Language

ENहिગુ
Scripture Library

Dharmottarapradīpa subcommentary on Dharmottara's Nyāyabinduṭīkā on Dharmakīrti's Nyāyabindu · Part 8196

caikasyaivakadaikatra sattva, asattvaṃ ca[764] yuktam, tayor virodhāt | [765]tadāgamasiddhasya sāmāyasya sarvagatatvāsarvagatatvayoḥ sādhyayo etau viruddhāvyabhicāriṇau jātau | [766]yataḥ sāmānyasyaikasya yugapat sarvadeśāvasthitair abhisambandhitvaṃ cābhyupagatam, dṛśyatvaṃ[767] ca | tataḥ sarvasambandhitvāt sarvagatatvam, [768]dṛśyatvād antarālād anupalaambhād asarvagatatvam | tataḥ [769]śāstrakāreṇaiva viruddhavyāptatvam apaśyatā viruddhavyāptau dharmāv uktvā[770] viruddhāvyabhicāryavakāśo datta iti | na ca[771] vastuny asya [772]sambhavaḥ | ity uktā hetvābhāsā ḥ ||
__________NOTES__________
[764] vā
[765] tasmād āgama-
[766] atha parasparaviruddhāvyabhicārihetudoṣaḥ kaṇādaśiṣyayor evāyam, kaṇāda syety āha --- ṭi-
[767] -bhisambaddhatvam; -bhisambandhatvam
[768] dṛśyatvād antarālānupala-
[769] kaṇāda dvāreṇa --- ṭi-
[770] dharmāv uktau | iha viruddhā-; dharmāv uktau viru-
[771] ca --- om.
[772] -sya hetoḥ sambhavaḥ; viruddhānyabhicāriṇaḥ --- ṭi-
nanu ca sādhanāvayavatvād yathā hetava uktās tatprasaṅgena [773]ca hetvābhāsāḥ, tathā bhāsāḥ, tathā sādhanāvayavatvād dṛṣṭāntā vaktavyās tatprasaṅgena ca dṛṣṭāntābhāsāḥ | tat kathaṃ noktāity āha ---
__________NOTES__________
[773] ca --- om.
tato 'bhyupagatāt sarvasambandhinaḥ sarvasambandhitvāt | sarvagatatvam antareṇa tadasambhavād iti bhāvaḥ | anupalambhe 'pi katham asarvagatatvaṃ niścetuṃ śakyata ity āha --- dṛśyatvāt tata ity anuvarttate |
nanu cāntarāle 'nupalambhād iti yujyate vaktum | tat kim uktam antarālād iti | satyam etat | kevalam anupalambhād anupalambhavyavahārād ity arthavivakṣitatvād adoṣaḥ | kvacit punar antarālānupalambhād iti pāṭhaḥ | tatra ca yathāyogaṃ samāsaḥ |
nanu yad śāstrātmakā ''gamakāreṇāsya parasparaviruddhasvabhāvāvahaṃ kiñcid dvayam uktaṃ bhavet, viruddhāvyabhicāryavakāśaḥ | yāvatedam eva nāstīty āśaṅkāpanodavyājenopasaṃharann āha --- tata iti | [77b] yata evaṃ śāstrakāreṇaivedañ cedañ cābhyupagataṃ tatas tasmāt śāstrakāeṇaiva prakaraṇāt kaṇādena viruddhāvyabhicāriṇo 'vakāśo dattaḥ | kiṃ kṛtvā tena tadavakāśo datta ity āha --- viruddhe ti | parasparasādhyaviruddhatvavyāptidharmau prakaraṇād yugapat sarvasambandhisambandhadṛśyatvākhyā (khyau) vaktur(?)dṛśyatvaviṣayasyānupalambhasya viruddhavyāptatvād dṛśyatvaṃ viruddhavyāptatvād dṛśyatvaṃ viruddhavāptam iti tu draṣṭavyam |
kathaṃ punas tayor dharamayoḥ parasparaviruddhārthavyāptatvaṃ viduṣā tenaivam ucyeta yena tadavakāśadānaṃ tasya kalpyata ity āha --- viruddhavyāptatvam iti | parasparaviruddhasarvagatatvāsarvagatatvalakṣaṇārthavyāptatvaṃ tayor dharmayor ity arthāt | apaśyatā anālocayatā bhrāntyā tāvad abhidhāyeti yāvat | iti r evam arthe | tenāyam arthaḥ --- evam uktena prakāreṇ oktāḥ kathitā hetv ābhāsāḥ , kutaścit sāmyād hetuvad ābhāsāḥ ||
sāmprataṃ hetau tadābhāse ca kathite tulyanyāyatayā 'param api svābhāsasahitaṃ kiṃ notam iti
[DhPr 234]
trirūpo[774]hetur uktaḥ | tāvatā[775]ca arthapratītir iti na pṛthag dṛṣṭānto nāma sādhanāvayavaḥ kaścid | tena na asya lakṣaṇaṃ pṛthag ucyate gatārthatvāt III-121
__________NOTES__________
[774] trilakṣaṇo hetu-
[775] tāvataivārtha-; tāvatā vā (cā)rthapratītisiddher iti
trirūpo hetur uktaḥ , tat kim dṛśṭāntaiḥ?
syād etat --- tāvatā nārthapatītir ity āha --- tāvatā [776]ce ti | uktalakṣaṇenaiva hetunā bhavati sādhyapratītiḥ | ataḥ sa eva gamakaḥ | [777]tatas tadvacanam eva sādhanam | na pṛthag dṛṣṭānto nāma sādhanāvayavaḥ | yataś cāyaṃ nāvayavaḥ, tena na asya dṣṭāntasya lakṣaṇaṃ hetulakṣanāt pṛthag ucyate |
__________NOTES__________
[776] tataḥ
[777] tataḥ --- om.
kathaṃ tarhi hetor vyāptiniścayo yady adṛṭāntako hetur iti cet | nocyate hetur adṛśāṭāntaka eva | api tu na hetoḥ pṛthag dṛṣṭānto nāma hetvantarbhūta eva dṛṣṭāntaḥ | ata evoktaṃ na asya lakṣaṇaṃ pṛthag ucyate [778]iti | na tv evam uktam --- nāsya lakṣaṇām ucyata iti[779] |
__________NOTES__________
[778] iti --- om.
[779] iti --- om.
codayann āha --- nanu ce ti | atha kathaṃ sādhanāvayavatvaṃ hetūnāṃ yena sādhanāvayatvād yathā hetava uktā ity ucyate? tathā hi sādhyate niścīyate sādhyam aneneti sādhanam | pakṣadharmānvayavyatirekaval liṅgam ucyate | tadākhyānād eva ca vākyam api sādhanam ucyate | na tu vākyāt sādhyasiddhyupayogitayā hetur api tad eva tad vacanam apīti | dvedhā 'pi taṃ samudāyam apekṣyāsyāvayavatvaṃ yenaivam ucyate iti | na | abhiprāyāparijñānāt | ihaivaṃ pūrvapakṣavādī manyate | parokṣo 'rtho niścīyamāno hetudṛṣṭāntābhyāṃ niścīyate | na tu hetunaiva | adṛṣṭāntakasya hetoḥ sādhyasādhanāśakteḥ | tataś ca hetudṛṣṭāntasamudāyaḥ sādhyasya sādhanam | tatra yathā samudāyāpekṣayā heturūpo 'vayava uktas tadābhāsaś ca tathā sādhanāvayavatvāviśeṣatvād dṛṣṭāntarūpo 'paro 'yam avayavaḥ sapratipakṣaḥ kin nokta iti | evañ codayann ayam eva sādhanāvayavatvādyabhidhānam iti | tatprasaṅgena tatprastāvena |
uktaṃ pakṣadharmānvayavyatirekātmakaṃ lakṣāṇaṃ yasya tena | eva kāreṇa dṛṣṭāntasya sākṣāt siddhyupayogitāṃ nirsasyati | yata evam ato hetoḥ, sa iti hetuḥ | niyamena dṛśṭāntasya gamakarūpavirahaṃ draḍhayati | yataḥ sākṣāt siddhir upajāyate, sa eva gamayati pratyāyati sādhyam iti kṛtvā ucyate, nānya iti bhāvaḥ | yasmād hetor eva gamakatvaṃ tatas tasmāt tasya hetos trirūpasya vacanaṃ sādhanaṃ sādhanābhidhānaṃ na dṛṣṭāntasyety arthāt | tāvatā cārthapratītir iti maulam iti śabdam apekṣya na pṛthag dṛṣṭānto nāma sādhanāvayava iti mūlaṃ vyācaṣṭe na dṛṣṭāta iti | artharūpo dṣṭāntas tad vacanaṃ vā, na sādhanasyā rtharūpasya vacanasya vā | nāvayavo naikadeśaḥ | hetv antarar bhūtatvaṃ ca vyāptigrāhakapramāṇādhikaraṇatayā hetāv upayogāt | na tasya svarūpeṇa [78a]
[DhPr 235]
yady evaṃ hetūpayogino 'pi lakṣaṇaṃ vaktavyam evety āha --- gatārthatvāt--- gato 'rthaḥ prayojanam abhidheyaṃ vā yasya dṛṣṭāntalakṣaṇasya | [780]tat tathā | tasya bhāvas tattvaṃ | tasmāt | dṛṣṭāntalakṣāṇaṃ hy acyate dṛṣṭāntapratītir yathā syāt | dṛṣṭāntaś ca hetulakṣaṇād evāvasitaḥ | tato dṛṣṭāntalakṣaṇasya yat prayojanam --- dṛṣṭāntapratītis tad gataṃ niṣpannam | abhidheyaṃ vā gataṃ jñātaṃ[781] dṛṣṭāntākhyam ||
__________NOTES__________
[780] tat --- om.
[781] jñānaṃ; gataṃ dṛṣṭā-

kathaṃ[782] gatārthatvam ity āha ---
__________NOTES__________
[782] gatārtham
hetoḥ sapakṣa eva sattvam asapakṣāc ca sarvato vyāvṛttī[783]rūpam uktam abhedena | punar viśeṣeṇa[784]kāryasvabhāvayor uktalakṣaṇayor janmatanmātrānubandhau darśanīyāv aktau | tac ca darśayatā, yatra dhūmas tatra agniḥ, asaty agnau na kvacid dhūmo yathā mahānasetarayoḥ, yatra kṛtakatvaṃ tatra anityatvam, anityatvābhāvo kṛtakatvāsambhavo[785]yathā ghaṭākāśayoḥ --- iti darśanīyam | na hy anyathā sapakṣavipakṣayoḥ sadasattve yathoktaprakāre śakye darśayitum | tat kāryatāniyamaḥ[786]kāryaliṅgasya svabhāvaliṅgasya[787]ca svabhāvena[788]vyāptiḥ | [789]asmiṃś ca arthe darśite darśita eva dṛṣṭānto bhavati | etāvān mātrarūpatvāt tasya iti[790] III-122
__________NOTES__________
[783] vyāvṛttarūpa-; vyāvṛttau rūpa-
[784] -svabhāvayor janma-;
[785] sambhavo 'sti
[786] niyamaṃ
[787] vā
[788] svabhāvavyāptir iti
[789] asminn arthe
[790] iti --- om.
hetoḥ [791]rūpam uktam abhedena sāmānyena | sādhāraṇaṃ kāryasvabhāvānupalambhānām etal lakṣaṇām ity arthaḥ | kiṃ punas tat? sapakṣa eva [792] yat sattvam , vipakṣāc ca sarva smāt vyāvṛttir yā | rūpadvayam etad abhedenoktam |
__________NOTES__________
[791] rūpamabhedenoktaṃ sā-
[792] yat --- om.
na ca sāmānyam uktam api śaktyaṃ jñātum | atas tad eva viśeṣaniṣṭhaṃ vaktavyam | ataḥ punar viśeṣeṇa viśeṣavantau janmatanmātrānubandhau darśanīyāvaktau | kāryasya janm jñātavyam uktam | janmni hi [793]jñāte kāryasya sapakṣā eva sattvaṃ vipakṣāc ca sarvasmād vyāvṛttir jñātā
__________NOTES__________
[793] vijñāte
hetāv antarbhāvaḥ, sākṣāt sādhyasiddhyupayogitāprasaṅgāt | na ca sā 'sya sambhavinīti | anekārthatvād vā hetor (dhātor) gataṃ niṣpannam iti vivṛtam | gatyarthānāṃ jñānārthatvād api gataṃ jñātam ity api coktam ||
nanu ca hetuḥ sapakṣavṛttinā vipakṣa(kṣā)vṛttenaiva ca rūpeṇa gamakaḥ | tac cet kathitaṃ kiṃ viśeṣalakṣāṇakathanenety āha --- na ce ti | co 'vadhāraṇe hetau vā | sāmānyaṃ sādhāraṇaṃ prakaraṇāl
[DhPr 236]
bhavati | svabhāva sya tanmātrānubandho darśanīya uktaḥ | tad iti sādhanam | tad eva tanmātra sādhanamātram[794] | tasynubandho 'nugamganam --- sādhanamātrasya[795] bhāve bhāvaḥ sādhyasya | [796]tanmātrabhāvitvam eva hi sādhyasya tādātmyam | sādhanasya [797]yadā dvabhāvo jñāto bhavati, tadā svabhāvahetoḥ --- sapakṣā eva sattvam, vipakṣāc ca sarvasmād vyāvṛttir jñātā bhavati |
__________NOTES__________
[794] mātrasyānu-; sādhanamātram | sādhanamātrasyānuba-
[795] mātrabhāve
[796] atha sādhanadharmamātrānubandhaḥ sādhyasya tathāpi tādātmyaṃ na syād ity āha --- ṭi-
[797] yadā sādhanasya ca sva-
tad evaṃ[798] sāmānyalakṣaṇam viśeṣātmakaṃ jñātvyaṃ nānyathā | tato viśeṣalakṣaṇam uktam |
__________NOTES__________
[798] tad eva
kim ato[799] yadi nāmaiva[800] ity āha --- tac ca[801] sāmānyalakṣāṇaṃ darśayitukāmena viśeṣalakṣaṇaṃ darśayatai vam[802] , darśanīyam --- iti sambandhaḥ | yatra dhūmas tatra agniḥ iti kāryahetovyāptir darśitā | vyāptiś ca kāryakāraṇabhāvasādhanāt[803] pramāṇān niścīyate | tato yathā mahānasa iti darśanīyam |
__________NOTES__________
[799] viśeṣalakṣaṇāt --- ṭi-
[800] nāmaiva tad ity āha; prāg uktanyāyena --- ṭi-
[801] tatra
[802] -taivaṃ ca darśa-
[803] pratyakṣānupalambhābhyām --- ṭi-
lakṣaṇaṃ na śakyaṃ jñātum iti pravṛttyupayogitayā na śayam iti mantavyam | na tu sāmānyalakṣaṇasya vākyāt pratītir na bhavaty eva | viśeṣavantau ca viśiṣṭāv ity arthaḥ | etad eva vibhajyamāna ācārye(āha --- kāryasye )tyādi |

nanūkte 'py asmin yadi sāmānyalakṣaṇapratītir nāsti kim anenoktenāpīti | āha --- janme ti | hi r yasmādarthe | nanu svabhāvahetau sādhanasvabhāvatā sādhyasya darśayituṃ yujyate, tat kiṃ tanmātrānubandho darśanīya ukta ity āha --- tanmātre ti | hi r yasmāt | atha tanmātrānubandhe darśite 'pi kathaṃ sāmānyalaṣaṇapratipattir ity āha --- sādhanasye ti | tad evam ityādinopasaṃhāraḥ |
anupalabdheś cānayor evāntarbhāvān na pṛthag viśiṣṭalakṣaṇābhidhānam ity avaseyam |
atha kiṃ hetor anvayavyatirekāv eva lakṣaṇaṃ yenaitad dvayam eva lakṣaṇātayā smaryate | na caitat pakṣadharmatāyā api lakṣaṇatvād abhihitatvāc ceti cet | satyam | kevalaṃ na hetoḥ sarvarūpam iha prakrāntam | kin tu yad rūpapradarśanena dṛṣṭāntapradarśanaṃ kṛtaṃ bhavati tatprakṛtam iti |
yady apy evaṃ yadi nāma sāmāyaviśeṣalakṣaṇā 'bhidhānam ato 'bhidhānāt kiṃ bhavati? kimaḥ kṣepe prayogāt, na kiñcid bhavatīty arthaḥ | yad (tad) ity uttaram | co yasmād | vyāptipradarśane 'pi kathaṃ dṛṣṭāntākhyānam avataratīty āha --- vyāptiś ce ti | hetv arthaś ca kāraḥ | kāryakāraṇabhāvasādhaṇāt pramāṇān niścīyatāṃ vyāptis
tathāpi dṛṣṭāntaḥ kathaṃ prakṛto bhavatī ty āha --- tata iti | dṛṣṭāntam antareṇa tad eva pramāṇaṃ na pravartteta | tad apravṛttau ca sāmānyalakṣaṇam eva na jñāyeteti bhāvaḥ |
[DhPr 237]
asaty agnau na bhavaty eva dhūma iti vyatireko darśitaḥ | sa ca yathetarasminn iti darśanīyaḥ | vahninivṛttir hi dhūmanivṛttau niyatā darśaṇīyā | sā ca mānasād itaratreti darśaṇīyā |
yatra kṛtakatvaṃ tatra anityatvam iti svabhāvahetor vyāptir darśitā | anityatvābhāve na bhavaty eva kṛtakatvam iti vyatireko darśitaḥ | vyāpteś ca sādhakaṃ pramāṇaṃ [804]sādharmyadṛṣṭānte darśanīyam | prasiddhavāptikasya ca hetoḥ sādhyanivṛttau nivṛttir niyatā[805] darśaṇīyā | tad avaśyaṃ yathā ghaṭe , yathā ākāśe ceti darśaṇīyaṃ |
__________NOTES__________
[804] sādharmyam dṛ-
[805] nivṛttir darśanīyā
kasmād evam ity āha --- na hī ti | yasmād anyathā sāmānyalakṣaṇarūpe sapakṣavipakṣayoḥ sadasattve yathoktaprakāre iti niyate --- sapakṣa eva sattvam, vipakṣe 'sattvam eveti niyamo yathoktaprakāraḥ --- te na śakye darśyitum | viśeṣalakṣaṇe hi darśite yathoktaprakāre[806] sadasattve darśite bhavataḥ | na ca viśeṣalaṣaṇam anyathā śakyaṃ darśayitum |
__________NOTES__________
[806] yathoktalakṣaṇe sad-
tasya sādhyasya kāryam --- tatkāryaṃ dhūmaḥ | tasya bhāvas tatkāryatā saiva niyamo
anvayapradarśanena sādharmyadṛṣṭāntākhyānam ākhyāya vyatirekoktyā 'pi vaidharmyadṛṣṭāntau kiṃ (dṛṣṭāntoktiṃ) darśayitum āha --- asaty agnāv iti | vyatirekapradarśaṇe 'pi kathaṃ dṛṣṭātā ''patanam iti āśaṅkyāha --- sa ce ti | co yasmādarthe | itarasminn agnimatpradeśād anyasmin mahāhnadādau | yatra kayościd vyāpyavyāpakabhāvo darśayitavyas tatrās tu dṛṣṭāntopanipātaḥ, vyatirekopadarśane kiṃ tenety āha --- vahnī ti | hī ti yasmāt | atrāpi vidhyor viparyayeṇa vyāpyavyāpakabhāvo darśayitavya ity arthaḥ | etac ca vyatirekākhyānaṃ dṛṣṭāntopadarśanam uddiṣṭaviṣayaṃ prayogam adhikṛtyoktam ity adhigantavyam |
yatre tyādinā svabhāvahetum adhikṛtya dṛṣṭāntasya gatārthatvaṃ darśayitum upakramate | evaṃ pradarśayatāṃ vyāptiḥ, dṛṣṭāntāvatārakas tu (-taras tu) katham ity āha --- vyāpteś ce ti | co yasmāt | pramāṇā'pradarśane vyāpter asiddheḥ | tac ca pramāṇam, antareṇādhikaraṇaṃ na pramāṇam, antareṇādhikaraṇaṃ na sambhavatīti bhāvaḥ | yady evaṃ vyatireka [78b] pradarśane kṛṭe dṛṣṭāntenety āha --- prasiddheti | darśyatām eva, tathāpi dṛṣṭānopanipātaḥ katham ity āha --- tad iti | yasmād eva darśanīyaṃ tat tasmāt | sac cāsac ca sadasattī tayor bhāvas te pradarśanakriyāpekṣayā ca dvitīyādvivacanāntam etat | yādṛśa ukto yathoktaḥ prakāraḥ svarūpaṃ yayos te tathokte | asyaivārtham āha --- niyate iti | sapakṣāsapakṣasasattvayor uktam eva prakāraṃ spaṣṭayann āha --- sapakṣa iti | iti r niyamasyākāraṃ darśayati | te yathoktaprakāre sadasattve | kathaṃ te na śakye darśayitum ity āha --- viśeṣe ti | hi r yasmādarthe | darśyatāṃ tarhi viśeṣalakṣaṇam | dṛṣṭāntasya tu kim āyātam ity āha --- na ce ti | hi r yasmādarthe | darśyatāṃ tarhi viśeṣalakṣaṇam | dṛṣṭāntasya tu kim ayātam ity āha --- na ce ti | co yasmādarthe 'vadhāraṇe vā | yad viśeṣalakṣaṇaṃ dṛṣṭāntam antareṇāśakyapradarśanaṃ tat svarūpākhyānam | mūlaṃ vyākhyātum āha --- tasye tyādi | viśeṣa-
[DhPr 238]
yatas tatkāryatayā dhūmo niyataḥ | so 'yaṃ tatkāryatāniyamo viśeṣalakṣaṇarūpo 'nyathā darśayitum aśakyaḥ | svabhāvaliṅgasya ca svabhāvena sādhyena vyāptir viśeṣalakṣaṇarūpā na śakyā darśayitum | yasmāt kāryakāraṇabhās tādātmyaṃ ca mahānase ghaṭe ca jñātavyam, tasmād vyāptisādhanaṃ pramāṇaṃ darśayatā [807]sādharmyadṛṣṭānto darśaṇiyaḥ | vaidharmyadṛṣṭāntas tu prasiddhe tatkāryatve kāraṇābhāve kāryābhāvapratipatty artham[808] | tata eva nāvaśyaṃ vastu bhavati | kāraṇābhāve kāryābhāvo vastuny avastuni vā bhavati | tato vastv astu vā vaidharmyadṛṣṭānta iṣyate |
__________NOTES__________
[807] sādhyadṛṣṭā-
[808] -ttyarthaḥ
tasmād dṛṣṭāntam antareṇa[809] na hetor 'nvayo vyatireko vā[810] śakyo darśayitum ato heturūpākhyānād eva hetor vyāptisādhanasya[811] pramāṇasya darśakaḥ ṣādharmyadṛṣṭāntaḥ |
__________NOTES__________
[809] dṛṣṭānavyatirekeṇa ḥetor
[810] vā na śakyo
[811] -sādhakasya
prasiddhavyāptikasya sādhyābhāve [812]hetvabhāvapradarśanād vaidharmyadṛṣṭānta upādeya iti ca[813] darśitaṃ bhavati |
__________NOTES__________
[812] -bhāvadarśa-
[813] `ca' evārthe --- ṭi-
lakṣaṇāsya svarūpam ākhyāyākhyān yathāpradarśanāśakyatvaṃ darśayann āha --- so 'yam iti |

vaidharmyadṛṣṭāntas tarhi na pradarśanīya ity āha --- vaidharmye ti | tu ḥ sādharmyadṛṣṭāntād vaidharmyadṛṣṭāntaṃ bhedavantaṃ darśayati | etac ca yadā vyatirekamukheṇa prayogaḥ kriyate, tatkālābhiprāyeṇocyata iti draṣṭavyam | na tv ekasmin prayoge dvayopanyāsaḥ sambhavī | etac ca prāg eva nirloṭhitam | yataḥ prasiddhe tatkāryatve kāraṇābhāve kāryabhāvapratipattyarthaṃ darśanīyo vaidharmyadṛṣṭāntas tata eva tasmād eva kāraṇāt | nāvaśyaṃ niyame [na] vastu bhavati | vastv api vaidharmyadṣṭānto bhavatīty arthaḥ | yadi hi kasyacid vidhinā kasyacid vidhir darśayitavyaḥ syāt, tadā gama(gaganā)dir asan kathaṃ kasyacid ādhāraḥ syād iti, na sidhyate tadupadarśanam | yadā tv ekasya vyāpyasyābhāve aparasya vyāpakasyābhāvo darśayitavyas tadā vyāpakasyā 'bhāve 'vastuni suṣṭhu sambhavati | itarathā 'bhāve 'pi asya bhāvo vihito bhavet | so 'pi neti cet, ayam evābhāva ity abhiprāyaḥ | vaidharmyadṛṣṭāntagrahaṇaṃ caitad ekadharmābhāvenāparadharmābhāvopadarśanaviṣayopalakṣaṇaṃ draṣṭavyan anyathā sādharmyadṛṣṭānte tv avaśyaṃ vastu sa āśraya iṣṭa iti syāt | tathā ca sati bahvasamañjasaṃ syād iti | yataḥ kāraṇābhāvāt kāryābhāvo vastuny avastuni ca bhavati tataḥ kāraṇād vastu mahāhradādi | avastu ākāśādi | vā śabdas tulyabalatvaṃ samuccinoti |
tasmād ityādinā prakṛtam upasaṃharati | vāptisādhakapramāṇādhikaraṇatvād darśayatīti darśakaḥ | yady evaṃ sādhyasādhakavyāptiprasādhakapramāṇapradarśakatvāt sādharmyadṛṣṭānta evopādeyo na vaidharyadṛṣṭāta ity āha --- prasiddhe ti | vaidharmyadṛṣṭānta upādeya iti yojayitvā kuta upādeya ity āśaṅkāyāṃ prasiddhe tyādihetupadaṃ yojyam | sādhyābhāve hetvabhāvapradarśanāt | tatreti buddhistham | yad vā pradarśyate 'sminn iti pradarśayatīti vā pradarśano hetvabhāvasya pradarśana iti tathā | bhāvapradhānatvān nirdeśasya hatvabhāvapradarśanatvād ity arthaḥ |
[DhPr 239]
asmiṃś cārthe darśite darśita eva dṛṣṭāānto bhavati | yo 'yam artho vyāptisādhanapramāṇapradarśanaḥ[814] kaścid upādeyo nivṛttipradarśanaś[815] ca --- ity asminn arthe [816]darśite darśito dṛṣṭānta [817]ity āha --- etāvanmātraṃ rūpaṃ yasya tasya bhāvas tat tva m, tasmād iti | etavāvad eva hi rūpaṃ dṛṣṭāntasya, yad uta vyāptisādhanapramānṇapradarśakatvaṃ[818] nāma sādharmyadṛṣṭāntasya, ca[819] sādhyanivṛttau sādhananivṛttipradarśakatvam ity [820]etadvaidharmyadṛṣṭāntasya | [821]etac ca heturūpākhyānād evākhyātam iti kiṃ dṛṣṭāntalakṣaṇena?
__________NOTES__________
[814] pramāṇadarśinaḥ
[815] nivṛttipadarśakaś ca
[816] pradarśite

[817] dṛṣṭāntaḥ | kasmād ity āha
[818] -pramāṇadarśanatvaṃ
[819] vā
[820] `vaidharmyadṛṣṭāntasya etat' om.; `vaidharmyadṛṣṭāntasya' om.
[821] tat; prag uktavyāyena --- ṭi-
etena eva dṛṣṭāntadoṣā api nirastā bhavanti III-123
etena eva ca heturūpākhyānād dṛṣṭāntatvapradarśanena dṛṣṭāntadoṣā[822] kathitā [823] bhavanti | tathāhi --- pūrvoktasiddhaye ya upādīyamāno 'pi[824] dṛṣṭānto na samarthaḥ svakāryaṃ sādhayituṃ sa dṛṣṭāntadoṣa iti sāmyarthyād uktaṃ[825] bhavati ||
__________NOTES__________
[822] dṛṣṭāntasya doṣāḥ
[823] nirasanadvārā kathitāḥ --- ṭi-
[824] 'pi na samarthaḥ
[825] -arthyād ity etad uktaṃ
asmiṃś ce tyādi mūlam anūdya vyācaṣṭe yo 'yam iti | pūrvavatpradarśanaśabdasya vyutpattiḥ, samāsaś ca karttavyaḥ | prasiddhāyāṃ vyāptau sādhyābhāve [79a] hetor nivṛttipradarśaḥ ity artho draṣṭavyaḥ | etāvad evai tāvanmātram | anyad apy asya rūpam astīty āha --- etāvad eve ti | hi r yasmād etat parimāṇam asyeti tathā | eva kāreṇānyasya tādrūpyanirāso dṛḍhīkṛtaḥ | kiṃ tad rūpam ity āha --- yad ute ti | nipātasamudāyaś cāyaṃ yad etad ity asyārthe ||
yeṣu dṛṣṭāntatvenopātteṣu svakāryakā(ka)raṇāsāmarthye doṣaḥ sambhavati te kutaścit sāmānyād dṛṣṭāntavadābhāsamānā dṛṣṭāntābhāsā bhavantīti arthaṃ nyāyam āśrityāha --- dṛṣṭāntadoṣā dṛṣṭāntābhāsāḥ kathitā bhavantī ti | yasmāt te dṛṣṭāntābhāsatve[na] katitā bhavanty ata eva dṣṭāntatvena nirastā bhavatī ty ata eva mūlam arthato vyākhyātam ity avagantavyam | dṛṣṭāntatattvapradaṛśanena yathā dṛṣṭāntābhāsā(sa)kathanaṃ kṛṭaṃ bhavati tathā darśayituṃ tathā hī tyādinopakramate | pūrvokta sya janmatanmātrānubandhasya siddhaye niściayāya | svakārya sādhanasambhave sādhyaprakarśanasambhavalakṣaṇam, siddhavyāptikasya ca hetoḥ sādhyābhāve sādhananivṛttipradarśanalakṣaṇaṃ ca sādhayituṃ ya upādīyamāno 'pi na samarthaḥ, sa dṛṣṭāntadoṣo duṣṭo dṛṣṭāntaḥ, dṛṣṭāntābhāsa iti yāvat | sāmarthyāt svakāryākāraṇalakṣaṇāt ||
[DhPr 240]
dṛṣṭāntābhāsām (-bhāsān) udāharati ---
yathā nityaḥ śabdo amūrtatvāt | karmavat paramāṇuvad ghaṭavad iti | ete dṛṣṭāntābhāsāḥ sādhyasādhanadharmobhayavikalāḥ III-124
yathā [826]nityaḥ śabdo iti [827]śabdasya nitytve sādhye 'mūrtatvād iti hetuḥ| sādharmyeṇa karmavat paramāṇuvad ghaṭavad it y ete dṛṣṭātā upānyastāḥ | ete ca dṛṣṭāntadoṣāḥ | sādhyaṃ ca sādhanaṃ c obhaya ceti[828] | tair vikalāḥ | sādhyavikalaṃ karma, tasyā 'nityatvāt | sādhanavikalaḥ praramāṇuḥ, mūrtttvāt paramāṇūnām | [829]asarvagatadravyaparimāṇaṃ mūrttiḥ | asarvagatāś ca dravyarūpāś ca paramānavaḥ | nityās tu vaiśeṣikair iṣyante | tato na sādhyavikalaḥ[830] | ghaṭās tūbhayavikalaḥ, anityatvānmūrttatvāc ca ghaṭasyeti[831] ||
__________NOTES__________
[826] yatheti nityaḥ
[827] iti nityatve sādhye śabdasyāmūrta-
[828] ca | tair vi-
[829] asarvagataṃ dra-
[830] sādhyavikalāḥ
[831] ghaṭasya
tathā sandigdhasādhyadharmādayaś ca | yathā --- rāgādimān ayaṃ vacanād rathyāpuruṣavat | maraṇadharmo ayaṃ puruṣo rāgādimattvād rathyāpuruṣavat | asarvajño ayaṃ rāgādimatvād rathyāpuruṣavad iti III-125
tathā[832] sandigdhaḥ sādhyadharmo yasmin sa sandigdhasādhyadharmaḥ | sa ādir yeṣāṃ te tathoktāḥ | sandigdhasādhyadharmaḥ | sandigdhasādhyadharmaḥ sandigdhobhayaḥ[833] |
__________NOTES__________
[832] tatheti
[833] -bhayadharmaḥ
dṛṣāntābhāsān ityādi paramāṇūnām ity etad antaṃ sugamam |
kathaṃ paramāṇavaḥ sādhanavikalā na sādhyavikalā ity āha --- asarve ti | parimāṇaṃ mānavyavahārakāraṇam | tac ca guṇatvād dravyāśrayīti | dravya grahaṇena vāstavaṃ rūpam anūditam | tatra yadi dravyaparimāṇaṃ mūrttir ity eva tāvad ucyate tadā ''kāśāder api dravyasya paramamahattvanām adheyaṃ parimāṇam astīti mūrttatvaṃ prasajyeta | atas tannivṛttyarthaṃ dravye viśeṣaṇam asarvagata grahaṇam | tatra paramāṇoḥ paramāṇaṃ bhavaty asarvagatasya dravyasyeti darśayann āha --- asarvagatāś ce ti | samavāyikāraṇaṃ dravyaṃ guṇavad veti dravyalakṣṇayogād dravyarūpaḥ | ca kārau pūrvāpekṣayā ekaviṣayatvam anayoḥ samuccinutaḥ | tat punaḥ paramāṇoḥ parimāṇaṃ pārimāṇḍalasaṃjñakaṃ jñātavyam | iyatā sādhanavaikalyaṃ darśitam |
sādhyāvaikalyaṃ darśayann āha --- nityās tv iti | tu nenārtham āntareṇa(?)viśinaṣṭi | dravyaguṇakarmasāmānyaviśeṣasamavāyātmakaiḥ padārthaviśeṣair vyavaharantīti vaiśeṣikāḥ , rūḍha(ḍhe)ś cābhyupagata kaṇādaśāstrā evocyate | atha [vā] ṣaṭpadārthīpratipādakatayā viśiṣyate tad anyasmāc chāstrād iti viśeṣaḥ kāṇādaṃ śāstraṃ vivakṣitam |[834]"tad vidanty adhīyate vā" iti vaiśeṣikās tair iṣyanta iti vacanavyaktyā ceṣṭimātram etan na punar atra pramāṇam astīti sūcayati |
__________NOTES__________
[834] tulanā --- "tad adhīte tadveda" pāṇini 4,2,59.
[DhPr 241]
udāharaṇam --- rāgādimān iti rāgādimattvaṃ sādhyam | vacanād iti hetuḥ | rathyāpuruṣavat iti dṛṣṭānte[835] | rāgādimattvaṃ sandigdham | maraṇaṃ dharmo 'syeti maraṇadharmā | tasya bhāvo maraṇadharmatvaṃ sādhyam | ayaṃ puruṣa iti dharmī | rādimattvād iti hetuḥ | rathyāpuruṣe dṛṣṭānte sandigdhaṃ sādhanam | sādhyaṃ tu niścitaṃ maraṇadharmatvam iti | asarvajño iti | asarvajño sādhyam | rāgādimatvād iti hetuḥ | tadubhayam api rathyāpuruṣe dṛṣṭānte sandigdham | asarmajñatvaṃ rāgādimattvaṃ ceti ||
__________NOTES__________
[835] dṛṣṭāntaḥ rāgādi-
[836]tathā 'nanvayo apradarśitānvayaś ca | yathā yo uktā sa rāgādimān, iṣṭapuruṣavat | anityaḥ śabdaḥ kṛtakatvād ghaṭavad iti III-126

__________NOTES__________
[836] tathā --- om.
tathā 'nanvayo iti | yasmin dṛṣṭānte dṛṣṭānte sādhyasādhanayoḥ sambhavamātraṃ dṛśyate, na tu sādhyena vyāpto hetuḥ, so 'nanvayaḥ | apradarśitānvayaś ca --- yasmin dṛṣṭānte vidyamāno 'py anvayo na pradarśito vaktrā so 'pradarśitānvayaḥ |
ananvayam udārarati --- yathe ti | yo ukte ti vaktṛtvam anūdya sa rāgādimān iti rāgādimattvaṃ[837] vihitam | tato vaktṛtvasya rāgādimattvaṃ(ve) pratiniyamaḥ | tena vyāptir uktā | iṣṭapuruṣavad iti | iṣṭa grahaṇena prativādy api [838]saṃgṛhyate vādy api | tena vaktṛtvarāgādimattvayoḥ sattvamātram iṣṭe puruṣe siddham | vyāptis tu na siddhā | tenā 'nanvayo dṛṣṭānta iti |
__________NOTES__________
[837] -mattve vihitam
[838] gṛhyate
anityaḥ śabda ity anityatvaṃ sādhyam | kṛtakatvād iti hetuḥ | ghaṭavad iti[839] dṛṣṭānte na pradarśito 'nvayaḥ |
__________NOTES__________
[839] -ity atra dṛ-
tata ityādi maraṇadharmatvam ity etad antaṃ sujñānam |
nanu maraṇadharmatvam apy asya kathaṃ niściṃtaṃ yena hetur eva sandigdha ucyate iti cet | satyam | kevalaṃ prasiddhisamāśrayeṇaivam uktam ity avaseyam | anvīyamānatvaṃ sādhanasya sādhyenānvayaḥ | sa ca pratibandhasādhakapramāṇākṣepāt prasiddhyati | yatra tu tan nāsti kevalaṃ sambhavamātraṃ sāhacaryamātraṃ dṛśyata ity abhiprāyaḥ ||
vaktṛtvasya heto rāgādimattve [79b] sādhye pratiniyamaḥ pratiniyatatvam uktam iti śeṣaḥ | tena sādhyaniyatatvena vyāptir anayor uktā pradarśitā | evaṃvidhānuvādavidhyupakarśane tathā pratīter āhatyodayād vyāptir uktety uktam | na tv asāv anayor vākyato 'sti | yato dvayor api vādiprativādinor dṛṣṭātatvena saṅgrahaḥ tena hetunā sattvamātraṃ sambhavamātraṃ sāhacaryamātram iti yāvat | asti ceṣṭiḥ sahamātropakarśanam adoṣāvaham ity āha --- vyāptis tv iti | tu ḥ sattvamātrād vyāptiṃ bhinnatti | na siddhā na pramāṇaniścitā | anaor vyātisādhakapramāṇābhāvād iti bhāvaḥ |
pradarśitānvayam udāhārann āha --- anitya iti |
[DhPr 242]
iha yady api kṛṭaktvena ghaṭasadṛśaḥ śabdas tathāpi nānityatvenāpi sadṛśaḥ pratyetuṃ śakyate[840] 'tiprasaṅgāt[841] | yadi tu kṛṭakatvam [842]anityasvabhāvaṃ [843]vijñātaṃ bhavaty [844]evaṃ kṛtakatvād anityatvapratītiḥ syāt | tasmād yat kṛtakaṃ tad anityam iti kṛtakatvam anityatve[845] niyatam abhidhāya niyamasādhanāyānvayavākyārthapratipattiviṣayo dṛṣṭānta upādeyaḥ | sa ca pradarśitānvaya eva | anena tv anvayavākyam anuktvaiva dṛṣṭānta upāttaḥ | īdṛśaś ca sādharmyamātreṇaivoprayogī | na ca sādharmyāt sādhyasiddhiḥ | ato 'nvayārtho dṛṣṭāntas tadarthaś cānena nopāttaḥ | sādharmyārthaś copātto nirupayoga
__________NOTES__________
[840] śakyo 'ti-
[841] pākyo 'pi prāptaḥ --- ṭi-
[842] anityatva
[843] jñātaṃ
[844] -ty eva kṛ
[845] -anityatvaniyatam
nanu ghaṭopadarśanena kṛtakatvena tād ghaṭasadṛśaḥ śabdo darśitaḥ | tathā cānityatvenāpi sadṛśo darśitas tataś ca vyāptir darśitaivety āha --- ihe ti | ihānityatvasiddhiprastāve | kutas tathā pratyetum aśakya ity āha --- atiprasaṅgād iti | mūrttatvād(de)r api sādṛśyāgama(sādṛśyāvagamāt) prasaktir(-kter) iṣṭaṃ dharmam atikriyāntaḥ parsaṅgo 'tiprasaṅgaḥ tasmāt | na tarhi kṛtakatvād anityatvaṃ kadācid api pratyetavyam ity āha --- yadi tv iti | tu r imām avasthāṃ viśeṣavatīṃ darśayati | yadi kṛtakatvānuvādapūrvikā(-pūrvaka)vidhānenārthāntaratve sati na nityatvasvabhāvaṃ kṛtakatvaṃ pratītaṃ bhavaty evaṃ tatsvābhāvyena pratipattau kṛtakatvād anityatvapratītiḥ syāt | yataḥ kṛtakatvasyānityatvasvabhāvāvagamāt tatas tatpratītir nānyathā tasmād hetoḥ | anvayavākya sya sādhyaniyatatvaṃ sādhanasyārtho 'bhidheyaḥ, tatpratipattiviṣaya s tatpradarśana ity arthaḥ | anvayavākyārthapratipattiviṣayo 'pi dṛṣṭānto yady apradarśitānvayas tadā so 'pi nirupayogaḥ kim ity upādeya ity āha --- sa ce ti | co 'vadhāraṇe yasmādarthe vā | anena kathaṃ nāmāyam upātto yenaivam abhidhīyata ity āha --- anene ti | anenna vādinā | tu r viśeṣārthaḥ | anvayapratipādakaṃ vākyam anvayavākyam | tad anuktvaiva | athaivam upātto 'pi yady upayujyate tadā kā kṣatir ity āha --- īdṛśaś ce ti | ca kāro 'syemām avasthāṃ bhedavatīm āha | samānaḥ prakaraṇād ghaṭena sadṛśo dharmo yasyāsau sadharmā | tasya bhāvaḥ sādharmyam | tad eva tan mātram | mātra grahaṇena viśiṣṭaṃ sādharmyam apākaroti | ten aiva kāreṇa nirākṛtanirāsam eva draḍhayati | sādharmyapradarśanamātreṇaivāyam upayogavān ity arthaḥ | athaitat padadarśitāt sādharmyād api yadi sādhyam siddhyate tadā katham ayam anupayukta ity āha --- na ce ti | co 'vadhāraṇe yasmādarthe vā |
evaṃ bruvato 'yaṃ bhāvaḥ --- anena khalu sādharmyaṃ pradarśanīyam | kṛtakatvenaiva ca sādharmyaṃ pradarśyāyañ caritārtho bhaviṣyati | na ca kṛtakatvena ghaṭasādharmye śabdasyāvagate 'py anityatvenāpi tatsādharmyāvagamo 'vaśyambhāvīti śakyam abhidhātum | mūrttatvādināpi sādṛśyāvagame 'syānivāryatvaprasaṅgād iti | yataḥ sādharmyamātrān na sādhyasiddhir ataḥ kāraṇāt | anvayo 'nvīyamānatvaṃ sādhanasya sādhyena so 'rthaḥ prayojanaṃ [80a] yasya sa tathā na sādharmyamātrapradarśanārtha ity arthāt | anenāpy anvayārtha evāyam upātta ity āha --- tadarthaś ce ti | co yasmādarthe | so 'nvayo 'rtho yasya sa tathā | anena vādinā | kim arthas tarhy anenāyam upātta ity āha --- sādharmye ti | co yasmādarthe |
[DhPr 243]
iti vaktṛdoṣād ayaṃ dṛṣṭāntadoṣaḥ | vaktrā hy atra paraḥ patipādayitavyaḥ | tato yadi nāma na duṣṭaṃ vastu tathāpi vaktrā duṣṭaṃ darśatam iti duṣtam eva ||
tathā viparītānvayaḥ --- yad anityaṃ tat kṛtakam iti III-127
tathā viparītānvayo yasmin dṛṣṭāte sa tathoktaḥ | tam evodārati --- yad anityaṃ tat kṛtakam iti | kṛtakatvam anityatvaniyataṃ dṛṣṭānte[846] darśanīyam | evaṃ kṛtakatvād anityatvagatiḥ syāt | atra tv anityatvaṃ kṛtakatve[847] niyataṃ darśitam | kṛtakatvaṃ[848] tv aniyatam evānityatve |[849] tato yādṛśam iha kṛtatvam aniyatam anityatve [850]darśitaṃ tādṛśān nāsty anityatvapratītiḥ | tathā hi --- yad anityam ity anityatvam anūdya tat kṛtakam iti kṛtakatvam vihitam | ato 'nityatvaṃ niyatam uktaṃ kṛtakatve, na tu kṛtakatvaṃ anityatve | tato yathā 'nityatvād aniyatāt prayatnānantarīyakatve na prayatnāntarīyakatvapratīti, tadvat kṛtaktvād anityatvapratipattir na syād, anityatve 'niyatatvāt kṛtakatvasya |

__________NOTES__________
[846] dṛṣṭāntena
[847] -katvaniyataṃ
[848] tv anityatam evoktam anityatve
[849] atra `tataḥ kṛtakatvam anityatve niyatam eva' ity adhikaḥ pāṭho 'sti |
[850] pradarśitam
sādharmyārthaḥ sādharmyapratipādanaprayojana upāttas tasmān nirupayogaḥ sa | tasmādarthe vā | ayaṃ ca śabdāt paro draṣṭavyaḥ | nanu kṛtakatvānityatvayos tāvad vastuto 'nvayo 'sty eva | tat kathaṃ vidyamāne 'pi tasmin tathā 'pradarśanamātreṇāsau dṛṣṭānto duṣyatīty āha --- vaktṛdoṣād iti | vaktā hī tyādinaitad eva samarthayate | nanu vaktaivāsau tathā pradarśayann aparādhyatu, anyasya dṛṣṭāntatapasvinaḥ ko 'parādha iti cet | svakāryā 'karaṇam eva doṣaḥ | tadakaraṇaṃ tasya svata eva (evā')sāmarthyād, anyenānyathā pradarśanād vā 'stu | kim etāvatā tad akaraṇaṃ tasya nāsty eveti sūktaṃ vaktṛdoṣād ayamṇ dṛṣṭāntadoṣa iti |
viparīto 'nvaya iti vaiparītyena pradarśanād viparīta ukto na tu viparīto 'nvayo 'sty eva | kīdṛśo 'viparīto 'nvayo yasmād ayaṃ viparīta ity āha --- kṛtakatvam iti | evaṃ pradarśane ko guṇa ity āha --- evam iti | evaṃ kṛtakatvasyānityatve niyatatvapradarśane sati | atra punaḥ kutra kiṃ niyatam ity āha --- atre ti | tu r imām avasthāṃ viśeṣavatīṃ darśayati | anityatvānuvādena kṛtaktvasya vidhānād vidhīyamānasya vyāpakatayā niyamaviṣayatvād ity abhisandhiḥ kṛtakatvaṃ punaḥ kīdṛśaṃ darśitam ity āha ---[ kṛtakatvam iti] | tu r anityatvāt kṛtakatvaṃ bhinatti | anityatve niyatād api kṛtaktavādi(-vāda)nityatvaṃ pratipaśyeta ity āha --- tata iti | yata evam anuvādavidhikrame kṛtakatvam anityatvāniyataṃ darśataṃ bhavati, tatas tasmād iha prayoge | yādṛśam iti vidhīyamānam | pūrvam evaṃ vādinā ' nityatvaṃ kṛtakatve niyataṃ darśitam, na kṛtakatvam nityatve ceti pratijñāmātreṇoktam adhunā tu yena prakāreṇa tasyaiva pradarśanam āyātaṃ tathā hī tyādinā tad darśayati | anityatvaṃ prayatnānantarīyakatvam
[DhPr 244]
yady api ca kṛtakatvaṃ vastusthityā 'nityatve niyataṃ [851]tathāpy anityataṃ vaktrā [852]darśitam | ataḥ [853]svayam aduṣṭam api [854]vaktṛdoṣād duṣṭam |
__________NOTES__________

[851] `tathāpy aniyataṃ' om.
[852] pradarśitam
[853] atas tat svayaṃ na duṣṭa-
[854] vaktur doṣāt
tasmād viparītānvayo 'pi vaktur aparādhāt, na vastuta (na) | parārthānumāne ca[855] vaktur api [856]doṣaś cintyata iti ||
__________NOTES__________
[855] ca --- nāsti
[856] na kevalaṃ hetoḥ --- ṭi-
sādharmyeṇa dṛṣṭāntadoṣāḥ[857] III-128
__________NOTES__________
[857] dṛṣṭāntadoṣāḥ --- om.
sādharmyeṇa[858] nava dṛṣṭāntadoṣāḥ ||
__________NOTES__________
[858] -yena taddṛ
vaidharmeṇāpi[859] dṛṣṭāntadoṣān [860]vaktum āha ---
__________NOTES__________
[859] -pi nava dṛ-
[860] vaktukāma āha
vaidharmyeṇa api --- paramāṇuvat karmavat ākāśavad iti sādhyādyavyatirekiṇaḥ III-129
nityatve śabdasya sādhye hetāv amūttatve [861]paramāṇur vaidharmyadṛṣṭāntaḥ sādhyāvyatirekī | nityatvāt paramāṇūnām | karma sādhanāvyatireki, amūrttatvāt karmaṇaḥ ākāśam ubhayāvyatireki, nityatvād amūrttatvāc ca |
__________NOTES__________
[861] paramāṇuvad vadha-{vaidha-}; paramāṇur vaidharyeṇa
antareṇāciraprabhādau dṛśyamānam anityataṃ tatra | tatra yathā 'nityatvāt prayatnānantarīyakatvāpratītis tadvat kṛtakatvād apy anitya[tva]nityatvapratītir bhavitum arhati |
nanu bhavatu anityatvāt prayatnānantarīyakatvāpratītir vastutas tasya tatrāniyatatvāt kṛtakatvaṃ tu paramārthato niyatam nityatve | tat kutas tasmāt tasyāpratītir ity āha --- yady apī tyādi | evaṃ bruvato 'yaṃ bhāvaḥ --- vastutaś chedanasvabhāvo 'pi paraśur yadācchedakena bhrāntyā 'nyathā vā udvarttya bāhum udyamya dvaidhībhāvārthaṃ dhavādau nipātyate, tadā tena svayam aduṣṭenāpi yathā chidā na sampādyate, tadvad anenāpi parokṣārthapratītir na sampādyate, svayam aduṣṭenāpīti |
yasmād evaṃ tasmād [80b] hetor vaktur anumāpayitur aparādhād doṣād viparītānvayo 'pi dṛṣṭāntadoṣa iti doṣaḥ | na kevalam apradārśitānvaya ity āha --- parārthe ti | na kevalaṃ sādhanasya doṣaś cintyata ity api śabdāt ||
yato 'lpīyo nāsti sa paramāṇuḥ vaidharmyapratipāda [na] viṣayopāttatvān vaidharmyadṛṣṭānta uktaḥ | sādhyasyāvyatireko nivṛttyabhāvaḥ so 'syāstīti tathoktaḥ
[DhPr 245]
sādhyam ādir yeṣām tāni sādhyādīni sādhyasādhanobhayāni | teṣām avyatireko[862] nivṛttyabhāvaḥ | sa yeṣām asti te sādhyādyavyatirekiṇaḥ | te codāhṛtāḥ ||
__________NOTES__________
[862] -reko vṛttya-; reko nivṛttā (ttya) bhāvaḥ
aparānudāharttum āha ---
tathā sandigdhasādhyavyatirekādayaḥ, yathā asarvajñāḥ kapilā dayo anāptā vā avidyamānasarvajñatāptatāliṅgabhūtapramāṇātiśayaśāsanatvād iti | atra[863]vaidharmyodāharaṇam --- yaḥ sarvajña āpto vā sa jyotirjñānādikam upadiṣṭavān,[864]yathā ---[865] ṛṣabhavardhamānā dir iti | [866]tatrāsarvajñatānāptayoḥ sādhyadharmayoḥ sandigdho vyatirekaḥ III-130
__________NOTES__________
[863] vaidharmyeṇodā-
[864] tad yathā
[865] vṛṣabhā
[866] iti vaidharmyodāharaṇād asarva-
tathe ti | sādhyasya vyatirekaḥ sādhyavatirekaḥ | saṃdigdhaḥ sādhyavyatireko yasmin sa saṃdigdhasādhyavyatirekaḥ | sa ādir yeṣāṃ te tathoktāḥ |
saṃdigdhasādhyavyatirekam udāharttum āha --- yathe ti | asarvajñā ity eakṃ sādhyam | anāptā akṣīṇadoṣā iti dvitīyam | kapilā daya iti dharmī | avidyamānasarvajñate tyādi hetuḥ | sarmvajñātā ca āptatā ca tayor liṅgabhūtaḥ pramāṇātiśayo liṅgātmakaḥ pramāṇaviśeṣaḥ | avidyamānaḥ sarvajñātāptatāliṅgabhūtaḥ pramāṇātiśo yasmin tat tathoktaṃ śāsanam | tādṛśaṃ śāsanam yeṣāṃ te[867] tathoktāḥ | teṣāṃ bhāvas tattvam | tasmāt | pramāṇātiśayo jyotirjñānopadeśa ihābhipretaḥ | yadi hi kapilā dayaḥ sarvajñā āpto vā syus tadā jyotirjñānādikam kamān nopadiṣṭavntaḥ? na copadiṣṭavantaḥ | tasmān na sarvajñā āptā vā |
__________NOTES__________

[867] kapilādayaḥ --- ṭi-
atra praṃāṇe vaidharmyodāharaṇam | yaḥ sarvajña āpto vā sa jyotirjñānādikaṃ sarvajñatāptatā liṅgabhūtam uapadiṣṭavān | yathā ṛṣabho vardhamānaś ca tāv ādī yasya sa ṛṣabhavardhamānā dir digambarāṇāṃ
prakaraṇāt kṣīṇadoṣatvam āptatvakṣaṇamasya vivakṣitam iti tat vā anāptā akṣīṇadoṣā iti vyācaṣṭe | kapilaḥ sāṃkhya darśanakāro muniḥ | ādi śabdo gautamā deḥ saṅgrahaḥ | śāsanaṃ mārgas tatpraṇītaśāstram iti yāvat |
nanu teṣām api śāsane liṅgātmakaḥ pramāṇātiśayo 'neko 'sty eva | tat kathaṃ hetur ayam asiddho na bhavatīty āha --- pramāṇātiśaya iti | jyotiṣāṃ grahanakṣatrāṇāṃ jñānaṃ tasy opadeśaḥ | jyotirjñānasyopalakṣaṇatvāj jyotirjñānādyupadeśa ity avagantavyam | tad ayaṃ samudāyārthaḥ --- yasmāt tair jyotirjñānam anyātīndriyajñānaṃ ca svaśāsane nopadiṣṭaṃ tasmāt te na tathārūpā iti | yadi hī tyādinaitad eva darśayati
[DhPr 246]
śāstā[868] sarvajñaś[869] ca āptaś ceti | tad iha vaidharmyodāharaṇād ṛśabhāder asarvajñatvasyānāptatāyāś ca vyatireko vyāvṛttiḥ saṃdigdhā | yato jyotirjñānaṃ copadaiśed asarvajñāś ca bhaved anāptā vā | ko 'tra virodhaḥ? naimattikam etaj jñānaṃ vyabhdicāri na sarvajñatvam anumāpayet ||
__________NOTES__________
[868] śāstā sādhyayatirekaḥ sarva-
[869] ca --- om.
ādiśabdenānyātīndriyajñānaṃ saṃgṛhyate | ṛṣabhavardhamāna nām adheyāvahnīkāṇām iṣṭadevau | ādi śabdena pārśvanāthāriṣṭanemi prabhṛteḥ saṅgrahaḥ | śāstā svadṛṣṭam anyopadeṣṭā | sarvajñaś cāptaś ce ty anena dvayasyāpi sādhyasyābhāvaṃ darśayati | yad āha --- akalaṅkaḥ --- " yadi sūkṣme vyavahite vā vastuni buddhir atyantaparokṣe na syāt kathaṃ tarhi jyotirjñānāvisaṃvādaḥ? jyotirjñānam api hi sarvajñapravarttitam eva, etasmād avisaṃvādino jyotirjñānātsarvajñasiddhiḥ | tad uktam ---
dhīr atyantaparokṣe 'rthe na cet puṃsāṃ kuta punaḥ |
jyotirjñānāvisaṃvādaḥ śrutatvāc cet sādhanāntaram ||" [siddhivi- pṛ-413] iti |
kathaṃ punaḥ saty api jyotirjñānādy uapadeśe vipakṣād ṛṣabhāder asarvajñatvāder vyāvṛttiḥ sandigdhety āha --- yata iti | atra sarvajñatāyām aniṣṭāyāṃ satyām api jyotirjñānāy uapdeśe ko virodho 'nupapattiḥ? kṣepe kimaḥ prayogān na kaśdcid ity arthaḥ |
athāsarvajñatve tasyaitasmād idaṃ grahoparāgādi bhāvi tataś caivaṃ bhāvīti jñānaṃ kathaṃ vṛttaṃ yena samvādi tathopadiśet | tasmāt sarvajña evāsāv iti niścaya ity āśaṅkyāha --- naimittakam etad iti | etaj jyotirjānādikaṃ nimittāt paramparayā kāraṇād | viṣayeṇa ca viṣayiṇo nirdeśānnimittadarśanād āgataṃ naimittakam, ata eva tad upadeṣṭuḥ sarajñatā vyabhicaratīti | tathā sarvajñatām antareṇāpi bhavatīdānīntanajyotiṣikāṇām ivā'tīndriyoparāgādijñānam ity abhiprāyaḥ | tathābhūtaṃ jñānaṃ na sarvajñatām anumāpayed anumāpayituṃ śaknoti |
nanu ca tathābhūtena bhāvivastunā saha kasyacit kāryakāraṇabhāva eva tena kaścid jñātaḥ | yady [81a] asāv asarvajño bhaved asarvajñaś ca katham upadiśed iti cet | na | etad anyato 'pi jñātvā tadupadeśḍasambhavāt | tasyānyatas tathāvidhāt | na cādimān saṃsāraḥ | yena sa evādyas tathā jñānī sarvajñaḥ, sa cāsmākam ṛṣabhādir ity apy ucyeta | atha vā --- yady asau asarvajñas tadā tasya tathābhūtasya sādhyasādhanabhāvasyāviduṣa upadeśād asmād ādīnām atīndriyoparāgādijñānaṃ saṃvādi ca kathaṃ bhaved ity āśaṅky āha --- naimittakam iti |
ayam arthaḥ --- kāraṇadarśanasvabhāvakāryajñānam etat, etac ca bhāvivastuvyatirkeṇa bhaved api, nāvaśyaṃ kāraṇāni kāryavanti bhavantīti nyāyāt | etac ca vyabhicāri jñānam upadiśyamānaṃ nopadeṣṭuḥ sarvajñatām anumāpayituṃ kalpyate |
atha tad eva tasya tathā bhūtasya kāraṇavastunas tat tad bhāvivastu pratikāraṇātvaṃ kathaṃ jānīyāt kathaṃ copadiśed yady asāv asarvajña iti cet | anyatas tad dhi jñātvā jñātaṃ(-naṃ) copadeśaś ca tasyopapadyate |
[DhPr 247]
sandigdhasādhanavyatireko yathā, na trayīvidā brāhmaṇena grāhyavacanaḥ kaścid[870]vivakṣitaḥ puruṣo rāgādimattvād iti | atra vaidharmyodāharaṇam --- ye grāhyavacanā na te rāgādimantaḥ | tad yathā[871] gautamā dayo dharmaśāstrāṇāṃ[872]praṇetāra iti | gautamā dibhyo rāgādimattvasya sādhanadharmasya vyāvṛttiḥ sandigdhā III-131
__________NOTES__________
[870] kaścit puruṣo
[871] gotamā
[872] dharmaśāstrapraṇe-
sandigdhasādhanavyatireko yasmin sa tathoktaḥ | tam udārati --- yathe ti | ṛksāmayajūṃṣi triṇi trayī tām vetīti[873] trayīvid | tena na grāhaṃ vacanaṃ yasyeti sādhyam | vivakṣita iti kapilādir dharmī | rāgādimattvād iti hetu |
__________NOTES__________
[873] vetti trayī-
atra pramāṇe vaidharmyodāharaṇam --- sādhayābhāvaḥ sādhanābhāvena [874]yatra vyāpto darśyate tad vaidharmodāharaṇam | grāhyaṃ vacanaṃ yeṣāṃ te grāhyavacanā iti sādhyanivṛttim anūdya na te rāgādimanta iti sādhanābhāvo vihitaḥ | gautamā dayo ādir yeṣāṃ te tathoktā manvādayo dharmaśāstrāṇi smṛtayas teṣāṃ karttāraḥ trayīvidā hi brāhmyaṇena grāhyavacanā dharmaśāstrakṛto vītarāgāś ca ta itīha [875]dharmī vyatirekaviṣayo gotamā daya iti | gautamādi bhyo rāgādimattvasya sādhanasya nivṛttiḥ sandigdhā | yady api te grāhyavacanās trayīvidas tathāpi [876]kiṃ sarāgā uta vītarāgā iti sandehaḥ ||
__________NOTES__________
[874] -bhāvena vyāpto yatra darśyate
[875] itīha dharmivya-; iti dharmī; iti dharmivya-
[876] vidā tathāpi
sandigdhobhayavyatireko yathā --- avītarāgāḥ kapilā dayaḥ, parigrahāgrahayogād iti | atra vaidharmyeṇa udāharaṇam --- yo vītarāgo na tasya parigrahāgrahaḥ |
tasyāpy anyasmād | anādiś ca saṃsāra iti katham etāvanmātreṇa vardhamānāheḥ sarvajñatvasiddhir iti ||

trayo 'vayavā yasyāḥ saṃhater iti trayī ty adantāt ṅīp | kim atra sādhyā [bhāvā]nuvādena sādhanā bhāo vihito yenaitad vaidharmyodāharaṇaṃ bhavatīty āśaṅkyāha --- sādhye ti | gautamo 'kṣapādā paranāmā nyāyasūtra syāpi praṇetā muniḥ | munir iti smṛtikāro muniḥ | ādi śabdād viśvarūpayājñavalkyasaṃvṛttā deḥ saṅgrahaḥ | itis tasmāt | dharmitvamātrajijñāpiṣayā dharmivyatirekaviṣaya iti abhidhāya tasyeiva viśeṣaniṣṭhpratipādanecchayā gautamā daya ity uktam | indriyamanaskāra[ja]m etad rājā(m etaj jñā)nam ity ādivat tasmād vaidharmī dṛṣṭānto gautamā dir iti vākyārthaḥ | tathātvaṃ ca teṣāṃ tathātvenopādānānna tu paramārthata ity avaseyam | grāhyavacanatve 'pi teṣāṃ kathaṃ tādrūpyasandeha ity āha --- yady apī ti | ute ti pakṣāntaram udddyotayati ||
[DhPr 248]
yathā ṛṣabhāder iti[877]| ṛṣabhāder avītarāgatvaparigrahāgrahayogayoḥ sādhyasādhanadharmayoḥ sandigdho vyatirekaḥ III-132
__________NOTES__________
[877] bhādeḥ | ṛṣa-
sandigdhaubhayavyatireko yasmin sa tathoktaḥ | tam udāharati yathe ti | avītarāgā iti rāgādimattvaṃ sādhyam | kapilā daya iti dharmī | parigraho labhyamānasya svīkāraḥ prathamaḥ | svīkārād ūrdhvaṃ yad gārdhyaṃ mātsaryaṃ sa āgrahaḥ | parigrahaś ca āgrahaś ca tābhyāṃ yogāt | kapilāda yo labhyamānaṃ svīkrvanti svīkṛtaṃ na muñcanti --- iti te rāgādimanto gamyante | atra pramāṇe vaidharmyodāharaṇam --- yatra sādhyābhāve sādhanābhāo darśayitavyaḥ | yo vītarāga iti sādhyābhāvam anūdya, na tasya parigrahāgrahāv iti sādhanābhāo vihitaḥ | yathā ṛṣabhāder iti dṛṣṭāntaḥ | etasmād ṛṣabhāder dṛṣṭāntād avītarāgatva sya sādhyasya parigrahāgrahayogasya[878] ca sādhanasya [879]nivṛttiḥ sandigdhā | ṛṣabhā dīnāṃ hi parigrahāgrahayogo 'pi sandigho vītarāgatvaṃ ca | yadi nāma tatsiddhānte vītarāgāś ca niṣparigrahāś ca [880]paṭhyante tathāpi sandeha eva ||
__________NOTES__________

[878] yogatvasya
[879] vyāvṛttiḥ
[880] paripaṭhyante
aprān api [881]trīn udāharttum āha ---
__________NOTES__________
[881] aparāṇy api trīṇy udā-
avyatireko yathā, avītarāgo 'yaṃ[882]vaktṛtvāt | [883]vaidharmyeṇa udāharaṇam ---[884]yatra avītarāgatvaṃ na asti[885]na sa vaktā, yathā upalakhaṇḍa iti | yady apy upalakhaṇḍād ubhayaṃ vyāvṛttaṃ[886]tathā api sarvo vītarāgo na vaktā iti vyāptyā vyatirekāsiddher avyatirekaḥ III-133
__________NOTES__________
[882] -rāgo vaktṛ
[883] vaidharmyodāharaṇam; -tvāt | yatrāvī-
[884] yatra vīta-
[885] nāsti sa vaktā; nāsti sa na vaktā
[886] vyāvṛttayā sarvo; vyāvṛttaṃ yo sarvo; -vṛttaṃ tathā sarvo-
ubhayaśa(ubhaśa)bdasya dvivacanāntasya prayogadarśanādubhayor ity ubhaśabdenārtham āha | labdham idaṃ vastu matto 'nyatra narāmadi (māgādi)ti tu viśeṣo 'tra mātsaryam abhipreta āgrahaḥ | na muñcati(nti) nanysmai dadati | anenaiva rūpeṇa vaidharmyodāharaṇaṃ bhavati | nānyatheti draḍhayitum uktam api smārayann āha --- yatre ti | ṛṣabhāvīnām ity anena vaidharmyodāharaṇād ṛṣabhāveḥ sādhyasādhanayor vyāvṛttisandehaṃ darśayati |
nanvasmadāgame tadguṇadvayayoginas te kathitās tatkatham anyos tato vyāvṛttiḥ sagdhyata ity āha --- yadi nāme ti | paṭhyata iti ca vacanavyaktyā ca pāṭhamātreṇa teṣāṃ tadguṇayogaḥ siddhaḥ na tu pramāṇeneti darśayati | ata evāha --- tathāpī ti ||
trīn iti dṛṣṭāntadoṣān |
[DhPr 249]
avidyamāno vyatireko yasmin so avyatirekaḥ | avītarāga iti rāgādimattvaṃ sādhyam | vaktṛtvād iti hetuḥ | iha vyatirekam āha --- yatra avītarāgatvaṃ nāstī ti sādhyābhāvānuvādaḥ | tatra vakṛtvam api nāsti --- iti sādhanaābhāvavidhiḥ | tena sādhanābhāvena sādhyabhāvo vyāpta uktaḥ | [887]dṛṣṭānto yathā upalakhaṇḍa [888] iti |
__________NOTES__________
[887] atra dṛṣṭā-
[888] -khaṇḍeti-
katham ayam avyatireko yāvatopalakhaṇḍādubhayaṃ[889] nivṛttam? kim ataḥ? [890] yady apy upalakhaṇḍād ubhayaṃ vyāvṛttaṃ sarāgatvaṃ ca vaktṛtvaṃ ca[891], tathā api vyāptyā[892] vyatireko yas tasyā asiddheḥ kāraṇād avyatireko ayam |
__________NOTES__________
[889] -bhayam api ni-
[890] yady upala-
[891] yatra vītarāgatvaṃ tatra vaktṛtvaṃ nāsti --- ṭi-
[892] vyāpto vya-
kīdṛśī punar vyāptir ity āha --- sarvo vītarāga iti sādhyābhāvānuādaḥ | navkte ti sādhanābhāvavidhiḥ | tena sādhyābhāvaḥ [893]sādhanābhāvaniyataḥ [894]khyāpito bhavatīti[895] | idṛśī vyātiḥ | tayā vyatireko na siddhaḥ |asya cārthasya rpasiddhaye dṛṣṭāntaḥ | tat svakāryā 'karaṇād duṣṭaḥ ||
__________NOTES__________
[893] sādhanābhāve ni-; sādhanābhāvo ni-
[894] sthāpito
[895] bhavati | ī-
apradarśitavyatireko yathā, anityaḥ śabdaḥ, kṛtakatvād ākāśavad iti vaidharmyeṇa[896] III-134
__________NOTES__________
[896] vaidharmyeṇa --- om.; vaidharmyeṇāpi; na mūlatvenāpi tu ṭīkāsthaṃ gṛhītaṃ
yenaāyam anuvādanidhikramas tena hetunā | yāvate ti tṛtīyāntapratirūpako yasmād ity asyāthe varttamāno 'tra gṛhītaḥ | [81b] upalakhaṅḍāc chilāśakalāt | ubhayaṃ sādhyasādhanam | kim ata iti siddhāntī | ata ubhayanivṛtte kiṃ bhavati? na kiñcid ity arthaḥ | nanūpalakhaṇḍāttāvad vaidhrmīdṛṣṭāntāntādubhayaṃ nivṛttaṃ darśitaṃ yena tat kim evam ucyata ity āha --- yady apī ti | vyāptyā sarvarāgitvajanyatāsvīkāreṇa | tasya vyāptim ato vyatirekasyā'siddher aniścayāt | kīdṛśī ti sāmānyataḥ pṛcchati | punar iti viśeṣataḥ | itir anantaroktaṃ śabdaṃ parāmṛśati | tenānena śabdenety arthaḥ | na vaktavyety atrāpīti pūrvavat | yenaivam anuvādavidhikramas tena | itr īdṛśyā vyāpteḥ svarūpaṃ prakāśayati yasmād arthe vā | tat pratītythaṃbhūtalakṣaṇatayeyaṃ tṛtīyā, sādhanāṣbhāvena sādhyābhāvanyāyena lakṣaṇā vyāptir īkṛśīty arthaḥ | īdṛśaṃ vyātpim antaṃ vyatirekaṃ prasādhayitum asarmarto 'yaṃ katham ayaṃ dṛśṭāno treṣṭa ity āha --- asya ce ti | asya sādhanāhbāve sādhyā 'bhāvaniyatalakṣaṇasy ārthasya | co yasmād arthe 'vadhāraṇe vā | prasiddhaye niścayārthaṃ dṛṣṭānta upādīyata iti śeṣaḥ, prakaraṇālabhyaṃ vā, na cāyaṃ tathāpradarśanba ity amum arthaṃ prakaraṇagamyaṃ kṛtvā | tat tasmāt svakāryakaraṇād duṣṭa ity uktam | yad vā bhavatv asyārthasya prasiddhaye
[DhPr 250]
apradarśito vyatireko yasmin sa tathoktaḥ | anityaḥ śabdaḥ ity anityatvaṃ sādhyam | kṛtakatvād iti hetuḥ | ākāśavad iti vaidharmyeṇa dṛṣṭāntaḥ |
iha parārthānumāne parasmādarthaḥ pratipattavyaḥ | sa śuddho 'pi svato yadi pareṇāśuddhaḥ khyāpyate sa tāv adyathā prakāśitas tathā na yuktaḥ | yathā yuktas tathā na prakāśitaḥ | prakāśitaś ca hetuḥ | ato vatur aprādhād api parāthānumāne hetur dṛṣṭānto vā duṣṭaḥ syād api | na ca sādṛśyāvasādṛśyād vā sādhyapratipattiḥ, api tu sādhyaniyatād dhetoḥ | ataḥ sādhyaniyato heturanvayavākyena vyatirekavākyena vā [897]vaktavyaḥ | anyathā gamako noktaḥ syāt | sa tathokto dṛṣṭāntena[898]
__________NOTES__________

[897] ca vakta-
[898] dṛṣṭāntenāsiddho
dṛṣṭāntas tathāpy ayaṃ kathaṃ duṣṭa ity āha --- tat svakārye ti | tac ca tatsvakāryaṃ ca | sādhanābhāve sādhyābhāvaniyatakhyāpanalakṣaṇaṃ cet | tathā tasy ākāraṇād asampādanād duṣṭa iti ||
atha paramārthatas tāvad dṛṣṭānte nahbasi sādhyābhāvo 'py asti, sādhanābhāvaś ca | tatkatham apradarśitavyatireko dṛṣṭānt duṣṭ ity āha --- ihe ti | parasmāt sādhanavādinaḥ | artho hetulakṣaṇaḥ | prakaraṇāt sādhyābhāve sādhanābhāvalakṣaṇaś ca | sa svataḥ śuddho vastuvṛttyā pariśuddhaḥ | tathātvena vidyāmānana iti yāvat | na kevalam aśuddhaḥ --- ity api śabdāt | pareṇa sādhanaprayoktrā | yathā prakāśito vyatirekamātravān prakāśito vyāptiśūnyaś ca prakāśitaḥ | tathā na yukto nopayuktaḥ sādhyasiddhau | yadi hi sādhyābhāvānuādena sādhyā (dhana) bhāvo vidhīyate dṛṣṭānte pradarśyetaivam asau hetuḥ sādhyasiddhyaṅgavytirekavān siddhyet | evam eva cā 'sau vyātimadvyatirekaḥ prasiddhyet | tatrpadarśanaś ca dṛṣṭānto 'duṣṭo bhaved ity abhiprāyaḥ |
yadi nāma tathā na prakāśitas tathāpi tadupayogī hetur dṛṣṭānto vā tathā kiṃ na pratipadyata ity āha --- prakāśitaś ce ti | co yasmādarthe | hetur ity upalakṣaṇam | tena dṛṣṭānto 'pi draṣṭavyaḥ | a(ya)ta evam ato asmād hetoḥ | na kevalaṃ vacovyavasthitād doṣād ity api śabdenāha | yady api dṛṣṭānta eva prakṛtas tathāpi hetur apy evaṃvidhaḥ svato 'duṣṭo 'pi vaktṛdoṣād eva duṣyatīti tulyanbyāyatayā prasaṅgana darśitam | yad vā yathaivaṃviddho hetur vaktṛdoṣād duṣṭo bhavati tadvad dṛṣṭānto 'pīti dṛṣṭāntārthaṃ hetoḥ vaktraparādhenā(na) duṣṭatvakhyāpanaṃ kṛtam iti sarvam avadātam |
[82] nanu ca yathā kṛtakatvenākāśavidharmā śabdaḥ pratīyate tathā 'nityatvenāpi tadvidharmā bhaviṣyati tat katham anupayukta ity āha --- na ce ti | co 'vadhāraṇe hetau vā | evaṃvadato 'yam āśayaḥ --- yady ekena dharmeṇa vaidharmya(mye) pratīte 'pareṇāpi tadvaidhamyarpatītir avaśyambhāvinī, tadā mūrttatvenāpi śabdasya tadvaidharmyapratītiḥ prasajyeteti | tulyanyāyatayā 'nvayavākyam abhikṛtya sādṛśyād ity uktam | sādṛśyād asādṛśyād veti sādharmyavaidharmyadṛṣṭāntapratipāditād iti prakāraṇāt |
vyatirekavākyenāpi sādhanābhāvenāpi niyamakhyāpanadvārā sādhya eva hetor niyatatvakhyāpanād vyatirekavāyena ce ty uktam |
[DhPr 251]
siddho darśayitavyaḥ | tasmād dṛṣṭānto nāmānvayavyatirekavākyārthapradarśanaḥ[899] | na ceha vyatirekavākyaṃ prayuktam | ato vaidharmyadṛṣṭānta ihāsādṛśyamātreṇa[900] sādhaka upanyas taḥ | na ca tathā sādhakaḥ | vyatirekaviṣayatvena sa sādhakaḥ | ca na tathopanyas ta iti[901] ayam apradarśitavyatireko vaktur aprādhād dṛṭaḥ ||
__________NOTES__________
[899] pradarśanārthe |
[900] sādṛśyabhāvena sādha-
[901] iti | ato 'pra-; iti | apra-
viparītavyatireko[902]yathā --- yad akṛtakaṃ tan nityaṃ bhavati iti III-135
__________NOTES__________
[902] yathā --- om.
[903]viparīto vyatireko yasmin vaidharmyadṛṣṭāānte sa tathoktaḥ | tam udāharati ---[904] yathā yad
__________NOTES__________
[903] `viparīto' ity ārabhya `tam udāharati' paryantaḥ pāṭho durvekasamīpasthaikasminn ādarśe nāsīd iti vyākhyānurodhāt jñāyate --- saṃ-
[904] yathā --- om.
anvayavākye sādhanam anūdya sādhyaṃ vidhātavayam | vyatirekavākye ca sādhyābhāvam anūdya sādhanābhāvo vidhātavyaḥ | tathaiva hetoḥ sādhyaniyatatvābhidhānād ity asyārthaḥ |
kasmād asau vākyadvayenāpy eva vaktavya ity āha --- anyathe ti | asmād anyena prakāreṇa gamakaḥ parokṣārthaprakāśako noktaḥ syāt |
kāmam asāv evam ucyatām | dṛśṭāntas tu katham atrādikriyata ity āha --- sa iti | sa hetus tathoktaḥ sādhyaniyata uktaḥ | dṛṣṭāntena sādharmyavatā vaidharmyavatā ca karaṇena siddho niścito darśayitavyaḥ |
nanv evam api na jñāyate kiṃvyāpāro dṛṣṭānta ihopayujyate ity āśaṅkyopasaṃhāravyāhenāha --- tasmād iti | nāma śabdaḥ prasiddhāv iha | anvayavyatirekavākya yor arthā(artho ')bhidheyaḥ --- uktena prakāreṇa hetoḥ sādhyaniyatatvam --- pradarśyaḥ | taṃ prasarśayatīti tathā | yad vā pradarśyate 'neneti pradarśyate 'sminn iti pradarśanaḥ | tasya pradarśana iti vigrahaḥ |
yady evam ayam api vaidharyadṛṣṭāntāntas tathākāryevātropayojyata ity āha --- na ce ti | co yasmādarthe | iha prayoge | vyatireka khyāpakaṃ sāedhyābh āvānuvādena sā dhanābhāvavidhāyakam vākyam ity arthaḥ | atas tathābhūtavākyaprayogāda vaidharmyadṛṣṭānta ākāśaḥ | ihā nityatvasādhanaprayoge sādhyadharmiṇo 'sādṛśyaṃ kevalaṃ yattan mātreṇa tanmātrapradarśanena, viṣayeṇa viṣayiṇo nirdeśāt | sādhako niścāyako hetoḥ sādhyaniyatatvasyeti prakaraṇāt |
yadi tanmātreṇāpi sādhakas tadā kā kṣatir ity āha --- na ce ti | tathe ti asādṛśyamātreṇa | vādy uktena dharmeṇa sādhyadharmiṇo 'sādṛśyāvagame dharmāntareṇāpy asādṛśyāvagamo 'vaśyambhāvīti yujyate 'tiprasaṅgād ity abhiprāyaḥ |
[DhPr 252]
akṛtakam ityādi | [905]ihānvayavyatirekābhāvyāṃ sādhyaniyato hetur darśayitavyaḥ | yadā ca sādhyaniyato hetur darśayitavyas tadā vyatrirekavākye sādhyābhāvaḥ sādhanābhāve niyato darśayitavyaḥ | evaṃ hi hetuḥ sādhyaniyato darśitaḥ syāt | yadi tu sādhyābhāvaḥ sādhanābhāve niyato nākhyāyate sādhānasattyāyām api sādhyābhāvaḥ sambhāvyeta[906] | tahthā ca sādhananaṃ sādhyaniyataṃ na pratīyeta[907] | tasmāt sādhyābhāvaḥ sādhanaābhāve niyato vatavyaḥ viparītavyatireke ca sādhanābhāvaḥ sādhyābhāve niyata ucyate | na sādhyābhāṣvaḥ sādhanābhāve | tathā hi --- yad akṛtakam iti sādhanābhāvam anūdya tan nityaṃ bhavatī ti sādhyabhāvavidhiḥ |
__________NOTES__________
[905] vyatirekavākyābhyāṃ
[906] sambhāvyate
[907] pratīyate
tato 'yam arthaḥ --- akṛṭako nitya eva | tathā ca sati akṛtakatvaṃ nityatve sādhyābhāve niyatvaṃ sādhanābhāve | tato na sādhyaniyataṃ hetuṃ vytirekavādkyamāha | tathā ca niparītavyatireko 'pi vaktur aparādhād duṣṭaḥ ||
yady evam asādhakaḥ kathaṃ nāma sādhaka ity āha --- vyatireke ti | vyatirekaviṣayatvene ti vyatirekapratipattiviṣayatvena | co yasmādarthe, vyaktam etad ity asminn arthe vā | anenāpi tathaivopanyas ta ity āha --- na ce ti | co 'vadhāraṇe | vyatirekavākyam anuktvaiva tasyopādānād ity abhiprāyaḥ | iti s tamādarthe eva arthea vā ||

viparītavyatirekaṃ vyācakṣāṇa āha --- yadā ce ti | viparītānvayaśabdasya [82b] vyatpattau darśitāyāṃ viparītavyatirekaśabdaswyāpi --- viparīto vaiparīty ena pradarśanād vyatireko yasmin dṛśānte sa tathokta iti --- vyutpattir darśitā bhavaty eveti cābhiprāyeṇa noktā | tam udāharatī ti sujñānatvānnoktam iti pratipattavyam | yatra tu pustake viparītavyatireko yathe ty asya mūlasya vyākhānagrantho 'sti tatra sarvam avadātam | astīyaṃ gatir asmābhir darśitā |
nanu kiṃ nāma vyatirekavākyena darśanīyam? yad vaiparītyena darśanādayaṃ viparītavyatireka ucyata ity āha --- yadā ce ti | co 'vadhāraṇe | sādhyaniyata ity asmāt paraḥ rpatipattavyaḥ | yadā yasmin kāle rpatipādanakāla ity arthāt | kālāntare tathāpradarśanānupapatteḥ | hetoḥ sādhye niyatatvapradarañcāvaśyakāryamanyathā gamako noktañ syād ity abhiprāyaḥ | tadā tasmin kāle | sādhyābhāvānuvādena sādhanābhāvo 'bhidhātavya ity asyārthaḥ | kasmāt punar evaṃ darśayitavya ity āha --- evaṃ hī ti | hī ti yasmāt | evaṃ sādhyābhāvasya sādhanābhāve niyatatvapradarśanaprakāre sati |
athānyathāpradarśane 'pi yadi sādhanaṃ sādhyaniyataṃ pratīyate tadā tathāpradarśanenaiva kiṃ prayojanam ity āha --- yadi tv iti | tus tathā 'nākhyānāvasthāṃ bhedavatīṃ darśayati | tathā ca sādhanasattāyām api sādhyābhāvasmbhāvanāprakāre sati | yasmād evaṃ tasmād ity upasaṃhāraḥ | asimin rpayoge kiṃ mānocyata ity āha --- viparīte ti | tuśabdārhtaś ca kāraḥ | tathā hī tyādinaitad eva pratipādayati yata evam anuvādavidhis atataḥ | tathā cā kṛtakasya nityavoktiprakāre sati |
[DhPr 253]
dṛṣṭāntadoṣānudāhṛtya duṣṭatvanibandhanatvaṃ darśayitum āha ---
na hy ebhir dṛṣṭāntābhāsāir hetoḥ sāmānyalakṣaṇaṃ sapakṣa eva sattvaṃ vipakṣe ca sarvatra asattvam eva niścayena śakyaṃ darśayituṃ viśeṣalakṣaṇaṃ vā | tad arthāpattyā eṣāṃ nirāso[908]draṣṭavyaḥ III-136

__________NOTES__________
[908] nirāso veditavyaḥ
na hy ebhir iti | sādhyaniatahetupradarśanāya hi dṛṣṭāntā vaktavyāḥ | ebhiś ca hetoḥ sapakṣa eva sattvaṃ vipakṣe ca sarvatra asattvam eva yat sāmānyalakṣaṇaṃ tat niścayena śakyaṃ darśayitum |
nanu ca sāmānyalakṣaṇaṃ viśeṣaniṣṭham eva pratipattavyaṃ na savata evety āha --- viśeṣalakṣaṇaṃ vā | yadi viśeṣalakṣaṇaṃ pratipādayituṃ śakyeta syād eva sāmānyalakṣaṇapratipattiḥ | viśeṣalakṣaṇam eva tu na śakyaem ebhiḥ prapādayitum | tasmād arthāpattyā sāmarthyena[909] eṣāṃ nirākraṇaṃ dṛṣṭayam | sādhyaniyataādhanapratītaye[910] upāttāḥ | tadasamarthā duṣṭāḥ, [911]svakāryākaraṇād iti [912]asāmarthyam | iyatā sādhanam uktam ||
__________NOTES__________
[909] sāmarthyeneti na teṣāṃ; sāmarthyeneti teṣāṃ; sāmarthyena teṣāṃ
[910] pratipattaye upā
[911] svakāryakaraṇāt
[912] iti sāmarthyam |
akṛtatatvaṃ kṛtakatvasya sādhanasyābhāvaḥ | nityateve 'nityatvalakṣaṇāsādhyābhāve | na nityatvaṃ sādhyābhāvalakṣaṇaṃ sādhanābhāve kṛtakatvalakṣaṇasādhanābhāve 'kṛtakatva ity arthāt | yata evaṃ tato tehor vyatirekavākyaṃ karttṛ hetuṃ karmabhūtaṃ na sādhyaniyatam āha | uktayā nītyā sādhanābhābvaḥ sādhyābhāve niytatvāttam antareṇa na bhavet | na tu tayatra sādhyābhāvas tatrāvaśyaṃ sāhdanābhāva iti sādhyam antareṇāpi sādhanaṃ bhavet | tataś ca sādhyāniyataṃ sādhanam ity abhiprāyaḥ | tathā ca sādhyaniyatahetvapradarśanaprakāre sati vaktur evaṃvākyaprayoktuḥ ||
niścayeāvaś yantayā | viśeṣaniṣṭham eva prayetavyam iti bruvato 'yaṃ bhāvaḥ --- yadi nāmābhībhiḥ sapakṣa eva sattvaṃ nipakṣe sarcatrāsattvaṃ niśayena śakyate darśayitum, tathāpy ete viśeṣalakṣaṇaṃ sānānyalakṣaṇapratipattyaṅgaṃ pratipādayanta upayokṣyanta iti | atra viśeṣalakṣaṇaś ce ty uttaraṃ yadīty ākāraṇāt | arthāpattye ty asya vyākhyānam sāmarthyena sāmānyaviśeṣalakṣaṇāpratipādanalakṣaṇana | eṣāṃ dṛṣṭātābhāsānāṃ nirākaraṇaṃ dṛṣṭātarūpatvenety arthāt |
katham amī duṣṭā yena tathātvena nirākraṇam eṣām ityāśaṅkyopasaṃharan āha --- sādhye ti | tadasamarthās tadapra(tatpra)tītikāraṇāśtāḥ | asāmarthyam eva kathaṃ yenāsāmarthyād [82a] duṣṭā ucyanta ity āha --- svakārya sya hetoḥ sādhyaniyatatvapradarśanalakṣaṇasy ākaraṇāt | nanu tadakaraṇam evāsāmarthyam utam iti cet | satyam | kevalam asāmarthyavavahārāpekṣayaivam utam ity avaseyam | iti s tasmādarthe, evamarthe vā | asāmarthyameṣām ity arthāt | sādhyād ivikasyānanvayāpradarśitānyayāder
[DhPr 254]
dūṣaṇaṃ vatum āha ---
dūṣaṇā[913]nyūnatādyuktiḥ III-137
__________NOTES__________
[913] nyūnatāyuktiḥ; dūṣaṇāni nyū-
[914]dūṣaṇā kā draṣṭavyā? nyūnatādī nām uktaṃ | ucyate 'nayety uktir vacanam nyūnatāder[915] vacanam ||
__________NOTES__________
[914] dūṣaṇāni kāni draṣṭavyāni
[915] nyūnatādir vacanam; nyūnatādivacanam
dūṣāṇaṃ vivarītum āha ---
ye pūrvaṃ nyūnatādayaḥ sādhanadoṣā uktās teṣām udbhāvanaṃ dūṣaṇam | tena paraiṣṭārthasiddhipratibandhāt III-138
ye pūrvaṃ nyūnatāādayaḥ asiddhaviruddhānaikāntikā uktās teṣām udbhāva kaṃ yadvacanaṃ tad dūṣaṇam |
nanu ca nyūnatādayo na viparyayasādhanbāḥ | tat kathaṃ dūṣaṇam ity āha --- tena nyūnatādivacanena pare ṣām iṣṭārthaś ca tasya siddhiḥ niścayas tasyāḥ pratibandhāt | nāvaśyaṃ niparyaya sādhanād eva dūṣaṇaṃ viruddhaat | api tu parasyābhipretaniścayavibandhān[916] niścayābhāvo bhavati niścayaviparyaya ity asty eva[917] viparyayasiddhir iti | [918]uktā [919]dūṣaṇā ||
__________NOTES__________
[916] -niścayanibandha-; niścayapratibandha-
[917] ity asti vipa-
[918] uktaṃ dūṣaṇam
[919] dūṣaṇā --- om.
api dṛṣṭāntābhāsasyāsādhanāṅgavacanād vādino nigraho ādino nigraho 'sāmarthyopādānānnyāyaprātaḥ | paropāttāś ca codanīyā iti dṛṣṭāntābhāsavyupādane vārttikakṛto 'bhiprāyaḥ pratyavya iti |
samprati sudhagrahaṇārtham ukaprabandhasyācāryīyasya pratpāditamavacchindannāha --- iyate ti trirūpaliṅgākhyānam ity ādinaitadntena, idaṃ parimāṇam asye tītyat tene yatā mahāvākyena sādhanam uktam ācāryeṇeti śeṣaḥ | prasaṅgāgatasyānekasyāpi tad abhidhānam ativṛttam, tad api tasyaiva sphuṭāvagamārthaṃ tatvaivopayuktam ati manyamānenoktam iyatā sādhanam uktam iti |
iti bhūtadūṣaṇodbhāvanā dūṣaṇā | duṣeṇijantād yucaṃkṛtvā ṭāpkarttavyaḥ | etac ca tad dūṣaṇam ity antaṃ subodham |
viparītasādhanasyaiva dūṣaṇatvātkathaṃ nyūnatādy ukti(kter)dūṣaṇatvam ity abhipretyāha --- nanu ce ti | atra tene tyādy uttaraṃ vyācakṣāṇa āha --- tene tyādi |
[DhPr 255]
dūṣaṇābhāsās tu jātayaḥ III-139
dūṣaṇābhāsā iti [920]dūṣaṇavadābhāsanta iti dūṣaṇābhāsāḥ | ke te? jātayaḥ [921]iti | jātiśabhdaḥ sādṛśyavacanaḥ | uttarasadṛśāni jāty uttarāṇi[922] | uattarasthānaprayuktatvād uattarasadṛśāni jāty uttarāṇi ||
__________NOTES__________
[920] dūṣaṇāvat
[921] iti --- om.

[922] rāṇīti
tad evottarasādṛśyam uttarasthānaprayuktvena darśayitum āha ---
[923]abhūtadoṣaudbhāvanāni jātyuttarāṇi iti III-140
__________NOTES__________
[923] anubhūta
|| [924]tṛtīyaparicchedaḥ samāptaḥ ||
__________NOTES__________
[924] dṛtīyaparichedaḥ samāptaḥ --- om.
|| nyāyabudindu ḥ samāptaḥ || laghu dharmottara sūtraṃ samāptam iti ||
nanūktaṃ viparītasādhanaṃ dūṣaṇam | tatkathaṃ pareṣtārthasiddhapratibandhakasyāpi nyūnatādivacanasya tathātvam ucyata ity āśaṅkāmapākurvannāha --- nāvaśyaam iti | kin tv aparasya sisādhayiṣitārtha niścayavibadhād apy atrārthād draṣṭavyam | anyathā 'vaśyaṃ grahaṇamavadhāraṇaṃ viruddhavad ity api duryojaṃ syāt | mṛtvā śīrtvā ca tadyojane vaktur akauśalaṃ syād iti |
yadi tv avaśyaṃ viparyayasādhanatvasyaiva dūṣaṇatvam iti nirvandhas tadā tad apy asya nyūnatādivacanasyāstīti darśayann āha --- niścaye ti | vāśabdaḥ pakṣāntaram avadyotayati | itis tasmād asty eva ||
sādṛśyārthavṛtter api jātiśabdasya darśanāj jātiśabdaḥ sādṛśyavacana ity āha |
nanu jātiśabdaḥ sādṛśyavacanatvād astv ayam arthaḥ --- jātayaḥ sadṛśā iti | kāni punas tāni kena ca sadṛśānīti na jñāyata ity āśaṅkām apārkuvannāha --- uttare ti | etaccācāryeṇaiva vivaraṇe spaṣṭīkṛtam iti manyate | tad ayam arthaḥ --- jātiśabdena jātyuttaram evātra varttikakāra sya vivakṣitam iti |
kathaṃ punar dūṣaṇābhāsānāṃ jāty uttaraśabdavākyatvam ity āśaṅkyāha --- uttare ti | lakṣyate cāyamācāryasyāśayo yadutottarasthāne jayāta iti | vivaraṇe 'py uttarasthāne jāyamānatvāj jāyata uttaratvenābhāsanād uttarāṇī ti | evam anena[na]vyākhyātam iti na pratīmaḥ ||
jātyuttara śbdasya vigrahaṃ darśayann āha --- jātye ti | abhūtadoṣodbhāvanāni jātyuttarāṇī ti bruvatā vārttikakṛtā bhūtadoṣodbhāvanaṃ tu yad dūṣaṇākhyaṃ tad evottīryate aniṣṭapakṣād anenottārayatim, nirvāhayati vā svapakṣam iti | [83b] ..... m iti | etac ca jāty uttaravyutpādanam ācāyasya hetvābhāsavan na prayogārtham | yathā naiyāyikā mānyante --- atyantaparājīyamānāvasthāyāṃ
[DhPr 256]
abhūtasyāsaty asya doṣasya udbhāvanāni | udbhāvyata [925]etatair ity udbhāvanāni vacanāni | tāni jāty uttarāṇi | jātyā sādṛśyenottarāṇi jāty uttarāṇīti ||
__________NOTES__________
[925] etair udbhā
katipayapadavastuvyākhyayā yanmayāptaṃ kuśalamamalam itndoraṃśuvannyāyavindoḥ |
padamajaramvāpy jñāna dharmottaraṃ yaj jagadupakṛtimātravyāpṛtiḥ[926] syāmato 'ham ||
__________NOTES__________
[926] vyāpṛtaḥ
ācārya dharmottara viracitāyāṃ[927] nyāyāṃ nyāyavinduṭīkāyāṃ tṛtīyaḥ paricchedaḥ samāptaḥ ||[928]
__________NOTES__________
[927] samāpteyaṃ nyāyavinduṭīkā kṛtir ācārya dharmottara sya ||; pādaviravitāyāṃ
[928] sahasram eakṃ ślokānāṃ tathā śracatuṣṭayam | saptasaptatisaṃyuktaṃ nipuṇaṃ paripiṇditam ||; - paripiṇditam ||146|| maṃgalaṃ mahā śrī || samāptam iti || saṃvat 1490 varṣe mārgaśira sudi 3 ravau śrī kharataragacche śrī jinarājasūripaṭṭe, śrī śrī jinabhadrasūrirājye arīkṣagūrjarasutadharaṇākena lidhāpitaṃ || śubhaṃ bhavatu || kalyāṇam astu || nyāvabindusūtravṛtti ... purohitaharīyākena likhitam ||
jātir hetvābhāsaś ca rpyktavya iti | kiñ ca dūṣaṇasvarūpasya sphuṭārthabodhanārtham | heyajñāne hi tad viviktamuādeyaṃsujñātaṃ bhavatīti jāti(teḥ) hetv ābhāsānāñ ca sphuṭasvarūpaparaijñānasya prayojanam svavākye parivarjanaṃ paraprayuktānām api doṣabhāvanam itarathā vyāmohaḥ syād ity uktaprāyam |
tatra jātyuttarasyohāraṇaṃ yathā --- anityaḥ śabdaḥ kṛtakatvād ghaṭavad ity utke kim idaṃ kṛtatatvaṃ śabdagataṃ hetutvenopanītam āhosvid ghaṭagatam | yadi śabdagataṃ tasya ghaṭo dṛṣṭāto 'sambhavād avyāter anaikāntiko ................................. pratyavasthānātmikā jāti ........................................ Sādharmyād iti naiyāyika ............. Ācārya sya tv ayam āśayo .................................................... ........................................ Tathāhi naikāyikā ...................................... pratijñāpadayo ..............................virodhamāhus tathā --- prayatnānantarīyakaḥ śabdaḥ ...................................... prayatnantarīyakatvādi ............................... Hetum ācakṣate | tayaiva dūṣaṇā ............................................. śabdasya dharmitvāt | na ceyaṃ jāti ....................................... bhavati | tataś ca yasyaiva .................................................................................................................................. jātyuttarāṇīty atretiśabdo māhāvākyaparisamātau ||
[DhPr 257]
ācāryaśrī dharmakīttī viracitasyāsya prakaraṇasya nyāyabindu saṃjñakasya yathāvadarthaprakāśikāṃ mahāpaṭīyasīmīdṛśīṃ [vyākhyāṃ] [viraca]yatā mayā .................... kim api puṣyam uārjitaṃ tad anena tādṛśīmavasthāṃprāpya sakalasattvopakāraṃ .............. m ity adhyāśayo me ............. kriyāyogātsāt sātmīkṛtaparārthakaraṇo 'yaṃ dharmottaraḥ katipayetyādinā ............................. ślokam āha |

asyāyaṃ samudāyārthaḥ | nyāyabindoḥ kiyat .............................. kuśalamāptamataḥ kuśalādajaraṃ jñāna dharmottaraṃ ca padaṃ tad avāya jagaṭupakṛti mātra [vyāpṛtiḥ] syāmiti | ..................................................... buddhyate | padyante gamyante 'rthā ebhir iti padāni vākyāni teṣāṃ vastupratipādyatayāsti tam abhidheyarūpaṃ .......... śeṣo jñeyaḥ | āptaṃ prāptaṃ kuśalaṃ sukṛtam | kiṃ kurvatā ? [84a] ............ bhavati puṇyam api kuśalañ ca | yathā para ........................ parodbhavāpi | tato vyabhicārasaṃbhavād viśeṣaṇam | kiṃvanirmalam? Indoraṃśuvad iti | indoś candram aso 'śavaḥ kiraṇāsta iva | evaṃ vidhavidhānena yat puṇyate tad avaśyamamalatayaitattulyaṃ bhavatīti bhāvaḥ | padaṃ pratiṣṭhām avasthām iti yāvat | kiṃ ............... dyate ... yatra tattathā | jarāgraṇasyopalakṣaṇatvāt mṛtyor api saṅgraho jñātavyaḥ | tenāyam arthaḥ --- ajaramamrtyaṃ ceti | atha vā jarānirdeśenaiva daṇḍāpūpanyāyena sābhyupāyasyāvabodho nivakṣitaḥ | dharmaś ca sarvopakaraṇanivarttako 'dṛṣṭaḥ | tāvenottarāvadhikau yatra pade tattathā | tābhyāṃ cottaraṃ śreṣṭam | yattadoś ca nityam abhisambadhena tacchabdasya labdhatvāt tadavāpyety artho 'vatiṣṭḥate | jagato jīvalokasya upakṛtir upakāraḥ | saiva tan mātram | tad vyāpṛtir vyāpāro vyāpriyamāṇatā yasya mama yo 'haṃ tathā |
na vārśasāviṣaye 'sminn āśīr liṅgā bhūyāsam iti śabdasiddher[naivam]nena vaktavyam tat kim evam avādīd iti cet | na | āśaṃsāviṣayatvābhāvāt | yata evaṃvidhānuṣṭhānajanmanā puṣyātiśayena evambhūtapadaprāptes tato 'pi mamaivaṃvidhakriyasyamānatvād eva ......................... yam etad ity abhiprāyāt sarvam avadātam iti ||
guror jitārer abhigamya dhīdhanaṃ mayā hi ṭīkā vivṛtā paṭīyasī |
kutūhalenāpi tad atra yujyate nirīkṣaṇaṃ sādhu vivecakānām ||
ajño janasty ajati labdham apīha ratnaṃ kācena tuyam iti calāyateti(m iti cacalamānaso 'pi) |
etāvataiva tad alaṅkaraṇaṃ na kiṃ syāt kiṃ vā ''dareṇa tadupādadate na dhanvāḥ ||
imaṃ nibandham vidhivadvidhāya [mayā hy]vāptaṃ suṃkṛtaṃthakañcit |
ihaiva janmanyathā tena sattvā anantasaṃbodhimavāptnuvantu ||
|| paṇḍita durveka miśraviracita dharmottarapratīpo nāma nibandhaḥ samāptaḥ ||

|| ṭippaṇāni ||
Abbreviations:
TS Tattvasaṅgraha:(G.O.S. 30, 1926).
TSP Tattvasaṅgrahapañjikā: s. TS
TP (tātparya-) nyāyabindutīkāyā anutīkā tātparyanibandhanam aprakāśitaṃmuniśrīpuṇyavijayasatkam |
NBṬṬ (nyāya-ṭi-) Nyāyabinduṭīkāṭīppaṇī ( Bibliltheca Buddhica Petrograd Vol. XI)
NBṬT (nyāya-tā-) Nyāyabinduṭīkātātparyaṭīkā (Vizianagaram Sanskrit Series, No. 15. 1898)
NBṬṬM (nyāya-ma-ṭi-) Nyāyabinduṭīkāṭīppaṇī mallvādikṛtā aprakāśitā muniśrīpuṇyavijayasatkā |
NP Nayapradeśa (G.O.S. 38, 1930)
NM (nyāyama-)Nyāyamañjarī(Vizianagaram Sanskrit Series, No. 10. 1895)
NBĀ Nyāyāvatāraḥ (Nyāyāvatāraḥvārtikavṛttyantargataḥ) (Siṃdhī jaina granthamālānaṃ- 20, 1949)
NV Nyāyavārttika (caukhambā saṃskṛtasīrīja, 1916)
NBh Nyāyamahābhāṣyam
Pāṇ Pāṇinikṛtāṣṭādhyāyī
PM pramāṇamīmāṃsā (Siṃdhī jaina granthamālānaṃ- 9, 1939)
PV Pramāṇavārttikam ācāryamanorathanandikṛtavṛttisahitam | (J.B.O.R.S 1937) [Die Ordnung des Kapitels bleibt unverändert, d.h. sie entsprecht unserer Ordnung.]
PVin Pramāṇaviniścayaḥ (aprakāśitaḥ)
PVinṬ Pramāṇaviniścayaṭīkā (aprakāśitaḥ)
PK Prameyakamalamārtaṇḍaḥ (nirṇayasāgara presa, 1941)
PVSV(pra-svo-)Pramāṇavārttikasvopajñaṭīkā (kitāba mahala, ilāhābāda, 1943)
PVṬ Manorathanandikṛtā Pramāṇavārtikaṭīkā (J.B.O.R.S 1937)
MV Mahābhārata Vanaparva
VN Vādanyāya (Mahābodhi, Sosāyaṭī banārasa, 1936)
VSū Vaiśeṣika Sūtra
ŚV Ślokavārttika Kumārilakṛtam (Madras University, 1940)
SV Siddhiviniścayaḥ (aprakāśitaḥ paṃ- sukhalālajīsaṃghavīsatkaḥ)
HB Hetubinduḥ (G.O.S. No. 113, 1949)
HBṬĀ Hetubinduṭīkāloka
ṭippaṇāni |
2,4. syād etat --- namaskāraś lokakaraṇe ca ākṣepaparihārau dharmottarapradīpoditanīttidiśā anugantavyau | ity anena hetubindutīkāloke (pṛ- 233) ayam evāśo nirdiṣṭaḥ |
5,8. vinītadevaśāntabhadrau --- samyagjñānetyādivākyena prayojanaprayojanam adhihitam ity anyavākhyāṃ bhaṅgyā dūṣayitum āha --- samyagjñānapūrvikā sarvapuruṣārthasiddhir iti |" --- TP 2; "samyagjñānetyādinā vinītadevavyākhyāṃ dūṣayati" --- NBṬ3.
12,12. atha bhojanādeḥ --- tulanā --- TP 5.
14,5. jvarahara tulanā --- NT 3.
16,1. avisaṃvādakaṃ --- avisaṃvādanārtho 'tra samyagjñānārthaḥ | na tu yadaviparītaṃ tatsamyagjñānam iti | evaṃ hi yogācāramatanirākaraṇena prakaraṇaṃ pravṛttaṃ syāt | tanmatena tu `sarvam ālambane bhrāntaṃ muktvā tāthāgata jñānam' | sautrāntikapakṣe 'pi pratyakṣam evaikaṃ samyagjñānaṃ syāt, nānumānam, svarpatibhāse 'rtha 'thādhyavasāyena pravṛtteḥ | " --- TP 8 | pramāṇalakṣaṇe naiyāyikānān anupapatty arthaṃ drṣṭavyā NM 23.
16, 1. " jñāna " --- atra naiyāyikānām anupapattir yathā --- "ye tu bodhasyaivapramāṇatvamācakṣate lakṣaṇavicārataḥ ||" --- PV 1.8. "tasmāt `anadhitārthaviṣayaṃpramāṇam' ity api `andhigate svalakṣaṇe' iti viśeṣaṇīyam |" --- HB 53. atra vācaspatiḥ --- "anadhigatārthagantṛtvaṃ ca dhārāvāhikavijñānānām adhigatārthagocarāṇāṃ lokasiddhapramāṇabhāvānāṃ pramāṇyaṃ vihantīti nādriyāmāhe |" ity ādi --- NBT 15.
19,4. " anadhigataviṣayam " --- "gṛhītagrahaṇānnoṣṭaṃ sāṃvṛtaṃ |" --- PV I,5.
20,17. ` sāṃvyavahārolasya '--- "pramāṇyaṃ vyavahāreṇa |" --- PV I,7. "sāṃvyavahārikasya pramāṇasya lakṣaṇam saṃvyavahāraś ca bhāvibhūtarūpādikṣaṇānām ekatvena saṃvādaviṣayo 'navagītaḥ sarvasya | sādhyasādhanayor ekavyaktadarśane samastatajjātīyatathātvavyavasthānaṃ samvādam avadhārayanti vyavahartāraḥ | tad anurodhāt prāmāṇyaṃ vyavasthāpyate | tattvatastu svasaṃvedanamātramapravṛttinivṛttikam |" --- PVV, 1,7.
23,2. ` arthakriyārthabhiḥ ' --- svalakṣaṇavicārataḥ | PV 1,8. "arthakiryāyogyaiṣayatvāt tadarthināṃ pravṛtteḥ |" HB 53.
24,1. uktam --- draṣṭavyaṃ --- 19,1.
24,20. anena --- śukle śaṅkhe pītajñānaṃ maṇiprabhāyāṃ ca maṇijñānaṃ gacchad vṛkṣādijñānaṃ ca sarvaṃśe pramāṇam iṣṭaṃ kaiśicit --- etat saraṃ samyagjñāngrahasyaiva vyavacchedyam iti darśayati --- TP 11. tathā [cā]cāryaikadeśīyāḥ śuklaśaṅkhe pītajñānaṃ bhrāntam api samyagjñānam icchanti | NBṬṬ 20.

28,1. arthakriyānirbhāsam --- etad anyo 'nyathā vyācaṣṭe --- arhtārahkiryānirbhāsasya kāraṇagrahaṇekathaṃ grahaṇamāśakitam? yāvatā na tat kāraṇam arthāvāpter api tu tad rūpam eva arthakriyā nirbhāsate yasmāt --- ity api vivektum aśakyatvād asamādhānam eva |" TP 13.
29,8. prāptipāṭhe --- sākṣātprāptir iti kvacit pāṭhaḥ | sākṣād vyavadhānena prāptyate 'rthakriyā yasmāt tasmād arthāt taddhetutvād arthakriyānirbhāsam api jñānaṃ prāptir uktam upacārāt | TP 13.
30,1 arthaḥ --- arthāt `arthaśabdaḥ prayojanavacanaḥ puruṣasya arthaḥ prayojanam' ity anyavyākhyā nirastā | TP 14
30,3 upekṣaṇīyaḥ --- na copekṣā 'nupādānatayā hānapakṣe niḥkṣiptā | ahānatayodānapakṣaniḥkṣepaprasaṅgāt | upādānaprayatnāprasavahetutayā nopādānam iti cet | kim ayaṃ hānprayatnam api prasūte yato hānaṃ syāt | tasmāt yā nobhayaprayatnaprasavahetuḥ "sopekṣābuddhis tṛtīyā lokaprasiddheti siddham"NBṬT 67.
31, 20. arthaḥ prayojanaṃ --- heyo 'rtha ityādinā vinītad evasya vyākhyā dūṣitā | tena hi evaṃ vyākhyātam --- arthaśabdena prayojanam ucyate --- NBṬṬ 13.
31, 27. vinītadevena --- anena vinītadevavyākhyānaṃ dūṣayati | --- NBṬT 15.
34,6. pūrveṣām --- pareṣāṃ ṭīkākṛtāṃ matapākartum āha mithyetyādi | NBṬT 15
34, 29. NBṬT 16.
35,9. prasiddhāni --- pasiddhāni pramāṇāni vyavahāraś ca tatkṛtaḥ | pramāṇalakṣaṇāsyoktau jñāyate na prayojanam || NA 2.
35,3. NB 2. "mānaṃ dvividhaṃ viṣayadvaividhyāt |" PV 2,1. "na pratyakṣaparokṣābhā"
36; NT 12 ca |
38, 1. samāsaḥ --- tulanā --- NBṬT 65.
38,26. akṣamakṣam --- tatrāyaṃ nyāyamukha granthaḥ --- yat jñānam artharūpādau viśeṣaṇābhidhāyakābhedopacāreṇāvikalpakaṃ tad akṣam akṣaṃ prati varttata iti pratyakṣam --- TSP ad TS 1237.
40, 3. yathārtha- --- anena vinītadeva śāntabhadra yor vyākhyā dūṣitā | --- NBṬṬ 16
40,4. NB 4 --- "pratyakṣaṃ kalanānoḍhaṃ pratyakṣeṇaiva sidhyati | --- PV 2,123; 2, 174. vastuśakyaiva netradhīḥ |" --- PV 2,185; TS 1214 taḥ | "sūtre anupāttaṃ jñānaṃ lahbyate kuta iti ceducate | kalpanayā jñānasyaiva saṃbandho dṛṣṭaḥ, bhrāntiś ca jñānadharmaḥ | tasmāt kalpanārahitam abhrāntaṃ ca jñānam evocyate | tad yathā savatsā dhenurāīyatām ity ukte na vaḍavā''nīyate kin tu godhenuḥ | evam ihāpi kalpanayā bhrāntyā ca jñānasyaiva saṃbandho dṛṣṭa iti jñānam eva pratyakṣam iṣyate iti vinītadeva vyākhyānaṃ sacoparihāram asaṃgatam | --- TP 25; asya lakṣaṇasya nirāsaḥ jayantena nyāyam añjaryāṃ kṛtaḥ |" NM 92; NBṬT 88, 102.
41,11. anyena --- pratyakṣatvam anūdyetyādi idhīyate ity ādi vālya- brivatā pratyakṣaṃ saṃjñā, kalpnāpoḍhetyādi saṃjñīti --- aprasatutābhidhānaṃ vipratipattinirākaraṇe prakṛte svecchayā saṃjñākaraṇe sati pratyakṣaśabdavācye vastuni parasyābhimate vipratipattir na nirākṛtā syāt | --- TP 19. anena lakṣyalakṣaṇabhāvaṃ darśayatā vinitadeva vyākhyāna samjñāsaṃjñisaṃbaṃdharūpaṃ pratyuktam | --- NBṬṬ 17.
41,13. apareṇa --- yasvanayoḥ pradeśāntarasiddhayor anuvādaṃ kṛtvā pratyakṣatvaṃ vidhatte tenāpi viparītaṃ lakṣyalakṣaṇavidhāvākyamāśirtaṃ syāt | prasiddhaṃ hi lakṣaṇam anūdya lakṣyam abhidhīyate | ythā śidhayā parivrājakateti | iha tu lakṣyasyārthasākṣātkāritvasyāprasiddhatvāt tad anuvādenāprasiddhaṃ lakṣaṇam eva vidhīyate | yathā parivrājakaśidhāliṅgam iti | kiṃ ca pradeśāntarāsiddhe 'pratyakṣādhāre katham anudyeyātām? Pratyakṣādhāratve ca siddhe kiṃ punar ihāpūrvaṃ vidheyam iti avadhīritam | --- TP 19.
42, 9. sanniveśopādhi --- sañcitaḥ samudāyaḥ sa sāmānyaṃ tatra cākṣadhīḥ | sāmānyabuddhiś cāvaśyaṃ vikalpenānubadhyate --- ityādi --- PV 2, 194 taḥ |
42, 19. pūrvavyākhyā --- "kim arthaṃ viśeṣaṇadvayopādānam? ucyate | taimirikajñānavyavacchedārtham abhrāntapadam, anumānanirāsārtham itarat | na tvālambananiṣaye 'nyathā yogācāramatam amataṃ syāt | tanmatena sarveṣāṃ svālambena bhrāntatvāt | iṣyate ca sautrāntikayogādāramatānusāreṇa prakaraṇārambho yataḥ prāmāṇyaviṣaye 'visaṃvādakatvalakṣaṇam abhrāntatvaṃ dvābhyām abhyupagamyate | saty evam ānasyāpi pratyakṣatva prasaṅgaḥ | tad api hi avisaṃvādakatvād abhrāntam iṣyate | ataḥ tannirākaraṇārthaṃ kalpanāpoḍhagrahaṇam iti anyavyākhyāṃ nirācikīrṣur āha --- abhrāntam ityādi |" --- TP 19. "nanu yad etat bhrāntagrahaṇaṃ vipratipattinirākaraṇārtham uktaṃ tad ayukatam | samyagjñānatvād eva gacchad vṛkṣadaraśanādi pramāṇaṃ na bhaviṣyati | na hi ya eva vṛkṣādir dṛśyate sa eva prāpyate iti visaṃvāda eva | ataḥ kim abhrāntagrahaṇena etan nivṛtty arthena? satyam etat | param etasminn abhrāntagrahaṇe sati viśiṣṭasaṃvādānaṃ pratyakṣam iti gamyate anyathā yathānumānaṃ saṃvādamātreṇaivaq pramāṇam, evaṃ pratyakṣam api | ata eva vṛttikāreṇoktaṃ tato hi pravṛttena vṛkṣamātramavāpyate iti saṃvādakatvāt samyagjñānaṃ syād iti | iha vā sārthakam abhrāntagrahaṇam | kecid ācāryai kadeśīyāḥ --- `dvicandrādivijñānāṇāṃ mānasī bhrāntiḥ nendriyajeti | tasyāś ca kalpanāpoḍhagraṇenaiva nirāsaḥ | tathā ca dignāga nāmn ācāryeṇa `kalpanāpoḍhaṃ pratyakṣam' iti lakṣaṇe 'bhrāntagrahaṇana kṛtam iti' --- pratipannāḥ | teṣāṃ vipratipattinirākaraṇāya indriyajāṃ bhrāntiṃ lakṣayan abhrāntaviśeṣaṇam āha dharmakīrtti r ity anvadyam abhrāntagrahaṇamm |" --- NBṬṬM 15. "keśoṇḍkādivijñānanivṛttyartham idam kṛtam | abhrāntagrahaṇaṃ tad dhi bhrāntatvān neṣyate pramā || mānasa tad apīty eke naitad indriyabhāvataḥ | bhāvāt tadvikṛtāvasya vikṛteś copalambhataḥ || sarpādibhrāntivac cedam anaṣṭepyakṣaviplave | nivartteta manobhrānteḥ spaṣṭaṃ ca pratibhāsanam ||" --- TS 1392-1394 || "abhrāntamtrāviṣamvāditvena draṣtavyam | na tu yathāvasthitālambanākāratayā | anyathā hi yogācamatenālambanāsiddher ubhayanayasamāśrayeṇeṣṭasya pratyakṣalakṣaṇasyāvyāptā syāt ||" --- TSP
ad TS 1392.
43.8. bahavaḥ --- "kā vā virodho bahavaḥ saṃjātātośayāḥ pṛthak | bhaveyuḥ kāraṇaṃ buddher yadi nāmendriyādivat ||" PV 2.223.

44.17. nanv evam --- "yady evam abhrāntatvaṃ tadā yogācāra matābhāvaḥ | na | vastutvenābhrāntatvaṃ lakṣaṇaṃ nāsty eva | kathaṃ tarhi dvicandrādīnāṃ pratyakṣatā 'pākroyate 'nena? ucyate | samyagjñānaviśeṣaṇaviṣṭaṃ pratyakṣaśabdavācyam artham anūdya kalpanāpoḍhatvaṃ vidhīyate | na ca dvicandrādijñānānām avisaṃvādakatvam stīti nirāsas teṣām | sautrāntika pakṣe tu abhrāntapadasya kim phalam? ucyate | ācārya deśīyā hi --- dvicandrāder bhrāntir mānasī | tasyāś ca kalpanāpoḍhpadenaiva nirāsaḥ | ata ev ācāryeṇa `kalpanāpoḍhaṃ pratyakṣaṃ pratyakṣeṇaiva sidhyati [PV 1,123]' iti lakṣaṇen 'bhrāntapadaṃ nopāttim iti --- pratipannāḥ | tān prati imāṃ vipratipattiṃ nirākartum abhrāntagrahaṇaṃ lakṣaṇaśeṣam āha kīrttiḥ | ata eva ṭīkākāro 'pi kīrttyabhiprāyaṃ paripālayan vipratipattinirāsārtham evābhrāntapadam āha | katham abhiprāyaṃ pālayan | ucyate | evaṃ hi dvicandrādibhrāntinirāsārthaṃ bhaved abhrāntapadaṃ yadi dvicandrādibhrāntir indryajā bhavati nānyathā" --- TP 20. "etac ca lakṣaṇadvayam ityādinā padadvayena vipratipattinirāsaṃ darśayatā vinītadeva vyākhyā padadvayakathanarūpā dūṣitā |" NBṬṬ 15. nanūktaṃ yogacāramatam asaṃgṛhītaṃ syād iti | ucyate | bāhyanayena sautāntikā nusāreṇa lakṣaṇaṃ kṛtam iti adoṣaḥ | yogacāra matena tv abhrāntagrahaṇaṃ na karttavyaṃ saṃvādakasya samyagjñānasya prastutatvāt ||" NBṬṬ 19.
47, 9. NB 5 --- "jāyante kalpanāstra yatra śabdo niceśitaḥ | tenecchātaḥ pravartteran nekṣeran bāhyamakṣajāḥ ||" PV 2.176.
47, 10. anena --- "tena yad vinītadeva vyākhyā dūṣitā |" --- NBṬṬ 21.
47, 18. vicecayiṣyāmaḥ --- draṣṭavyaṃ DhPr 71,5.
47, 24. kīdṛśīti --- "kīdṛśīti svarūpaparijñānaśūnyasyedaṃ bhāṣitam | yad vā sambhāvayan pṛcchati kalpanāṃ yato bhavyaḥ kalpanāḥ santi | tathā hi --- indriyavijñānānāṃ vitarkavicāracaitasikasamprayuktānām audāryasūkṣmatayā svaviṣaye pravṛttir iti vaibhāṣikī kalpanā, vitarkavicārād audāryasūkṣmate .. yogācārāṇām " --- TP 29. "tathā hi vaibhāṣikā indriyavijñānaṃ vitarkavicāracaitasikasamprayuktaṃ kalpanām icchanti | yogācāra matena ca tathāgatajñānamadvayaṃ muktvā sarvajñānaṃ grāhyagrāhakatvena vikalpitaṃ kalpanā | jātyādisaṃsṛṣṭaṃ tu manojñānaṃ kapanety anye kalpayanti |" = NBṬṬ 21.
50, 1. arthasannidhinirapekṣatvāt --- "anapekṣitabāhyārthā yojanā samayasmṛteḥ |" PV 2.185.
50, 1. bālo 'pi --- "utpannamātrasya hi bālakasya stanaṃ dṛṣṭvā prāgbhavīyas tajjātīyāpekṣitānubhavajanitaḥ saṃskāra āvirasti | tataś ca smaraṇaṃ tato 'pekṣitopāyatānumānaṃ tataḥ pravṛttis tataḥ tasyāḥ sāmrthyaṃ ||" ---NBṬT 9.
51, 1. pūrvadṛṣṭāparadṛṣṭam --- "pūrvānubhūtasmaraṇāt taddharmāropaṇād vinā | sa evāyam iti jñānaṃ nāsti tac cākṣate kutaḥ ||" PV 2, 506.
52, 3. yady api --- "tena ya vinītadevena sāmānyayor vācyavācakabhāvamaṅgīkṛtya nirvikalpakatvam indriyayavijñānasya pratipāditaṃ tad dūṣitam |" --- NBṬṬ 23.
54, 1. DhPr 6 --- "trividhaṃ kalpanājñānam āśrayopaplavodbhavam |" PV 2, 288.
54, 26. pūrvam --- draṣṭavyaṃ 42.
55, 17. svakīyavacanākauśalam --- "nanv evam apy anarthakam yato 'nyathā na vibhramahetur ataḥ sāmarthād āśubhramaṇaṃ labhate | satyam | vyākhyātur ayam yatnaḥ syāt na śāstrakārasya | ato 'kauśalam eva śāstrakṛtaḥ syāt |" --- TP 24.
56, 21. cakṣuḥ paśyati --- "cakṣuḥ paśyati rūpāṇi sabhāgaṃ na tad āśritaṃ | vijñānaṃ dṛśyate rūpaṃ na kilāntaritaṃ yataḥ |" --- AK 1, 43. TP 26; NBṬṬM 19.
57, 2 DhPr 9 --- "tasmād indriyavijñānānantarapratyayodbhavaḥ | manonyam eva gṛhṇāti viṣayaṃ nāndhadṛk tataḥ ||" PV 2, 243.
58, 5. ekakāryakāritvena --- apratirodhaśaktikeṣu anādheyaviśeṣeṣu kṣaṇikeṣu pratyayeṣu parasparaṃ kaḥ sahakārārthaḥ? na vai sarvatrāti śayotpādanaṃ sahakriyā | kā tarhi? Ekārthakaraṇaṃ yad bahūnām api |" HB 58.
59, 20. yad anyena --- "iti bruvatāvyākhyānam idaṃ --- indriyajñānena samanatarapratyajanitam ity anena vākyenāndhabadhirādyabhāvadoṣaḥ paraihṛta ity api nirastam |" TP 27.
61, 1. gṛhītagrahaṇāt --- pūrvānubhūtagraheṇe mānasasyāpramāṇatā | adṛṣṭagrahaṇendhāder api syād arthanam ||" --- PV 2, 239.
62, 16. dvividha --- pañca bāhyā dvivijñeyāḥ |" --- AK 1, 48.
62, 29. iha pūrvaiḥ --- tad astīti kuto 'dhigatam ityāśaṅkya vikalpodayād iti sādhanam ācāryajñānagarbheṇoktam | apareṇedaṃ nīlādir iti pravarttakam adhimuktilakṣaṇam | tad anyeṇāgamoktaṃ sambhāvyate --- ity uktaṃ tad eṣāṃ pūrvapakṣasamādhir abhidhīyate ||" TP 27. "tad etad dharmottareṇa āgamasiddhaṃ darśayatā ācāryajñānagarbhaprabhṛtīnāṃ mānasasidhaye yat pramāṇam upanyastaṃ vikalpodayād iti tad bhaṅgyāvadhāraṇād eva dūṣitam |" NBṬṬ 30.

64, 2. DhPr 10. --- "aśakyasam ayo hy ātmā rāgādīnām ananyabhāk | teṣām ataḥ svasaṃ vitir nābhijalpānuṣaṅgiṇī ||" PV 2, 249. "athātmarūpaṃ no vetti pararūpasya vit katham?" PV 2, 444.
68, 5. nāsti --- " sautrāntika syālayavijñānābhāvo 'bhimata ity āha nāstīti |" --- TP 39.
68, 9. pramāṇavārttike --- PV 1, 34, 36, 122-287.
68, 3. vikalpa --- "na viklpānubaddhasyāsti sphuṭārthāv abhāsitā ||" PV 2, 283.
70, 6. viṣaya --- mānaṃ dvividhaṃ viṣayad vaividhyāt śakty aśaktitataḥ | arthakriyāyāṃ keśādinārtho 'narthādhimo || sadṛśāsadṛśatvāc ca viṣayāviṣayatvataḥ | śabdasyānyanimittānāṃ bhāve dhī sadasattvataḥ || arthakriyāsarmarthaṃ yat tad atra paramārthasat | anyat samvṛtisat proktaṃ te svasāmānyalakṣaṇe ||" PV 2, 1 --- 3; NBṬT 12-13.
71, 1. grāhyaḥ --- "bhinnakālaṃ kathaṃ grāhyam iti ced grāhyatāṃ viduḥ | hetutvam eva yuktijñā jñānākārārpaṇakṣamam || kāryaṃ hy anekahetutve 'py anukurvad udeti yat | tat tenāpy atra tadrūpaṃ gṛhītam iti cocyate ||" PV 2, 247-248; "hetubhāvād ṛte nānyā grāhyatā nāma kācana | tatra buddhir yadākārā tasyās tad grāhyam ucyate ||" PV 2, 224.
74, 2. NB 13 --- "yathoktaviparītaṃ yat tat svalakṣaṇam iṣyate |" --- PV 2, 51. "idaṃ ca vaiparītyam --- anabhidheyatvam, tattvānyatvābhyāṃ vācyatvam, asadarthapratyayāviśiṣṭapratibhāsaviṣayatvam, asādhāraṇatvam, asādhāraṇatvam, saṅketasmaraṇānapekṣapratipattikatvam, anyarūpaviviktasvarūpratibhāsavattvaṃ, arthakriyākṣamatvaṃ ca |" PVṬ 1, 51. "buddhir yatrārthasāmarthyād anvayavyatirekiṇī | tasya svatantraṃ grahaṇamato 'nyad vastvatīndriyam ||" PV 2, 59.
74, 17. anyair ākhyātam --- "sarveṇa rūpeṇa vastuno 'bhāvo'sannidhānam iti --- anyavyākhyā apāstā |" "yat punar yogyadeśe bhāvābhābhābhyām --- iti śāntabhadra vyākhyānaṃ tad bhadrakam eva |" --- TP 35.
75, 3. NB 14-15 --- "arthakriyāsamarthaṃ yat tad atra parārthasat | anyat saṃvṛtisat proktaṃ te svasāmānyalakṣaṇe ||" --- PV 2, 3. "sa pāramārthiko bhāvo ya evārthakriyākṣamaḥ ||" --- PV 3, 165 | "meyaṃ tv ekaṃ svalakṣaṇam || tasmād arthakriyāsiddheḥ sadasattāvicāraṇāt | tasya svapararūpābhyāṃ gater meyadvayaṃ matam ||" PV 2, 53-54.
77, 7. NB 16 --- "sarvatra samrūpatvāt tadvyāvṛttisamārśrayāt || na tadastv abhidheyatvāt sāphalyā akṣasaṃhateḥ |" --- PV 2, 10-11.
78, 20. nyāyavādī --- "abhiprāyāvisaṃvādād api bhrānteḥ pramāṇatā | gatir apy anyathā dṛṣṭā pakṣaś cāyaṃ kṛtottaraḥ || maṇipratīpaprabhayormaṇibuddhyābhidhāvatoḥ | mithyājñānāviśeṣe 'pi viśeṣo 'rthakriyāṃ prati || yathā tathā 'yathārthatvepy anumānatadābhayoḥ | arthakriyānurodhena pramāṇatvayavasthitam ||" --- PV 2, 56-58.
78, 21. `ity atrāpi' --- draṣṭavyaṃ DhPr 51, 1.
79, 2. NB 18 --- "pramāṇaphalayor abhedaṃ nirākurvato naiyāyikasya yuktyarthaṃ draṣṭavyā --- " NM 70.
79, 11. `purastāt' --- draṣṭavyaṃ 17-18.
81, 2. NB 20 --- "viṣayākārabhedāc ca dhiyo 'dhigamabhedataḥ | bhāvād evāsya tadbhāve svarūpasya svato gatiḥ ||" PV 1, 6. "tatrānubhavamātreṇa jñānasya sadṛśātmanaḥ | bhāvyantenātmanā yena pratikarma vibhajyate || arthena ghaṭayatyenāṃ na hi muktvārtharūpatām | anyaḥ svabhedāj jñānasya bhedako 'pi kathañcana || tasmāt prameyādhigateḥ sādhanaṃ meyarūpatā | sādhane 'nyatra tatkarma asambandho na prasidhyati || sā ca tasyātmabhūtaiva tena nārthāntaraṃ phalam | dadhānaṃ tac ca tāmātmanyarthādhigamanātmanā ||" --- PV 2, 302, 305, 306, 307.
81, 8. NB 21 --- tasmād yato asya ātma-bhedo asya adhigatir ity ayam | kriyāyāḥ karma-niyamaḥ siddhā sā tat-prasādhanā PV 3, 304.
82, 4. cakṣurādibhyaḥ --- sarvasāmānyahetutvād akṣāṇām asti na īdṛśam | tadbhede api hy abhinnasya tasya idam iti tat kutaḥ || PV 3, 312. sarvam eva hi vijñānaṃ viṣayebhyaḥ samudbhavat | tadanyasya api hetutve kathaṃ syād viṣayaākṛtiḥ || yathā eva āhārakālaāder hetutve apatyajanmani | pitros tad ekasya ākāraṃ dhatte na anyasya kasyacit || PV 3, 368-369.
82, 8. vyavasthāpy ---dhiyo aṃśayoḥ | tad-vyavasthā-āśrayatvena sādhya-sādhana-saṃsthitiḥ ||PV 215 . kriyā-karaṇayor aikya-virodha iti ced asat | dharma-bheda-abhyupagamād vastv-abhinnam iti iṣyate || || PV 218 .
87, 3. NB 1-3 "--- svaparārthavibhāgena tv anmānaṃ dvidhaṣyate | svārthaṃ trirūpato liṅgādanam eyārthadarśanam ||" TS 1362.
89, 1. NB 3 --- "tasya adṛṣṭa-ātma-rūpasya gater anyo artha-āśrayaḥ | tad-āśrayeṇa sambandhī yadi syād gamakas tadā || gamaka-anuga-sāmānya-rūpeṇa eva tadā gatiḥ | tasmāt sarvaḥ parokṣo artho viśeṣeṇa na gamyate || yā ca sambandhino dharmād gatir dharmiṇi jāyate | sā anumānaṃ parokṣāṇām ekaṃ tena eva sādhanam ||" PV 60-62.
89, 13. nanu ca --- "nanv evaṃ pratyakṣasyāpi dvaividhyaṃ kiṃ na kathyate? Ucyate | tad adhigatasya svalakṣaṇasya nirdeṣṭum aśakyatvāt ||" TP 13.
89, 14. parārthaṃ pratyakṣam --- NV 11, 12.
90, 16. spaṣṭayiṣyāmaḥ ---HBṬĀ 258-259.
90, 24. nanu --- "nanu kim anayā kaṣṭakalpanayā pramāṇaṃ ca phalaṃ ca pramāṇaphale tayor vyavasthety evaṃ vigrahaḥ kin na kriyate | udyate | phalaśabdasyālpāctratvāt pūrvanipātaḥ syāt |" TP 14.
91, 7. NB 5 --- anvayo vyatireko vā sattvaṃ vā sādhyadharmiṇi | tanniścayaphalair jñānaiḥ sidhyanti yadi sādhanam || PV 3, 290.
91, 24. abādhitaviṣaytvādi --- naiyāyikasammataṃ hetoḥ pañcalakṣaṇānāṃ vivaraṇaṃ --- NM 110 ādiśu draṣṭavyam |
92, 29. pradarśayiṣyāmaḥ --- draṣṭavyam DhPr 193.
96, 6. NB 6 --- "pakṣo dharmī, avayave samudāyopacārāt ||" HB 52,PVSV 12.
96, 30. nidedayiṣyate --- DhPr 142.
97, 1. atra --- "na tu yathoktaṃ śāntabhadreṇa --- `atra sādhyasādhanacintāyām, ācāryīye vā darśanen dharmī naumeyaḥ' iti | yato 'tra sādhyasādhanacintāyām dharmyanumeya iti na iñcanāryaṃ puṣṇāti | dvitīye 'pi pakṣe na hi ācāryīye eva darśane dharmī anumeyo vyavasthitaḥ, yato 'nyatrāpi darśane dharmyanumeyaḥ |" TP 53.
100, 3. NB 10-11 --- pakṣadharmas tadaṃśena vyāpto hetus tridhā eva saḥ | avinābhāvaniyamād hetvābhāsās tato apare || PVSV 3, 1.HB 52. etal-lakṣaṇas tridhā eva so hetus triprakāra eva | svabhāvaḥ, kāryam anupalabdhiś ca iti | HB 54. VN 3, PVSV 20.
100, 15. saṃyogyādi --- saṃyogy-ādiṣu yeṣv asti pratibandho na tādṛśam | na te hetava ity uktaṃ vyabhicārasya sambhavāt || PV 4, 203.

101, 2. NB 12. --- dṛśyasya darśanābhāvakāraṇāsaṃbhave sati | bhāvasya anupalabdhasya bhāvābhāvaḥ pratīyate || PV 3, 202-203. "abhāve ca upalabdhilakṣaṇaprāptasya anupalabdhir ity" HB 54. upalabdhilakṣaṇaprāptasya anupalabdhir abhāvasya abhāvavyavahārasya vā hetuḥ --- HB. 64.
101, 13. ekajñānasaṃsargi --- " yatra yasminn upalabhyamāne niyamena yasyopalabdhiḥ sa tatsaṃsṛṣṭaḥ, ekajñānasaṃsargāt | tayoḥ sator naikarūpaniyatā pratipattiḥ, asambhavāt |" HB 65.
101, 16. parastāt --- draṣṭavyaṃ DhPr 119, 16.
102, 6 anupalambhaḥ --- " uktam atra yathā paryudāsavṛttyā apekṣāto tadvivikto 'rthasytaj jñānaṃ vā 'bhāvo 'nupalabdhiś cocyata iti | na pratiṣedhamātram, tasya sādhanaasiddher abhāvavyavahāraasiddhi prasaṅgāt |" HB 65.
103, 2. NB 13 --- "svabhāve svanimitte vā dṛśye darśanahetuṣu | anyeṣu satsvadṛśye ca sattā vā tadvataḥ katham ||" PV 2, 72.
103,15. īśvarasena --- svabhāve svanimitte vā dṛśye darśanahetuṣu | anyeṣu satsvadṛśye ca sattā vā tadvataḥ katham || HB 65.
103, 3. NB 15-17. --- "yataḥ kadācit siddhā asya pratītir vastunaḥ kvacit | tad avaśyaṃ tato jātaṃ tat svabhāvo api vā bhavet || svanimittaṃ svabhāvaṃ vā vinā na arthasya sambhavaḥ | yac ca rūpaṃ tayor dṛṣṭaṃ tad eva anyatra lakṣaṇam ||" PV 2,70-71."tatra sādhana-dharma-bhāva-mātra-anvayini sādhya-dharme svabhāvo hetuḥ." --- HB 55. "arthāntare gamye kāryaṃ hetuḥ" --- HB 63.
108, 3. pratiṣedhahetuḥ --- " pratiṣedhas tu sarvatra sādhyate anupalambhataḥ | siddhiṃ pramāṇair vadatām arthād eva viparyayāt" PV 3, 85; PVSV 22.

108, 12. vādanyāya sya --- VN 65.
108, 17. kumārila s tu --- pramāṇapañcakaṃ yatra vasturūpe na jāyate | vastusattāvabodhārthaṃ tatrābhāvapramāṇatā || vastvasaṅkarasiddhiś ca tatprāmāṇyasamāśrayā | kṣīre dadhyādi yan nāsti prāgabhāvaḥ sa ucyate || pratyakṣāder anutpattiḥ pramāṇābhāva ucyate | sātmanaḥ pariṇāmo vā vijñānaṃ vākyavastuni || ŚV abhāva- 1, 2, 11.
108, 25. vipratipattāv api --- drṣṭavyaṃ hetubinduṭīkā gataṃ hetubindu prakaraṇam, 63, 16.
109, 8. NB 19. --- "tasmāt svabhāvapratibandhād eva hetuḥ sādhyaṃ gamayati | sa ca taddhāvalaṣaṇas tad utpattilakṣaṇo vā avinābhāvākhyaḥ |" PVSV 76.
110, 23. pūrveṣām --- " atra svabhāvasya pratibandha iti ṣaṣṭhīsamāsena svabhāvahetoḥ saṅgrahaḥ | svabhāvae pratibandha iti naenāpi saptamīsamāsena kāryahetor ity anyavyākhānam asaṅgatam ālocyāha kāraṇa ityādi | " TP 66.
111, 6. NB 21 --- "pakṣadharmas tadaṃśena vyāpto hetoḥ |" PV 2. 1.
113, 2. NB 22 --- "kāryakāraṇabhāvād vā svabhāvād vā niyāmakāt | avinābhāvaniyamo 'darśanānn na darśanāt ||" PV 33, 30; 2, 70. "asya matasya nirākaraṇārthaṃ" draṣṭavyāNBṬT 105 ca.
113, 6. pratijñārthaikadeśaḥ --- PVSV, 348.
115, 8. nanu --- draṣṭavyā NM 117.
115, 24. ekasāmagryadhīnatā --- ekasāmagryadhīnasya rūpāder asato gatiḥ |hetudharmānumānena dhūmendhanavikāravat || PV 3, 8.
115, 32 papīlikotsaraṇa --- "etena pipīlikotsaraṇamatsyodvarttanādinā varṣady anumānam apy uktam |" PVSV 50.
116, 3. NB 24. --- "yā kācidbhāvaviṣayā 'numitir dvividhaiva sā || svasādhye kāryabhāvābhyām |" PV 3, 196, 197.
117, 2. NB 27. --- "śāstrādhikārāsaṃbaddhā bahavo arthā atīndriyāḥ | aliṅgāś ca kathaṃ teṣām abhāvo anupalabdhitaḥ ||" PV 3, 198-199.
119, 5. vyavahartavyaḥ --- tasmād anupalambho ayaṃ svayaṃ pratyakṣato gataḥ | sva-mātra-vṛtter gamakas tad-abhāva-vyavasthiteḥ || PV 4, 274.
123, 4. dṛśyānupalambhaḥ --- so 'nyabhāvaḥ pratyakṣalakṣaṇena anupalambhena siddho mūḍha-pratipattāv abhāvavyavahāraṃ sādhayed ity sucarcitam eva | --- HB 68.
124, 2. ekādaśaprakārā --- "seyam anupalabdhis tridhā --- siddhe kāryakāraṇabhāve bhāvasya kāraṇasya anupalabdhir vyāpyavyāpakabhāva-siddhau siddhābhāvasya vyāpakasya anupalabdhiḥ svabhāvānupalabdhiś ca |" --- HB 68;viruddhakāryayoḥ siddhir asiddhir hetubhāvayoḥ | dṛśyātmanor abhāvārthānupalabdhiś caturvidhā || --- PV 3, 3;20.7 iti iyaṃ trividhā apy uktānupalabdhir anekadhā |
20.8 tat tadviruddhādyagatigatibhedaprayogataḥ || --- PV 3, 29.
124, 9. NB 39 --- PV 3, 202. svabhāvāsidhyā yathā nātra dhūmo 'nupalabdher iti --- PVSV 40.
124, 24. ṣoḍaśaprakāreti --- TBh 16.
125, 17. abhidhāsyate draṣṭagye NB 2, 42-43.
128, 6. iṣṭam --- iṣṭaṃ viruddhakārye api deśakālādyapekṣaṇam | anyathā vyabhicāri syād bhasmā iva aśītasādhane || PV 3, 5.
129, 1. NB 33 --- etena vyāpakasvabhāvāsiddhir uktā yathā nātra śiṃśapāvṛkṣābhāvāt || --- PVSV 40.
129, 10. NB 34 --- viruddhasya ca bhāvasya bhāve tadbhāvabādhanāt | tadviruddhopalabdhau syād asattāyā viniścayaḥ || PV 3, 203-4, PVSV 39.
129, 15. dharmottarena --- draṣṭavyam DhPr 112, 3.
130, 3. NB 35 --- viruddhakāryasiddhyā hi yathā na śītasyparśo dhūmāt | --- PVSV 39.
131, 7. NB 36 --- sāpekṣāṇāṃ hi bhābānāṃ nāvaśyambhāvatekṣyate | --- PV 3, 193.
135, 1. NB 38 --- etena vyāpakavirddhasiddhir uktā veditavyā --- yathā --- nātra tuṣārasparśaḥ vahneḥ | PVSV 39.
135, 9. NB 39 --- hetvasiddhyā yathā nātra dhūmo vahanyabhāvād iti | --- PVSV 40.
137, 1. NB 40 --- nimittayor virodhe gamikā ca kāraṇānupalabdhiḥ yathā nāsya puṃso romaharṣādiviśeṣāḥ, saṃnihitadahanaviśeṣatvāt | PVSV 41.
138, 24. śāntabhadreṇa --- TP 57.
141, 5. NB 43 --- etena tad-viruddha-artha-kārya-uktir upavarṇitā | prayogaḥ kevalaṃ bhinnaḥ sarvatra artho na bhidyate || PV 2,90.
144, 4. NB 45 --- sarvatrāpi abhāvasādhanyāmanupalabdheḥ dṛśyātmanāṃ teṣāṃ --- PVSV 40.
145, 22. `prāg eva' draṣṭavyam S. 126, 1.
150, 2. NB 1 --- śaktasya sūcakaṃ hetuvaco 'śaktam api svayam || PV 4, 17.
151, 9. NB 3. --- dvividho hi prayogaḥ sādharmyān eva vaidharmyān ca | yad anye anvayī vyatirekī ca ity āhuḥ | nānayor anyatra prayogabhedād arthataḥ kaścid api bhedo | sādharmyeṇāpi prayoge 'rthād vaidharmyagatiḥ, asati tasmin sādhyatetvor anayābhāvāt | --- PVSV 358.
151, 17. abādhitatvādy api --- HBṬĀ 205.
152, 16. NB 6-7 ---tasmād anvaya-vyatirekayor yathā-lakṣaṇam eko api prayukto dvitīyam ākṣipati iti nānayor arthataḥ kaścid bhedo 'nyatra prayogāt | --- HB 56.
153, 6. vakṣyamāṇena --- draṣṭavyam S. 159.
156, 6. NB 9. yathā xyat sat tat sarvaṃ kṣṇikam, yathā ghaṭādayaḥ | saṃś ca śabdaḥ | HB 55.
156, 21. vādayāya ---VN 21ff.

157, 6. NB 10. --- kvacit svabhāvabhūtadarmaparigrahadvāreṇa yathā tatraivotpattiḥ --- PVSV 149.
158, 2,. NB 11. --- upādhibhedāpekṣo vā svabhāvaḥ kevalo athavā | ucyate sādhyasiddhyarthaṃ nāśe kāryatvasattvavat || PV 3, 185-186.
159, 3. NB 12. --- svabhāvaniṣpattau apekṣita vyāpārabhāvo hi kṛtakaḥ | teneyaṃ kṛtakaśrutiḥ svabhāvābhidhāyiny api paropādhim enam ākṣipati || PVSV 348.
159, 12. NB 13. --- etena pratyayabhedabheditvādayo vyākhyātāḥ | PVSV 348.
160, 8. NB 15. --- sidhiḥ svabhāvo gamako vyāpakas tasya niścitaḥ | siddhaḥ svabhāvaniyataḥ svanivṛttau nivartaakaḥ || PV 3, 191-2, PVSV 357.
161, 22. atra luptaṭīkāśśo tātparya nibandhanato jñeyaḥ | tad yathā --- "amum evārthaṃ prathamam ityādinā viśadayati | tatre ti sāmānyena smṛtasyārthasya viśeṣe yojane sati | tathā ca satī ti sāmānyasmaraṇasya liṅgajñāne viśiṣṭasmaraṇasya ca naumānajñāne sati avinābhāvitvajñānam eva praokṣārthapratipādakatvaṃ nāma uktyā sambhāvyata ity āha | kiñ ca niścayasmaraṇajñāne śabdānām ekārthatā 'vaseyā jñānopādhiliṅgadharmāpekṣayā liṅgadharmo jñānopādhir yasmād etaiḥ pratipādyanta iti | tene ti | yena kāraṇena sādhyāvinābhāvitvaniścayanam eva pratipādakatvatvavyāpāraḥ tena hetunā | nā yatre ti anyasmin sādhyadharma ity uktam iti vārttikakṛtā mūlācāryeṇa vā niścitapadaṃ kurvatā | yad vā evam uktaṃ bhavatīti śeṣaḥ | kasmād asmāropita eva dharmiṇo bhede 'pi dharmayor bhedo na syāt --- ity āha --- sādhye ti | yasmān niściyārūḍhe niśiṣṭavikalpajñānapratibhāsini rūpe sādhyasādhanayornānātvam | yadi nāmaivaṃ syāt tathāpi samāropito bhedaḥ katham ity āha --- niścayā rūḍhaṃ ce ti | itara smād itara smāc ca vijātīyād vyāvṛttir vyavacchedaḥ, tat kṛtena bhedena bhinnam iti | atra iti ḥ tasmādarthe | tasmād anyat sādhanaṃ tathā sādhyam api | etad uktaṃ bhavati --- yadi kṛtakatvānityatvādīnāṃ tādātmyasambandho neṣyate tadā taddhruvabhāvitvaṃ nāśasya na syāt dharmiṇo 'bhinnatve mitho 'py abhinnatvaṃ dharmayoḥ | na ca dharmiṇaḥ sakāśād bheda ityādikam anyatra pratipāditam iti neha pratanyate |" TP 101.
169, 3. NB 30. --- "na hi atatsvabhāvasya bhāve ekāntenānyasya bhāvaḥ, tannivṛttau vā nivṛttiḥ | " HB 56.
172, 6. NB 34. --- "pakṣadharmasambandhavacanamātrasāmarthyād eva pratijñārthasya pratīteḥ na pratijñāyāḥ prayoga upadarśitaḥ |" ityādi HB 55. "tat pakṣa-vacanaṃ vaktur abhiprāya-nivedane | pramāṇaṃ saṃśaya-utpatteḥ tataḥ sākṣān na sādhanam || sādhyasya eva abhidhānena pāraṃparyeṇa na apy alam |" PV 4, 16-17ab. | prakṣaprayogasamarthanārthaṃ draṣ ṭ avyā NM 571.
172, 16. svayūthaiḥ --- "avaśyam eva na nirdiśya iti bhaṇatā na hy ayaṃ niyamo yad avaśyaṃ pakṣo nirdiśyaḥ ity anyavyākhyopahasiteti yato 'smin vyākhyāne pākṣitaḥ pakṣanirdeśo 'numata evga | sa cāyukta ity uktaṃ vakṣyati ca" TP 106.
178, 18. vādayāya --- VN 65.
176, 8. artha --- "gamyārthatve 'pi sādhyokterasaṃmohāya lakṣaṇam |" --- PV 4, 28.
176, 10. vipratipattinirākaraṇa --- "vipratipattinirākaraṇārtham iti bruvatā'nyavyākhyā --- `etac ca niyatapadārthakathāyāṃ draṣṭavyam, prapañcakathāyāṃ tu pakṣanirddeśe 'pi na kaśicd doṣaḥ' ity ādyapāstā |" TP 107.
176, 12. NB 39. --- asiddhāsādhanārthoktavādyabhyupagamagrahaḥ | anukto api icchayā vyāptaḥ sādhya ātmārthavan mataḥ || PV 4, 29.
178, 9. NB 44. --- ekasya dharmiṇaḥ śāstre nānādharmasthitāv api | sādhyaḥ syād ātmanā eva iṣṭa ity upāttā svayaṃśrutiḥ || PV 4, 44.
179, 4. vpratipattiḥ --- uktayoḥ sādhanatvena no ced īpsita-vādataḥ | nyāya-prāptaṃ na sādhyatvaṃ vacanād vinivartate || PV 4, 70.
179, 11. NB 45 --- viśeṣas tadvyapekṣātaḥ kathito dharmadharmiṇoḥ | anuktāv api vāñchāyā bhavet prakaraṇād gatiḥ || PV 4, 39; 29.
182, 1. NB 48. --- aniṣiddhaḥ pramāṇābhyāṃ sa ca upagama iṣyate | sandigdhe hetu-vacanād vyasto hetor anāśrayaḥ || PV 4, 91; anumānasya bhedena sā bādhā uktā caturvidhā | tatra abhyupāyaḥ kārya-aṅgaṃ svabhāva-aṅgaṃ jagat sthitiḥ || PV 4, 91; NP 2. "ye caite pakṣaviruddhatādāyaḥ pakṣadoṣā ye ca vakṣyamāṇāḥ sādhanavikalatvādayo dṛṣṭāntadoṣās te vastushtityā sarve hetudoṣā eva | prapañcamātraṃ tu pakṣadṛṣṭāntadoṣavarṇanam | ddṛṣṭāntaduṣṭatyayā ca hetor eva lakṣaṇamanvayavyatirekayor anyatarad hīyata iti sarve ca te hetudoṣā eva --- ata eva ca śāstre 'smin muninā tattvadarśinā | pakṣābhāsādayo noktā hetv ābhās tu darśitāḥ |" NM 572.
183, 4. NB 59. --- artheṣv apratiṣiddhatvāt puruṣa-icchā-anurodhinaḥ | iṣṭa-śabda-abhidheyatvasya āpto atra akṣata-vāg janaḥ || uktaḥ prasiddha-śabdena dharmas tad vyavahārajaḥ | pratyakṣa-ādim iti māna-śruty-āropeṇa sūcitaḥ || PV 4, 109-110; candratāṃ śaśino anicchan kāṃ pratītiṃ sa vāñchati | iti taṃ praty adṛṣṭāntaṃ tad-asādhāraṇaṃ matam || PV 120.
186, 6. anye --- anye tv iti śāntabhadrā dayaḥ --- TP 111.
188, 16. sādhanābhāsaḥ --- NP 3.
197, 6. NB 69. ---vipakṣe adṛṣṭimātreṇa kāryasāmānyadarśanāt | hetujñānaṃ pramāṇābhaṃ vacanād rāgitādivat || PV 3, 11.
198, 3. NB 71. --- na ca adarśanamātreṇa vipakṣe avyabhicāritā |saṃbhāvyavyabhicāratvāt sthālītaṇḍulapākavat || yasya adarśanamātreṇa vyatirekaḥ pradarśyate | tasya saṃśayahetutvāc śeṣavat tad udāhṛtam || PV 3, 12-13.
198, 17. NB 73. --- "aparyantakāraṇasya bhavato 'nyabhāve 'bhāvād virodhagatiḥ |" --- PVSV 35.
202, 1. ye tv āhu --- "atraivaṃ manyante śāntabhadrā dayaḥ --- vātādiśītakṣaṇānāmasatāṃ satāṃ vā virodhaḥ syāt | na tāvadasato 'nutpattikena saha virodhagatiḥ | .. nāpi yeṣāṃ sattvaṃ teṣāṃ kṣaṇikatvenaiva nivṛtteḥ nirvatakābhāt | kiṃ cāyaṃ virodha dviṣṭha iṣyate | sa kathaṃ ghaṭate | viruddhayor ekasmibn api kṣaṇe sahasthite sasthāne vā 'viruddhataiva ghaṭapaṭayor iva syāt | ity avāstava evāyam ata evāha virodhagatir iti virodhavyabahāra iti |" TP 118.
203, 7. NB 75. --- "anyonyopalambhiparihāreṇa sthitilakṣāṇatā vā virodho nityānityavad |" PVSV 36.
207, 8. NB 76. --- ukty-ādeḥ sarvavit pretya-bhāva-ādi-pratiṣedha-vat | atīndriyāṇām arthānāṃ virodhasya aprasiddhitaḥ || PV 2, 92.

209, 8. NB 78. "na hi calanacanādi rāgādikāryam, vaktukāmatā | saiva rāga it cet | iṣṭatvān na kiṃcid bādhitaṃ | rāgaṃ hi nityasukhātmātmīyadarśanābhiniveṣākṣiptaṃ sāsravadharmaviṣayaṃ āhuḥ | na evaṃ karuṇādayaḥ | anyāpi saṃbhavād --- iti nivedayiṣyāmaḥ | yathā rakto bravīti tathā virakto api | evaṃ na vacanamātrāt na api viśeṣāt pratipattiḥ | abhiprāyasya durbodhatvāt | vyavahārasaṃkareṇa sarveṣāṃ vyabhicārāt | prayojanābhāve avacanam iti cet | na | parārthatvāt vyavahārasya | na yukto vītarāgatvād iti cet | na | karuṇā api vṛtteḥ | saiva karūṇā rāga iti cet | iṣṭam | aviparyāsasamudbhavād adoṣaḥ karuṇā asaty apy ātmagrahe duḥkhaviśeṣadarśanamātreṇa abhyāsabalotpāditā | tathā hi | maitryādayaḥ sattvadharmādyālambanā iṣyante | etāś ca sajātīyābhyāsavṛttayo na rāgāpekṣiṇyaḥ | naivaṃ rāgādayaḥ, viparyāsābhāve abhāvāt | kāruṇikasya niṣphala ārambho aviparyāsād iti
cet | na | parārthasyaiva phalatvena iṣṭatvāt | sarvathā abhūtāsamāropān nirdoṣaḥ | tadanyena vītarāgasya doṣavattvasādhane na kiṃcid aniṣṭam | vaktary ātmani rāgādidarśanād --- anyatra tadanumāne hi atiprasaṅgaḥ | vyabhicārāt | ananyānumāne ihāvyabhicāra iti ko niścayaḥ? PVSV 51.
211, 12. NB 86. "ananvayo 'pi dṛṣṭānte doṣas tasya yathoditam | ātmā paraścet so 'siddha iti tatreṣṭaghātavat ||" PV 4, 32; "yathoditam ācārya vasubandhunā --- parārthāś cakṣurādaya ity atra paraś ced ātmā vivakṣitaḥ so 'siddhau dṛṣṭānta iti | tatrānvaye sati iṣṭavighātavat sādhanam, iṣṭātmārthatvaviparyayeṇānvayāt tatsādhakatvāt |"PVṬ 4, 32.
214, 8. NB 95. ---ayam evaṃ na vā ity anyadoṣānirdoṣatā api vā |durlabhatvāt pramāṇānāṃ durbodhā ity apare viduḥ || PV 3, 219.
214, 16. NB 97. --- "prāṇa-ādy-abhāvo nairātmya-vyāptī iti vinivartane | ātmano vinivarteta prāṇa-ādir yadi tac ca na ||" PV 4, 208.
228, 8. pailukena --- " pailukene ti vaiśeṣikeṇa kilāyaṃ pākaḥ pīlūnāṃ paramāṇūnām iti manyate ataḥ pīluka uktaḥ |"
254, 2. NB 137-138 --- asādhanāṅgavacanam adoṣodbhāva naṃ dvayoḥ | nigrahasthānam anyat tu na yuktam iti neṣyate || VN 2; NBṬT 492; NM 639; PM 671.

Original text: Dharmottarapradīpa subcommentary on Dharmottara's Nyāyabinduṭīkā on Dharmakīrti's Nyāyabindu · Edition: Dalsukhbai Malvania, Patna: Kashiprasad Jayaswal Research Institute 1971 (Tibetan Sanskrit Works, 2) · Data entry Helmut Krasser · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc