસમ્ભાવનાપિ લોચનમ્ અત્રૈવ યમકમુપમા ચ ।
તૃતીયઃ પ્રકારઃ-- યત્રૈકત્ર વાક્યાંશે ઽનેકો ઽર્થાલઙ્કારસ્તત્રાપિ દ્વયોઃ સામ્યાત્કસ્ય વ્યઙ્ગ્યતા ।
યથા--- તુલ્યોદયાવસાનત્વાદ્ગતે ઽસ્તં પ્રતિ ભાસ્વતિ ।
વાસાય વાસરઃ ક્લાન્તો વિશતીવ તમોગુહામ્ ॥
ઇત્.ઇ ।
અત્ર હિ સ્વામિવિપત્તિસમુચિતવ્રતગ્રહણહેવાકિકુલપુત્રકરૂપણમેકદેશવિવર્ત્તિરૂપકં દર્શયતિ ।
ઉત્પ્રેક્ષા ચેવશબ્દેનોક્તા ।
તદિદં પ્રકારદ્વયમુક્તમ્ ।
શબ્દાર્થવર્ત્ત્યલઙ્કારા વાક્ય એકત્ર વર્ત્તિનઃ ।
સઙ્ગરશ્ચૈકવાક્યાંશપ્રવેશાદ્વાભિધીયતે ॥
ઇત્.ઇ ચ ।
ચતુર્થસ્તુ પ્રકારઃ યત્રાનુગ્રહ્યાનુગ્રાહકભાવો ઽલઙ્કારાણામ્ ।
યથા--- પ્રવાતનીલોત્પલનિર્વિશેષમધીરવિપ્રેક્ષિતમાયતાક્ષ્યા ।
તયા ગૃહીતં નુ મૃગાઙ્ગનાભ્યસ્તતો ગહીતં નુ મૃગાઙ્ગનાભિઃ ॥
અત્ર મૃગાઙ્ગનાવલોકનેન તદવલોકનસ્યોપમા યદ્યપિ વ્યઙ્ગ્યા, તથાપિ વાય્યસ્ય સા સન્દેહાલઙ્કારસ્યાભ્યુત્થાનકારિમીત્વેનાનુગ્રહકત્વાદ્ગુણીભૂતા, અનુગ્રાહ્યત્વેન હિ સન્દેહે પર્યવસાનમ્ ।
યથોક્તમ્--- પરસ્પરોપકારેણ યત્રાલઙ્કૃતયઃ સ્થિતાઃ ।
સ્વાતન્ત્ર્યેણાત્મલાભં નો લભન્તે સો ઽપિ સઙ્કરઃ ॥
બાલપ્રિયા કેત્યર્થઃ ।
એકવાક્યવર્તનરૂપં સઙ્કરં દર્શયિત્વા, એકવાક્યાંશસમાવેશરૂપં સઙ્કરં દર્શયતિ--યત્રેત્યાદિ ।
સામ્યાદિતિ ।
વાચ્યાત્વેન સાદ્દશ્યાદિત્યર્થઃ ।
સ્વામીતી ।
સ્વામિનો વિપત્તૌ સત્યાં સમુચિતં યદ્વ્રતગ્રહણ તત્ર હેવાકી ઉદ્યુક્તઃ યઃ કુલપુત્રકઃ તદ્રૂપણં વાસરવિષયકં કર્મ ।
તમોગુહામિત્યેકદેશવિવર્તિરૂપઙ્કં કર્તઃ ।
ભાસ્વતસ્સ્વામિત્વમતસ્તદ્ગમનસ્ય વિપત્તિત્વં ગુહાનિવાસસ્ય વ્રતગ્રહમત્વં તત્પ્રવેશસ્ય તદર્થવ્યાપારત્વઞ્ચ તમોગુહામિતિ શાબ્દેન રૂપકેણ ગમ્યત ઇતિ ભાવઃ ।
ઉક્તયોર્ભેદયોસ્સમ્મતિમાહ--તદિદમિત્યાદિ ।
અનયા કારિકયા ઉક્તયોર્ભેદયોર્લક્ષણં પ્રદર્સિતમ્ ।
વૃત્તિગ્રન્થાનુરોદેન વાચ્યવ્યઙ્ગ્યયોરનુગ્રાહ્યાનુગ્રાહકભાવાપન્નં સઙ્કરમુદાહરતિ-પ્રવાતેતિ ।
તયેતિ ।
શ્રીપાર્વત્યેત્યર્થઃ ।
નન્વનુગ્રાહકત્વે ઽપિ કુતો ગુણીભાવ ઇત્યત આહ---અનુગ્રાહ્યત્વેનેતિ ।
સન્દેહસ્યેતિ શેષઃ ।
પર્યવસાનમિતિ ।
અનુગ્રાહિકાયાવ્યઙ્ગ્યોપમાયા ઇતિ શેષઃ ।
તદા વ્યઙ્ગ્યસ્ય પ્રાધાન્યેનાવિવક્ષિતત્વાન્ન ધ્વનિવિષયત્વમ્ ।
અલઙ્કારદ્વયસમ્ભાવનાયાં તુ વાચ્યવ્યઙ્ગ્યયોઃ સમં પ્રાધાન્યમ્ ।

અથ વાચ્યોપસર્જનીભાવેન વ્યઙ્ગ્યસ્ય તત્રાવસ્થાનં તદા લોચનમ્ તદાહ-યદાલઙ્કાર ઇત્યાદિ ।
એવં ચતુર્થે ઽપિ પ્રકારે ધ્વનિતા નિરાકૃતા ।
મધ્યમયોસ્તુ વ્યહ્ગ્યસમ્ભાવનૈવ નાસ્તીત્યુક્તમ્ ।
આદ્યે તુ પ્રકારે ઽશશિવદનેઽત્યાદ્યુદાહૃતે કથઞ્ચિદસ્તિ સમ્ભાવનેત્યાશચઙ્ક્ય નિરાકરોતિ---અલઙ્કારદ્વયેતિ ।
સમમિતિ ।
દ્વયોરપ્યાન્દોલ્યમાનત્વાદિતિ ભાવઃ ।
નનુ યત્ર વ્યઙ્ગ્યમેવ પ્રાધાન્યેન ભાતિ તત્ર કિં કર્તવ્યમ્ ।
યથા--- હીઇ ણ ગુણાણુરાઓ ખલાણં ણવરં પસિદ્ધિસરણાણમ્ ।
કિર પહિણુસૈ સસિમણં ચન્દે પિઆમુહે દિટ્ઠે ॥
અત્રાર્થાન્તરન્યાસસ્તાવદ્વાચ્યત્વેનાભાત્.ઇ, વ્યતિરેકાપહ્નુતી તુ વ્યઙ્ગ્યત્વેન પ્રધાનતયેત્યભિપ્રાયેણાશઙ્કતે---અથેતિ ।
તત્રોત્તરમ્--તદા સો ઽપીતિ ।
સઙ્કરાલઙ્કાર બાલપ્રિયા અસ્મિંશ્ચતુર્થે ભેદે ધ્વન્યભાવપરતયા વૃત્તિગ્રન્થમવતારયતિ---તદાહેતિ ।
આન્દોલ્યમાનત્વાદિતિ ।
વાચ્યત્વવ્યઙ્ગ્યત્વાભ્યાં સન્દિહ્યમાનત્વાદિત્યર્થઃ ।
નન્વિત્યાદિ ।
યત્રેતિ ।
યાદ્દશે સઙ્કરાલઙ્કાર ઇત્યર્થઃ ।
હોઇ ઇતિ ।
ભવતિ ન ગુણાનુરાગઃ ખલાનાં કેવલં પ્રસિદ્ધિશરણાનામ્ ।
કિલ પ્રસ્નૈતિ શશિમણિઃ ચન્દ્રે ન પ્રિયામુખે દૃષ્ટે ॥
ઇતિ ચ્છાયા ।
ગુણાનુરાગઃ પરૈર્વર્ણ્યમાનેષ્વપિ કેષાઞ્ચિદ્ગુણેષુ પ્રીતિઃ ।
ન ભવતીત્યત્ર હેતુમાહ--પ્રસિદ્ધીતિ ।
વસ્તુતત્વાવમર્શરહિતાનામિતિ ભાવઃ ।
ઉક્તં સામાન્યં વિશેષેણ સમર્થયતે---કિલેત્યાદિ ।
ઽશશિમણિઃ ચન્દ્રે દૃષ્ટે પ્રસ્નૌતિ કિલ; પ્રિયામુખે દૃષ્ટે ન પ્રસ્નૌતીઽત્યાન્વયઃ ।
યદિ શસિમણેર્ગુમાનુરાગસ્સ્યાત્તદા પ્રિયામુખદર્શને કથં ન નિઃષ્યન્દેતેતિ ભાવઃ ।
વ્યતિરેકેતિ ।
ચન્દ્રઃ પ્રિયામુખમેવ ચન્દ્ર ઇત્યર્થસ્ય ખ્યાપનાદપહ્નુતિશ્ચેતિ ભાવઃ ।
વ્યઙ્ગ્યત્વેનેત્યાદિ ।
વ્યઙ્ગ્યત્વેન પ્રધાનતયા ચ ભાત ઇત્યર્થઃ ।
સઙ્કરોક્તેરેવ ધ્વનિત્વબુદ્ધિનિવર્તકત્વં વૃત્તાવુક્તં, સો ઽપિ ધ્વનિવિષયો ઽસ્તુ, ન તુ સ એવ ધ્વનિરિતિ વક્તું શક્યમ્ ।
પર્યાયોક્તનિર્દિષ્ટન્યાયાત્ ।
અપિ ચ સઙ્કરાલઙ્કારે ઽપિ ચ ક્વચિત્ સઙ્કરોક્તિરેવ લોચનમ્ એવાયં ન ભવતિ, અપિ ત્વલઙ્કારધ્વનિનામાયં ધ્વનેર્દ્વિતીયો ભેદઃ ।
યચ્ચ પર્યાયોક્તે નિરૂપતં તત્સર્વમત્રાપ્યનુસરણીયમ્ ।
અથ સર્વેષુ સઙ્કરપ્રભેદેષુ વ્યઙ્ગ્યસમ્ભાવનાનિરાસપ્રકારં સાધારણમાહ---અપિ ચેતિ ।
ઽક્વચિદપિ સઙ્કરાલઙ્કારે ચેઽતિ સમ્બન્ધઃ, સર્વભેદભિન્ન ઇત્યર્થઃ ।
સઙ્કીર્મતા હિ મિશ્રત્વં લોલીભાવઃ, તત્ર કથમેકસ્ય પ્રાધાન્યં ક્ષીરજલવત્ ।
અધિકારાદપેતસ્ય વસ્તુનો ઽન્યસ્ય યા સ્તુતિઃ ।
અપ્રસ્તુતપ્રશંસા સા ત્રિવિધા પરિકીર્ત્તિતા ॥

અપ્રસ્તુતસ્ય વર્ણનં પ્રસ્તુતાક્ષેપિમ ઇત્યર્થઃ ।
સ ચાક્ષેપસ્ત્રિવિધો ભવતિ---સામાન્યવિશેષભાવાત્, નિમિત્તનિમિત્તિભાવાત્ સારૂપ્યાચ્ચ ।
તત્ર પ્રથમે પ્રકારદ્વયે પ્રસ્તુતાપ્રસ્તુતયોસ્તુલ્યમેવ પ્રાધાન્યમિતિ પ્રતિજ્ઞાં કરોતિ-અપ્રસ્તુતેત્યાદિના પ્રાધાન્યમિત્યન્તેન ।
તત્ર સામાન્યવિશેષભાવે ઽપિ દ્વયી ગતિઃ--સામાન્યમપ્રાકરણિકં શબ્દેનોચ્યતે, ગમ્યતે તુ પ્રાકરણિકો વિશેષઃ સ એકઃ પ્રકારઃ ।
યથા--- અહો સંસારનૈર્ઘૃણ્યમહો દૌરાત્મ્યમાપદામ્ ।
અહો નિસર્ગજિહ્મસ્ય દુરન્તા ગતયો વિધેઃ ॥
અત્ર હિ દૈવપ્રાધાન્યં સર્વત્ર સામાન્યરૂપમપ્રસ્તુતં વર્ણિતં સત્પ્રકૃતે વસ્તુનિ ક્વાપિ વિનષ્ટે વિશેષાત્મનિ પર્યવસ્યતિ ।
તત્રાપિ વિશેષાંશસ્ય સામાન્યેન વ્યાપ્તત્વાદ્ય્વઙ્ગ્યવિશેષવદ્વાચ્યસામાન્યસ્યાપિ પ્રાધાન્યમ્, ન હિ સામાન્યવિશેષયોર્યુગપત્પ્રાધાન્યં વિરુધ્યતે ।
યદા તુ વિસેષો ઽપ્રાકરમિકઃ પ્રાકરણિકં સામાન્યમાક્ષિપતિ તદા દ્વિતીયઃ બાલપ્રિયા તત્કથમિત્યત્રાહ--સઙ્કીર્ણતેતિ ।
ઽમિક્ષત્વમ્ઽ ઇત્યસ્ય વિવરણમ્---લોલીભાવ ઇતિ ।
આત્યન્તિકસ્સંશ્લેષ ઇત્યર્થઃ ।
અધિકારાદિતિ ભામહીયમિદમ્ ।
અધિકારઃ પ્રસ્તુતત્વમ્ ।
સારાર્થં વ્યાચષ્ટે-અપ્રસ્તુતસ્ય વર્ણનમિતિ ।
સ્તુતિશબ્દાર્થકથનં વર્ણનમિતિ ।
દ્વયી ગતિરિતિ ।
પ્રકારદ્વયમિત્યર્થઃ ।
સ ઇતિ ।
સામાન્યાદ્વિશેષપ્રતીતિરૂપ ઇત્યર્થઃ ।
દૈવપ્રાધાન્યમિતિ ।
ઽદૈવસ્વાતન્ત્ર્યમ્ઽ ઇતિ ચ પાઠઃ ।
સર્વત્ર સામાન્યરૂપમિતિ ।
સંસારનૈર્ઘૃણ્યાદાવનુગતમિત્યર્થઃ ।
સર્વસ્ય તદાયત્તસ્થિતિત્વાદિતિ ભાવઃ ।
ક્વાપીતિ ।
પ્રેયસીપુત્રાદિરૂપ ઇત્યર્થઃ ।
અત્ર વ્યઙ્ગ્યવાચ્યયોસ્સમપ્રાધાન્યં દર્શયતિ--તત્રાપીત્યાદિ ।
નનુ વ્યઙ્ગ્યસ્ય વિશેષસ્યાસ્તુ પ્રાધાન્યં, વાચ્યસ્ય સામાન્યસ્ય તત્કથં સ્યાદિત્યત્રાહ--વિશેષાંશસ્યેતિ ।
પ્રાધાન્યમિતિ ।
ધ્વનિસમ્ભાવનાં નિરાકરોતિ ।
અપ્રસ્તુતપ્રશંસાયામપિ યદા સામાન્યવિશેષભાવાન્નિમિત્તનિમિત્તિભાવાદ્વા અભિધીયમાનસ્યાપ્રસ્તુત્સય પ્રતીયમાનેન પ્રસ્તુતેનાભિસમ્બન્ધઃ તદાભિધીયમાનપ્રતીયમાનયોઃ સમમેવ પ્રાધાન્યમ્ ।
યદા તાવત્સામાન્યસ્યાપ્રસ્તુતસ્યાભિધીયમાનસ્ય પ્રાકરણિકેન વિશેષેણ પ્રતીયમાનેન સમ્બન્ધસ્તદા વિશેષપ્રતીતૌ સત્યામપિ પ્રાધાન્યેન તત્સામાન્યેનાવિનાભાવાત્સામાન્યસ્યાપિ પ્રાધાન્યમ્ ।
યદાપિ વિશેષસ્ય સામાન્યનિષ્ઠત્વં તદાપિ સામાન્યસ્ય પ્રાધાન્યે સામન્યે સર્વવિશેષાણામન્તર્ભાવાદ્વિશેષસ્યાપિ પ્રાધાન્યમ્ ।
લોચનમ્ પ્રકારઃ ।
યથા--- એતત્તસ્ય મુખાત્કિયત્તકમલિનીપત્ત્રે કણં પાર્થસો યન્મુક્તામણિરિત્યમંસ્ત સ જડઃ શૃણ્વન્યદસ્માદપિ ।
અઙ્ગુલ્યગ્રલઘુક્રિયાપ્રવિલયિન્યાદીયમાને શનૈ. સ્તત્રોઙ્ડીય ગતો હહેત્યનુદિનં નિદ્રાતિ નાન્તઃ શુચા ॥
અત્રાસ્થાન્.એ મહત્ત્વસમ્ભવનં સામાન્યં પ્રસ્તુતમ્, પ્રસ્તુતં તુ જલબિન્દૌ મણિત્વસમ્ભાવનં વિશેષરૂપં વાચ્યમ્ ।
તત્ર્રાપિ સામાન્યવિશેષયોર્યુગપત્પ્રાધાન્યે ન વિરોધ ઇત્યુક્તમ્ ।
એવમેકઃ પ્રકારો દ્વિભેદો ઽપિ વિચારિતઃ, યદા તાવદિત્યાદિના વિશેષસ્યાપિ પ્રાધાન્યમિત્યન્તેન ।
એતમેવ ન્યાયં નિમિત્તનૈમિત્તિકભાવે ઽતિદિશંસ્તસ્યાપિ દ્વિપ્રકારતાં બાલપ્રિયા વિશેષપ્રાધાન્યનાન્તરીયકત્વં સામાન્યપ્રાધાન્યસ્યેતિ ભાવઃ ।

ન હિ વિરુધ્યત ઇતિ ।
યથા ઽરક્તં પટં વયેઽત્યાદૌ દ્વયોસ્ત્રયાણં વા વિધિરિત્ ભાવઃ ।
એતદિતિ ।
મુખાદિતિ ।
આરમ્ભત ઇત્યર્થઃ ।
પ્રથમતસ્સમ્ભૂતમિતિ યાવત્ ।
ઽએતદ્વક્ષ્યમાણં શૃણ્વિઽતિ સમ્બન્ધઃ ।
મુક્તામણિરિત્યમસ્ત યત્ એતત્તસ્ય જડસ્ય કિયત્ વક્ષ્યમાણાપેક્ષયા અત્યલ્પમેવેત્યર્થઃ ।
સાદ્દશ્યનિમિત્તકસ્તદ્ભ્રમસ્ય સમ્ભવાજ્જલકણે મુક્તામણિભ્રમો ભવેદિતિ ભાવઃ ।
શૃણ્વિતિ ।
અસ્માત્ પૂર્વોક્તાત્ ।
અન્યદપિ ત્વં શૃણુ; કિં તદિત્યત્રાહ---અઙ્ગુલીતિ ।
સ જડ ઇત્યત્રાપ્યનુષજ્યતે ।
જાતમુક્તામણિભ્રમો જડ ઇત્યર્થઃ ।
તત્રેતિ ।
તસ્મિઞ્જલકણ ઇત્યર્થઃ ।
ઽકુત્રોડ્ડીયેઽતિ પાઠે તુ તસ્મિન્નિતિ શેષો બોધ્યઃ ।
શનૈઃ મુક્તામણિબુધ્યા મન્દમ્ ।
આદીયમાને અઙ્ગુલ્યગ્રસ્ય લઘુક્રિયયા અલ્પચાચલનેન પ્રવ્લયિનિ અઙ્ગુલોવેવ લગ્ર ઇત્યર્થસ્તથા સતિ ।
ઉડ્ડીયેતિ ।
અયમિતિ શેષઃ ।
તસ્યાદર્શિનાન્મમાયં મુક્તામણિઃ ખમુત્પત્ય ગત ઇતિ મત્વા અન્તઃશુચા ન નિદ્રાતીત્યર્થઃ ।
નિમિત્તનિમિત્તિભાવે ચાયમેવ ન્યાયઃ ।
યદા તુ સારૂપ્યમાત્રવશેનાપ્રસ્તુતપ્રશંસાયામપ્રકૃતપ્રકતયોઃ લોચનમ્ દર્શયતિ---નિમિત્તેતિ ।
કદાચિન્નિમિત્તમપ્રસ્તુતં સદભિધીયમાનં નૈમિત્તિકં પ્રસ્તુતમાક્ષિપતિ ।
યથા----- યે યાન્ત્યભ્યુદયે પ્રીતિં નોજ્ઝન્તિ વ્યસનેષુ ચ ।
તે બાન્ધવાસ્તે સુહૃદો લોકઃ સ્વાર્થપરો ઽપરઃ ॥
અત્રાપ્રસ્તુત.ં સુહૃદ્બાન્ધવરૂપત્વં નિમિત્ત્ સજ્જનાસક્ત્યા વર્ણયતિ નૈમિત્તિકીં શ્રદ્ધેયવચનતાં પ્રસ્તુતામાત્મનો ઽભિવ્યઙ્ક્તુમ્; યત્ર નૈમિત્તિકપ્રતીતાવપિ નિમિત્તપ્રતીતિરેવ પ્રધાનીભવત્યનુપ્રાણાકત્વેનેતિ વ્યઙ્ગ્યવ્યઞ્જકયોઃ પ્રાધાન્યમ્ ।
કદાચિત્તુ નેમિતિતકમપ્રસ્તુતં વર્ણ્યમાનં સત્પ્રસ્તુતં નિમિત્તં વ્યનક્તિ ।
યથા સેતૌ---
સગ્ગં અપારિજાઅં કોત્થુહલચ્છિરહિઅં મહુમહસ્સ ઉરમ્ ।
સુમરાભિ મહણપુરઓ અમુદ્ધઅન્દં ચ હરજડાપબ્ભારમ્ ॥
અત્ર જામ્બવાન્ કૌસ્તુભલક્ષ્મીવિરહિતહરિવક્ષઃસ્મરણાદિકમપ્રસ્તુતનેમિત્તિકં વર્ણયતિ પ્રસ્તુતં વૃદ્ધસેવાચિરજીવિત્વવ્યવહારકૌશલાદિનિમિત્તભૂતં મન્ત્રિતાયામુપાદેયમભિવ્યઙ્ક્તુમ્ ।
તત્ર નિમિત્તપ્રતીતાવપિ નેમિત્તિકં વાચ્યભૂતમ્; પ્રત્યુત તન્નિમિત્તાનુપ્રાણિતત્વેનોદ્ધુરકન્ધરીકરોત્યાત્માનમિતિ સમપ્રધાનતૈવ વાચ્યવ્યઙ્ગ્યયોઃ ।
તત્રાપિ દ્વૌ પ્રકારૌ---અપ્રસ્તુતાત્કદાચિદ્વાચ્યાચ્ચમત્કારઃ, વ્યઙ્ગ્યં તુ તન્મુખપ્રેક્ષમ્ ।
યથાસ્મદુપાધ્યાયભટ્ટેન્દુરાજસ્ય---- પ્રાણા યેન સમર્પિતાસ્તવ બલાદ્યેન ત્વમુત્થાપિતઃ સ્કન્ધે યસ્ય ચિરં સ્થિતો ઽસિ વિદધે યસ્તે સપર્યામપિ ।
તસ્યાસ્ય સ્મિતમાત્રકેણ જનયન્ પ્રાણાપહારક્રિયાં ભ્રાતઃ પ્રત્યુપકારિણાં ધુરિ પરં વેતાલ લીલાયતે ॥
બાલપ્રિયા અત્રાસ્થાન ઇતિ ।
જડાનામિતિ શેષઃ ।
યે ઇતિ ।

અપરઃ ઉક્તવિપરીતવૃત્તિઃ ।
નિમિત્તં શ્રદ્ધેયવચનતાનિમિત્તમ્ ।
સજ્જનાસક્ત્યેતિ ।
સજ્જનબહુમત્યેત્યર્થઃ ।
નૈમિત્તકેતિ ।
શ્રદ્ધેયવચનતેત્યર્થઃ ।
નિમિત્તપ્રતીતિરેવેતિ ।
ન હિ વક્તુસ્તથાવિધબાન્ધવત્વાદિપ્રતીતિં વિના શ્રદ્ધેયવચનત્વં પ્રતીતિપથમવતરેદિતિ ભાવઃ ।
સગ્ગમિતિ ।
સ્વર્ગમપારિજાતં કૌસ્તુભલક્ષ્મીરહિતં મધુમથનસ્યોરઃ ।
સ્મરામિ મથનાત્પુરતઃ અમુગ્ધચન્દ્રં ચ હરજટાપ્રાગ્ભારમ્ ॥
ઇતિ છાયા ।
વૃદ્ધેત્યાદિત્રયં પ્રસ્તુતમિત્યસ્ય વિશેષણમ ।
ઉદ્ધુરકન્ધરીકરોતીતિ ।
પ્રધાનીકરોતીત્યર્થઃ ।
તન્મુખપ્રેક્ષમિતિ ।
તથા ચ અપ્રધાનમિતિ ભાવઃ ।
પ્રાણા ઇતિ ।
લોચનમ્ અત્ર યદ્યપિ સારૂપ્યવશેન કૃતધ્નઃ કશ્ચિદન્યઃ પ્રસ્તુત આક્ષિપ્યતે, તથાપ્યપ્રસ્તુતસ્યૈવ વેતાલવૃત્તાન્તસ્ય ચમત્કારકારિત્વમ્ ।
ન હ્યચેતનોપાલમ્ભવદસમ્ભાવ્યમાનો ઽયમર્થો ન ચ ન હૃદ્ય ઇતિ વાચ્યસ્યાત્ર પ્રધાનતા ।
યદિ પુનરચેતનાદિનાત્યન્તાસમ્ભાવ્યમાનતદર્થવિશેષણેનાપ્રસ્તુતેન વર્ણિતેન પ્રસ્તુતમાક્ષિપ્યમાણં ચમત્કારકારિ તદા વસ્તુધ્વનિરસૌ ।
યથા મમૈવ---- ભાવવ્રાત હઠાજ્જનસ્ય હૃદયાન્યાક્રમ્ય યન્નર્તયન્ ભઙ્ગીભિર્વિવિધાભિરાત્મહૃદયં પ્રચ્છાદ્ય સંક્રીડસે ।
સ ત્વામાહ જડં તતઃ સહૃદયમ્મન્યત્વદુઃશિક્ષિતો મન્યે ઽમુષ્ય જડાત્મતા સ્તુતિપદં ત્વત્સામ્યસમ્ભાવનાત્ ॥
કશ્ચિન્મહાપુરુષો વીતરાગો ઽપિ સરાગવદિતિ ન્યાયેન ગાઢવિવેકાલોકતિરસ્કૃતતિમિરપ્રતાનો ઽપિ લોકમધ્યે સ્વાત્માનં પ્રચ્છાદયલંલોકં ચ વાચાલયન્નાત્મન્યપ્રતિભાસમેવાઙ્ગીકુર્વંસ્તેનૈવ લોકેન મૂર્ખો ઽયમિતિ યદવજ્ઞાયતે તદા તદીયં લોકોત્તરં ચરિતં પ્રસ્તુતં બાલપ્રિયા ઽત્વમુત્પાદિતઽ ઇતિ ઽસપર્યાં પુરઽ ઇતિ ચ પાઠઃ ।
સારૂપ્યવશેનેતિ ।
પ્રાણસમર્ષણાદ્યુપકર્તરિ અપકર્તૃત્વરૂપસાદ્દશ્યબલેનેત્યર્થઃ ।
પ્રસ્તુતસ્યૈવેતિ ।
વાચ્યસ્યેતિ શેષઃ ।
અત્ર હેતુમાહ---ન હીત્યાદિ ।
ન ચ ન હૃદ્ય ઇતિ ।
હૃદ્ય એવેત્યર્થઃ ।
યદીત્યાદિ ।
ઽઅચેતનાદિના આક્ષિપ્યમાણમ્ઽ ઇતિ યોજના ।
અચેતનાદિનેત્યસ્ય વિશેષણાનિ-અત્યન્તેત્યાદીનિ ।
અત્યન્તમસમ્ભાવ્યમાનાનિ તદર્થસ્ય અપ્રસ્તુતાર્થસ્ય વિશેષણાનિ યત્ર તેન ।
વસ્તુધ્વનિરસાવિતિ ।
નાયમપ્રસ્તુતપ્રશંસાલઙ્કાર ઇતિ ભાવઃ ।
ભાવેતિ ।
ભાવાનાં ચન્દ્રોદ્યાનાદિપદાર્થનાં વ્રાતઃ સાર્થઃ હે ભાવ વ્રાત ।
ત્વં તથા સંક્રીડસે યદિતિ સમ્બન્ધઃ ।

તતઃ એવં સંક્રીડનાદ્ધેતોઃ ।
સહૃદયમ્મન્યત્વેન સહૃદયો ઽહમિત્યભિમાનેન દુઃશિક્ષિતઃ દુર્લલિતઃ ।
સઃ જનઃ ।
ત્વાં જડમાહ ।
પરન્તુ અમુષ્ય એવંવદતો જનસ્ય ।
યા જડાત્મતા જડો ઽસીત્યુચ્યમાનતા સા ત્વત્સામ્યસમ્ભાવનાત્ ત્વત્સામ્યાપાતાદ્ધેતોઃ ।
ઽઅમુષ્ય સ્તુતિપદં મન્યેઽ ઇતિ સમ્બન્ધઃ ।
યેનેઽત્યસ્ય ઽપ્રચ્છાદયન્નિઽત્યાદિના સમ્બન્ધઃ ।
યથોક્તમ્---- "જ્ઞાતતત્વસ્ય લોકો ઽયં જડોન્મત્તપિશાચવત્ ।
જ્ઞાતતત્વો ઽપિ લોકસ્ય જડોન્મત્તપિશાચવદિ"તિ ॥
ગાઢેતિ. ।
ગાઢો યો વિવેક એવાલોકઃ તેન તિરસ્કૃતં તિમિરપ્રતાનં મોહાન્ધકારસમૂહો યસ્ય સઃ ।
વાચાલયન્નિતિ ।
આત્માવમાનગર્ભિતા બહ્વીર્વાચઃ પ્રવર્તયન્નિત્યર્થઃ ।
આત્મનિ સ્વસ્મિન્ ।
અપ્રતિભાસં જનૈરારોપિતમવબોધમ્ ।
અથ સમ્બન્ધસ્તદાપ્યપ્રસ્તુતસ્ય સરૂપસ્યાભિધીયમાનસ્ય પ્રાધાન્યેનાવિવક્ષાયાં ધ્વનાવેવાન્તઃપાતઃ ।
લોચનમ્ વ્યઙ્ગ્યતયા પ્રાધાન્યેન પ્રકાશ્યતે ।
જડો ઽયમિતિ હ્યુદ્યાનેન્દૂદયાદિર્ભાવો લોકેનાવજ્ઞાયેતે, સ ચ પ્રત્યુત કસ્યચિદ્વિરિહિણ ઔત્સુક્યચિન્તાદૂયમાનમાનસતામન્યસ્ય પ્રહર્ષપરવશતાં કરોતીતિ હઠાદેવ લોકં યથેચ્છં વિકારકારણાભિર્નર્તયતિ ।
ન ચ તસ્ય હૃદયઙ્કેનાપિ જ્ઞાયતે કીદૃગયમિતિ, પ્રત્યુત મહાગમ્ભીરો ઽતિવિદગ્ધઃ સુષ્ટુગર્વહીનો ઽતિશયેન ક્રીડાચતુરઃ સ યદિ લોકેન જડ ઇતિ તત એવ કારણાત્પ્રત્યુત વૈદગ્ધ્યસમ્ભાવનનિમિત્તાત્સમ્ભાવિતઃ, આત્મા ચ યત એવ કારણાત્પ્રત્યુત જાડ્યેન સમ્ભાવ્યસ્તત એવ સહૃદયઃ સમ્ભાવિતસ્તદસ્ય લોકસ્ય જડો ઽસીતિ યદ્યુચ્યતે તદા જડ્યમેવંવિધસ્ય ભાવવ્રાતસ્યાવિદગ્ધસ્ય પ્રસિદ્ધમિતિ સા પ્રત્યુત સ્તુતિરિત્ ।
જડાદપ પાપીયાનયં લોક ઇતિ ધ્વન્યતે ।
તદાહ---યદા ત્વિતિ ।
ઇતરથા ત્વિતિ ।
ઇતરથૈવ પુનરલઙ્કારાન્તરત્વમલઙ્કારવિશેષત્વં ન વ્યઙ્ગ્યસ્ય કથઞ્ચિદપિ પ્રાધાન્ય ઇતિ ભાવઃ ।
ઉદ્દેશે યદાદિગ્રહણં કૃતં સમાસોક્તીત્યત્ર દ્વન્દ્વે તેન વ્યાજસ્તુતિપ્રભૃતિરલઙ્કારવર્ગો ઽપિ સમ્ભાવ્યમાનવ્યઙ્ગ્યાનુવેશઃ સમ્ભાવિતઃ ।
બાલપ્રિયા વાચ્યાર્થં દર્શયતિ---જડો ઽયમિત્યાદિ સ્તુતિરિત્યન્તેન ।
ઽઇતિ હ્યવજ્ઞાયતઽ ઇતિ સમ્બન્ધઃ ।
લોકેન કર્ત્રા ।
સ ચ ઉદ્યાનાદિર્ભાવશ્ચ ।
પ્રત્યુતેતિ ।
અજડ એવ ન, કિન્તુ વિદગ્ધસ્વભાવો ઽપીત્યર્થઃ ।
અન્યસ્યેતિ ।
પ્રિયતમામિલિતસ્યેત્યર્થઃ ।
હઠાદાક્રમ્યેત્યસ્ય વ્યાખ્યાનમ્----યથેચ્છં વિકારકારણાભિરિત્ ।
વિકારાણામૌત્સુક્યહર્ષાદીનાં કારણાભિઃ પ્રવર્તનાભિઃ ।
આત્મહૃદયં પ્રચ્છાદ્યેત્યસ્ય વ્યાખ્યાનમ્---ન ચેત્યાદિ ।
પ્રત્યુતેત્યસ્યૈવ વિવરણમ્---મહાગમ્ભીર ઇત્યાદિ ।
સ ઇત્યાસ્ય અત્રાપિ સમ્બન્ધઃ ।
ઉત્તરાર્ધં વ્યાચષ્ટે---સ યદીત્યાદિ ।
સઃ ઉક્તગુણવિશિષ્ટો ભાવવ્રાતઃ ।

જડ ઇતીત્યસ્ય સમ્ભાવિત ઇત્યનેનાન્વયઃ ।
તત ઇત્યસ્ય વ્યાખ્યાનમ્--તત એવ કારણાદિતિ ।
ઉક્તપ્રકારકસંક્રીડનરૂપાદિત્યર્થઃ ।
કારણાદિત્યસ્ય વિશેષણમ્--પ્રત્યુત વૈદગ્ધ્યેત્યાદિ ।
સહૃદયેત્યાદેર્વ્યાખ્યાનમ્---આત્મા ચેત્યાદિ ।
તદિતિ ।
તર્હિ ઇત્યર્થઃ ।
ઽઅસ્ય લોકસ્ય સા સ્તુતિરિઽતિ સમ્બન્ધઃ ।
કા સ્તુતિરેવેત્યર્થઃ ।
કુત એતદિત્યત આહ-તદેત્યાદિ ।
તદા તદ્વચનકાલે ।
જાડ્યમેવંવિધસ્યેત્યાદિ ।
અયમર્થઃ---અજડસ્ય સતો જડત્વપ્રસિધ્યુપજીવિની હિ જનસમ્બન્ધિજડત્વોક્તિઃ ।
તથા સતિ તત્તુલ્યયોગક્ષેમતયા જનસ્યાપ્યજડત્વસમ્ભવાજ્જનં પ્રતિજડો ઽસીત્યુક્તિર્વાસ્તવી સ્તુતિરેવ પર્યવસ્યેદિતિ ।
એવમપ્રસ્તુતં વાચ્યાર્થ વ્યાખ્યા પાર્યન્તિકમર્થં પ્રદર્શયતિ---જડાદપીતિ ।
તદાહેતિ ।
યદેતત્સારૂપ્યેણ પ્રતીયમાનસ્ય પ્રાધાન્યે ધ્વનિત્વમુક્તં તદાહેત્યર્થઃ ।
એવકારો ભિન્નક્રમ ઇતિ દર્શયતિ---ઇતરથૈવેતિ ।
તુશબ્દાર્થકથનં ઇતરથાત્વલઙ્કારાન્તરમેવ ।
તદયમત્ર સઙ્ક્ષેપઃ---- લોચનમ્ તત્ર સર્વત્ર સાધારણમુત્તરં દાતુમુપક્રમતે---તદયમત્રેતિ ।
કિયદ્વા પ્રતિપદં લિખ્યતામિતિ ભાવઃ ।
તત્ર વ્યાજસ્તુતિર્યથા--- કિં વૃત્તાન્તૈઃ પરગૃહગતૈઃ કિન્તુ નાહં સમર્થ- સ્તૂણીં સ્થાતું પ્રકૃતિમુખરો દાક્ષિણાત્યસ્વભાવઃ ।
ગેહે ગેહે વિપણિષુ તથા ચત્વરે પાનગોષ્ઠ્યા- મુન્મત્તેવ ભ્રમતિ ભવતો વલ્લભા હન્ત કીર્તિઃ ॥
અત્ર્.અ વ્યઙ્ગ્યં સ્તુત્યાત્મકં યત્તેન વાચ્યમેવોપસ્ક્રિયતે ।
યત્તૂદાહૃતં કેનચિત્---- આસીન્નાથ પિતામહી તવ મહી જાતા તતો ઽનન્તરં માતા સમ્પ્રતિ સામ્બુરાશિરશના જાયા કુલોદ્ભૂતયે ।
પૂર્ણે વર્ષશતે ભવિષ્યતિ પુનઃ સૈવાનવદ્યા સ્નુષા યુક્તં નામ સમગ્રનીતિવિદુષાં કિં ભૂપતીનાં કુલે ॥
ઇતિ, તદસ્માકં ગ્રામ્યં પ્રતિભાત્યત્યન્તાસભ્યસ્મૃતિહેતુત્વાત્ ।
કા ચાનેન સ્તુતિઃ કૃતા? ત્વં વંશક્રમેણ રાજેતિ હિ કિયદિદમ્? ઇત્યેવંપ્રાયા વ્યાજસ્તુતિઃ સહૃદગોષ્ઠીષુ નિન્દિતેત્યુપેક્ષ્યૈવ ।
યસ્ય વિકારઃ પ્રભવન્નપ્રતિબન્ધસ્તુ હેતુના યેન ।
ગમયતિ તમભિપ્રાયં તત્પ્રતિબન્ધં ચ ભાવો ઽસૌ ॥
ઇતિ ।
અત્રાપિ વાચ્યપ્રાધાન્યે ભાવાલઙ્કારાતા ।
યસ્ય ચિત્તવૃત્તિવિશેષસ્ય સમ્બન્ધી વાગ્વ્યાપારાદિર્વિકારો ઽપ્રતિબન્ધો નિયતઃ બાલપ્રિયા પુનરિતિ ।
ઽઅલઙ્કારાન્તરાઙ્ગત્વમ્ઽ ઇત્યત્રાન્યથાપ્રતિપત્તિઃ સ્યાદિત્યતો વિવૃણોતિ---અલઙ્કારવિશેષત્વમિતિ ।
ઇતિ ભાવ ઇતિ ।
અપ્રસ્તુતવર્ણનસ્થલે યત્ર વાચ્યસ્ય અપ્રસ્તુતાર્થસ્ય ચમત્કારકારિત્વં વ્યઙ્ગ્યં, પ્રસ્તુતં તુ તદઙ્ગં તત્રૈવાપ્રસ્તુતપ્રશંસાલઙ્કારઃ ।
યત્ર તુ પ્રસ્તુતસ્ય વ્યઙ્ગ્યસ્ય પ્રાધાન્યં તત્ર વસ્તુધ્વનિરેવ નાલઙ્કાર ઇતિ ગ્રન્થકારાશય ઇત્યર્થઃ ।
સ્તુત્યાત્મકમિતિ ।
ભવતઃ કીર્તિર્વિશ્વં વ્યાપ્નોતિ ઇત્યુત્તમશ્લોકત્વરૂપગુણકીર્તનમિત્યર્થઃ ।
આસીદિતિ ।

સ્નુષા પુત્રભાર્યા ।
અત્યન્તાસભ્યેતિ ।
પિતામહ્યા માતૃત્વોક્તાવેવાઙ્કુરિતા તાવદસભ્યસ્મૃતિસ્તસાય જાયાત્વસ્નુષાત્વવર્ણનેન સુતરામભિવ્યક્તેત્યાશયેનોક્તમત્યન્તાસભ્યેતિ ।
વાચ્યે ઽર્થે દોષમુક્ત્વા વ્યઙ્ગ્યે ઽપિ તમાહ-કા ચેતિ ।
કિયદિદમિતિ ।
રાજાન્તરાદુત્કર્ષવિશેષાપ્રતીતેરિતિ ભાવઃ ।
ઽવ્યાજસ્તુતિપ્રભૃતિરિઽતિ પૂર્વોક્તપ્રભૃતિપદાર્થં ભાવાલઙ્કારં રુદ્રટોક્તમાહ-યસ્યેતિ ।
ઽયસ્ય વિકારસ્તુ અપ્રતિબન્ધઃ પ્રભવન્ યેન હેતુના તમભિપ્રાયં તત્પ્રતિબન્ધં ચ ગમયતિ અસૌ ભાવ ઇત્યન્વયઃ ।
અત્રાપિ દ્વૈવિધ્યમસ્તીત્યાશયેનાહ---અત્રાપીત્યાદિ ।
લક્ષણવાક્યં વ્યાચષ્ટે---યસ્યેત્યાદિ ।
ચિત્તવૃત્તિવિશેષસ્ય અનુરાગાદેઃ સમ્બન્ધીજન્યઃ ।
અપ્રતિબન્ધ ઇત્યસ્ય વ્યાખ્યાનમ્---નિયત ઇતિ ।
વ્યઙ્ગ્યસ્ય યત્રાપ્રાધાન્યં વાચ્યમાત્રાનુયાયિનઃ ।
સમાસોક્ત્યાદયસ્તત્ર વાચ્યાલઙ્કૃતયઃ સ્ફુટાઃ ॥
વ્યઙ્ગ્યસ્ય્.અ પ્રતિભામાત્રે વાચ્યાર્થાનુગમે ઽપિ વા ।
ન ધ્વનિર્યત્ર વા તસ્ય પ્રાધાન્યં ન પ્રતીયતે ॥
લોચનમ્ પ્રભવંસ્તં ચિત્તવૃત્તિવિશેષરૂપમભિપ્રાયં યેન હેતુના ગમયતિ સ હેતુર્યથેષ્ટોપભોગ્યત્વાદિલક્ષણો ઽર્થો ભાવાલઙ્કારઃ ।
યથા--- એકાકિની યદબલા તરુણી તથાહમસ્મિન્ગૃહે ગૃહપતિશ્ચ ગતો વિદેશમ્ ।
કં યાચસે તદિહ વાસમિયં વરાકી શ્વશ્રૂર્મમાન્ધબધિરા નનુ મૂઢ પાન્થ ॥
અત્ર વ્યઙ્ગ્યમેકૈકત્ર પદાર્થે ઉપસ્કારકારીતિ વાચ્યં પ્રધાનમ્ ।
વ્યઙ્ગ્યપ્રાધાન્યે તુ ન કાચિદલઙ્કારતેતિ નિરૂપિતમિત્યલં બહુના ।
યત્રેતિ કાવ્યે ।
અલઙ્કૃતય ઇતિ ।
અલઙ્કૃતિત્વાદેવ ચ વાચ્યોપસ્કારકત્વમ્ ।
પ્રતિભામાત્ર ઇતિ ।
યત્રોપમાદૌ મ્લિષ્ટાર્થપ્રતીતિઃ ।
વાચ્યાર્થાનુગમ ઇતિ ।
વાચ્યેનાર્થેનાનુગમઃ સમં પ્રાધાન્યમપ્રસ્તુતપ્રશંસાયામિવેત્યર્થઃ ।
ન પ્રતીયત ઇતિ ।
સ્ફૂટતયા બાલપ્રિયા યેન હેતુનેતિ ।
વાક્યપ્રતિપાદ્યેનેતિ શેષઃ ।
ઽયેન પ્રતિબદ્ધેનઽ ઇતિ પાઠે તુ પ્રતિબદ્ધેનેત્યસ્યોક્ત એવાર્થઃ ।
સ હેતુરિતિ ।
કસ્યચિચ્ચિત્તવૃત્તિવિશેષસ્ય અનુભાવો વ્યાપારાદિર્વ્યઙ્ગ્યહેતુદ્વારા તચ્ચિત્તવૃત્તિવિશેષસ્ય ગમકઃ સ હેતુરિત્યર્થઃ ।
વક્ષ્યમાણોદાહરમાભિપ્રાયેણ તદ્ધેતું દર્શયતિ---યથેષ્ટેત્યાદિ ।
અહં ત્વયા યથેષ્ટમુપભોક્તવ્યા ન કિઞ્ચિત્પ્રતિબન્ધકમિતિ નાયિકામનોગતાદિરર્થં ઇત્યર્થઃ ।
એકાકિનીતિ ।
તથેતિ સમુચ્ચયે ।
તદિતિ ।
યદહમેવંવિધાસ્મિ ગૃહપતિર્ગતશ્ચ તદિત્યર્થઃ ।