Language

ENहिગુ
Scripture Library

Dharmottarapradīpa subcommentary on Dharmottara's Nyāyabinduṭīkā on Dharmakīrti's Nyāyabindu · Part 6180

__________NOTES__________
[512] dharmiti(ṇi) hetoḥ sambandhasya sattvasyety asiddhau --- ṭi-
ṣaḍjādimattvād iti | ubhayatrāpi viśeṣaṇaviśiṣṭasya rūpasya vādiprativādinor dvayor apy aniścitatvāt kevalaṃ viśeṣaṇasandehena ca viśeṣaṇaviśiṣṭena rūpeṇāsiddha iti tathā vyapadiśyata iti ||
parvatoparibhāgena tiryagnirgatene ti ca bhūbhāga iti copalakṣaṇaṃ draṣṭavyam | na tu tatthāvidha eva nikuñjaḥ, parvatagahvaradeśasyaiva nikuñjaśabdābhilapyatvāt ||
yasmād deśād āgacchatī ti vacanavyaktyā cotpannaḥ śabdaś caturdikkaṃ śabdasantānaṃ janayati, sa ca jalataraṅganyāyena śrotradeśam āgato gṛhīta iti darśayati ||
dveṣādī ty atr ādi grahaṇena buddhiprayatnādīnāṃ grahaṇām | "sāmānyavān guṇaḥ saṃyogavibhāgayor anapekṣo na kāraṇaṃ" iti guṇalakṣaṇayogād guṇāḥ | samayāyāt samavetatvāt | pratiṣiddhānāṃ
[DhPr 195]
tad evam ekasya[513] rūpasya [514]dharmisambaddhasyāsiddhāv asiddho hetvābhāsaḥ ||
__________NOTES__________
[513] sarveṣv api asiddheṣu ekaṃ rūpaṃ pakṣadharmatvam asiddham --- ṭi-
[514] dharmibaddha-
tathā ekasya rūpasya asapakṣe asattvasya asiddhāv anaikāntiko hetvābhāsaḥ III-66
[515]tathā aprasy aikasya rūpasya --- [516]asapakṣe 'sattvā khyasy āsiddhāv anaikāntiko hetvābhāsaḥ |
__________NOTES__________
[515] tathā para-
[516] vipakṣe --- ṭi-
eko 'nta ekānto niścayaḥ | sa prayojanam asyetaikāntikaḥ[517] | naikāntiko 'naikāntikaḥ | ayasmān na sādhyasya na viparyayasya niścayo 'pi tu tadviparītaḥ saṃśayaḥ | sādhyetarayoḥ saṃśayahetur anaikāntika uktaḥ ||
__________NOTES__________
[517] -ayaikāntikaḥ
ca na samavāya iti | niṣkriyatvaṃ ca kriyāyā mūrttadravyavṛttitvāt, ātmanaś cāmarttatvād iti siddhāntasthiteḥ ||
kim ute ti nipātaḥ kim punar ity asyārthe varttate ||
āśrayaṇāsiddhadharmyasiddhayoḥ kiyān bheda ity āśaṅkya bhedam upapādayann āha --- pūrvam iti | ayam arthaḥ --- pūrvaṃ paramārthato vidyamāno 'pi hetvādhārarūpatayā sandehād aniścita iti tad dharmyasiddha uktaḥ | samprati tu sarvathtaivāsau dharmitvenāsiddha ucyata iti | dharmyasiddha evāśrayāsiddha ucyate iti | tena nāśrayāsiddho nāma anyaḥ prabhedaḥ |
anyathāsiddhas tv asiddha eva na bhavatīti na tasyāntarbhāvaś cintyate | tathā hy anyathāsiddha iti ko arthaḥ? kim anyathaiva siddha āhosvit anyathā 'pi siddhaḥ? nanu yady anyathaiva, tadā jijñāpayiṣitaviparyayeṇaiva siddha upapanno nānena prakāreṇeti viruddha eva | athānyathā 'pi siddhaḥ, tadaitasmād anyenāpi prakāreṇa siddho 'yam ity ayam api bhaviṣyati | na ca sādhyam iti sandigdhavipakṣavyāvṛttir anaikāntika eveti ||
anaikāntikaśabdasya vyuptattim āha --- eka iti | eka iti bruvann ekas tāsau (ekaścāsau) sādhyalakṣaṇaikārthaviṣayatvād antaśca kathāvasānahetutvād ākāṅkṣopaśamahetutvād veti darśayati | samastaṃ padam arthañ cāha --- ekānto niścaya iti | sādhyetarayor ekataraniścayaphala ity arthaḥ | tadviruddhe cāyaṃ nañ draṣṭavyaḥ | yasmād ityādinaitad eva sphuṭayati | yasmād dhetor ity apādāne ceyaṃ pañcamī | kin tu tadviparīto niścayaviparītaḥ yattador nityam abhisambandhāt sa iti draṣṭavyam | kva samśaya ity āha --- sādhye ti |
yad vā katham anaikāntiko bhavatīty āha --- yasmād iti hetupañcamī | aikāntikapratiṣedhenānyaḥ pratipattihetur ukto nañety abhiprāyeṇāha --- saṃśayahetur iti | tena nāsiddhasya tathātvaprasaṅgaḥ | atha vaikāntaniyatatvād eka ity anta iti ca niścayaḥ proktaḥ | tathā hi sarvo 'yaṃ padārthabheda
[DhPr 196]
tam udārahati ---
yathā śabdasya anityatvādike dharme sādhye prameyatvādiko dharmaḥ sapakṣavipakṣayoḥ sarvatra ekadeśe vā vartamānaḥ III-67
yathe tyādinā | anityatvam ādir yasyā 'sau[518] anityatvādike dharm aḥ | ādi śabdād aprayatnānantarīyakatvaṃ prayatnāntarīyakatvaṃ [519]nityatvaṃ ca parigṛhyate | prameyatvam ādir yasya sa prameyatvādikaḥ | ādi śbadād anityatvam, punar anityatam, amūrttatvaṃ ca [520]gṛhyate | śabdasya dharmiṇo 'nityatvādike dharme sādhye prameyatvādiko dharmo 'naikāntikaḥ | caturṇām api [521]hi vipakṣe 'sattvam asiddham |
__________NOTES__________
[518] yasya so 'nitya-
[519] nityatvaṃ --- om.
[520] gṛhyante
[521] hi --- om.
tathā hi --- anityaḥ śabdaḥ prameyatvāt [522]ghaṭavad ākāśavad iti prameyatvṃ sapakṣavipakṣavyāpi |
__________NOTES__________
[522] prameyatvāt, ākāśāśavat ghaṭavad iti
apraytnānantarīyakaḥ śabdo 'nityatvāt, vidyudākāśavad [523]ghaṭvac ca --- ity anityatvaṃ sapakṣaikadeśavṛtti --- vidyudādāv asti, nākāśādau; [524]vipakṣayāpi --- [525]prayatnānantarīke sarvatra bhāvāt[526] |
__________NOTES__________
[523] kāśaghaṭava-

[524] ita ārambha `nākāśādau' paryantaḥ pāṭho nāsti
[525] -vyāpi sarvatra prayatnānantarīyake bhāvāt
[526] anityatvasya --- ṭi-
anityatvāt prayatnānantarīyakaḥ śado ghaṭvad vidyudākāśavac ca --- ity anityatvaṃ vipakṣaikadeśavartti --- vidyudādāv asti nākāśādau | sapakṣavyāpi[527] sarvatra prayantānantarīyake bhāvāt[528] |
__________NOTES__________
[527] -vyāpi sapakṣe sarvatra
[528] sādhyaiḥ saha kramāt yojyate --- ṭi-
nityaḥ śabdo 'mūrttatvād ākāśaparamāṇuvat[529], karmaghaṭavac ca | ity amūrtatvam ubhayaikadeśavṛtti --- ubhayor ekadeśa ākāśe karmaṇi ca vartate | paramāṇau tu sapakṣaikadeśe ghaṭādau ca vipakṣaikadeśe na vartate | mūrttatvāt ghaṭapramāṇuprabhṛtīnām |
__________NOTES__________
[529] nityatvasya --- ṭi-
nityās tu paramāṇvo[530] vaiśeṣikair abhyupagamyante | tataḥ sapakṣāntargatāḥ |
__________NOTES__________
[530] vaiśeṣikair apy abhyupa-
ekasminnā(nna)nte 'vatiṣṭhate --- nityo vā 'nityo vetyādirūeṇa | sa prayojanam asya sa tathā | na tathā 'naikāntikaḥ ||
vipakṣe 'sattvam asiddhaṃ sarvatre ti draṣṭavyam | [68b] "sad akāraṇavan nityam" [vai-sū-4.1.1.] iti nityalakṣaṇayogān nityā iṣṭāḥ paramāṇavaḥ ||
[DhPr 197]
asya caturvidhasya pakṣadharmasyāsattvam asiddhaṃ vipakṣe | tato 'naikāntikatā ||
tathā --- asya eva rūpasya sandehe apy anaikāntika eva III-68
yathā cāsya rūpasyāsiddhāv anaikāntikas tathā asyaiva vipakṣe 'sattvākhyasya[531] rūpasya saṃdehe 'naikāntikaḥ ||
__________NOTES__________
[531] -khyarūpasya
yathā asarvajñaḥ kaścid vivakṣitaḥ puruṣo rāgādimān veti sādhye vaktṛtvādiko dharmaḥ sandigdhavipakṣavyāvṛttikaḥ III-69
yathe ti | asarvajña ity asarvajñatvaṃ sādhyam | kaśiad vivakṣita iti vaktur abhiprataḥ puruṣo dharmī | rāgā ādir yasya dveṣādeḥ sa rāgādiḥ | sa yasyāsti sa rāgādimān iti dvitīyaṃ sādhyam | [532] vā grahaṇaṃ rāgādimattvasya pṛthak sādhyatvakhyāpanārtham | tato 'sarvajñatve rāgādimattve vā[533] sādhye prakṛte vakṭrtvaṃ --- vacanaśaktis tadādir yasyonmeṣanimeṣādeḥ sa vaktṛtvādiko dharmo 'naikāntikaḥ |
__________NOTES__________
[532] veti graha-
[533] -mattve ca sādhye
sandigdhā[534] vipakṣā vyāvṛttir yasya sa tathoktaḥ | asarvajñatve sādhye sarvajñatvaṃ vipakṣaḥ | tatra vacanādeḥ sattvam asattvaṃ vā sandigdham | ato na jñāyate kiṃ[535] vaktā sarvajña utāsarvajña ity anaikāntikaṃ vaktṛtvam |
__________NOTES__________
[534] saṃdigdhavi-
[535] kiṃ --- om.
nanu ca sarvajño vaktā nolpalabhyate tat kathaṃ vacanaṃ sarvajñe sandigdham? ata eva
[536]`sarvajño vaktā na upalabhyate' ity evaṃprakārasya anupalambhasya adṛśyātmaviṣayatvena[537]sandehahetutvāt |[538] tato asarvajñaviparyayād vaktṛtvāder vyāvṛttiḥ sandigdhā III-70
__________NOTES__________
[536] sarvatraikadeś vā sarvajño
[537] saṃdehe hetu-
[538] -tvād asarva-
`sarvajño vaktā na upalabhyate' ity evaṃ prakārasya --- [539]evaṃjātīyasyānupalambhasya saṃdehahetutvāt | kuta ity āha --- adṛśya[540] ātmā viṣayo yasya tasya bhāvo 'dṛśyātmaviṣayatvaṃ tena sandehahetutvam |
__________NOTES__________
[539] -jātīyakasya
[540] -adṛśyātmā

dveṣāder ityādigrahaṇena mohāder grahaṇam ||
ata evā nupalambhamātrād eveti siddhāntī | amum evārthaṃ mūlena saṃsyandayann āha --- sarvajña iti | tenādṛśyaviṣayatvena hetunā sandehahetutvaṃ sandehahetutvād iti | hetupañcamīm idānīṃ vyācaṣṭe --- yata iti ||
[DhPr 198]
yato 'dṛśyaviśeṣayo 'nupalambhaḥ saṃdehahetur[541] na niścayahetus tato 'sarvajñavipakṣāt sarvajñād vaktṛtvāder vyāvṛttiḥ saṃdigdhā ||
__________NOTES__________
[541] saṃśayahetur
nānupalambhāt [542]sarjñe vaktṛtvam asad brūmaḥ | api tu sarvajñatvena saha vaktṛtvasya virodhāt | etan na[543] |
__________NOTES__________
[542] -bhāt saṃdigdhe vaktṛ-
[543] etan na --- om.
vaktṛtvasarvajñatvayor virodhābhāvāc ca yaḥ sarvajñaḥ sa vaktā na bhavatīty adarśane 'pi vyatireko na sidhyati, saṃdehāt 71
vaktṛtvasarvajñatvayor virodho nāsiti | virodhābhāvāc ca kāraṇād vyatireko na sidhyati --- iti saṃbandhaḥ |
vyāptimantaṃ vyatirekaṃ darśyati --- yaḥ sarvajñaḥ iti | sādhyabhāvarūpaṃ sarvajñatvam anūdya [544] ` sa vaktā na bhavati ' iti sādhanasya vakṛtvasyābhāvo vidhīyate | tena sādhyābhāvaḥ sādhanābhāve niyatatvāt [545]sādhanābhāvena vpyāta ukta iti | vyāptimānīdṛśo vyatireko virodhe sati vaktṛtvasarvajñatvayoḥ sidhyet | na cāsti virodhaḥ | tasmān na sidhyatīti[546] | kuta ity āha --- saṃdehāt | yato virodhābhāvaḥ, tasmāt saṃdehaḥ | sandehād vyatirekāsiddhaḥ ||
__________NOTES__________
[544] na sa vaktā bhavati
[545] sādharmyabhāvena
[546] sidhyati | kutaḥ
kathaṃ virodhābhāvaḥ?
dvividho hi padārthānāṃ virodhaḥ III-72
[547]hī ti yamād dvividha eva virodho nānyaḥ, tasmān na vaktṛtvasarvajñatvayor virodhaḥ ||
__________NOTES__________
[547] hir yasmādarthedvivi-; hir yasmāt
kaḥ punar asau dvividho virodha ity āha ---
avikalakāraṇasya bhavato anyabhāve abhāvād[548][549]virodhagatiḥ III-73
__________NOTES__________
[548] bhāvaḥ | abhā-
[549] gatir iti
avikalakāraṇasye ti | avikalāni samagrāṇi kāraṇāni yasya sa tathoktaḥ | yasya kāraṇavaikalyād abhāvo na tasya kenacid api virodhagatiḥ | tadartham avikalakāraṇa grahaṇam|
nanu ca yasyāpi kāraṇasākalyaṃ tasyāpi nivṛttir aśakyā kenacid api karttum | tat kuto virodhagatiḥ? evaṃ tarhi avikalakāraṇasyāpi yatkṛtāt kāraṇavaikalyād abhāvas tena virodhagatiḥ |
yasyetyadināvikālakāraṇasya phalaṃ varṇayati | evaṃ tarhī ty uttaram | tarhi tasmin kāle | evaṃ boddhavyam ity arthaḥ | api sambhāvanāyām | nyāyabalād evaṃ sambhāvayāma ity ārthaḥ | virodhasya gatiḥ pratipattiḥ |
[DhPr 199].
tathā ca sati yo yasya viruddhaḥ sa tasya kiñcit kara eva | tathā hi --- śītasparśasya janako bhūtvā śitasparśāntarajananaśaktiṃ pratibadhnan śītasparśasya nivarttako viruddhaḥ | tasmād dhetuvaikalyakārī viruddho janaka eka nivartty asya | sahānavasthānavirodhaś cāyam | tato viruddhayor ekasminn api kṣaṇe sahāvasthānaṃ pariharttavyam | dūrasthayor virodhābhāvāc ca nikaṭsthayor eva nivarttyanivarttakabhāvaḥ |
tasmād yo yasya nirvarttakaḥ sa taṃ yadi paraṃ tṛtīye kṣaṇe nivarttayati | prathame kṣaṇe sannipatann asamarthavasthādhānayogyo[550] bhavati | dvitīye viruddham
asamarthaṃ karoti | tṛtīye tv asamarthe nivṛtte taddeśam ākrāmati |
__________NOTES__________
[550] sthādhāne yogyo; -sthānayogyo
tatrāloko gatidharmā krameṇa jalataraṅganyāyena [551]deśam [552]ākrāman yadā 'ndhakāranirantaram[553] ālokakṣaṇaṃ janayati tadā ''lokasamīpavarttinam andhakāram asamarthaṃ janayati | tato 'sāmarthyaṃ tasya yasya samīpavarttyālokaḥ | [554]asamarthe nivṛtte [555]taddeśo jāyata āloka ity evaṃ krameṇā ''lokenāndhakāro 'paneyaḥ | tathoṣṇasparśena śītasparśo nivarttanīyaḥ |
__________NOTES__________
[551] taddeśamā-
[552] ākrāmayan

[553] kāre nir-
[554] asamarthye, asāmarthye
[555] tādṛśo
kim ataḥ siddham ity āha tathā ce ti kāraṇavaikalyakāriṇo virodhāvagamaprakāre sati | kiñcitkaratvam eva tathā hī tyādinā darśayati | yathā cāsya janakatvaṃ tathānantaram eva vyaktīkariṣyate |
nanu kiṃ katipayakṣaṇasahitayoḥ paścān nivarttyanivarttakabhāvena virodho 'tha vānyathety āśaṅkyāha sahe ti | co yasmāt tatas tasmāt | na kevalaṃ bahuṣu kṣaṇeṣv ity apiśabdaḥ | sahāvasthānam ekatra sthitiḥ | nikaṭāvasthānaṃ tu na pariharttavyam iti buddhistham | pariharttavyaṃ nāṅgīkarttavyam | tayor ekasminn api kṣaṇe sahasthityabhāvāt katham evam aṅgīkriyate ? ata eva | na sahasthitayoḥ paścād virodha iti vā kṛtam anena |
yady evaṃ kvacit pradeśe varttamāna ālokas trilokīvyavasthitāni tamāṃsy anenaiva krameṇāpanayed iti na kvacit tamāṃsy avatiṣṭherann ity āha --- nikaṭasthayor iti yayor nivarttyanivarttakabhāvo dṛṣṭas tayor nikaṭasthayor eva na tu nikaṭasthayor avaśyaṃ nivarttyanivarttakabhāva ity asyārtho draṣṭavyaḥ | tayor eva kathaṃ tathābhāva ity āśaṅkāyāṃ dūrasthayor iti yojyam | co 'vadhāraṇe | yataḥ kiñcitkarasyaiva nivarttakatvaṃtasmād hetoḥ paraṃprakṛṣṭaṃ yathā bhavati | etad evopapādayann āha --- prathama iti sanniyatan nikaṭībhavan nivarttaka iti prakaraṇāt | asamarthā copādeyakṣaṇanirmāṇe aśakt āvasthā yasyāndhakārakṣaṇasya tasyā dhānam utpādanam, tatra yogyaḥ samartho bhavati | dvitīye kṣaṇe ity anuvarttate | viruddham andhakārasamarthaṃ sajātīyakṣaṇāntarajananākṣamaṃ karoti | tṛtīye kṣaṇe 'samarthe tasmin
[DhPr 200]
yadā tv ālokas tatraivāndhakāradeśe janyate tadā yataḥ kṣaṇād andhakāradeśasyālokasya janakaḥ[556] kṣaṇaḥ utpadyate tata evāndhakāro 'ndhakārāntarajananāsamartha[557] utpannaḥ | [558]tato 'samarthāvasthājanakatvam eva nivarttakatvam |
__________NOTES__________
[556] janakakṣaṇaḥ
[557] andhakārāntarāsarthaḥ; andhakārāntarājananāsarthaḥ
[558] tato 'sāmarthyāva-
ataś ca yasmin kṣaṇe janakas tatas tṛtīye kṣaṇe nivṛtto viruddho yadi śīghraṃ nivarttate |
janyajakabhāvāc ca [559]santānyor virodho na kṣaṇayoḥ | yady api ca na santāno nāma vastu tathāpi santānino vastubhūtāḥ | tato 'yaṃ paramārthaḥ na kṣaṇayor virodhaḥ | api tu bahūnāṃ
__________NOTES__________
[559] santanayoḥ
vandhyakṣaṇe nivṛtte svarasato niruddhe taddeśaṃ tasyāsamarthakṣaṇasya deśaṃ sthānam ākrāmati, taddeśo bhavati nivarttaka ity arthāt |
iha kaścin nivarttaka āloko yām eva diśam ākrāmati taddigvarttinam eva svaviruddhaṃ gatikrameṇaiva nivarttayati | kaścit punar viruddhāvaṣṭabdha eva deśe samutpannamātra evānekadigvarttinaṃ viruddhaṃ jhaṭiti nivarttayati | tatra na jñāyate kasya kathaṃ kiñcitkaratayā nivarttakatvam ity āha tatreti vākyopakṣepe | deśam abhimataṃ sthānam ākrāmaṃs taddeśo bhavann āloka ity arthaḥ | andhakāranirantaram andhakārāvyavahitam | ālokasamīpavarttinam iti tajjanyamānālokasamīpavarttinam | asamartham andhakārāntarajananāśaktaṃ janayati| yata evaṃ tatas tasya janakatvam | tatas tasmāt samīpavarttyāloka iti gatidharmeti draṣṭavyam | asāmarthyaṃ copādeyakṣaṇopajananaṃ pratīti prastāvād avaseyam | asamarthe tasminn andhakāre nivṛtte svarasato viruddhe (niruddhe) sati | so 'samarthāndhakārakṣaṇadeśo deśo yasya sa tathā jāyate ālokaḥ | iti s tasmāt | evam anantaroktena krameṇa paripāṭyā gatidharmā lokas taddeśākramaṇāya sannipatann asamarthāvasthādhānayogyo bhavati | dvitīye kṣaṇe 'samarthaṃ janayati | tṛtīye taddeśo jāyata ity anantaroktaḥ kramo vibhajya yojanīyaḥ |
amum eva kramam anyatrādiśann āha --- tathe ti | yathā ālokāndhakārayor nivarttyanivarttakabhāvas tena prakāreṇa uṣṇasparśena gatidharmeṇa dṛṣṭāntavaśād draṣṭavyam |
gatidharmaṇas tāvad ālokasyāyaṃ kramaḥ | viruddhākrāntadeśamadhyotpannasya kīdṛśa ity āha yade ti | tu r viśeṣaṇārthaḥ | yataḥ kṣaṇād ālokasya janakaḥ kṣaṇa utpadyate | kīdṛśasyālokakaṇasyety āha andhakāre ti | andhakāradeśasya nivarttyāndhakārasambandhī deśo yasya sa tathā tata eva tamodeśālokotpādakṣaṇayor ekasāmagryadhīnatām āha | yato 'ndhakāradeśālokahetūtpādakasya kṣaṇasya vandhyāndhakārādhāyakatvato hetor avidyamānaṃ sajātīyajanmani sāmarthyaṃ yasyā avasthāyā andhakārasambandhinyāḥ sā tathā | tajjanakatvam evālokasyeti prakaraṇāt |
atrāpi tṛtīye kṣaṇe paraṃ nivarttakatvam iti darśayann āha ataś ce ti | co 'vadhāraṇe | atrāpi prathame kṣaṇe 'ndhakāradeśālokahetūtpādakaḥ kṣaṇaḥ samudbhavann evāndhakārāsamarthāvasthātaddeśālokahetujananayogyo
[DhPr 201]
kṣanānām | yataḥ satsu dahanakṣaṇeṣu pravṛttā api śītakṣaṇā nivṛttidharmāṇo bhavantīti santānayor nivarttyanivarttakatvanimitte ca virodhe sthite sarveṣāṃ paramāṇūnāṃ saty apy ekadeśāvasthānābhāve na virodhaḥ, itaretarasantānānivarttanāt teṣām | gatidharmā cāloko [560]yāṃ diśam ākrāmati [561]taddigvarttino virodhisantānān nivarttayati | tato 'pavarakaikadeśasthā pradīpaprabhā [562]'ndhkāranikaṭavarttiny apināndhakāraṃnivarttayati andhakārākrāntāyāṃdiśy ālokakṣaṇāntarajananāsāmarthyāt | kāraṇāsāmarthyahetutvakṛtaṃ[563] santānaniṣṭham eva virodhaṃ darśayatā [564] bhavata iti kṛtam | bhavataḥ prabandhena[565] pravattamānasya [566]śītasparśasantānasyābhāvo 'nyasyoṣṇasantānasya bhāve satīti |
__________NOTES__________
[560] diśaṃ krāma-
[561] tad vivarttinaḥ
[562] andhakārāyākrāntāyāṃ
[563] hetukṛtaṃ
[564] bhavateti
[565] -ndhena vartta-
[566] -sya santāna-
bhavati | dvitīye 'ndhakāradeśālokotpādakakṣaṇaviruddhān andhakārān asamarthān janayati | tṛtīye tv asamartheṣu nivṛtteṣu taddeśa āloko jāyata iti pratyetavyam | tathā śītākrāntadeśamadhyotpannenoṣṇasparśena sthitadharmaṇā tathaiva śītasparśo nivarttanīya ity api draṣṭavyam |
nanu ca yenālokakṣaṇena sannipati(pata)tāndhakārakṣaṇo 'samartho na tena taddeśa ākramyate | yena cākramyate na tenāsamartho janyate | tathā yo 'ndhakāras tatsannipatanakālabhāvī nāsau tadviruddhaḥ | yaś cāsamarthas tajjanmā so 'pi tajjanyatvād avirodhī | ye cānutpattidharmāṇas te 'py asattvāt kathaṃ tair viruddhā ity āśaṅkyāha janyajanakabhāvād iti | co 'vadhāraṇe santānayor ity asyānantaraṃ draṣṭavyaḥ |

ayam āśayaḥ --- janyajanakabhāvaviśeṣa evāyaṃ nivarttyanivarttakabhāvaḥ arvāgdarśī ca na kṣaṇayoḥ kāryakāraṇabhāvaṃ vibhāvayituṃ vibhavati | api tu santānayos tato 'ndhakārakṣaṇaprabandham ekatvenāvasāya nivarttyaṃ viruddham adhyavasy ālokakṣaṇaprabandhaṃ caikatvenādhimacya tad virodhinam adhimuñcatīti |
paramārthadṛṣṭyā cedaṃ kṣaṇollekhenākhyāyate | na tu lokasthityāśrayeṇa | na tarhi paramārthato virodha iti cet | kiṃ vai kāryakāraṇabhāvaviśeṣa evaivaṃvidho na vidyate, yenaivaṃ vaktum adhyavasito bhavān iti ? etac cānantaram eva nirūpayiṣyate |
nanu na santānivyatirekeṇa santāno nāmānyaḥ sambhavī | tat kathaṃ dvayoḥ santānayor virodha ucyata ity āha yady apī ty anumatau | yataḥ santānino vastubhūtāḥ santi tato hetor ayaṃ vakṣyamāṇakaḥ | upapattim āha yata iti | yasmād ga(śī)takṣaṇaprabandhasyābhāvān nivṛttidharmakatvam | tathā yataḥ satsv āloke(ka)kṣaṇeṣu pravṛttāpy andhakārakṣaṇān(-ṇā) nivṛttidharmāṇo bhavantīti draṣṭavyam | andhakārādikṣaṇaprabandhasya[567](ālokādikṣaṇaprabandhasya) ālokādikṣaṇaprabandhena saha virodha iti prakaraṇārthaḥ |
__________NOTES__________
[567] koṣṭhakāntargataḥ pāṭhaḥ vyarthaḥ --- saṃ-
[DhPr 202]
ye tv āhur na virodho vāstava iti ta idaṃ vaktavyāḥ --- yathā na niṣpanne kārye kaścij janyajanakabhāvo

yadi yena saha yasyaikadeśāsthitinaṃ bhavati tena tasya sahānavasthānalakṣaṇo virodhas tarhi sarva eva paramāṇavaḥ sapratighatvād anyonyadeśaparihāreṇa varttanta iti sarveṣām eva paramāṇūnām ayaṃ virodhaḥ kin na vyavasthāpyata ity āśaṅkyāha --- santānayor iti | co 'vadhāraṇe | hetum āha --- itaretareti | yataḥ satsv api teṣu sarva eva santānena pravahanti tataḥ santānānivarttanaṃ teṣām |
nanu yady ālokāndhakārayor nivarttyanivarttakabhāvena virodhas tarhi pradīpamallikātalavartty eva varakātmāṇa nivarttī (?) andhakāras tatsamīpavarttinālokena kin na nivarttyata ity āśaṅkyāha --- gatidharmeti | co yasmādarthe | taddigvarttina evetyarthād draṣṭavyaḥ | yato yaddigabhimukhagatir ālokas tadākramyamāṇadigvarttina eva virodhisantānān nivarttayati | tatas tasmāt kāraṇāt |
kuto na nivarttayatīty āha andhakāreti | andhakārākrāntāyām ity anena diśo 'nta(ndha)kārākrāntatvam ālokakṣaṇāntarājananāsāmarthyakāraṇaṃ noktam | kin tarhi? vāstavānuvādaḥ kṛtaḥ | yā sā dig andhakārākrāntā dṛśyate tatra tasya tajjananāsāmarthyād ity arthaḥ | anyathāndhakārākrāntatvam eva tasya na syāt | ālokena samīpavarttināndhakārāpanayāsambhavād iti katham enaṃ saṃgaccheta |
ayam atra paramārthaḥ --- dṛśyate tāvat kācid andhakāramātrā nikaṭasthitenāpy ālokenānivarttitā | dṛśyaś cānyasyāvavarakavarttino 'ndhakārapracayasyocchedaḥ | tasmād ālokasyālokāntarajananāsāmarthyam anyatra tu sāmarthaṃ tattvacintakair acintyatvāt pratītyasamutpādasya kalpyata iti | ata eva yayor janyajanakabhāvena nivarttyanivarttakabhāvo nāsti tayoḥ pradīpamallikāditalavarttyandhakāratadāsannālokayor virodhaḥ | prāyovṛttyā tu tau virodhenāvabuddhyete | ata eva pūrvaṃ dūrasthayor virodhābhāvāc ca nikaṭasthayor eva nivarttyanivarttakabhāvaḥ ity uktam, na tu nikaṭasthayor nivarttyanivarttakabhāva eva iti | sati nivarttyanivarttakatve nikaṭasthayor eva na tu nikaṭasthayor avaśyaṃ nivarttyanivarttakabhāvaḥ iti ca vyākhyātam eva |
samprati janyajanakabhāvanibandhanaṃ santānagatam eva ca virodhaṃ svayaṃ pratipāditam ācārya syāpy abhipretam etad iti darśayann āha kāraṇair iti ( kāraṇe ti) | kāraṇasya nivarttayitavyasya śītasparśāder asāmarthyaṃ sajātīyakṣaṇanirmāṇe 'śaktatvaṃ tatra yad dhetutva ṃ nivarttakasya tat kṛtaṃ tat prayuktam | ata eva santānaniṣṭhaṃ santāne kṣaṇaprabandhe niṣṭhā vyavasthāpyatayā paryavasānaṃ yasya taṃ darśayatā prakāśayatā cāryeṇe ty arthāt |
ye punaḥ śāntabhadrādayaḥ "na tāvad ālokāder utpannenāndhakārādinā virodhaḥ, tasyātītatvenāsattvāt | na cotpitsunā saha tasyāpy anāgatatayāsattvāt | nāpi varttamānena tasyāpi tajjanmatayāvirodhitvāt | tasmān na virodho nāma dviṣṭhaḥ sambandho 'sti | kin tu kālpanika eva | ata ev ācāryeṇa virodhagatir ity abhidhāyi | na tu virodha" iti | iti vyākhyātavantas tān vacanabhaṅgyā nirācikīṛṣur āha ye tv iti |
[DhPr 203]
nāma [568]dviṣṭho 'sti | kāraṇapūrvikā tu kāryavṛttiḥ[569] | ato vāstava eva | tadvat na nivṛtte vastuni kaścit [570]dviṣṭho nāma virodho 'sti | dahananimittaṃ tu śītasparśasya [571]kṣāṇātarajananāsāmarthyam | ato[572] virodho 'pi vāstava eva ||
__________NOTES__________
[568] dṛṣṭo 'sti
[569] kāryapravṛttiḥ
[570] kaścid iṣṭo; kaścid dṛṣṭo
[571] kṣaṇāntarāsāma-
[572] tato
udāharaṇam āha ---
śītauṣṇasparśavat III-74
[573]śītaś c oṣṇaśaś catāv eva sparśau tayor iva | śitoṣṇasparśayor hi pūrvavad virodho yojanīyaḥ ||
__________NOTES__________
[573] śītañ co-
dvtīyam api virodhaṃ darśayitum āha ---
parasparaparihārasthitalakṣaṇatayā[574]vā[575]bhāvābhāvavat III-75
__________NOTES__________
[574] vā--- om.
[575] vā bhāvavat
parasparasya[576] parihāraḥ parityāgs tena sthitaṃ lakṣaṇaṃ rūpaṃ yayos tadbhāvaḥ paraparaprihārasthitalakṣṇatā tayā[577] |
__________NOTES__________
[576] parasparaṃ; parasparapari
[577] tayā --- om.
iha yasmin paricchidyamāne yad vyavacchidyate tat paricchidyamānam avacchidyamānaparihāreṇa sthitarūpaṃ draṣṭavyam | nīle ca paricchidyamāne tādrūpyapracyutir avacchidyate, tadavyavacchede nīlāparicchedaprasaṅgāt | tasmād vastuno bhāvābhāvau parasparihāreṇa sthitarūapau | nīlāt tu yad anyad rupaṃ tan nīlābhāvyabhicāri | nīlasya dṛśyasya pītādāv upalabhyamāne 'nupalambhād
kāraṇapūrvikā kāraṇatvenābhimatapadārthasattāpūrvikā kārya sya kāryatvenābhimatasya vṛttiḥ pravṛttir bhāva iti yāvat | tu r viśeṣaṇārthaḥ | yata evam ato hetor vāstavaḥ pāramārthikaḥ | anyathā kāryakāraṇabhāvo 'py avāstavo 'stv iti bhāvaḥ |
nanu kiṃ kāryakāraṇabhāvo 'pi dviṣṭhaḥ sambandhaḥ kaścid iṣṭo yenaivam ucyata iti cet | na | kāraṇapūrvikāyāḥ kāryavṛtter vāstavatvāt | ihāpi tarhi dahanādinimittaṃ śītasparśāder jananāsāmarthyaṃ vāstavam astu | na tu virodhaḥ sambandha iti cet | na | etāvato 'nyasmāt kāryakāraṇabhāvād asya kāryakāraṇabhāvasya viśeṣarūpatvābhyupagamāt | asmābhir apīdṛśa eva kāryakāraṇabhāvaviśeṣo virodha ity ucyata iti katham ayam avāstavaḥ syād iti |
pūrvavat pūrvopadarśitavat |
[DhPr 204]
abhāvaniściyāt | yathā ca nīlaṃ[578] svābhāvaṃ pariharati, [579]tadvad abhāvāvyabhicāri pītādikam apīti[580] | tathā ca bhāvābhāvayoḥ sākṣād virodhaḥ[581], vastunos tv anyonyābhāvāvyabhicāritvād virodhaḥ |
__________NOTES__________
[578] nīlam abhāvaṃ
[579] tam iva abhāvavat --- ṭi-
[580] api | tathā
[581] virodhau; sākṣādvirodhaḥ kaḥ kasya
kasya cānyatrābhāvāvasāyaḥ? yo niyatākāro 'rthaḥ[582], tasya | na tv aniyatākāraḥ[583], kṣaṇīkatvādivat | kṣaṇīkatvaṃ hi sarvaṣāṃ nīlādīnāṃ svarūpātmakam | ato na niyatākāram | [584]yataḥ kṣaṇikastvaparihāreṇa na kiñcid dṛśyate |

__________NOTES__________
[582] arthaḥ, na tu
[583] -kārp 'rthaḥ kṣa-
[584] ataḥ; `pratyantare yataḥ iti' iti ṭippaṇaṃ varttate
nanu sarvam eva vastu sattvarajastamorūpeṇaikam iti katham anyonyarūpaparityāga ity āha ihe ti | yad vyavacchidyate yatra paricchidyate | aparicchedasyaiva vyavacchedarūpatvāt | avacchidyamānaparihāreṇa vyavacchidyamānaparihāreṇa sthitaṃ vyavasthitaṃ rūpaṃ svarūpaṃ yasya tat tathā | kim punar idaṃ prasiddham ity āha nīlam iti | co yasmāt | tad eva rūpam tadrūpam, tadrūpam eva tādrūpyam tasya pracyutir abhāvo vyavaharttavyaikarūpaḥ prasajyapratiṣedhātmā tuccharūpaḥ | upapattim āha --- tadvyavaccheda iti | yata evaṃ tasmāt kāraṇāt | yadi bhāvābhāvayor virodhaḥ, na tarhi nīlapītayoḥ sa syād ity āha nīlād iti | tur viśeṣadyotakaḥ | abhāvāvyabhicāritvam eva sādhayann āha --- nīlasye ti | bhavaty evaṃ nīlasya pītādāv abhāvaḥ, na tu tatparihāreṇa tad vyavasthitam ity āha yathe ti | co yasmādarthe | nīlaṃ kartṛ svābhāvaṃ svabhāvaṃ (?) sa ca mānabhāvaś ca (?) taṃ na vyabhicaratī ti tathā | evaṃ sati kiṃ vyavasthitam ity āha tathā ce ti nīlasya sākṣāt svābhāvaparihāraprakāre tad avyabhicāritvād arthāntaraparihāraprakāre ca sati |
na tu (nanu) yad yadabhāvāvyabhicāri yat (tat) tat tena virudhyate | tasya na tadātmakatvenābhāvāvasāyas tādātmyābhāva(ā)vasāyaphalatvād anyasya virodhasya | tarhi kṣaṇikatvam api nīlābhāvāvyabhicāritvān nīlena viruddhyamānaṃ na nīlātmakaṃ syāt | tad api nīlābhāvavad eva anyathā kṣaṇikatvaṃ nīlātmataiva syāt | tathā ca yāvat kṣaṇikaṃ tāvan nīlam iti kṛtsnā trilokī nīlaiva syād iti manasi nidhāyāha kasya ce ti | tuśabdārthaś ca kāraḥ |
paramukhena praśnaṃ kṛtvā praśnavisarjanam āha ya iti | niyatasya pratiniyatasya vastuna ākāraḥ svarūpam iti vigrahītavyam | etad eva vyatirekamukheṇāha na tv iti | na punar aniyatasya sarvavastusvarūpātmakasya | tad eva darśayati kṣaṇikatvādivad iti | ādi śabdāt paramāṇumayatvādiparigrahaḥ | anenaitad āha --- abhāvāvyabhicāritve 'pi niyatākāreṇa tena sama(m a)sya virodho nāniyatākāreṇeti |
aniyatākāratvam asyopapādayann āha kṣaṇikatvaṃ hī ti | hir yasmādarthe | sanmātrānubandhitvāt kṣaṇikasyety abhiprāyaḥ | yata evam ataḥ kāraṇāt | na tv ayam arthaḥ --- niyataḥ pratiniyata
[DhPr 205]
yady evam abhāvo 'pi na niyatākāraḥ | [585]katham niyatākāro nāma? yāvatā vasturūpaviviktākāraḥ kalpito 'bhāvaḥ | tato dṛṣṭaṃ kalpitaṃ vā niyataṃ rūpam anyatrāsad ity avasīyate[586] | nāniyatam | evaṃ [587]nityatvapiśācādir api niyatākāraḥ kalpito dṛṣṭavyaḥ | ekātmatvavirodhaś[588] cāyam | yayor hi [589]parasparaparihāeṇāvasthānaṃ tayor ekatvābhāvaḥ |
__________NOTES__________
[585] kathaṃ na niya-
[586] -trā 'sadavasīyate
[587] nityatve piśāca-
[588] ekātmakatva-
[589] paraspareṇāva-
ākāro yasyeti | evaṃ hi kṣaṇikatvāder api niyatākāratvaṃ syāt | tathā hi paramasaṅkucitakālavarttirūpatvena niyatākāratvāt | dharmottaro 'pi kṣaṇikatvaṃ hi sarveṣāṃ nīlādīnāṃ svarūpātmakam iti bruvāṇo niyatākāra ity atra ṣaṣṭhītatpuruṣam abhivyanakti itarathā kṣaṇikatvasya hi sarvo nīlādiḥ svarūpam ity abhidadhyād iti | evañ cā (ca) kṣaṇikasyāpi na nīle 'bhāvāvasāyas tasya sarvanīlādivastvātmakatvenāniyatākāratvāt | yena ca kṣaṇikaṃ kalpitaṃ na tena pratiniyatavastvātmaka (kaṃ) kalpitam ata eva nīlagrāhi pratyakṣaṃ kṣaṇikatvākṣaṇikatvayor udāsīnaṃ nīlamātre pramāṇam | tathā ca nīlasyākṣaṇikatvaparihāreṇāvasthānaṃ kṣaṇikatvasiddheḥ prāṅ niścetum aśakyam iti nyāyabalāt prāptam |
evañ cāvirodharūpavivecake dharmottare saty api ye kecid dviṣyamānajalpamahodadhiprabhṛtayo virodhacodyaparijihīrṣayā parasparaparihārasthitalakṣaṇaṃ virodhaṃ parihārīkurvanti tair ayaṃ kasya cānyatrābhāvāvasā[yaḥ |] yo niyatākāro na tv aniyatākāraḥ kṣaṇikatvādir iti dharmottara sya grantho na dṛṣṭo na cārthasya samīcīnidhisa (?) jñāta iti lakṣyate |
yady ayam aparihāraḥ, kas tatra parihāra iti cet | yathaitat parihriyate tathā viśeṣākhyāna evāsmābhir abhyadhāyīti tata evāpekṣitavyam | iha punar aprakṛtatvān nocyata iti |
yadi niyatākāraṃ vastu pariharati nāniyatākāram, tarhi bhāvo nābhāvaṃ parihṛtya tiṣṭhet tasyāniyatākāratvād ity āśaṅkamāna āha yady evam iti | evañ ced abhyupagamyate tadety arthāt | na kevalaṃ kṣaṇikatvādīty api śabdaḥ | katham iti siddhāntī |
yāvate ti tṛtīyāntapratinirūpako nipāto 'tra yasmād ity asyārtho varttate | vasturūpavivikto dṛśyanīlādisvabhāvarahita ākāro yasyeti vigrahaḥ |
kalpita grahaṇenaitad āha nābhāvo nāma kaścit pramāṇasiddho 'sti | kevalaṃ kalpikayā buddhyā tathā samāropita iti | yata evaṃ tasmād dṛṣṭaṃ pramāṇāvagataṃ kalpitam āgamāśrayeṇānyathā vā samāropitam | anyatra tato 'nyasmin nīlādau vāniyatam, na nīlādyātmakaṃ sat tatraivā sa [ d i]ty avasīyate | amum eva nyāyam anyatrādiśann āha evam iti | yathābhāvo niyatākāra eva kalpito nāniyatākāra evaṃ nityatvam api sarvakālāvasthāyitvalakṣaṇaṃ niyatākāram eva
[DhPr 206]
ata eva lākṣaṇiko 'yaṃ virodha ucyate | lakṣaṇaṃ rūpaṃ vastūnāṃ prayojanam asyeti kṛṭvā | virodhena hy anena vastutattvaṃ vihbaktaṃ vyavasthāpyate | ata eva dṛśyamāne rūpe yan niṣidhyate tad dṛśyam evābhyupaghamya niṣidhyate tathā hi --- abhāvo 'pi piśāco 'pi yadā pīte niṣeddhum iṣyate tadā dṛśyātmatayā niṣedhya iti dṛśyatvam abhyupagamya dṛśyānupalabdher eva niṣedhaḥ | tathā ca sati rūpe paricchidyamāna ekasmiṃs tadabhāvo dṛśyo vyavacchidyate | [590]yac ca tadabhāvavan niyatākāraṃ
__________NOTES__________
[590] atha yattadabhāvavat pā(pī)tād tat kathaṃ vyavacchidyate ity āha --- ṭi-
kalpitam, na tu sarvasya nīlādeḥ | akṣaṇikatvaṃ tu sarvasya nīlādeḥ svarūpātmakaṃ sarvasyaivānekakṣaṇasthāyitvāt | na cākṣaṇika eva nityaḥ, sato 'kāraṇasyākāśādeḥ kiyata eva tathātvāt | tathā piśāca tvam apy asthisnāyumayasūcīvaktrādirūpasyaiva svarūpaṃ kalpitam iti | tasyāpi nīlākāratvān nīlādinā (tā) | ayaṃ virodhaḥ | yad vā niyataḥ pratiniyata ākāraḥ svabhāvo yasya sa tathā niṣedhen āniyatākāraḥ | tadā tu sarvanīlādyanātmakatvasarvanīlādyātmakatve niyatākāratvāniyatākāratve vācye | tena na kṣaṇikatvādau niyatākāratvasya prasaṅgaḥ | sarveṣāṃ svarūpātmakam iti ca vivaraṇam arthabhedena neyam iti |

nanu cānenāpi virodhena virodhinoḥ sahāvasthānaṃ niṣidhyate | pūrveṇāpi parasparaparihāravasthānaṃ pratipādyata iti katham anyonyānyāntarbhāva ity āśaṅkyāha ekātmatve ti | co yasmādarthe | viruddhayor ekātmaniṣedhako virodha ekātmavirodha uktaḥ | katham asya tathātvam ity āha --- yayor iti | hi r yasmādarthe |
yata etena virodhena viruddhayor ekātmatvaṃ niṣidhyate ata evā smād eva kāraṇāt | katham īdṛśo virodho bhavatā lākṣaṇika śabdenābhidhīyate ity āha lakṣaṇam iti | vibhaktasvarūpaṃ prayojanaṃ vyavasthāpyatayā sādhyam, prayujyate anena iti vā prayojanaṃ prayojakasya | iti kṛtvā evaṃ vyutpādya īdṛśyā vyuttpattyeti yāvat |
katham etat prayojanam ity āha virodhene ti | hī ti yasmāt | vibhaktam anyena vibhaktaṃ yato 'nene ti virodhena nīlāder vibhaktarūpavyavasthāpanād anyena sahaikātmyaṃ niṣidhyate | ata evā smād eva kāraṇāt | dṛśyamāne rūpe pratīyamāne vastusvarūpe yan niṣidhyate dṛśyamānātmakatvena pratiṣidhyate |
nanu dṛśye vastuni dṛśyāntarasya dṛśyatvābhyupagamapūrvako niṣedho yukto na tv adṛśyasyety āśaṅkyāha tathā hī ti | na kevalaṃ bhāva ity api śabdaḥ | na kevalam abhāva ity api śabdaḥ | dṛśyātmatayā dṛśyapītātmatayā niṣedhyo niṣedhārhaḥ, nāyaṃ dṛśyamānaḥ pītaḥ, abhāvaḥ piśāco vā tādrūpyeṇāpratibhāsanād ity evaṃ niṣedhād ity abhiprāyaḥ | itir hetau | dṛśyānupalabdher evānyasya tādātmyenānyasmin niṣedhaḥ |
atha syāt pratyakṣam evātra nīlasya pītātmatābhāvavyavahāraṃ karoti | tat kim evam ucyate ? athoktam etad adṛṣṭānām api sattvasaṃjñayā na śakto vyavahārayitum iti cet | na | iha tādātmyaniṣedhāt |
[DhPr 207]
rūpaṃ tad api dṛśyaṃ vyavacchidyate | tataḥ svapracyutivat pracyutimanto 'pi vyavacchinnā iti ye parasparaihārasthitarūpāḥ sarve te 'nena niṣddhaikatvā iti | saty api cāsmin virodhe sahāvasthānaṃ syād api |
tato bbinnavyāpārau virodhau | ekena virodhena śītoṣṇasparśayor ekatvaṃ vāryate | anyena sahāvasthānam | binnaviṣyau[591] ca | sakale vastuny avastuni ca parasparaparihāravirodhaḥ | vastuny eva katipaye [592]sahānavasthānavirodhaḥ | tasmād bhinnavyāpārau bhinnaviṣayau ca | tato nānayor anyonyāntarbhāva iti ||
__________NOTES__________
[591] bhinnapravṛttivaiṣayau
[592] sahāvasthāna-
sa ca dvividho api virodho vaktṛtvasarvajñatvayor na sambhavati III-76
ādheyaniṣedhe hy ayaṃ nyāyo na tu dṛśyamānātmatāniṣedha iti | satyam etat | kevalam atyantavimūḍham praty etad uktam ity adoṣaḥ | kim evaṃ sati siddhim ity āha tathā ca tati ekātmyaniṣedhe sarvasya dṛśyātmatayā niṣedhaprakāre sati | tadabhāvas tasya paricchidyamānasya svarūpasya nīlāder abhāvas tadabhāvo dṛśyo dṛśyātmakaḥ [71b] san vyavacchidyate tādātmyena niṣidhyate | ayaṃ dṛśyātmano nīlo nābhāvaḥ tuccharūpeṇa abhāvarūpeṇāpratibhāsanād iti kṛtvā dṛśyamānarūpātmatayā niṣedhād iti bhāvaḥ |

bhavatu paricchidyamānābhāvasya dṛśyasya vyavacchedas tadavyabhicāriṇas tu niṣedhe kā vārttety āha yac ce ti | apiśabdārthaś ca kāraḥ | tadabhāvo vidyate 'syeti tathā |
yati tadabhāvavāṃs tādātmyena pratiṣidhyate tarhi kṣaṇikatvam api pūrvokteṇa nyāyena nīlābhāvavad iti tad api tādāmyatayā vyavacchedyaṃ syād ity āha niyatākāram iti | etac ca pūrvam eva kṛtavyākhyānam | yato dvayor apy abhāvatadvator dṛśyamānātmatayā niṣedhād dṛśyayor eva niṣedhas tatas tasmāt svapracyutir iva svābhāva iva vyavacchinnā niṣiddhatādātmyāḥ | itis tasmāt | sarva grahaṇaṃ kārtsnyapratipādanārtham | aneneti virodhena niṣiddham ekatvaṃ yeṣām iti vigrahaḥ | virodhe parasparaparihārasthitātmalakṣaṇe sahai katra lokapratītisiddhe deśe 'vasthānaṃ sthitiḥ syāt | apiḥ sambhāvanāyām | yasmād anena virodhena naikatrāvasthānaṃ niṣiddhyate kin tv ekātmakatvam | pūrveṇa caikatrāvasthānaṃ na tv ekātmakatvam |
tataḥ kāraṇād bhinnau nāmabhūtau vyāpārau yayos tau tathoktau | bhinnavyāpāratvam evāṇayor eke tyādinā sphuṭayati | na kevalaṃ vyāpārabhedād anayor bhedenopanyāsaḥ | kin tu viṣayabhedād apīty āha bhinnaviṣayau ce ti | na kevalaṃ bhinnavyāpārau bhinnaviṣayāv apīty apiśabdārthaś ca kāraḥ | bhinnaviṣayatvam eva darśayann āha sakala iti ||
bhavatūktalakṣaṇo dvividha eva virodhaḥ | tathāpy anayor anyatara eva virodho vaktṛtvasarvajñatvayor bhaviṣyatīty āha sa ce ti | co yasmāt so 'yam anantarokto dvividho nāsti | apir atiśaye |
[DhPr 208]
sa cā yaṃ dvividho 'pi virodho vaktṛtva ṃ ca sarvajñatva ṃ ca tayor na sambhavati | na hy avikalkāraṇāsya sarvajñatvasya vaktṛtvabhāvād abhāvagatiḥ[593] | sarvajñatvaṃ hy adṛśyam | adṛṣṭasya cābhāvo nāvasīyate | tato nānena virodhagatir bhavati |
__________NOTES__________
[593] gatir iti
na ca vaktṛtvaparihāreṇa sarvajñatvam avasthitam | kāṣṭhādayo hi[594] vaktṛtvaparihṛtāḥ | teṣām api sarvajñatvaprasaṅgāt | nāpi sarvajñatvaparihāreṇa vaktṛtvam | kāṣṭhādīnām api vaktṛtvaprasaṅgāt | tata evāvirodhād [595]vaktṛtvavidher na sarvajñaniṣedhaḥ ||
__________NOTES__________
[594] -dayo 'pi vaktṛ; -dayo 'pi hi vaktṛ
[595] vidhāne na sarva-
syād etat --- yadi nāsty eva virodho ghaṭapaṭayor iva syād api tayoḥ sahāv asthitadarśanam[596] | sahāvasthityadarśanāt tu virodhagatiḥ | virodhāc[597] cābhāvagatir ityāśaṅkyāha ---
__________NOTES__________
[596] -darśanam | adarśanāt tu
[597] virodhādabhā
na ca[598]aviruddhavidher anupalabdhāv apy abhāvagatiḥ III-77
__________NOTES__________
[598] na ca viruddha-
tatrādyasya tāvad abhāvaṃ na hī tyādinā darśayati | hī ti yasmāt | kuto nābhāvagatir ity āha sarvajñatvaṃ hī ti | hir yasmāt | adṛśyasyāpi kiṃ nābhāvagatir ity āha adṛṣṭasye ti | co yasmādarthe | yata evaṃ tatas tasmāt | anena vaktṛtvena virodhagatir nāsti tasya sarvajñatvasyety arthāt |
dvitīyasya virodhasya [abhāvaṃ] pratipādayann āha na ce ti | caḥ pratiṣedhasamuccaye | upapattim āha kāṣṭhe ti | hir yasmāt | kuto vaktṛtvaparihāreṇa sarvajñatvaṃ nāvasthitam ity āha teṣām api kāṣṭhādīnāṃ sarvajñatvasya prasaṅgāt prasakteḥ | kutas teṣāṃ tathātvaprasaṅga ity āśaṅkya yojanīyaṃ kāṣṭhādaya iti | hir yasmāt | kāṣṭhādayo vaktṛtvena vacanaśaktyā parihṛtās tyaktāḥ | vaktṛtvam eva sarvajñatvaparihāreṇa vyavasthitaṃ bhaviṣyatīty āha nāpī ti | apiḥ pratiṣedhasamuccaye | atrāpi tām evopapattim āha kāṣṭhe ti | ihāpi kāṣṭhādayo hi sarvajñatvena parihṛtā iti draṣṭavyam |
syād etat vaktṛtvasarvajñatvayoḥ parasparaparihārasthitalakṣaṇatvāvirodhe 'pi kā kṣatir yena tanniṣedhaḥ kṛtaḥ | tathā hy anyonyaparihāreṇāvasthāne 'pi yad vaktṛtvaṃ tat sarvajñatvaṃ mā bhūt, sarvajñatvaṃ vā vaktṛtvam | tayos tv ekatrasthitir aviruddhaiva | tad anantaram evoktam dharmottareṇa saty api cāsmin virodhe sahāvasthānaṃ syād apī ti |
tad etad asat | yeṣāṃ hi vaktṛtvasarvajñatvalakṣaṇau dharmiṇo bhinnāv eva dharmau teṣām idaṃ śobhate na tu tathāgatānāṃ dharmadharmiṇor vāstavam abhedam icchatām | tathā hi yadi vaktṛtvaṃ sarvajñatvaparihṛtaṃ
[DhPr 209]
na cāviruddhavidher iti anupalabdhāv apy nāyaṃ viruddhavidhiḥ yady api[599] sahāvasthānānupalambhas tathāpi na tayor virodhaḥ | yasmān na sahānupalambhamātrād virodho 'pi tu dvayor upalabhyamānayor [600]nivartyanivartakabhāvāvasāyāt | tasmād anupalamdhāv api na vaktṛtvavidhe viruddhavidhiḥ[601] | ato 'smān nānyasyābhāvagatiḥ ||
__________NOTES__________
[599] yady api ca
[600] nirvatya-
[601] vaktṛtvavirodhiviruddhavidhiḥ
tathā na vaktṛtvād rāgādimattvagatiḥ | yato yadi vacanādi rāgādīnāṃ kāryaṃ syād vacanāde rāgādigatiḥ syāt | rāgādinivṛttau vacanādinivṛttiḥ[602] syāt | na ca kāryaṃ | kutaḥ ---
__________NOTES__________
[602] vacananivṛttiḥ
rāgādīnāṃ vacanādeś ca kāryakāraṇabhāvāsiddheḥ III-78
rāgādīnāṃ vacanādeś ca kāryakāraṇabhāvāsiddheḥ kāraṇān na kāryam |ato 'smān na gatiḥ ||
mā bhūd rāgādikārya vacanaṃ sahacāri tu bhavati | tato rāgādau sahacāriṇi nivṛtte nivarttate[603]vacanam ity āśaṅkyāha ---
__________NOTES__________
[603] nivarttiṣyate
arthāntarasya[604]cākāraṇasya nivṛttau na vacanāder nivṛttiḥ III-79
__________NOTES__________
[604] vā kāraṇa-; vā 'kāraṇa-

arthāntarasya [605]cākāraṇasya nivṛttau sahacāritvadarśanamāteṇa nānyasya vacanāder nivṛttiḥ | ato vaktṛtvaṃ bhaved rāgādivirahaś ca ||
__________NOTES__________
[605] vā kāraṇa-; vā 'kāraṇa-
iti sandigdhavyatireko[606]anaikāntiko vacanādiḥ III-80
__________NOTES__________
[606] sandigdhavyāvṛtte(tti) kā 'nai-
syāt tadā vaktṛtvasya vaktur abhedāt sarvajñatvasya ca sarvajñād, vaktaiva savajño na syāt, sarvajña eva vā vakteti yuktam anayoḥ parasparaparihārasthitalakṣaṇatābhāvapratipādanam iti |
yadi nāsty eva virodhaḥ sahānavasthāṇalakṣaṇa iti draṣṭavyam | anyathā ghaṭapaṭayor dṛṣṭāntatā na syāt | upasaṃhāre cāyam artho vyaktīkariṣyate | uktaṃ viruddhatve sahāvasthānādarśanaṃ kāraṇam, tat kim evam ucyata ity āśaṅkyāha yady apī ti | tathāpi tenāpi prakāreṇa | ato hetor asmād vaktṛtvād anyasya sarvajñatvasya nābhāva patipattiḥ ||
yathā vaktṛtvād asarvajñatvagatir nāsti tathā vaktṛtvād rāgādimattvasyāpi gatir nāstīti jijñāpayiṣur āha tathe ti | ādi grahaṇād dveṣādiparigrahaḥ |
rāgādi śabdasannidhānād rāgādi sahacārī ti boddhavyam | yathā sandigdhavipakṣavyāvṛttikasādhanadoṣas tathā prāg evābhihitam iti na punar ucyate ||
[DhPr 210]
iti śabdas tasmyādarthe | [607]tasmād asarvajñatvaviparyayād vipakṣāt sarvajñatvād, rāgādimattvaviparyayād arāgādimattvāt sandigdho vyatireko vacanādeḥ |[608] ato 'naikāntiko vacanādiḥ ||
__________NOTES__________
[607] tasmād asarvajñatvāvītarāgatvaviparyayād vipakṣāt sarvajñatvā(tva)vītarāgādimattvāt sandigdho; tasmād asarvajñarāgādimattvaviparyayāt vipakṣāt sarvajñatvād arāgādimattvāc ca sandigdho
[608] vacanādiḥ
evam ekaikarūpādisiddhasandehe hetudoṣān ākhyāya dvayor dvayo rūpayor asiddhisandehe hetudoṣān vaktumāma[609] āha ---
__________NOTES__________
[609] kāmā
dvayo rūpayor viparyayasiddhau viruddhaḥ III-81
dvayor[610] iti | dvayo rūpayor viparyayasiddhau sattyāṃ viruddhaḥ ||
__________NOTES__________
[610] dvayo
trīṇiṃ ca rūpāṇi santi | tato viśeṣajñāpanārtham[611]āha ||
__________NOTES__________
[611] jñānārtha-
kayor dvayoḥ III-82
kayor dvayor iti ||
viśiṣṭe rūpe darśayati ---
sapakṣe sattvasya, asapakṣe ca asattvasya, yathā kṛtakatvaṃ prayatnānantarīyakatvaṃ ca nityatve sādhye viruddho hetvābhāsaḥ III-83
sapakṣe sattvasya, asapakṣe ca asattvasya viparyayasiddhāv iti[612] sambandhaḥ | kṛtakatvam iti svabhāvahetuḥ | prayatnānantarīyakatvam iti kāryahetuḥ[613] | prayatnānantarīyaka śabdena[614] hi prayatnānantaraṃ janma jñānaṃ ca prayatnānantarīyakam ucyate | janma jāyamānasya svabhāvaḥ | jñānaṃ jñeyasya kāryam | tad iha prayatnānantaraṃ jñānaṃ[615] gṛhyate | [616]tena kāryahetuḥ |
__________NOTES__________
[612] siddhir iti
[613] kāryahetoḥ
[614] -katvaśa-
[615] prayatnānantarīyakatvagrāhakam --- ṭi-
[616] tataḥ kā-
sarvān aikānitikaprārān uktvā viruddhatvākhyaṃ hetudoṣam abhidadhāno vārtikakāra syābhipāryam evam ityādinā darśayati |
vyaktibhedavivakṣayā hetudoṣān iti bahuvacanenāha ||
viśiṣṭe rūpe dve darśayati | yadi dvāv api svabhāvahetū tadā kiṃ dvayābhidhānena? ekenāpi svabhāvahetunā viruddhatvasya darśītatvād ityāśaṅkya samarthanam āha --- kṛṭakatvam iti | nanu svabhāvahetutvena prayatnānantarīyakatvam anyatra darśitam | tat katham anenaivam ucyata ity āha --- prayatne ti | hi r yasmāt | prayatna sya puruṣavyāpārasy ānantaram avyavahitaṃ janma jñānaṃ ca tad viṣayam ucyate |
[DhPr 211]

etau hetū nityatvae sādhye viruddhau hetvābhāsau ||
kasmāt punar etau viruddhāv ity āha ---
anayoḥ sapakṣe asattvam, asapakṣe ca sattvam iti viparyayasiddhiḥ[617] III-84
__________NOTES__________
[617] -ddhir iti
anayor iti | sapakṣe hi[618] nitye kṛtakatvaprayatnānantarīyakatvayor asattvam eva niścitam | anitye vipakṣe eva sattvaṃ niścitam iti viparyayasiddhiḥ ||
__________NOTES__________
[618] hi --- om.
kasmāt punar viparyayasiddhāv apy etau viruddhāv ity āha ---
etau ca sādhyaviparyayasādhanād viruddhau III-85
etau ca sādhya sya nityatvasya viparyayam --- anityatvaṃ sādhayataḥ | tataḥ[619] sādhyaviparyayasādhanād viruddhau ||
__________NOTES__________
[619] tataḥ --- om.
yadi sādhyaviparyayasādhanād viruddhāv etau, uktaṃ ca parārthānumāne sādhyam, na tv anuktam; iṣṭam ca anuktam | ato 'nya iṣṭavighātakṛd ābhyām iti darśayann āha ---
[620]nanu ca tṛtīyo api iṣṭavighātakṛd viruddhaḥ III-86
__________NOTES__________
[620] tatra ca
nanu ca tṛtīyo api viruddha utkaḥ[621]| uktaviparayayasādhanau dvau | tṛtīyo 'yam iṣṭasya śabdenānuāttasya[622]vighātaṃ karoti viparyayasādhanād iti iṣṭavighātakṛd ||
__________NOTES__________
[621] pramāṇaviniścayā dau --- ṭi-
[622] vidhānaṃ
tam udāharati ---
yathā parārthāś cakṣurādayaḥ saṃghātatvāc chayanāsanādyaṅgavad iti III-87
nanu prayatnānantarīyaka[tva] śabda upāttas tat kiṃ prayatnānānantarīyaka śabdasyārtha ucyate ity āha --- prayatnānatarīyakatvam iti prayatnānantarīyakatvaśabdenāpi tad evoktaṃ vastuta ity arthaḥ | tena śabdena dvayasyābhidhāne kadā svabhāvasyābhidhānaṃ kadā kāryasyety āśaṅkya janme tyādinā vibhajate | yato jñānasyāpy abhidhānaṃ tat tasmād iha viruddhodāharaṇaprakrame |
anupalambhas tv anyor evāntarbhūtatvān na pṛthag upadarśitaḥ | etayor udāhṛtayor eva so 'pi sujñāna iti bhāva unneyaḥ |
lakṣyate cāyam ācāya syāśayaḥ --- sapakṣāvṛttau satyāṃ vyāptyā'vyāptyā vā vipakṣavṛtto viruddha eveti darśayitum ubhayopādānam | anyathā kṛtakatvamātre pradarśite sapakṣāvṛttau vipakṣavyāpaka eva yaḥ sa viruddho na tu praytnānantarīyakavad yo vipakṣavyāpīti śaṅkā syāt | tathā
[DhPr 212]
yathe ti | cakṣurādaya iti dharmī | paro 'rthaḥ prayojanaṃ [623]parārthaḥ prayajakaḥ saṃskārya upakarttavyo yeṣām te parārthāḥ --- iti sādhyam | samghātatvāt sañcitarūpatvād iti hetuḥ | cakṣurādayo hi pramāṇusañcitirūpāḥ[624] | tataḥ saṃghātarūpā ucyante | śayanam āsanaṃ cādir yasya tac chayanāsanādi | tad evāṅgaṃ puruṣopabhogāgatvāt | ayaṃ vyāptipradarśanaviṣayo dṛṣṭāntaḥ | atra hi pārārthyena saṃhatatvaṃ[625] vyāptam | yataḥ [626]śayanāsanādayaḥ saṃghātarūpāḥ puruṣasya bhogino bhavanty upakārakā iti parārthā ucyante ||
__________NOTES__________
[623] paro 'rthaḥ prayojanaṃ saṃ-
[624] -saṃcayarūpāḥ
[625] saṃghātatvaṃ
[626] śayanādayaḥ
katham ayam iṣṭaighātakṛd ity āha ---
tadiṣṭāsaṃhatapārārthyaviparyayasādhanād viruddhaḥ III-88
tadiṣṭāsahatapārārthayaviparyayasādhanād iti asaṃhate viṣaye pārārthyam asaṃhatapārārthyam[627] | tasya sākhyasya vādina iṣṭam asaṃhatapārārthya tadiṣṭāsaṃhatapārārtham | tasya viparyayaḥ saṃhatapārārthyaṃ nāma | tasya sādhanād viruddhaḥ |
__________NOTES__________
[627] -rthyam | iṣṭāsaṃhatapārārthyaṃ tasya sāṃkhya sya vādina iṣṭāsaṃhata pārārthyam
`ātmā asti' iti bruvāṇaḥ sāṃkhyaḥ `kuta etad' iti paryanuyukto bauddhene dam ātmanaḥ siddhaye pramāṇam āha | tasmād asaṃhatasyātmana upakārakatvaṃ sādhyaṃ cakṣurādīnām | ayaṃ tu hetur viparyayavyāptaḥ | yasmād yo yasyopakārakaḥ sa tasya janakaḥ | janyamānaś ca yugapat krameṇa vā bhavati[628] saṃhataḥ | tasmāt parārthaś vakṣurādayaḥ [629]saṃhataparārthā iti siddham ||
__________NOTES__________

[628] -bhavatīti
[629] cakṣurādaya iti saṃhata-
prayatnānantarīyakatvamātre pradarśite sapakṣāvṛttāv avyāptyaiva yo vipakṣe varttate sa eva viruddho nānya iti śaṅkā syāt, etāvatāpi [72b] viparyayasiddher upapatteḥ | yadi tu kāryahetur udāhṛta ity ucyate, tadānupalabdhir apy udāharttavyā syāt | na ca tasyās tatrāntarbhāvān nodāharaṇam iti yuktam, anvayādipradarśane 'pi anudāharaṇaprasaṅgāt | evaṃ dharmottareṇa kathaṃ na vyākhyātam iti na pratīmaḥ ||
artha śabdaḥ prayojane vṛttas tasya ca prayojayatīti vyutpattyā prayojakaśabdābhilapyatvam ity abhipetya parārthaḥ prayojaka ity uktaḥ | parasminn arthaḥ prayojanaṃ yeṣām iti gamakatvād vyadhikaraṇabahuvrīhau tu sarvaṃ samañjasaṃ kevalam anena tathā na vyākhyātam iti na vidmaḥ | aṅgaṃ nimittam | kasya tad aṅgam ity ucyata ity āha --- puruṣe ti ||
krameṇa yugapad vā 'pi dvedhāpy asaṃhataṃ draṣṭavyam |
kutaḥ punar asaṃhataviṣayaṃ pārārthyam iṣṭaṃ sāṃkhyā syākhyata ity āśaṅkyāha ātme ti | asaṃhatopakārakatvaṃ tāvac cakṣurādīnāṃ tenaiṣitavyam anyathā ''tmā 'siddheḥ | yac ca tad asaṃhatarūpaṃ sa evātmety abhiprāyeṇoktam asaṃhatasyātmana iti ||
DhPr 213]
ayaṃ ca viruddha ācārya diṅnāgeno ktaḥ ---
sa[630] iha kasmān na uktaḥ III-89
__________NOTES__________
[630] iha --- om.
sa kasmād vārttikakāreṇa satā tvayā na uktaḥ ? itara[631] āha ---
__________NOTES__________
[631] vārttikakāra --- ṭi-
anayor antarbhāvāt III-90
anayor eva sādhyaviparyayasādhanayor antarbhāvāt |
nanu coktaviparyayaṃ na sādhayati | tat katham uktavipayayasādhanayor evāntabhāva ity āha ---
na hy ayam ābhyāṃ sādhyaviparyayasādhanatvena bhidyate III-91
na hy ayam iti | hī ti yasmādarthe | yasmād ayam iṣṭa vidhatakṛdābhyāṃ hetubhyāṃ sādhyaviparyayasya[632] sādhanatvena bhidyate | yathā tau sādhyaviparyayasādhanau tathā 'yam apīti | uktaviparyayaṃ tu sādhayatu[633] vā mā vā kim uktaviparyayasādhanena | tasmād anyor evāntarbhāvaḥ ||
__________NOTES__________
[632] viparyayasādha-
[633] sādhyatu mā vā
nanu coktam eva sādhyaṃ[634] tat kathaṃ sādhyaviparyayasādhanatvenābheda ity āha ---
__________NOTES__________
[634] sādhye
na hi iṣṭauktayoḥ sādhyatvena kaścid viśeṣa iti III-92
na hī ti yasmād iṣṭauktayoḥ [635]parasparasmāt sādhyatvena na kaścid viśeṣa bheda iti | tadmād anyor evāntarbhāva ity upasaṃsāraḥ |
__________NOTES__________
[635] parasparasya
pravādino hi yaj jijñāsitaṃ tat prakaraṇāpannam | yac ca prakaraṇāpannaṃ tat sādhanecchayā viṣayīkṛtaṃ sādhyam iṣṭam uktam uktaṃ vā, na tūktamātram eva sādhyam | tenāviśeṣa iti ||
dvayo rūpayor ekasya asiddhāv aparasya ca sandehe anaikāntikaḥ III-93
dvayo rūpayor[636] viparyayasiddhau virurddha uktaḥ | [637]tayos tu dvayor madhya ekasyāsiddhau, aparasya ca sandete 'naikāntikaḥ ||
__________NOTES__________
[636] rūpayor asiddhau viruddhaḥ
[637] anayos tu dvyayor; anayor dvayor
itara iti codakādanyo vārtikakāra ity arthāt |
na hy aktaviparyayasādhakatvena viruddha ucyate | kin tarhi? sādhyaviparyayasādhaktatvena | tāsmāt kim uktaviparyayasādhanene ty uktam ||
tam eva sādhyatenābhedaṃ sādhayann āha --- prativādino hī ti | hi r yasmādarthe | tena sādhyecchayā viṣayīkṛtamātrasya sādhyatven āviśeṣo 'bhedaḥ ||
[DhPr 214]
kīdṛśo 'sāv ity āha ---

yathā vītarāgaḥ[638]kaścit sarvajño vā, vaktṛtvād iti[639]| vyatireko atra asiddhaḥ, sandigdho anvayaḥ III-94
__________NOTES__________
[638] kaścit --- om.
[639] vakṛtvāt | vya-
yath eti | vigato rāgo yasya sa vītarāgaḥ ity ekaṃ sādhyam | sarvajño ve ti dvitīyam | vaktṛtvād iti hetuḥ | vyatireko atr āsiddha iti | svātmany eva sarāge cāsarvajñe ca vipakṣe vaktṛtvaṃ dṛṣṭam | ato 'siddho vyatekaḥ | sandigdho anvayaḥ ||
kuta ity āha ---
sarvajñavītarāgayor viprakarṣād vacanādes tatra sattvam asattvaṃ vā sandigdham III-95
sapakṣabhūtayoḥ sarvajñavītarāgayor viprakarṣād ity atīndriyatvād vacanāder indriyagamyasyāpi tatra atīndriyayoḥ sarvajñatvavī(jñavī)tarāgayoḥ sattvam asattvaṃ vā sandigdham | tataś ca na jñāyate kiṃ vaktṛtvāt sarvajña uta nety anaikāntikam iti ||
samprati dvayor eva sandehe 'naikāntikaṃ vaktum āha ---
anayor eva dvayo rūpayoḥ sandehe anaikāntikaḥ III-96
anayor eva --- anvayavyatirekarūpayoḥ sandehāt saṃśayahetuḥ |
udāharaṇam[640] ---
__________NOTES__________
[640] udāharaṇaṃ yathā; udāharaṇaṃ ca
yathā[641]sātmakaṃ jīvaccharīraṃ prāṇādimattvād iti[642]III-97
__________NOTES__________
[641] yathā --- om.
[642] matvāt |
yathe ti[643] | sahātmanā varttate sātmakam iti sādhyam | śarīram iti dharmī | jīvad grahaṇaṃ dharmiviśeṣaṇam | mṛte hy ātmānaṃ necchati |
__________NOTES__________
[643] yatheti --- om.
prāṇāḥ [644] śvāsādaya ādi r yasyonmeṣanimeṣādeḥ prāṇidharmasya sa prāṇādiḥ | sa yasyāsti tat prāṇādimat jīvaccharīram | tasya bhāvas tattvam | tasmād ity eṣa hetuḥ | ayam asādhāraṇaḥ saṃśayahetur upapādayitavyaḥ ||
__________NOTES__________
[644] prāṇā āśvā-
jīvat prāṇān dhārayac ca tac charīraṃ ceti vigrahaḥ | unmeṣaś cakṣur vikāśa ādir yasya nimeṣādes tasya prāṇidharmasya jīvadharmasya | asādhāraṇaḥ sapakṣavipakṣāvṛtteḥ | vivādādhyāsitasyaiva dharimiṇo dharma ity arthaḥ | asādhāraṇatvād eva saṃśayahetur iti hetubhāvena viśeṣaṇam ||
[DhPr 215]
pakṣadharmasya ca dvābhyāṃ kāraṇābhyāṃ saṃśayahetutvam | saṃśayaviṣayau yāv ākārau tābhyāṃ sarvasya vastunaḥ saṃgrahāt | tayoś ca vyāpakayor ākārayor ekatrāpi vṛttyaniścayāt | [645]yābhyāṃ hy ākārābhyāṃ sarvaṃ vastu na saṅgṛhyate tayor ākārayo na saṃśayaḥ | prakārāntarasambhave hi pakṣadharmo dharmiṇam aviyuktaṃ dvayor ekena dharmeṇa darśaytuṃ na śaknuyāt | ato na śaṃśayahetuḥ syāt | dvayor dharmayor aniyataṃ bhāvaṃ darśayan saṃśayahehuḥ | dvayos tv aniyatam api bhāvaṃ darśayitum aśakto[646] 'pratipattihetuḥ | niyataṃ tu[647] bhāvaṃ darśayan [648]samyag hetur viruddho vā syāt | tasmād [649]yābhyāṃ sarvaṃ vastu saṃgṛhyate tayoḥ[650] saṃśayahetur yadi tayor ekatrāpi sambhāvaniścayo na syāt | sadbhāvaniścaye tu yady ekatra niyatasattāniścayo hetur[651] viruddho vā syāt | aniyatasattāniścaye tu sādhāraṇānaikāntika, sandigdhavipakṣavyāvṛttikaḥ, sandigdhānavayo 'siddhavyatireko vā syāt | ekatrāpi tu
__________NOTES__________
[645] yakābhyāṃ
[646] śaśaviṣāṇādi --- ṭi-
[647] tu --- om.
[648] samyag --- om.
[649] yakābhyāṃ
[650] tayor ākārayoḥ saṃ
[651] -yor viruddho hetur vā syāt
kathaṃ punar ayaṃ saṃśayahetur utpādayituṃ śakyate yāvatā nāsmāt sātmakatvasyānātmakatvasya vā pratipattir jāyate | tato 'praitpattir evāsādhāraṇa ity uddyotakara matam āśaṅkya yatra (yat na) hī ty uktaṃ vārtikakṛtā tad avatārayitum bhūmikām racayann āha --- pakṣadharmasye ti | co yasmādarthe | pakṣasya dharmaya sato dvābhyāṃ kāraṇābhyāṃ nimittābhyām | sarvasya niḥśeṣasya saṃgrahāj jñāpanāt | tayor vyāpakayor ākārayoḥ sātmakatvānātmakatvākhyayor viṣayabhūtayo ekatrāpi viṣaye 'niścayāt tasya pakṣādharmasyety arthāt |
nanu saṃśayyamānayor ākārayoḥ sarvavastuvyāpanena kiṃ? yena tathātvaṃ tayo upavarṇyata ity āha --- yābhyām iti | hī ti yasmāt | kathaṃ punas tayor ākārayo na saṃśaya ity āha --- prākārāntare ti | hi r yasmādarthe | pakṣadharmaḥ san dharmiṇaṃ taṃ pakṣaṃ dvayor ekena dharmeṇa sātmakatvākhyena anātmtvākhyena vā | anviyuktaṃ yuktaṃ sambaddham iti yāvat | na śaknoti darśayituṃ prakārāntareṇa sambandhasya tasya sambhavāt | yata evam ataḥ sa pakṣadharmo na saṃśayahetuḥ syāt | tayor ākārayor iti sāmarthyāt |
atha kathaṃ sātmakatvānātmakatve dvau dharmau darśayann api saṃśayatehtur ucyata ity āha --- dvayor iti | darśayann [73a] iti hetau śatur vidhānād aniyatabhāvapradarśanād ity artho boddhavyaḥ |
nanu niyatābhāvam adarśayann apratipattihetur evāyāyaṃ yujyata ity āha --- dvayos tv iti | tu śabdo yasmādarthe | niyatapradarśakasyāpi kiṃ na tathātvam ity āha --- niyatatvaṃ(yataṃ) tv iti | tu ḥ pūrvavad viśeṣaṇārtho vā | yasmād evaṃ tasmād hetoḥ |
niyato 'nyatrānanugāmī sattāniścayo yasya sa tathā | viruddho 'pi viparyaye samyaghetur evety ekatra sattāniścaye viruddho vā syād ity uktam |

[DhPr 216]
vṛttyaniścāyād asādhāraṇānaikāntiko bhavati | tato 'sādhāraṇānaikāntikasyānaikāntikatve hetudvayaṃ darśayitum āha ---
na hi[652]sātmakanirātmakābhyām anyo rāśir asti yatrāyaṃ[653]prāṇādir vartate (varteta)III-98
__________NOTES__________
[652] sātmakānātmakā-
[653] yatra prāṇā; prāṇādir vartteta
na hī ti | sahātmanā varttate sātmakaḥ | niṣkrātānta ātmā yasmāt sa nirātmakaḥ | [654]tābhyām yasmān nānyo rāśirasti | kiṃbhūtaḥ? yatrāyaṃ vastudharmaḥ prāṇādir vartteta , tasmād ayaṃ [655]tayor bhavati saṃśayahetuḥ ||
__________NOTES__________
[654] ābhyāṃ
[655] -dayaṃ dvayor bhavati
kasmād anyarāśyabhāva ity āha ---
ātmano[656]vṛttivyavacchedābhyāṃ[657]sarvasaṃgrahād III-99
__________NOTES__________
[656] ātmavṛtti-
[657] sarvasya saṃ-
ātmano vṛttiḥ sadbhāvo vyavacchedo 'bhāvaḥ | tābhyāṃ sarvasya vastunaḥ saṃgrahāt kroḍī karaṇāt | yatra hy ātmā asti tat sātmakam | [658]anyan nirātmakam | tato nānyo rāśirasti --- [659]iti saṃśayahetutvakāraṇam ||
__________NOTES__________
[658] tad anyan ni-
[659] iti --- om.
yadaikatraiva sattāniścayo viruddho vā syād ity uktam, yadaikatraiva sattāniścayo nāsti tadā kā vārttety āha --- aniyate ti | tu r viśeṣārthaḥ | aniyato 'traivāyaṃ varttata ity evaṃ rūpaniyamaśūnyo yaḥ sattāniścayas tasmin sati | yadobhayatra sattāniścayas tadā sapakṣāvipakṣasādhāraṇatvāt sādhāraṇaḥ, yadā tu vipakṣavṛttisambhāvanāyām aniścaya(aniyata)sattāniścayas tadā sandigdhavipakṣavyāvṛttikaḥ | yadā punaḥ sapakṣe vṛttisandehāniyatasattāniścayas tadā sandhgadhānvayāsiddhavyatirekaḥ | yadā tu sapakṣāsapakṣayor ekatrāpi sattāniścayo nāsti tadā sapakṣāsapakṣāvṛtter asādhāraṇaḥ | etad evāha --- ekatrāpīti | yataḥ pakṣādharmas yoktābhyāṃ kāraṇābhyāṃ saṃśayahetutvaṃ tatas tasmāt darśayituṃ darśayiṣyāmīti mattvā |
rāśiḥ prakāraḥ | vastudharmatvaṃ ca prāṇāder avastuni śaśaviṣāṇād āvavṛtteḥ | yato rāśyantarābhāvas tasmāt kāraṇād ayaṃ prāṇādimattvākhyo hetuḥ | tayoḥ sātmaknirātmakayoḥ |
sādhāraṇasya dharmasya saṃśayahetutve dve kāraṇe | tatrāmunā nahī tyādinā mūlena saṃśayaviṣayābhyām ākārābhyāṃ sarvavastusaṃgraha ekaṃ kāraṇam uktam | nāpy anayor ityādinā tu tayor ekatrāpi vṛttyaniścayo dvitīyaṃ kāraṇam uktam iti darśayitum āha --- saṃśaye ti |
[DhPr 217]
prakārābhyāṃ [660]sarvavastusaṅgrahaṃ pratipādya dvitīyam āha ---
__________NOTES__________
[660] sarvasaṃgrahaṃ
nāpy anayor ekatra vṛttiniścayaḥ III-100
nāpy anayor sātmakānātmakayor madhya ekatra sātmake 'nātmake[661] vā vṛtter sadbhāvasya niścayo 'sti | dvāv api rāśī tyaktvā na varttate prāṇādiḥ, vastudharmatvāt | tataś cānayor eva varttate[662] ity etāvad eva jñātam | viśeṣe tu vṛttiniścayo nāstīy ayam arthaḥ[663] ||
__________NOTES__________
[661] -ke nirātmake
[662] varttate etāvad
[663] nāstīty arthaḥ
tad āha ---
[664]sātmakatvena anātmakatvena vā prasiddhe prāṇāder asiddheḥ[665] III-101
__________NOTES__________
[664] sātmakatvena nirātmaka-
[665] asiddhis tābhyāṃ na vyatiricyate
[666]sātmakatvena anātmakatvena vā viśeṣeṇa yukte prasiddhe niścite vastuni prāṇāder dharmasya[667] sarvavastuvyāpinoḥ prakārayor ekatra niyatasadbhāvasy āsiddher anaikāntikaḥ, aniścatatvāt |
__________NOTES__________
[666] sātmakatvena nirātmaka-

[667] dharmasyāsiddher anaikāntiko 'niścatatvāt
tad evam asādhāraṇasya dharamasyānaikāntikatva kāraṇadvayam abhihitam ||
prakārābhyām ātmavyavacchedarūpābhyām ākārābhyām | vṛttiḥ pravṛttir arthāt bhāva evāvatiṣṭhata ity abhiprāyeṇāha --- vṛtteḥ sādbhāvasye ti |
yady evaṃ tayor na varttata ity eva kiṃ na syāt? tathā ca kathaṃ saṃśayahetur ity āśaṅkya yādṛśo 'syārtho 'bhipretas taṃ sphuṭayitum āha --- dvāvapīti | kuto na varttata ity āha --- vatudharmatvād iti | prāyāder (prāṇāder) iti vibhaktivipariṇāmena sambandhanīyaṃ | vastunā vā 'vaśyaṃ sātmakenā 'nātmakena vā bhāvyam iti bhāvaḥ |
tato vastusattvena siddhaparityāgenānyatrāvṛtteḥ kāraṇāt | anayoḥ sātmakānātmakayoḥ | eva kāreṇāṇyatrā(tra) vṛttiniṣedhaṃ spaṣṭayate | iti r etāvataḥ svarūpaṃ darśayati | yad idam anantaroktam etat parimāṇaṃ yasya prameyasya tad etāvad vastutattvaṃ niścitam | kutas tarhi nāsya vṛttiniścaya ity āha --- viśeṣe tv iti | viśeṣe viśiṣṭe prakāre | tu r imām avasthāṃ bhedavatīm āha | tena sātmaktva(sātmaka) evānātmaka evety arthaḥ | vṛtteḥ svabhāsya prāṇder iti prakaraṇāt | iti r evamarthe | artho ' bhidheyo yasya " nāpy anayor ekatra vṛttiniścayaḥ " ity asya maulasya vākyasyety arthāt ||
yasmād evam etad vaktuṃ yujyate, nānyathā tattasmād [73b] āha vārttikakāraḥ | kim āhety āha sātme ti | tad evam ityādinopasaṃharati | evaṃ ca vyācakṣāṇena [na] maya svātantryeṇa pakṣadharmasye tyādinā
[DhPr 218]
pakṣadharmaś ca bhavan[668] sarvaḥ sādhāraṇo 'sādhāraṇo va bhavaty anaikāntikaḥ | tasmād upasaṃhāravyājena pakṣadharmatvaṃ darśayati ---
__________NOTES__________
[668] bhavat sarvaḥ
tasmāj jīvaccharīrasambandhī prāṇādiḥ sātmakād anātmakāc ca sarvasmād vyāvṛttatvena asiddhes tābhyāṃ[669]na vyatiricyate III-102
__________NOTES__________
[669] nāsiddhiḥ ||; "tābhyām" ityādi --- om
tasmād ityādinā | jīvaccharīra sya saṃbandhī pakṣadharma ity arthaḥ | yasmāt tayor ekatrāpi na nivṛttiniścayas tasmāt tābhyāṃ na vyatiricyate |
vastudharme hi sarvastuvyāpinoḥ prakārayor ekatraniyatasadbhāvo niścataḥ prakārāntarān nivarttete | ata evāha[670] --- sātmakād anātmakāc ca sarvasmād vastuno vyāvṛttatvena asiddher iti | prāṇādiḥ tāvat kutaścid ghaṭader nivṛtta eva | tata etāvad avasātuṃ śakyam --- sātmakād anātmakād vā kiyato nivṛttaḥ | sarvasmāt [671]tu nivṛtto nāvasīyate | tato na kutaścid vyatirekaḥ ||
__________NOTES__________
[670] -kārāntarān nivarttate | tata evāha; -kārāntarān nivartteta | tata evāha
[671] tu --- om.
'sādhāraṇasya saṃśayahetutvanimittadvayam ādito darśitam | kiṃ tarhi? vārttikakāreṇai vaitadabhihitam iti darśitam ||
nanu cāsādhāraṇasya prāṇāder anaikāntikatvakāraṇadvayamanantaroktam abhidhīyatām | tasmād ityādinā tu śarīrasambandhitvam asya kasmād ācāryo darśayatītyāśaṅkāṃ nirācikīrṣuḥ pakṣadharmaś ce tyādinopakramate | co yasmādarthe | apakṣadharmastvasiddhtvākhyām anyām eva doṣajātim anuśnuta iti bhāvaḥ pakṣadharmatvaṃ pradarśayato vārtikakāra syonneyaḥ | vā śabdenāniyataprabhede 'nāsthāṃ darśayati | na tvasādhāraṇatvākhyaṃ pakṣāntaram, sandigdhavipakṣavyāvṛttikāder asaṅgrahaprasaṅgāt | yasmād apkṣadharmo nānaikāntika upavarṇatenābhipāryeṇa tasmāt kāraṇāt | darśayati prakāśayati |
kena darśayatītyākāṅkāyām āha --- tasmād ityādine ti | pakṣadharmatvapradarśanaṃ tu jīvaccharīrasambandhī ti vacanaṃ draṣṭavyam | tasmād ity anena yasmādityādkṣiptaṃ darśayann āha --- yasmād iti | ekatrāpi na vṛttiniścayas tasya prāṇāder ity arthāt | tasmāt kāraṇāt tābhyāṃ sātmakatvānātmakatvābhyāṃ na vyatiricyate na nivarttate, tadasaṃsparśī na bhavatīti yāvat |
tayor ekatra vṛttyaniścaye 'pi kathaṃ tābhyāṃ na vyatiricyata ity āha --- vastv iti | hī ti yasmādarthe | prakārayos tadvṛttivyavacchedarūpayoḥ svarūpayorākārayor iti yāvat | tayor dharma ekatraniyataḥ `atraivāyaṃ varttata iti niyamavān' sadbhāvaḥ sattvaṃ yasya sa tathā | prakārāntarān niyatasadbhāvaviṣayād anyasamādākārāt | nivarttete nivartitumn arthati, tan na saṃxpṛśetiti yāvat | ekatra vṛttyaniścayāc ca nāyaṃ tathety abhiprāyaḥ |
yata evam etad bhavati, na cāyaṃ prāṇādis tathā, ata evā hācāryaḥ | kim āhety āha --- sātmakād ityādi | sarvasmād iti pratyekaṃ sambabaddha(nddha)vyam |
[DhPr 219]
yady evam anvayo 'stu tayor niśicta ity āha ---
na[672]tatrānveti III-103
__________NOTES__________
[672] na ca tatrā-
na[673] tatra sātmake 'nātmake vā 'rthe 'nveti --- anvayavān ||
__________NOTES__________
[673] na ca tatra
kuta ity āha ---
ekātmany apy asiddheḥ III-104
[674]ekātmany apī ti | ekātmani sātmke 'nātmake vā 'siddheḥ kāraṇāt | vastudharmatayā tayor dvayor ektatra[675] vā varttata ity avasitaḥ prāṇādiḥ | na tu sātmaka eva nirātmaka eva vā varttata iti kuto 'nvayaniścayaḥ ||
__________NOTES__________
[674] ekātmany apīti --- om.
[675] dvayor apy ekatra; ekatra tāvat varttata
nanu ca prativādino na kiñcit sātmakam asti | tato 'sya hetor na sātmake 'nvayo[676] na vyatirka[677] ity anvayavyatirkayor abhāvaniścayaḥ sātmake, na tu sadbhāvasaṃśaya ityāśaṅkyāha ---
__________NOTES__________
[676] anugamanaṃ sadbhāva ity arthaḥ --- ṭi-

[677] vyāvṛttiḥ abhāva ity arthaḥ --- ṭi-
na api[678]sātmakād anātmakāc ca tasya anvayavyatirekayor abhāvaniścayaḥ III-105
__________NOTES__________
[678] sātmakān nirātmakāc
nanu ghāṭapaṭāder anekasmāt prāṇādinirvarttamāno dṛṣṭas tat kathaṃ tasya vyāvṛttatvenāsiddhir ity āha --- prāṇādir iti | tataḥ sarvasmāt sātmakād anātmakāc ca nivṛttyanavasāyāt | kutaḥ? sātmakād anātmakāc ca pratibandhāsiddher iti cātra sarvatrābhiprāyaḥ |
nanu kim ucyate na kutaścid iti? yāvatā nirātmakād eva vyatireko 'syāvasātuṃ śakyaḥ, bauddhena ghaṭāder nirātmakatveneṣṭatvād iti cet | yady evaṃ jīvaccharīram api bauddhena tathātveneṣṭam iti tasyāpi tathātvaṃ kin na bhavet | abhyupagamena ca sātmakānātmake vibhajya hetuṃ kathayatā gamikatvam iti yat kiñcid etat ||
tayor iti viṣayasaptamī | tasya prāṇāder iti ca śesaḥ ||
nanu vastudharmeṇa tenāvaśyaṃ kvāpi niyatena bhāvyam | tat katham anvayābhāva ity āha --- vastudharmataye ti | na cāniyatavṛttiniścayo 'nvayo nāmeti bhāvaḥ |
nanu cāsādhāraṇatvān nirātmake 'nvayaniścayo mā bhūd | vyatirekaniścayas tv astu, nirātmake ghaṭādau prāṇāder adarśaṇād iti cet | na | tasyaiva [74a] śarīrasya nirātmakatvasambhāvanāyāṃ sarvasmān nirātmakān nirvṛttiniśayābhāvāt | na ca tathāniścayanimittaṃ pratibandhaniścayo ''stīti ||
[DhPr 220]
n ā pi sātmakād vastunaḥ tasya prāṇāder anvayavyatirekayor abhāvaviścayaḥ | nāpi ca nirātmakāt | sātmakād anātmakād iti ca pañcamī vyatirekaśabdāpekṣayā draṣṭavyā ||
katham anvayavyatirekayor nābhāvaniścaya ity āha ---
[679]ekābhāvaniścayasya[680]aparabhāvaniścayanāntarīyakatvāt III-106
__________NOTES__________
[679] ekasyābhāva-
[680] -syāparābhāvanānta- -syāparabhāvanāntarīka-
eka syānvayasya vyatirekasya vā yo abhāvaniścayaḥ [681] so parasya dvitīyasya bhāvaniścayanāntarīyakaḥ [682] bhāvaniścayasyāvyabhicārī | tasya bhāvas tattvaṃ tasmāt | yata ekābhāvaniścayo 'parabhāvaniścaya [683]nāntarīyakaḥ, tasmān na dvayor ekatrābhāvaniścayaḥ ||
__________NOTES__________
[681] sa evāparasya
[682] bhāve niśca-
[683] -rīyakaḥ bhavati niścaya-
kasmāt punar ekasyābhāvaniścayo 'parasadbhāvaniścayā'vyabhicārīty āha ---
[684]anvayavyatirekayor anyonyavyavacchedarūpatvāt | [685]tata eva anvayavyatirekayoḥ sandehād anaikāntikāḥ III-107
__________NOTES__________
[684] ata evānvaya-
[685] ata eba
anvayavyatirekayor anyonyavyavacchedarūpatvād iti | anyonyasya vyavacchedo 'bhāvaḥ, sa eva rūpaṃ yayos tator bhāvas tattvaṃ tasmāt kāraṇāt |
anvayavyatirekau bhāvābhāvau | bhāvābhāvau ca prasparavyavacchedarūpau | yasya vyavacchedena yat paricchidyate tat tatparihārṇa vyavasthitam | svābhāvavyavacchedna ca bhāvaḥ paricchidyate |
tasmāt svābhāvavyacchedena bhāvo vyavasthitaḥ | abhāvo hi nīrūpo yādṛśo vikalpena darśitaḥ | nīrūpatāṃ ca vyavacchidya rūpam ākāravat paricchidyate | tathā ca saty anvayābhāvo vyatirekaḥ, vyatirekābhāvaś cānvayaḥ |
tato 'nvayābhāve niścite vyatireko niścito bhavati | vyatirekābhāve ca niścite 'nvayo niścito bhavati |
nanu ce tiyādi tasmāt kāraṇād ity etad antaṃ spaṣṭārtha tena na vyākhyāyate |
anyonyavyavacchedarūpatvam evānvayavyatirekayoḥ katham ity āśṅkyāha --- anvayavyatirekāv iti | abhāvarūpatvañ ca vyatirekasya pratītisiddhasya boddhavyam | bhavatāṃ tau tathārūpau kim ata ity āha --- bhāvābhāv iti | co yasmād | bhavatv evaṃ tathāpi kathaṃ tayor anonyaparihāreṇāvasthānam ity āha --- yasye ti |
nanv atra kasya vyavacchedena kiṃ paricchidyate yena tat parihārehaṇa tad vyavatiṣṭhata ity āha --- svābhāve ti | hetvarthaś ca kāraḥ | tāvat kā sā (ko 'sāv) abhāvo nāma yadvyavacchedena bhāvaḥ
[DhPr 221]
tasmād yadi nāma sātmakam avastu nirātmakaṃ ca vastu, tathāpi [686]tayor na prāṇāder anvayavyatirekayo abhāvavniścayaḥ | ekatra[687] vastuny ekasya[688] vastuno yugapad bhāvābhāvavirodhāt tayor abhāvaniścayāyogāt[689] |
__________NOTES__________
[686] tathāpi na tayoḥ
[687] ekavastu-
[688] ekavastu-
[689] niścayayogāt

na ca prativādyanurodhāt sātmakānātmake vastuno vastusato | kin tu pramāṇānurodhād | ity ubhe sandigdhe | tatas tayoḥ prāṇādimattvasya sadasattvasaṃśayaḥ |[690]
__________NOTES__________
[690] sadasattvāniścayaḥ
eta eva kvacid anvayavyatirekayor na bhāvaniścayo [691]nāpy abhāvaniśayaḥ, tata evānvayavyatirekayoḥ sandehaḥ |
__________NOTES__________
[691] nābhāvani-
yadi tu kvacid apy[692] anvayavyatirekayor ekasyāpy abhāvaniścayaḥ syāt, sa eva dvitīyasya bhāvaniścaya ity anvayavyatirekasandeha eva na syāt | yataś ca[693] na kvacid bhāvābhāvaniścayas tata evānvayavyatirekayoḥ sandehaḥ | sandehāc cānaikāntikaḥ[694] ||
__________NOTES__________
[692] kvacid anvaya-
[693] yats tu
[694] -kāntika ity āha |
paricchidyata ity āha --- tathā ce ti nīrūpatāvyavacchedena rūpasya pratiṣṭhatākāravataḥ paricchedaprakāre sati | tato 'nyonyābhāvarūpatvād anayoḥ |
nanu bauddhānāṃ sātmakaṃ nāma nāsty evety avastu | san mātraṃ tu nirātmakamato vastu | tatra vastu[ni] nirātmako[ke] hetor anvayavyatirekayor abhāvaniścayo mā bhūt sātmake tv avastuni sa kathaṃ na syād ity āśaṅkyopasaṃhāravyājenāha tasmād iti | yasmād vidhipratiṣedhayor ekapratiṣedho 'paravidhināntarīyakas tasmāt | kathaṃ na bhāvaniścayas tator ity āśaṅkyopapattim āha --- ekatre ti | tayor anvayavyatirekayor bhāvābhāvātmanor abhāvaniścaya sy āyogād anupapattiḥ | katham ayoga ity āha --- ekasye ti | kālabhede kiṃ na yujyate ity āha --- yugapad iti |
idaṃ ca prativādyabhyupagamabalāt sātmakānātmakayoḥ | sadasattvam abhyupagamyoktam | tad eva tu na yujyate iti darśayann āha --- na ce ti | co vaktavyāntarasamuccaye | prakaraṇād iha prativādī bauddhas tad anurodha vaśād iṣṭyaniṣṭivaśāt sātmakam asannirātmakaṃ sad iti yathāyogaṃ yojanīyam | evaṃ hy avāstavam anumānaṃ syāt na vastubalapravṛttam iti bhāvaḥ | yady evaṃ te sadasatī na bhavataḥ kathaṃ nāmety āha --- kin tv iti | pramāṇaṃ cedaṃ niyataṃ varttate | ātmany eva ca vivādavṛtter anyā 'pi (nyatrāpi?) sātmakatvam anātmakatvena (katvaṃ vā na?) vyavatiṣṭhata iti bhāvaḥ | iti s tasmāt | ubhe sātmakatvānātmakatve | yata evaṃ tataḥ kāraṇāt sātmakānātmakayoḥ sadasattvayoḥ saṃśayaḥ | kasyety ākāṅkṣāyām uktam --- praṇādimattvasye ti |
[DhPr 222]
kasmād anaikāntika ity āha[695]
---
__________NOTES__________
[695] ity āha --- om.
sādhyetarayor ato niścayābhāvāt III-108
sādhya sya , itara sya ca viruddhasya ataḥ --- sandigdhānvayayatirekān niścayābhāvāt | sapakṣavipakṣayor hi sadasattvasandehe na sādhyasya na viruddhasya siddhiḥ[696] | na ca sātmakānātmakābhyāṃ[697] paraḥ prakāraḥ saṃbhavati | tataḥ prāṇādimattvād dharmiṇi jīvaccarīre saṃśaya ātmabhāvābhāvayor ity anaikāntikaḥ prāṇādir iti ||
__________NOTES__________
[696] asiddhiḥ
[697] -bhyāṃ ca paraḥ
astu sasattvasaṃśayo 'nvayavyatirekaniścayas tu kin na bhavatīty āha --- yata iti | na bhāvaniścayo nābhāvaniścaya ity ekatra sātmake 'nātamake veti draṣṭavyam | sātmake 'nātmake vā prāṇādeḥ sadasattvaniścayābhāvād evānvayavyatirekayoḥ sandeho nānyatheti pratipādayitum āha --- yadi tv iti | tu r imām avasthāṃ bhedavatīm āha |
uktam evopasaṃharann āha --- yataś ce ti | co 'vadhāraṇe | tasmāt sandehāt anaikāntikaḥ prāṇādimattvākhyo hetur iti prakaraṇāt ||
sandigdhāvanvayavyatirekau yasya tattathā, tasmāt sādhya sya viruddhasya vā niścayābhāvāt | sapakṣe tyādi [74b] naitad eva samarthayate | hi r yasmāt | sapakṣavipakṣayor viṣayabhūtayor hetoḥ sadasattvasandehe na sādhyasyā numitsitasya viruddhasya viparayayasya siddhir niścayaḥ | viruddho 'pi viparyaye samyaghetur ity abhiprāyeṇedam uktam |
na ce tyādi prāṇādir ity antaṃ sugamam |
īdṛśa eva cāsādhāraṇo hetuḥ kaiścin naiyāyikair anupalasaṃhārya ity uktam | tato 'nupasaṃhāryo 'yaṃ hetvābhāsa iti śabdaśravaṇārtha........sāhaḥ karaṇīyaḥ |
uddyotakaras tu śrāvaṇatvākhye 'sādhāraṇahetāv ācārya dignāgena darśita idam avādīt --- "yady etac chrāvaṇatvaṃ nityānityayor dṛṣṭaṃ syāj janayettayoḥ saṃśayam ūrdhvatvam iva sthāṇupuruṣayoḥ | na ca dṛṣṭam | tasmān nāyaṃ saṃśayahetur api tv apratipattihetur eva | atha śrāvaṇatvaṃ vastudharmaḥ | vastunā nityena bhāvyam anityena vā prakārāntarābhāvāt | na ca tayor ekatrāpi dṛṣṭam | atas tayoḥ saṃśayaṃ karoti | tarhi vastudharmatvāt saṃśayo na śrāvaṇatvād iti |" tulyanyāyatayā 'trāpy asādhāraṇe tad īyam idam īdṛśaṃ carcitam āsajyata eveti "katham ayaṃ saṃśayaṃ saṃśayahetur upapādayitavyaḥ" iti sādhūktam tena | kevalaṃ gamakarūpavivedane samīcīnamano na prahitam | yato vastudharmatvaṃ śrāvaṇatvasya nityākārasaṃsparśijñānajanane nibandhanam | na tu tasmād eva vastudharmād ubhayākārasaṃsparśī pratyayo dolāyate na ca yady asyapratipattikāraṇe kāraṇam tata eva sā pratipattiḥ, na tu tasmād iti śakyate vaktum | tad utpatter agnipratipattir na dhūmād ity asyābhidhānaprasaṅgāt |
[DhPr 223]
kiñcaivaṃ prameyatvāder api na saṃśayaḥ syāt | śakyate hi tatrāpi vaktum ubhayatra darśanāt saṃśayo na prameyatvād iti | atha tasya tāvad ubhayatra darśanaṃ tena tasmād ucyate | yady evaṃ vastudharmatvam api śrāvaṇatvasyaiveti kathaṃ na tasmād asau | api cordhvatvam api yady api sthāṇupuruṣayor api dṛṣṭaṃ tathāpi tāvat tatrāntareṇātraiva bhaviṣyatīti paryanuyoge satīdam eva vācyam --- yad utordhvatvaṃ nāma vastudharmaḥ | vastunā caivaṃvidhiḥ --- sthāṇunā puruṣeṇa vā 'vaśyaṃ bhāvyam iti | tathā ca vastudharmād eva saṃśayo nordhvatvād ity aniṣṭāpādanaṃ --- kena nirākriyetety alaṃ viṣtareṇa |
sādhansasya siddher yan nāṅgam asiddho viruddho 'naikāntiko hetvābhāsaḥ | tasyāpi vacanaṃ vādino nigrahasthānam asamarthopādānāt | tsmād evaṃvidho hetvābhāsaḥ dvayam aprayojyaḥ paraprayuktaś cāvaśyam udbhāvayitavya iti hetvābhāsavyutpādane vārttikakārasyā bhiprāyo boddhavyaḥ |

syād etat --- asamarthaṃ viśeṣaṇo 'samarthaviśeṣyaś cāsti prabhedaḥ | yathā 'nityaḥ prameyatve sati kṛtakatvāt | atra kṛṭakatvaṃ viśeṣyam eva sādhyasiddhau samartham, na tu prameyatvaṃ viśeṣaṇam ity asamarthaṃ viśeṣaṇam, yatra viśeṣyam eva samratham iti kṛtvā bhavaty asamarthaviśeṣaṇo hetuḥ | yañ ca (yac cā)nityaḥ śabdaḥ kṛtakatve sati prameyatvād iti | atra hi kṛtakatvaṃ viśeṣaṇam eva sādhyasiddhau samartham, na tu prameyatvaṃ viśeṣyam ity asamarthaṃ viśeṣyam | yatra hi viśeṣaṇam [75a] eva samartham iti kṛṭvā bhavaty ayam asarthaviśeṣyo hetuḥ | śeṣam ubhayīvidhāsv antarbhāvyatām | na tāvad siddhe, dvayor api dharmiṇi siddheḥ | na ca viruddhe, viparyayavyāptyabhāvāt | nāpy anaikāntike kṛtakatvaniśiṣṭaprameyatvasya prameyatvaviśiṣṭakṛtakatvasya ca sādhyā 'vyabhicārāt | tasmād asiddhatvāder anya evāyaṃ hetudoṣaprakāraḥ prāpta iti |
tad etad avadyam, hetvadoṣāt | yadi hy evam ayaṃ prayukto hetur dviṣyet(ta) tadā 'syāmīṣu heturāśiṣv antarbhāvaś cintyeta, anyo vā hetu doṣo 'bhyupagamyeta | yāvatā naivam ayaṃ prayukto 'nyatheti sādhyasādhanād iti | na tarhy evaṃ vādī nigṛhyata iti cet | kiṃ na nigṛhyate, asādhanāṅgavacanāt? ubhayatrāpi sādhyasiddhyanaṅgasya prameyatvasyāsamarthasyābhidhānāt | yathā ca sādhyasiddhyanaṅgasya vacane nigraho 'vaśyam bhāvī, anigrahe va doṣaḥ, tathā vādanyāye 'vādīn nyāyavādī ti tatas tad apekṣitavyaḥ tato 'yam artho vaktṛdoṣa eva na hetudoṣaḥ | tenānatarbhāve 'pi na hetvābhāsānuṣaṅga iti |
bhavatu tāvad atreyaṃ gatiḥ | siddhasādhane tu sādhane kiṃ bhaviṣyati? na tāvat siddhasādhanaṃ sādhana[m a]siddhatvādyanyatamadoṣadūṣitaṃ sādhyasādhanasāmarthyāpracyuter iti |
atrocyate --- iha hetur dvadhā duṣyati | kaścid asāmarthyāt, aparo vaiyarthyāt | tatrāsāmarthya eva doṣo vārttikakāreṇā 'nantaroktena krameṇa tridhā darśitaḥ | na tu vaiyarthyalakṣaṇaḥ | siddhasādhānaṃ tu vaiyarthyalakṣaṇo 'nya evāyaṃ hetoḥ svagatoḥ svagato doṣa iti kasmād asyāntarbhāvaś cintanīyaḥ? yadāh ācāryaḥ --- "anyathāniṣṭhaṃ(ṣṭaṃ) bhaved viphalam eva vā | tathā na sādhyatve vaikalyād" ityādīti |
vaktṛdoṣa evaiṣa ity api vārttā, yathāyogaṃ paripūrṇasādhanarūpābhidhānād anupayuktānabhidhānāc ca vaktur aduṣṭatvāt | vaktā 'yaṃ hetuniścito(tā) 'rya prayukto vaiyarthyam anubhavati | na tu
[DhPr 224]
trayāṇāṃ rūpāṇām asiddhau[698] sandehe ca[699] hetudoṣānupapādyopasaṃharann āha ---

__________NOTES__________
[698] -asiddhisaṃdehe hetu-
[699] vā
[700]evam eṣāṃ trayāṇāṃ rūpāṇām ekaikasya dvayor dvayor vā rūpayor asiddhau sandehe vā[701]yathāyogam asiddhaviruddhānaikāntikās trayo hetvābhāsāḥ III-109
__________NOTES__________
[700] evaṇ tra-
[701] ca
evam ity anantaroktena krameṇa | eṣāṃ madhya ekaikaṃ rūpaṃ [702] yadā 'siddhaṃ sandigdhaṃ vā[703] bhavati, dve dve vā [704] 'siddhe saṃdigdhe vā bhavataḥ, tad āsiddhaś ca viruddhaś c ānaikāntikaś ca te hetvābhāsāḥ | yathāyogam iti yasyāsiddhau saṃdehe vā yo hetvābhāso yujyate sa tsyā 'siddheḥ saṃdehāc ca vyavasthāpyata iti yasya yasya yena [705]yena yogo yathāyogam iti ||
__________NOTES__________
[702] yad asiddhaṃ
[703] vā --- om.
[704] vā --- om.
[705] yena --- om.
viruddhāvyabhicāry api saṃśayahetur uktaḥ | sa iha kasmān na uktaḥ III-110
nanu cā ''cāryeṇa viruddhāvyabhicāry api saṃśayahetur uktaḥ | hetvantarasādhitasya [706]viruddhaṃ yat tan na vyabhicaratīti [707] viruddhāvyabhicārī | yadi vā viruddhaś cāsau sādhanāntarasiddhasya dharmasya viruddhasādhanāt, avyabhicārī ca svasādhyāvyabhicārād viruddhāvyabhicārī ||
__________NOTES__________
[706] -sya yad viruddhaṃ tan na
[707] -carati sa viru-
svato '(to) duṣṭs tato vaktṛdoṣo yujyata eveti cet | tarhi viruddhatvam api vaktṛdoṣo 'stu nyāyasyasamānatvāt | śakyate hi tatrāpy evam abhidhātum --- vaktā 'yam ananurūpe sādhye prayukte viparyayasādhānād viruddhatām anubhavati na tv ayaṃ svato duṣṭo nāmeti | vivakṣitārthasādhanāsāmarthyaṃ svato 'stīti kathaṃ na vaiyarthyaṃ tasya doṣa iti cintyatām iti |
nigrahas tv evaṃ vādino 'sādhanāṅgavacanād boddhavyaḥ | siddhi[ḥ] sādhānaṃ tad aṅgaṃ dharmo yasyārthasya vivādāśrayasya vādaprastāvād hetoḥ | sa sādhanāṅgaḥ | tathā yo na bhavati tasyāprastutasyābhidhānād iti kṛtveti sarvam evāvadātam |
kecit punar evam asiddhe 'ntarbhāviyituṃ prayatante | anye tu viruddhe | yathā ca teṣāṃ prayatir yathā tad abhajamānam abhidhānaṃ tathā svayuthyavicāra evābhihita iti tata evāpekṣitavya iti ||
trayāṇām ityādi vyavasthāpyata ity etad antaṃ subodham |
yasye ti hetvābhāsasya | sarvahetvābhāsasaṅgrahaṇārthaṃ yasye ti dviruktaṃ yena [75b] yena doṣena yogaḥ sambandhaḥ | etac cārthakathanam | yogānatikrameṇeti vigrahaḥ kāryaḥ ||
nanu ce tyādīty āhe ty etad antaṃ sugamam |
[DhPr 225]
satyam | ukta ācāryeṇa | mayā tv iha noktaḥ | kasmād ity āha ---
anumānaviṣaye[708]'sambhavāt III-111
__________NOTES__________
[708] -viṣaye tasyāsaṃ-
anumāna sya viṣayaḥ pramānasiddhaṃ trairūpyam | yato hi anumānasambhavaḥ[709] so 'naumānasya viṣayaḥ | pramāṇasiddhāc ca trairūpyād anumānasambhavaḥ[710] | tasmāt tad evānumānaviṣayaḥ | tasmin prakrānte na viruddhāvyabhicārisambhavaḥ | prāmāṇasiddhe hi trairūpye prastute sa eva hetvābhāsaḥ sambhavati yasya pramāṇasiddhaṃ rūpam | na ca viruddhāvyabhicāriṇaḥ pramāṇasiddham asti rūpam | ato na sambhavaḥ | tato asambhavāt[711] noktaḥ ||
__________NOTES__________
[709] anumānasadbhāvaḥ; anumānasya sambhavaḥ
[710] anumānasadbhāvaḥ
[711] tato 'sambhavo noktaḥ
kasmād asaṃbhava ity āha ---
na hi sambhavo 'sti kāryasvabhāvayor uktalakṣaṇayor anupalambhasya ca[712]viruddhatāyāḥ III-112
__________NOTES__________
[712] vā
na hī ti | yasmān na sambhavo 'sti viruddhatāyāḥ | kāryaṃ ca svabhāvaś ca tayor uktalakṣaṇayor iti |
anumānasya trairūpyāl liṅgasambandhino 'nyasmāt trairūpyaṃ viṣayaḥ | yathā matsyānāṃ viṣayo jalam iti | etad evāha --- yata iti | hi r yasmādarthe | prakrānte prastute anumānaviṣayo(ye) vai(trai)rūpye sati |

kamsāt tatra viruddhāvyabhicāriṇo 'sambhava ity āha --- pramāṇe ti | hī ti yasmāt | sa eva hetvābhāso viruddhāvyabhicārāryākhyaḥ sambhvati yasya pramāṇena siddhaṃ rūpaṃ pakṣadharmānvayavyatirekātmakam iti vivakṣitam |
ayam āśayaḥ --- yadi tad ekena dvābhyām vā rūpābhyāṃ hīnaṃ syāt tad eṣv eva hetvābhāseṣv antarbhavet | na tv etad atirikto viruddhāvyabhicārī nāma hetvābhāso bhavet | bhavatā tv anena pramāṇasiddhatrairūpyeṇaiva bhāvyam iti |
astu tasya tathātvam ity āha --- na ce ti | co avadhāraṇe, vyaktam etad ity asminn arthe vā |
evaṃ bruvataś cāsyāyam abhiprāyaḥ --- vastunaḥ parasparaviruddharūpadvarūpadvayāsambhavād avaśyam anayor ekam asampūrṇāṅgam iti ||
kutaḥ punar anumānviṣaye 'syāsambhavo 'vasīyata ity abhipretya pṛdcchati paraḥ --- kasmād iti
[DhPr 226]
kāryasya kāraṇāj janmalakṣaṇaṃ tattvam | svamāvasya ca sādhyavyāptatvaṃ tattvam | yat kāryam, yaś ca svabhāvaḥ, sa katham ātmavāraṇaṃ vyāpakaṃ ca svabhāvaṃ parityajya bhaved yena viruddhaḥ syāt | [713] anulambhasya ca uktalakṣāṇasye ti | dṛśyānaupalambhatvaṃ cānupalambhalakṣaṇam | tasyāpi[714] vastv abhāvāvyabhicāritvān na viruddhatvasambhavaḥ[715] ||
__________NOTES__________
[713] -tvam anupa-
[714] tasyāpi ca svabhābvā-
[715] sambhavaḥ syāt | ete-; -sambhavaḥ syād eti(?) tat ete-
syād etat --- etebhyo 'nyo bhaviṣyatīty āha ---
na ca anyo avyabhicārī III-113
na cānya etebhyo 'vyabhicārī tribhyaḥ | ata [716]evaiṣv eva hetutvam ||
__________NOTES__________
[716] ata eva teṣv eva; ata evaiteṣv eva
kva tarhy ācārya dignāgenā yaṃ hetudoṣa ukta ity āha ---
tasmād avastudarśanabalapravṛttam āgamāśrayam anumānam āśritya tadarthavicāreṣu viruddhāvyabhicārī sādhanadoṣa uktaḥ III-114
yasmād vastubalapravṛtte 'numāne na sambhavati tasmād āgamāśrayam anumānam āśrityavyabhicāryuktaḥ iti | āgamasiddhaṃ hi yasyānumānasya liṅgatairūpyaṃ tasyāgama āśrayaḥ |
nanu cāgam asiddham api trairūpyaṃ pramāṇasiddham ity āha --- avastudarśanabalapravṛttam iti |avastuno darśanaṃ vikalpamātram tasya balaṃ sāmarthyam | tataḥ pravṛttam --- apramāṇād vikalpamātrād vyasthitaṃ trairūpyam āgamasiddham anumānasya | na tu pramāṇāt |
na hī tiy atrasthasya hi śabdasyārtho yasmād ity anenoktaḥ | viruddhatāyāḥ ekasādhanasādhitasyārthasya pratyanīkapakṣasādhanarūpatāyāḥ |
etad uktaṃ bhavati --- svasādhyāvyabhicāriṇā hi bhavatā kāryeṇa svabhāvena vā bhāvyam | na ca vastunas tadatatsvabhāvau sto yena tadatatsvabhāvāvyabhicāriṇau dvau hetū sannipatantau viruddhāvyabhicāriṇau syātām iti | yena kāryasvabhāvayoḥ kāraṇavyāpakavidhinā kṛsatadbhāvena viruddhaṃ tatraiva dharmiṇi hetvantarasādhitārthaṃ viruddhasādhanaṃ bhavet |
yady evam anupalambhe tatsambhaviṣyatīty āha --- anupalambhasye ti | ca ḥ pūrvāpakṣaḥ samuccaye ||
yata etad atirikto 'vyabhicārī [na] sammata [ ata ] evā smād eva kāraṇāt | eṣv eva kāryasvabhāvānupalambheṣv eva ||
katham āgamāśrayatvam anumāsyety āha --- āgamasiddham iti | hi r yasmādarthe | sati tasminn āgame 'numānasya pravṛtter asāv āśrayas tasya ||
[DhPr 227]
tat tarhy anumānam [717]āgamasiddhatrairūpyaṃ[718] kvādhikṛtam ity āha ---[719] tad arthe ti | tasyāgamasya yo 'rtho 'tīndiryaḥ pratyakṣāṇumānābhyām aviṣayīkṛtaḥ sāmānyādis tasya vicāreṣu prakrānteṣu āgamāśryam anumānaṃ sambhavati | tadāśrayo viruddhāvyabhicāry ukta ācāryeṇa ti
__________NOTES__________
[717] anumānenāgama-
[718] siddhaṃ trairūpa-
[719] -ity āha tasyāgama-
kasmāt punar āgamāśraye 'py[720] anumāne sambhava ity āha ---
__________NOTES__________
[720] -śrayo 'py
śāstrakārāṇām artheṣu bhrāntyā[721]viparītasvabhāvopasaṃhārasambhavāt[722] III-115
__________NOTES__________
[721] viparītasya svabhā-
[722] bhāsyopasaṃ-
śāstrakṛtāṃ viparīta sya vastuviruddhasya svabhāva sya upasaṃhāro ḍhaukanam artheṣu | tasya saṃbhāvād viruddhāvyabhicārisambhavaḥ | bhrāntye ti viparyāsena | viparyastā hi śāstrakārāḥ[723] santam asantaṃ svabhāvam āropayantīti ||
__________NOTES__________

[723] -kārās taṃ tam asantaṃ svabhā-
yadi śāstrakṛto 'pi bhrāntāḥ , anyeṣv api puruṣeṣu ka āśvāsa ity āha ---
na hy asya sambhavo[724]yathā avasthitavastusthitiṣv ātmakāryānupalambheṣu[725] III-116
__________NOTES__________
[724] sambhavo 'sti yathā
[725] -ṣv ātmakāryeṣūpalambheṣu
na hī ti | na hetuṣu kalpanayā hetutvavyavasthā | api tu vastusthityā | tato yathā avasthitavastusthitiṣv ātmakāryānupalambheṣv asya sambhavo nāsti |
avasthitaṃ paramārthasadvas tu tadantikrāntā yathāvasthitā [726]vastusthitir vyavasthā[727] yeṣāṃ te yathāvasthitavastusthitayaḥ | te hi yathā vastu sthitaṃ tathā sthitā[728] | na kalpanayā | [729]tatas teṣu na bhrānter avakāśo 'sti yena viruddhāvyabhicārisambhavaḥ syāt || tatra viruddhāvyabhicāriṇy udāharaṇam ---
__________NOTES__________
[726] -sthitavastu-
[727] -sthitivyava-
[728] tathā sthāpitā na
[729] ataḥ
nanu cetyādi viparyastā hī ty etad antaṃ sugamam | śāstrakārā iti tīrthikaśāstrapraṇetāra iti draṣṭavyam, tadvacanasyaiva pramāṇabādhitatvena teṣām eva viparyastatvāt ||
anyeṣv apī ti kāryādihetuprayoktṛṣu |
yathāvasthitavastusthatiṣv iti --- asya tātparyārtham āha --- na hetuṣv iti | tataḥ kālpanayā hetutvādy(tvavya)vasthāyāḥ | arthakriyāsamarthatvaṃ(-tvan tu) paramārthasat | kathaṃ te tathārūpāity āha --- te hī ti | te kāryādayo hi r yasmādarthe | hetubhāve caitad aviśeṣaṇam | yatas te yathāvasthitayas tatas teṣv a(ṣu)sambhavo nāstīty arthaḥ | satyāṃ sthitau kiṃ na sambhava ity āha --- tata iti |
[DhPr 228]
[730]tatra udāharaṇam --- yat[731]sarvadeśāvasthitaiḥ svasambandhibhir yugapad abhisambadhyate tat sarvagatam, yathā ākāśam |[732]abhisambadhyate ca[733]sarvadeśāvasthitaiḥ svasambandhibhir yugapat sāmānyam iti III-117
__________NOTES__________
[730] atrodā-
[731] -taiḥ sambandhibhiḥ sambandhi-
[732] -kāśam iti
[733] ca --- om.
yat sarva smin deśāvasthitaiḥ svasambandhibhir yugapad abhisambadhyate [734]iti sarvadeśāvasthitar abhisambadhyamānatvaṃ sāmānyasya anūdya sarvagatatvaṃ vidhīyate | tena yugapad abhisambadhyamānatvaṃ sarvagatatve niyataṃ tena vyāptaṃ kathyate |
__________NOTES__________
[734] -dhyate tatsarvaḥ
iha sāmānyaṃ kaṇāda maharṣiṇā niṣkrayaṃ dṛśyam ekaṃ[735] coktam | yugapac ca sarvaiḥ svaiḥ [736]sambandhibhiḥ samavāyena saṃbaddham | tatra pailukena kaṇāda śiṣyeṇa vyaktaṣu vyaktarahiteṣu ca
__________NOTES__________
[735] dṛśyam evoktam
[736] sarvaiḥ svaiḥ svaiḥ sambandhi-; sarvaiḥ svaiḥ svaiḥ svasambandhi-
yatas te kalpanayā na sthāpitās tataḥ kāraṇāt | bhrānter viparyāsasyāvasaro 'vakāśaḥ | yena bhrāntyavakāśena ||
kasyānuvādenātra kasya vidhir ity [76a] āha --- sarve ti | sarvadeśāvasthitaiḥ --- svasambandhibhir ity arthāt | yata evam anuvādavidhikramas tena hetunā |
nanu sarvaiḥ svasambandhibhir yugapadabhisambandho nāma sāmānyasya yugapat sarvasambandhisamavāya eva | sarvagatatvam apīdam evāsyeti |
katham anayor vyāvṛttito 'pi bhedasambandhabhāvato gamyagamakabhāva iti cet | naiṣa doṣaḥ | nānādeśasthaiḥ svasambandhibhiḥ śāvaleyādibhir yugapad abhisambandho hetuḥ | sambandhideśatad antarālavyāpitvaṃ tu sādhyam iti gamyagamakabhāvo na virudhyate | sarvasambandhibhir yugapad abhisambadndhaś cāgatvā 'nāgacchadbhir iti draṣṭavyam |
atha kena viruddho(ddhā)vyabhicāriprasavabījaṃ dharmadvayayoḥ kim abhyupagataṃ yena tayoḥ sannipātād viruddha(ddhā)vyabhicārisambhava ity āha --- ihe ti | iha sāmānyapadārthavicāraprakrame | kaṇamattīti kaṇādaḥ | rūḍhīvaśāc cāyaṃ śabdaḥ kāśyape munau varttate | sa cāsau maharṣiś ceti | hetubhāvenāsya viśeṣaṇatvāt kaṇāda tvād eva maharṣiḥ | evaṃ tasya hi kāṣṭhāgatā niḥspṛhatā yato 'nyaravo(?) svabhojyādikam api parityajya kaṇamātraṃ bhuktvā dhyānādikam ācarati | atho 'sāv anyebhyaḥ sātiśayavān bhavtīiti | niṣkriyaṃ kriyāśūnyam amūrttatvāt | ekam anānārūpam, pratyekaṃ svāśrayeṣu lakṣaṇāviśeṣād, viśeṣalakṣāṇābhāc ca | na tu samvāyād ekaṃ trilokyāṃ sāmānyam, pratyayabhedāt parasparato 'nyatvāt | gotvādīnāñ ca niṣkriyatvena sahā 'syaikatvaṃ samuccinoti |
[DhPr 229]
deśeṣu sāmānyaṃ sthitaṃ sādhayituṃ [737]pramāṇam idaṃ upanyastam yathā ākāśam iti --- vyāptipradarśanaviṣayo dṛṣṭāntaḥ | ākāśam api hi sarvadeśāvasthitair vṛkṣādibhiḥ svasaṃyogibhir yugapad abhisambadhyamānaṃ sarvagataṃ ca | abhisambadhyate ca[738] sarvadeśāvasthitaiḥ svasambandhibhir iti hetoḥ pakṣadharmatvapradarśanam ||
__________NOTES__________
[737] pramāṇam upa-
[738] prayojayitum āha; yojann āha

asya svabhāvahetutvaṃ [739]yojayitm āha ---
__________NOTES__________
[739] svabhāvaḥ
tatsambandhisvabhāvamātrānubandhinī taddeśasannihitasvabhāvatā III-118
tatsambandhī ti | teṣāṃ sarvadeśāvasthitānāṃ dravyāṇāṃ sāmānyasya svabhāvaḥ sa eva tatsambandhisvabhāvamātram | tadanubadhnātīti tad anubandhinī |
kāsāv ity āha --- taddeśasaṃnihitasvabhāvatā | teṣāṃ sambandhināṃ deśas taddeśaḥ | taddeśe saṃnihitaḥ svabhāvo yasya tat taddeśasaṃnihitasvabhāvam[740] | tasya bhāvas tattā | yasya hi yeṣāṃ sambandhī svabhāvaḥ tanniyamena teṣāṃ deśe sannihitaṃ bhavati | tatas tatsambandhitvānubandhinī taddeśaśaṃnihitatā sāmānyasya ||
__________NOTES__________
[740] atra mūle ` tasya bhāvaḥ | tasmāt ' iti pāṭhaḥ kalpyaḥ --- saṃ-
yugapad ekakālam | ca ḥ pūrvāpekṣayā samucyaye samavāyena sambandhena sambaddhatvam | evam abhihite kaṇādena tacchiṣyeṇa pailukenaḥ | pīlavaḥ paramāṇavaḥ | pīlupāke cāyam pīluśabda upacārāsatāsttyena (upacārito 'sti | tena) nimittena vavaharatīti pailuka | tenāvivakṣitā ''ntarabhedasya yugapat sarvasambandhamātra hetutvād ākāraśasya dṛṣṭāntarūpatā draṣṭavyā | na tu sāmānyasyevāsya sambandhiḥ samavāyena sambandhaḥ | saṃyogalakṣaṇenāsya sambandhena sambandhāt |
etad evābhiprety --- ākāśam apī ti | hī ti yasmāt | svasaṃyogibhir iti vāstvānuvādaḥ | na ṝiŭty etat prakṛtāṅgam | dārṣṭāntike 'syānupapatteḥ | co 'bhisambandha(ndhya)mānatvena saha sarvagatatvasyaikaviṣayatāṃ samuccinoti ||
dravyāṇāṃ gavādīnām | etac ca gotvādisamānyavivakṣayoktam | upalakṣaṇaṃ dravyagrahaṇaṃ karttavyam, itarathotkṣepaṇatvādisāmānyasyāsaṅgrahaḥ syāt |
etac ca tasya bhāva ity ed antaṃ sugamam |
[741]tasmād ity enenārthāgataṃ svabhāvahetutvanimittaṃ darśayati | na tu tad dhitapratyayānte pañcamy asti yāṃ vyācakṣīta | ayaṃ tv asyārthaḥ --- yasmād yugapat sarvadeśāvasthitasambandhisambandhaḥ svasattāmātrānubandhini sādhye hetuḥ, tasmāt svabhāva hetutvam asyeti |
__________NOTES__________
[741] -te vāsarva-
nanu tatsambandhino 'pi taddeśasannihitasvabhāvataiva kutao yenaivaṃ bhavatīty āha --- yasye ti | hi r yasmāt | yato 'yaṃ
sāmānyanyāyaḥ tatas tasmāt [76b] | yad vā sarvasambandhitve 'pi kasmāt
[DhPr 230]
nanu ca gavāṃ sambandhī svāmī | [742]na ca godeśe sannihitasvabhāvaḥ | [743]tat kathaṃ [744]tatsambandhitvāt taddeśatvam ity āha ---
__________NOTES__________
[742] na ca taddeśe sanni-; na ca taddeśasṃnni- N.
[743] -bhāvaḥ svāmī
[744] tat kathaṃ saṃbaṃ-
na hi yo yatra na asti taddeśam ātmanā vyāpnoti iti svabhāvahetuprayogaḥ III-119
na hī ti | yo yatra deśe nāsti sa deśo yasya sa taddeśaḥ taṃ na vyāpnotyātmanā svarūpeṇa |
iha sāmānyasya tadvatāṃ ca samavāyalakṣaṇaḥ [745]sambandhaḥ | sa cābhinnadeśayo eva | [746]tena yatra yat samavetaṃ [747]tat [748]tadātmī na rūpeṇa kroḍīkurvat [749]samavāyirūpadeśe svātmānaṃ niśeśayati |
__________NOTES__________
[745] lakṣaṇasamba-
[746] anena
[747] karttṛ --- ṭi-
[748] samavāyarūpa-
[749] samavāyarūpa-.
taddeśasannihitasvabhāvatety āha --- tasmād iti | tasmāt tatsambandhimātrānubandhinīti | taddeśasannihitasvabhāvatā ''kāśasya dṛṣṭa tasmāt kāraṇāt | yasya vastunas teṣāṃ (-no yeṣāṃ) sambandhī svabhāvaḥ | hi r avadhāraṇe sambandhī ty asmāt paro draṣṭavyaḥ | tad vastu niyamenā vaśyaṃtayā teṣāṃ sambandhīnāṃ deśe sannihitaṃ bhavati | yata evaṃ sāmānyayāyas tatas | tasmād iti pāṭhe bhāvagatiḥ |[750] kasmād iti tu kvacit pustake pāṭhaḥ | sa tu yuktarūpaḥ | tatsambandhisvabhāvamāvamātrānubandhinī taddeśasannihitasvabhāvateti svākhyā | kasmād etad iti | kāraṇākāṅkṣāsambandhāt | tadanantaraṃ ca yasya hī tyādeḥ sāmānyottarasya, tata ityādeś copasaṃhāravyapadeśena viśeṣottarasya sumo(yo)jyatvād iti |
__________NOTES__________
[750] atra mūle `tasya bhāvaḥ | kasmāt?' iti pāṭhaḥ kapyaḥ --- saṃ-
yatra tu tasya bhāvas tatte ti pāṭhaḥ tatra sarvam avadātam ||
nanu caikadeśastham eva sāmānyaṃ yugapat sarvaiḥ sambandhibhir abhisambantsyate | tat kiṃ tasya vyāpārāsambhavenāveditenety āha --- ihe ti |
sa iti samavāyaḥ | ca kāraḥ punaḥ śabdasyārthe | abhinnadeśayor iti lokaprasiddhadeśāpekṣayoktam na tu śāstraprasiddhadeśāpeṣayeti draṣṭavyam | anyathā yadā (thā paṭa)tantūnāṃ samavāyo na syāt | paṭasya tannathā(tantavo)deśaḥ | tantūnāṃ punar aṃśavaḥ | sāmānyatadvatoś ca na syāt | gotvasāmānyasya gaur deśaḥ | goś ca sāsnādayo 'vayavā iti |
atha vā sāmānyalakṣaṇayugā(yogā)pekṣayā abhinnadeśatvaṃ vivakṣitam | na tu pratyekāpekṣam | tenāyam arthaḥ --- kuṇḍabadaravad yatra dvāv api sambandhinau bhinnadeśau na tayoḥ samavāyaḥ | yayos tv ekatarasyānyataro deśas tayo samavāya iti | evañ ca paṭatantūnāṃ sāmānyatadvatoś ca nāsaṅgraha iti | yena kāraṇenābhinnadeśayor eva samvāyas tena prathamavyākhyāne samavāyirūpasya samavāyisvabhāvasya deśa iti | dvitīyavyākhāne samavāyirūpam eva samavāyisvabhāva eva deśa iti vigṛhya tasminn iti
[DhPr 231]

[751]taddeśarūpaniveśanam eva tatkroḍīkaraṇam | tatas tatsamavāyaḥ |
__________NOTES__________
[751] taddeśe rūpa
tasmād yad yatra samavetaṃ [752]tat taddravyaṃ vyāpnuvadātmanā taddeśe saṃnnihitaṃ bhavati |
__________NOTES__________
[752] tat tatra dra-
tad ayam arthaḥ --- taddeśasthavastuvyāpanaṃ taddeśasattayā vyāptam | taddeśattā 'bhāve[753] tadvyāpanābhāvād vyāpanalakṣaṇaḥ samavāyasambandho na syāt | asti ca vyāpanam | tatas taddeśe sannihitatvam iti | tad ayaṃ svabhāvahetuh ||
__________NOTES__________
[753] taddeśaattāyā ābhāve
paiṭharaprayogaṃ darṣayann āha ---
dvitīyo api prayogaḥ --- yad upalabdhilakṣaṇaprāptaṃ san na upalabhyate na tat tatra asti | tad yathā --- kvacid avidyamāno ghaṭaḥ[754]| nopalabhyate copalabdhilakṣaṇaprāptaṃ sāmānyaṃ vyaktyantarāleṣv iti | ayam anupalambhaḥ[755]svabhāvaś ca parasparaviruddhārthasādhanād ekatra saṃśayaṃ janayataḥ III-120
__________NOTES__________
[754] ghaṭa iti
[755] lambhaprayogaḥ sva-
dvitīyo api --- iti | yad upalabdhilakṣaṇaprāptaṃ viṣayatāṃ prāptaṃ dṛśyam ity arthaḥ | etena dṛśyānupalabdhim anūdya ` na [756] tat tatrāsti ' ity asad vyavahāryatvaṃ vihitam[757] | tato vyāpyadṛśyānupalabdher vyapakam asadvyavahāryatvaṃ darśitam | tad yathā, kvacid avidyamāno ghaṭaḥ dṛṣṭāntaḥ |
__________NOTES__________
[756] -nūdya tat tatra; -nūdya ta(na) tat tatra; -nūdya tat tat tatra
[757] vyavahārytaṃ vihitam
yojyam | ubhayatrāpi tu samavāya(yi) śabdenādhāro 'bhipretaḥ | svātmānaṃ niveśayaty upanayati |
nanu tadvyāpanaṃ tatkroḍīkaraṇam abhipretam | tat kathaṃ sambandhini svātmani niveśanaṃ vyākhyāyata ity āha --- taddeśa iti | sa cāsau deśaś ca tatra rūpasya svarūpasya niveśanam upanayanam | tatas tasmād taddeśarūpaniveśanāt tasyaḥ | sambandhinaḥ samavāyaḥ | tasmād ityādinopasaṃhāraḥ |
nanu tadvyāpanam api bhaviṣyati, na ca taddeśasannihitasvabhāvatety āśaṅkyāha --- tad ayam iti | yata ātamanā tadvyāpanalakṣaṇena sambandhena tadvyāpyamānadeśasannidhānam ukataṃ tat tasmād ayaṃ tātparyārthaḥ | sa cāsau deśaś ca tatrastha vastuvyāpanaṃ lokaprasiddhadeṣāpekṣayā tasya deśas taddeśas tatra yā sattā vidyamānatā tayā vyāptam | anyathā tu svarūpeṇa vyāpanāsambhavād ity abhiprāyaḥ |
tad eva vyatirekamukheṇopapādayann āha [77a] --- taddeśe ti | nāsty evāyaṃ sambandha iti [ced āha ---] asti ce ti | co 'vadhāraṇe | yata uktena krameṇa svabhāvalakṣaṇayogo 'syāsti | tat tasmād ayaṃ yugapat sarvasambandhyabhisambandhalakṣāṇo hetuḥ svabhāvaḥ ||
[DhPr 232]
pakṣadharmatvaṃ darśayitum āha --- na upalabhyate ce ti | vyaktyantarālam[758] --- vyaktyantaraṃ ca vyaktiśūnyam cākāśam | dṛśyam api kasyāṃcid vyaktau gosāmānyam aśvādiṣu vyakty antareṣu vyaktiśūnye[759] cākāśe [760]nopalabhyate | tasmān na teṣv astīti gamyate |
__________NOTES__________
[758] vyaktyer antarālam
[759] -reṣu śūnye cākā-
[760] copalabhya-
ayam anupalambhaḥ pūrvoktaś ca svabhāvaś [761]paraspara sya viruddhau yāv arthau tayoḥ sādhanād tāv [762]ekasmin dharmaṇi saṃśayaṃ janayataḥ | na hy eko 'rthaḥ parasparaviruddhasvabhāvo bhavitum arhati | ekena cātra [763]vyakty antareṣu vyaktiśūnye cākāśe sattvam, apareṇa cānupalambhenāsattvaṃ sādhyate | na
__________NOTES__________
[761] parasparaviru-
[762] svabhāvena --- ṭi-
[763] vyakty antareṣu --- om.
kaṇāda syaivāparaḥ śiṣyaḥ paiṭharas tasya prayogam | piṭharo 'vayavidravyam | pūvavad upcārāti piṭharaśabdas tena vyavaharatīti tathoktaḥ |
asadavyavahāryatvam asad iti vyavahāraṇiyatvaṃ vihitam | kasyāñcit sāsnādimatyāṃ vyāptau(vyktau) vyajyate sāmānyam anayeti vyaktiḥ |
prāg uktas tāvat svabhāvaḥ, ayaṃ tu kiṃsaṃjñako hetur ity āha --- ayam iti | prāg uktaṃ smārayati pūrve ti | tu śabdaś caśabdasyārthe | tāv etau hetū dharmiṇy ekasmin sāmānyākhye | saṃśayaṃ prakṛtayoḥ sādhyayor ity arthāt kathaṃ saṃśayaṃ janayata ity āha | ekasyaiva tau vivakṣitasarvagatatvāsarvaṃgatatvalakṣaṇau svabhāvau bhaviṣyata ity āha --- na hī ti | hi r yasmāt | parasparaviruddhau svabhāvau yasyeti tathā |
nanu cātra viruddhāv eva dharmāv ekasya sāmānyasya dvābhyām etābhyāṃ siddhyete iti | tat kim etad ucyata ity āha --- kene ti | co yasmādarthe | ekena tiprāg uktena svabhāvena | apareṇe ti vyaktyantarāle sāmānyasya sattvam asattvaṃ ca etau hetū kā kṣatir iha --- ity āha --- na ce ti | co 'vadhāraṇe | sattvam asattvaṃ ca dvayor dvābhyāṃ sādhane kim anupannam ity āśaṅkyāha --- ekasyāpi | kālabhede kin naivaṃ sambhāvatīty āśaṅkyāha --- ekadaive ti | kasyāpy ekadaivādhikaraṇabhede 'py etad ity āśaṅkyāha --- ekatre ti | katham ayukatam ity āha --- tayo r iti | tayoḥ sattvāsattvayoḥ | virodhāt parasparaparihāravyavasthitarūpatvāt |
kathaṃ punar āgamāśrayānumānāśrayatvaṃ niruddhāvyabhicāri[ṇī]ty āśaṅkyopasaṃhāravyājena yathā 'nayos tathātvaṃ tathā darśayann āha --- tad iti | yata evaṃ tattadvadekaṃ sāmānyaṃ kaṇadena uktam, tadrūpavicāre taccchiṣyābhām evaṃ prakrāntaṃ tat tasmād āgama siddhasyāgamapratipāditasyānupalambhenāpi vyaktatyantarālāsattvapratipādanadvāram(dvārā ')sarvagatatvasya sādhanāt | sarvagatatvāsarvagatatvayoḥ sādhyayor etāv ity āha | evāvantaṃ (?) tathoktau hetū |
viruddhāvyabhicāritvam evānayor upadarśann āha --- yata iti | ca kāraḥ pūrvāpekṣayā samuccaye |
[DhPr 233]

Original text: Dharmottarapradīpa subcommentary on Dharmottara's Nyāyabinduṭīkā on Dharmakīrti's Nyāyabindu · Edition: Dalsukhbai Malvania, Patna: Kashiprasad Jayaswal Research Institute 1971 (Tibetan Sanskrit Works, 2) · Data entry Helmut Krasser · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc