Dharmottarapradīpa subcommentary on Dharmottara's Nyāyabinduṭīkā on Dharmakīrti's Nyāyabindu · Part 4160
[233] yd utpattiḥ; yad utpattimad iti utpattimattvam anū-
[234] lābhaḥ sa yasmāsti
[235] vidheḥ
svabhāvaṃ [236] bhūtaḥ [237]tadātmako dharmaḥ | tasya bhedena | bhedaṃ hetūkṛtya prayogaḥ | [238]anutpannebhyo hi vyāvṛttim āśrityotpanno bhāva[239] ity ucyate | saiva vyāvṛttir yadā vyāvṛttyantaranirapekṣā vaktum iṣyate tadā vyatirekinīva nirdiśyate --- bhāvasya utpattir iti | yathā ca vyatiriktayevotpattyā viśiṣṭaṃ[240] vastu utpattimad uktam | tena svabhāvabhūtena dharmeṇa kalpitabhedena
__________NOTES__________
[236] agre svayaṃ durvekeṇa `svabhāvabhūtaḥ svabhāvātmkaḥ' ityādinā `svabhāvabhūtaḥ' ity eva dharottara saṃmataḥ pāṭha iti gṛhītas tathāpi atra tenaiva `svahāvaṃ bhūtaḥ' ity evṃrūpeṇa gṛhīto 'sti iti vyākhyānurodhād bhāvi --- saṃ- | svabhāvabhūtaḥ --- ABCDPHEN
[237] svabhāvātmko
[238] nanu svabhāvabhūtasya kathaṃ bhada ity āha --- ṭi-
[239] bhāva ucyate
[240] viśiṣṭaṃ ca vastu
bhavatīti niyamakhyāpanārthaṃ sarva grahaṇaṃ bhavati | anyathā niḥśeṣatvānupapatter iti | sarvam ityādy asyaiva spasṭīkaraṇam | tathā ca sati niyatatvaniyamaviṣayatvakhyāpanaprakāre sati | idaṃ vākyaṃ yat sat tad anityam ity ātmakam | vyāptisādhakasya pramāṇasye ti yasya kramākramā 'yogo na tasya kvacit sāmarthyaṃ yathākāśakuśeśayasya | asti cākṣaṇike sa iti vyāpakānupalambhasambhabasyānumāṇasyeti draṣṭavyam | etac ca bahuvācyam anyatra vipañcitam nehāprakṛtatvāt pratanyate |
kathaṃ punar utpattir bhāvasya viśeṣaṇam ity āḥa --- svabhāvam iti | svabhāvaṃ bhūtaḥ prāpta iti karttari niṣṭhā "dvitīyā" [pāṇini 2.1.24.] iti yogavibhāgāt [59b] samāsaḥ | asyaiva spaṣṭīkaraṇa tadātmaka iti | yadi svabhāvaḥ kathaṃ viśeṣaṇam, bhedena tasya darśanād ity āha ---
[DhPr p. 158]
viśiṣtaḥ svabhāvaḥ prayukto draṣṭavaḥ ||
yat kṛtakaṃ tad anityam ity upādhibhedena III-11
yat kṛtakam iti kṛtaktvam anūdya [241]anityatvaṃ vidhīyata iti anityatve niyataṃ kṛtakatam uktam | ato vyāptir aniyatvena kṛtakatvasya darśitā | upādhibhenena svabhāvasya prayoga iti saṃbandhaḥ | upādhir viśeṣaṇam | tasya bhdedena bhinnopādhinā viśiṣṭaḥ svabhāvaḥ prayukta ity arthaḥ |
__________NOTES__________
[241] anityatatve
[242]iha kadācic chuddha evārtha ucyate, kadācid avyatiriktena viśeṣaṇena viśiṣṭaḥ kadācid vyatiriktena | devadatta iti śuddhaḥ, lambakarṇa ity abhinnakarṇadvcyaviśiṣṭaḥ , citranuriti vyatiriktacitragavīniśiṣtaḥ | tadvat sattvaṃ śuddham, utpattimattvam avyatiriktavśeṣaṇam, kṛtakatvaṃ vyatiriktaviśeṣaṇam ||
__________NOTES__________
[242] parārthānumāne --- ṭi-
tasye ti | bhedena viśeṣyāvyatiriktatayā viśeṣakatvalakṣaṇena vikalpasandarśitena | svabhāvabhūtaḥ svabhātmako dharma iti ca paramārthābhiprāyeṇoktam | bhedene tīyaṃ tṛtīyā hetāv iti darśayann āha --- bhedam iti | vyavahārasiddhaṃ bhedam utpattuḥ sakāśād anyatvaṃ hetūkṛtya nibandhanīkṛtya prayogaḥ saviśeṣaṇasya svabhāvahetor iti prakaraṇāt |
kalpanayā 'pi kathaṃ bhedo yenotpattyā viśiṣṭam utpattyā viśiṣṭam utpattimad ucyata ity āha --- anutpannebhya iti | hi r yasmāt | anutpannebhya ākāśādibhyo vyāvṛttiṃ vyavacchedam āśritya parikalpya | yadi vyāvṛttyāśrayeṇotpanno bhāva ucyate tarhi katham utpattir asyeti prayoga ity āha --- saive ti | vyāvṛttyantaraṃ mahattvādi tan nirapekṣā vaktum iṣyate yadā tadā | tena paramārthaḥ svabhāvabhūtenotpattyākhyena dhārmeṇa kalpitaḥ samāropito bhedo 'rthāntaratvaṃ yasya ye(te)na avyatiriktena viśeṣaṇena viśiṣṭasya svabhāvahetoḥ prayoga ity arthaḥ |
pūrvam avyatiriktaviśeṣaṇaviśiṣṭasya svabhāvasya prayogaḥ | adhunā tu bhinnaviśeṣaṇa viśiṣṭasyeti bhedas tad āha --- bhinnene ti | yad vā bhinnena pūrvasymād anyādṛśena saṅketavaśād antarbhāvitena, na tu vidyamānasvavācakena | ata evāyam anyato bhidyate prayogaḥ |
ihe ti parapratipādanārthe śabdaprayoge | śuddho nirviśeṣaṇaḥ | atha kim eko arthaḥ śuddhaḥ kadācid avyatiriktopādhinā viśiṣṭaḥ; kadācid vyatiriktaviśeṣaṇaviśiṣṭo dṛṣṭaḥ śiṣṭaiḥ prayujyamāno yenaivam ucyamānaṃ parabhāgaṃ puṣṇātīy āha --- devadatta iti | vakṣyamāṇa tadvat śabdāt yadvatśabdo 'tra draṣṭavyaḥ | citrā cāsau gau ś ceti "gor ataddhitaluki" [pāṇini 5.4.92] iti ṭac, ṭitvāṅ ṅīp tayā viśiṣṭaḥ | yathākramam eva dṛṣṭāntadārṣṭāntikayojanā kāryā |
cittragu śabdena kṛtakaśabdasya sāmyaṃ nāstīti manvānaḥ para āha --- nanu ce ti | kāraṇānāṃ vyāpāro niyataprāgbhāvas tadatirekiṇo vyāpārasyābhāvāt | nanu ca kṛtakaśabde na viśeṣaṇavāciśabdo 'stīti yad uktaṃ tat tadavadastham evety āha --- yady apī ti | antarbhāvitaṃ prakāśitam | kathaṃ
[DhPr p. 159]
nanu ca citraguśabde vyatirektasya viśeṣaṇasya vācakaś citraśabdo gośabdaś cāsti | kṛtakaśabde tu nirviśeṣaṇavācinaḥ śabdasya prayogo 'stīty āśaṅkyāha ---
apekṣitaparavyāpāro hi bhāvaḥ svabhāvaniṣpattau kṛtaka iti III-12
apekṣite ti | pareṣāṃ kāraṇānāṃ vyāpāraḥ svabhāva sya niṣpattau --- niṣptatty artham apekṣitaḥ paravyāpāro yena sa tathoktaḥ | hī ti yasyādarthe | yasmād apekṣita paravyāpāraḥ kṛtaka ucyate tasmād vyatiriktena viśeṣaṇena viśiṣṭaḥ svabhāva ucyate | yady api vyartiriktaṃ viśeṣaṇapadaṃ [243]na prayuktaṃ tathāpi kṛtakaśabdenaiva vyatiriktaṃ [244]viśeṣaṇapadam antarbhāvitam | ata eva saṃjñāprakāro 'yaṃ kṛtakaśabdo yasmāt saṃjñāyām ayaṃ kan pratyayo vihitaḥ | yatra ca viśeṣaṇam antarbhāvyate tatra viśeṣaṇapadaṃ na pryujyate |
__________NOTES__________
[243] na ca prayu-
[244] viśeṣaṇamanta-
kvacit[245] tu pratīyamānaṃ viśeṣaṇaṃ yathā kṛta ity ukte hetubhir ity etat pratīyate | tatra[246] ca hetuśabdaḥ prayujyate, kadācin na vā prayujyate ||
__________NOTES__________
[245] kvacit pra-
[246] tatra hetu
evaṃ pratyayabhedabheditvādayo api[247] draṣṭavyāḥ III-13
__________NOTES__________
[247] -dao dra-
prayujyamānasvaśabdaś[248] ca yathā prayayabhedabhediśabde[249] prayayabhedaśabdaḥ[250] | yathā ca kṛtakaśabdo bhinnaviśeṣaṇasvabhāvābhidhāyī evaṃ prayayabhedabheditvam ādir yeṣāṃ prayatnānatarīyakatvādīnāṃ te 'pi svabhāvahetoḥ prayogā bhinnaviśeṣaṇasvabhāvābhidhāyino draṣṭāvyāḥ |
__________NOTES__________
[248] sva śabdo viśeṣaṇaśabda --- ṭi-
[249] pratyayabhedaśabde
[250] prayayabhedaḥ
prayayā nāṃ kāraṇānāṃ bhedo viśeṣas tena prayayakālābhedena bhettuṃ śīlaṃ yasya sa prayayabhedabhedī śabdas tasya bhāvaḥ prayayabhedabheditva m | tataḥ prayayabhedabheditvāc chabdasya kṛtaktvaṃ sādhyate | prayatnānantarīyakatvād anityatvam[251]| tatra prayayabhdedaśabdo vyatiriktaviśeṣaṇābhidhāyī prayayabhedabhediśabde prayuktaḥ | prayatnānantarīyakaśabde ca prayatnaśabdaḥ |
__________NOTES__________
[251] tvaṃ sādhyate
punaḥ kṛtakaśabdenāntarbhāvitam ity āha --- yasmād iti | saṃjñāyāṃ nāmni kan pratyayo vihitas tasmād antarbhāvitam iti | ata eva saṃjñāyā kano vidhānbād evāyaṃ kṛtakaśabdaḥ saṃjñāprakāraḥ saṃjñāviśeṣaḥ saṃjñāśabda iti yāvāt |
antarbhāve 'pi kathaṃ viśeṣaṇapadāprayoga ity āha --- yatre ti | co yasmādarthe | athāvasitasyāpy asti prayogo yathā kṛtaka ity ukte hetuneti pratītāv api hetuśabdaprayoga ity āha --- kvacid iti | tu ḥ pūrvasmād vaidharmyaṃ(-mye) | pratīyamānaṃ svata utpādāyogāt sāmarthyād avasīyamānam |
[DhPr p. 160]
tad evaṃ tirvidhaḥ svabhāvahetuprayogo[252] darśitaḥ śuddho 'vyatirktaviśeṣaṇo vyatirktaviśeṣaṇaś ca |
__________NOTES__________
[252] -hetuyogo
[253]evamarthaṃ caitad ākhyātaṃ --- vācakabhedān mā bhūt kasyacit svabhāvahetāv api prayukte vyāmoha iti ||
__________NOTES__________
[253] etad artham
[254]sann utpattimān kṛtako vā śabda iti pakṣadharmaupadarśanam [255] III-14
__________NOTES__________
[254] annotpa-
[255] asmin sūtre na kiṃcit kenacid vyākhyātam
atha kim ete svabhāvahetavaḥ siddhasambandhe svabhāve sādhye prayoktavyā āhosvid asiddhasambandha ity āśaṅkya siddhasambandhe prayoktavyā iti darśayitum āha ---
sarva ete sādhanadharmā yathāsvaṃ pramāṇaiḥ siddhasādhanadharmamātrānubandha eva sādhyadharme 'vagantavyāḥ III-15
sarva eta iti | gamakatvāt sādhanāni, parāśritatvāc ca dharmāḥ, sādhanadharmā eva
ayam asyāśayaḥ --- na kṛtakaśabdena pratipāditasyārthasya anyathānupapattyā hetuvyāpāro 'tra pratīyate yenātarāpi viśeṣaṇapadasya [60a] prayogo vaktur icchātaḥ syād vā na vā kin tu svotpattāv apekṣitaparavyāpārasyaivārthasyedaṃ nāmeti kuto 'nayoḥ sāmyam iti |
evaṃ tāvat kaścid viśeṣaṇabhūto 'rtho 'rthāt pratīyamānaḥ svaśabdenocyate na vā vaktur icchāvaśād iti pratipādya kaścit punar viśeṣaṇabhūto 'rthaḥ pratīyamāno 'py avaśyaṃ svaśabdopādeya iti darśayitum āha --- prayujyamāne ti | prayujyamāna upādīyamānaḥ | svaśabdaḥ svavācako yasya viśeṣaṇarūpasyārthasya sa tathoktaḥ | ko 'sāv īdṛśa ity āha --- yathe ti | prayayabhedaḥ prayayabhedalakṣaṇo 'rtho viśeṣaṇātmā 'vaśyaṃ svavācakena prayayabhedaśabdenābhidhīyate iti prakaraṇāt |
bhettuṃ bhidāṃ gantuṃ | kasimin sādhye sādhanam idam ity āha --- śabdasye ti | etac ca mīmāsakādināṃ prati draṣṭavyam |
tad evam ityādinopasahāraḥ | svabhāvahetoḥ sādharmyavat prayogamātre darśayitavye kim anekasya svabhāvahetoḥ prayogo darśita ity āśaṅkya phalam asyopadarśayann āha --- evamarthaṃ caitad iti | evaṃ vakṣyamāṇako 'rthaḥ prayojanaṃ yasyeti vigrahaḥ kāryaḥ | co 'vadhāraṇe hetau vā | etad iti traividhyam | evamarthaṃ caitat hetujātam iti kvacit pāṭhas tatra ca jātaṃ vṛndaṃ draṣṭavyam | tam evārthaṃ vācake tyādinā darśayati | vācake vyāmoho bhramas tasmāt | kasyacit pratipattuḥ svabhāvahetāv api prayukte vyāmoho `nāyaṃ svabhāvaḥ' iti viparyayajñānam |
etad uktaṃ bhavati --- yadi trayāṇām anyatama upādīyate tadā kadācid anyenānyathā prayukte svabhāvahetau śāstroktasvabhāvahetuvācaka[bhinna]tvāt `nāyaṃ svabhāvavācakaḥ' iti vācake
[DhPr p. 161]
sādhanadharmamātram | mātra śabdenādhikasyāpekṣaṇīyasya nirāsaḥ | tasy ānubandho 'nugamanam anvayaḥ | siddhaḥ sādhanadharmamātrānubandho yasya sa tathoktaḥ | kena siddha ity āha --- yathāsvaṃ pramāṇair iti[256] | yasya sādhyadharmyasya yadātmīyaṃ pramāṇaṃ tenaiva pramāṇena siddha ity arthaḥ | svabhāvahetūnāṃ ca bahubhedatvāt saṃbandhasādhanāny api pramāṇāni bahūnīti pramāṇair iti bahuvacananirdeśaḥ | gamayitavyatvāt sādhyaḥ, parāśritatvāc ca dharmaḥ sādhyadharmaḥ |
__________NOTES__________
[256] atha nāntarīyatvāniścaye 'pi liṅgasya parokṣārthapratipādakatvaṃ syād ity āha --- ṭi-
tad ayaṃ paramārthaḥ --- na hetuḥ pradīpavad yogyatayā gamako 'pi tu nāntarīyakatayā viniścitaḥ[257] | sādhyāvinābhāvitvaniściyanam eva[258] hi hetoḥ sādhyapratipādanavyāpāro nāyaḥ kaścit |
__________NOTES__________
[257] pramāṇair yasya sādhanadharmasya yadātmīyaṃ; pramāṇair yadātmīyaṃ
[258] eva hetoḥ
vyāmuhya `nāyaṃ svabhāvaḥ' iti sādhane 'pi vyāmuhyeta | sa vyāmoho mā bhūd ity etad arthaṃ trividhaḥ svabhāvahetur uktaḥ |
athe ti sambodhane | siddho niścitaḥ sambandhas tādātmyalakṣaṇo yasya tasmin | yasya sādhyadharmasya yadātnmīyam iti yena pramāṇena yasya sādhyasya sādhanavyāpa[ka]taṃ niścīyate | tad eva tasyety abhiprayeṇoktam | vyaktibhedavivakṣayā bahūnīt y uktam |
sādhyasādhanayoḥ sambandho vāstavo 'stu | kiṃ tanniścayenety āha --- tad ayam iti | yata evaṃ tat tasmād ayam abhidhāsyamānas tātparyārthaḥ sarva ityāder vākyasya | pradīpo vaidharmyadṛṣṭāntaḥ | yogyatayā tathāśaktyatayā |
nanu parokṣārthapratipādanavyāpārasamāveśād hetur gamakaḥ tat kiṃ sādhyanāntarīyakatvaniścayenety āha --- sādhye ti | hi r yasmādarthe | sādhyāvinābhāvitvaniścayanam atrāpīdam etat svabhāvam iti niścayaḥ | tad eva hetoḥ pratipādanavyāpāraḥ parokṣārthapratipādanalakṣaṇo vyāpāraḥ parokṣārthapratipādakatam ity arthaḥ | yady evam aniścatasambanbhe 'pi sādhyadharme sādhanadharmas tannāntarīyakatayā niścetuṃ śakya iti kiṃ siddhasambandhena sādhyenānusṛtenety āha --- prathamam iti | prathamaṃ hetuprayogāt prāk, bādhakene sādhyaviparyayo heto [60b][259].......................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................... .................................................................................................. ................. [61] sādhyasādhanabhāva iti cet | yad darśanadvārāyātāv etau kṛtakatvānityatvavikalpau vyāvṛttiniṣṭhau paramārthatas tasya tādātmyād ity uktaprāyam ity doṣaḥ | tādātmyāvasāyaḥ kuta iti cet viparyaye vādhakapramāṇavaśāt | tata eva tarhi sādhyaṃ siddham iti kiṃ sādhyata iti cet | na tato dharmyanavacchedena plavamānākārāyāḥ pratīter apravṛttyaṅgasyodayāt | yat punar iyaṃ gharmakālaviśeṣānavacchedena
__________NOTES__________
[259] naitatpatraṃ pratibimbitam --- saṃ-
[DhPr p. 162]
[260]prathamaṃ bādhakena pramāṇena sādhyapratibandho niścetavyo hetoḥ | punar anumānakāle[261] sādhanaṃ sādhyanāntarīyakaṃ[262] sāmānyena smartavyam | kṛtakatvaṃ nāmāṇityasvabhāvam[263] iti sāmānyena smṛtam arthaṃ[264] punar viśeṣe yojayati --- idam api kṛtakatvaṃ śabde vartamānam anityasvabhāvam[265] eveti |
__________NOTES__________
[260] prāg anumānāt --- ṭi-
[261] -kālena sādhanaṃ
[262] sādhyānantarīkaṃ
[263] -tyatvasva-
[264] smṛtam arthāya
[265] -tyatvasva-
tatra sāmānyasmaraṇaṃ liṅgajñānam[266] | viśiṣṭasya tu śabdagatakṛtakatvasyā [267]'nityatvasvabhāsya smaraṇam anumānajñānam[268] | tathā ca saty avinābhāvitvajñānam eva parokṣārthapratipādakatvaṃ nāma | tena niścitatanmātrānubandhe sādhyadharme sādhyadharmne svabhāvahetavaḥ prayoktavyā nānyatrety uktam ||
__________NOTES__________
[266] liṅganiścāyakaṃ jñānam --- ṭi-
[267] kṛtakasyā
[268] mānaṃ jñānaṃ
yady evaṃ sambandho niścetavyaḥ sādhyasya sādhanena saha | sādhanadharmamātrānubandhas tu sādhyasya kasmān niścito mṛgyata ity āha ---
[269]tasya eva tatsvabhāvatvāt III-16
__________NOTES__________
[269] tasyaiva --- om.
tasyaive ti siddhasādhanadharmamātrānubandhasya | tatsvabhāvatvād iti sādhanadharmasvabhāvatvāt | yo hi sādhayadharmaḥ sādhanadharmamātrānubandhavān sa eva tasya sādhanadharmasy svabhāvo nānyaḥ ||
bhavatu īdṛśa eva svabhāvaḥ | svabhāva eva tu sādhye kasmād dhetuprayogaḥ?
svabhāvasya ca[270] hetutvāt III-17
__________NOTES__________
[270] -sya hetu-
svabhāsasya ca[271] hetutvāt | svabhāva eva[272] iha hetuḥ prakrāntaḥ | tasmāt sa eva sādhyaḥ kartavyaḥ yaḥ sādhanasya svabhāvaḥ syāt | sādhanadharmamātrānubandhavāṃś[273] ca svabhāvo nyāyaḥ ||
__________NOTES__________
[271] -sya hetu-
[272] svabhāva eva hetu; svabhāva iha
[273] -ndhaś ca sva-
yadi sādhyadharmaḥ sādhanasya svabhāvaḥ[274] syāt pratijñārthaikadeśas tarhi hetuḥ syād ity āha ---
__________NOTES__________
[274] svabhāvaḥ prati-
vastutas tayos tādātmyam[275] III-18
__________NOTES__________
[275] -ātmyāt
vastuta iti | vastutaḥ paramārthataḥ sādhyasādhanayos tādātmyam | samāroptitas tu sādhyasādhanabhedaḥ[276] | sādhyasādhanabhāvo hi niścayārūḍhe rūpe | niścayārūḍhaṃ ca rūpaṃ samāropitena
__________NOTES__________
[276] -sādhanayor bhedaḥ
tadātmatāpratītiḥ pravṛttyaṅgam iyam asmād eva liṅgād iti kim avadyam? evaṃ sattvahetāv api draṣṭavyam | etac coktam api svārthānumāne 'dhikābhidhānārthaṃ punar uktam iheti draṣṭavyam ||
[DhPr p. 163]
bhedenetaretaravyāvṛttikṛtena bhinnam iti anyat sādhanam, anyat sādhyam | dūrād dhi śākhādimān artho vṛkṣa iti niścīyate na śiṃśapeti | atha ca sa eva vṛkṣaḥ saiva śiṃśapā | tasmād abhinnam api vastu niścayo bhinnam ādarśayati
vyāvṛttibhedena | tasmān niścayārūḍharūpāpekṣayā anyat sādhanam anyat sādhyam | ato na pratijñārthaikadeśo hetuḥ | vāstavaṃ ca tādātmyam iti ||
kasmāt punaḥ sādhanadharmamātranubandhyeva[277] sādhyaḥ svabhāvo nānya ity āha ---
__________NOTES__________
[277] -bandhe ca sādhyaḥ
tanniṣpattāv aniṣpannasya tatsvabhāvatvaabhāvāt[278] III-19
__________NOTES__________
[278] sa tanniṣpattāv aniṣpannasya sādhana
tan niṣpattāv iti | yo hi yan nānubadhyāti sa[279] tanniṣpattāv aniṣpannaḥ | tasya tanniṣpattāv aniṣpannasya sādhanasvabhāvatvam ayuktam | yato niṣpattyaniṣpattī bhāvābhāvarūpe | bhāvābhāvī ca parasparaparihāreṇa sthitau | yadi ca pūrvaniṣpannasya, aniṣpannasya cakyaṃ bhaved ekasyaivārthasya bhāvābhāvau syātāṃ yugapat | na ca viruddhayor bhāvābhāvayor aikyaṃ yujyate, viruddhadharmasaṃsargātmakatvād ekatvābhāvasya [280]|
__________NOTES__________
[279] ayam eva bhedobhāvanāṃ viruddhadharmādhyāsaḥ, kāraṇabhedaś ca --- ṭi-
[280] vyabhicāretyādi --- om.
kiñ ca paścād utpadyamānaṃ pūrvaniṣpannād bhinnahetukam | hetubhedapūrvakaś ca kāryabhedaḥ | tato niṣpannāniṣpannyor niruddhadharmasaṃsargātmko bhedo bhedahetuś ca kāraṇabheda iti kuta ekatvam? tamāt sādhadharmamātrānubandhy eva sādhyaḥ svabhāvo nāyaḥ ||
mā bhūt paścān niṣpannaḥ pūrvajasya svabhāvaḥ | sādhyas tu kasmān na bhavatīty āha
vyabhicārasambhavāc ca III-20
vyabhicāretyādi | pūrvajena paścān niṣpannasya vyabhicāraḥ parityāgo yas tasya sa bhavāc ca
nanu kim asya sambhavo 'sti yad uttaikātmana evaikā vyāvṛttir niścīyate netarety āha --- dūrād iti | hi r yasmāt | atha ce ti nipātasamudāyaḥ pratipipādayiṣitaparamārthadyotakaḥ | vṛkṣaḥ śiṃśap eti copalakṣaṇam etat |
tasmād ityādinopasaṃhāraḥ | vāstavaṃ vastusvarūpād āgatam asamāropitam ity arthaḥ | tuśabdārthaś ca kāraḥ ||
yaḥ sādhyadharmo yaṃ sādhanadharmaṃ nānubadhyāti , nānugacchati, tasmin sati niyamena nopatiṣṭhata iti yāvat | kasmāt tatsvabhāvatvam ayuktam ity āha --- yata iti | bhavatāṃ bhāvābhāvarūpe tathā 'pi kiṃ tayos tatsvabhāvatvam ity āha --- bhāve ti | co yasmādarthe | yad iccha (yadi ce) ti ca śabdo vaktavyāntarasamuccaye |
[DhPr p. 164]
na pūrvaniṣpannasya paścān niṣpannaḥ sādhyaḥ | tasmāt sādhanadharmamātrānubandhy[281] eva svabhāvaḥ | sa eva ca sādhyaḥ | tathā ca siddhasādhanadharmamātrānubandha eva svabhāve svabhāhetavaḥ prayoktavyā iti sthitam ||
__________NOTES__________
[281] -bandhy eva yaḥ svabhāvaḥ
kāryahetoḥ[282] prayogaḥ--- yatra dhūmas tatrāgniḥ, yathā mahānasādau | asti ca iha dhūma iti III-21
__________NOTES__________
[282] kāryahetuprayogaḥ; kāryahetor api prayogaḥ
kāryahetoḥ prayogaḥ | sādharmyavān iti prakaraṇād apekṣīyam | yatra dhūma iti dhūmam anūdya tatrāgnir ity agner[283] vidhiḥ | tathā ca[284] niyamārthaḥ pūrvavad avagantavyaḥ | tad anena kāryakāraṇabhāvanimittā vyāptir darśitā |
__________NOTES__________
[283] ity agnividhaḥ
[284] vyāptir vyāpakasya tatra bhāva evetyādikaḥ --- ṭi-
vyāptisādhanapramāṇaviṣayaṃ darśayitum āha --- yathā mahānasaādau | mahānasādau hi pratyakṣānupalambhābhyāṃ kāryakāraṇabhāvātmāvinābhāvo niścitaḥ |
asti ca ihe ti sādhyadharmiṇi pakṣadharmopasaṃhāraḥ ||
iha api siddha eva kāryakāraṇabhāve kāraṇe sādhye[285]kāryahetur vaktavyaḥ III-22
__________NOTES__________
[285] kāryaṃ hetu-
iha apī ti | na kevalaṃ svabhāvahetāv ihāpi kāryahetau[286] | siddha eve ti niścate kāryakāraṇatve | kāryakāraṇabhāva[287] niśayo hy avaśyaṃ karyavyaḥ | yato na yogyatayā hetur gamako 'pi tu nāntarīyakatvād ity uktam ||
__________NOTES__________
[286] kāryahetoḥ
[287] kāryakāraṇatvaniściyo; kāryakāraṇaniściyo
evaṃ niruddhadharmasaṃsargātmakabhedaṃ pratipādya tasya hetuṃ kāraṇabhedaṃ pratipādyitum āha --- kiñ ce ti nipātasamudāyo vaktavyāntarasamuccaye | pūrvaniṣpannavastuhetukatve tadaivotpattiprasaṅena paścād upādāyogād iti bhāvo bhinnhetukam iti bruvataḥ | bhinnahetukatve 'pi kathaṃ bheda ity āha --- hetubhede ti | co hetau | tata ityādino 'pasaṃhāraḥ | tasmād ityādinā ''dyasyopasaṃhāraḥ ||
pūrvasmin kāle jātaḥ pūrvajaḥ | vyabhicāras tad antareṇā 'pi kevalasya sthitiḥ | co 'svabhāvatāpekṣayā 'sādhyatāṃ samuccinoti | tasmād ityādinā sādhanadharmamātrānubandhinas tat svabhāvatvaṃ sādhanasvabhāvtvañ copasaṃharati | ca śabdaḥ sādhya ityasyānantaraṃ tatsvabhāvatvāpekṣayā sādhyatvaṃ samuccinoti | tathā ca tanniṣpattāv eva niṣpannsasya tādātmye tanmātrānubandhina eva ca sādhyatve sati ||
[DhPr p. 165]
sādharmyavān svabhāvakāryānupalambhānāṃ prayogo darśitaḥ | vaidharmyavantaṃ darśayitum āha ---
vaidharmyavataḥ[288]prayogaḥ --- yat sad upalabdhilakṣaṇaprāptaṃ tad upalabhyata eva, yathā nīlādiviśeṣaḥ | na ca evam iha upalabdhilakṣaṇaprāptasya sata upalabdhir ghaṭasya ity anupalabdhiprayogaḥ III-23
__________NOTES__________
[288] vaidharmavataḥ
vaidharmyavata[289] iti yat sad upalabdhilakṣaṇaprāptam iti yat sat dṛśya ity astitvānuvādaḥ | tad upalabhyata ity upalambhavidhiḥ | [290]tad anena dṛśyasya sattvaṃ darśanaviṣayatvena vyāptaṃ kathitam, asattvanivṛttiś ca sattvam, anupalambhanivṛttiś ca upalabhaḥ | tena sādhyanivṛttyanuvādena sādhananivṛttir ahitā | tathā ca [291]sādhyanivṛttiḥ sādhananivṛttau niyatatvāt sādhananivṛttyā vyāptā kathitā | yadi ca dharmaṇi sādhyadharmo na bhaved [292]hetur api na bhavet | [293]hetvabhāvena [294]sāddhyābhāvasya vyāptatvāt | asti ca hetuḥ[295] | ato vyāpakasya sādhanābhāvasyābhāvād[296] vyāpyasya[297] sādhyābhāvasyābhāva iti sādhyagatir[298] bhavati | tato vaidharmyaprayoge sādhanābhāve sādhyābhāvo[299] niyato darśanīyaḥ sarvatreti nyāyaḥ ||
__________NOTES__________
[289] vaidharmyavataḥ yat sad iti
[290] tasmāt --- ṭi-
[291] sattvaṃ--- ṭi-
[292] hetur api | hetva-; hetur api na syāt
[293] upalambhaḥ --- ṭi-
[294] sattvasya --- ṭi-
[295] anupalabhyamānaḥ --- ṭi-
[296] uplambhaḥ --- ṭi-
[297] sattvasya --- ṭi-
[298] sādhyaniścayo bhavati
[299] niyamaḥ
prakaraṇāt sādharmyavat prayogadarśanaprastāvāt | tathā ce ti dhūmānuvādenāgnividhāne satīty arthaḥ | niyamo 'vyabhicāraḥ, tallakṣaṇo 'rthaḥ pratipādyatayā 'bhidheyaḥ prayojanaṃ vā 'sya --- yatra dhūma ityādeḥ prayogasyeti prastāvāt, so 'nugantavyaḥ pratyetavyaḥ | pūrvavad anupalabdhyādivat |
etad eva vyanakti tad iti yata evaṃ tat tasmāt | vyāptir avinābhāvaḥ, sādhyaniyatatvaṃ sādhanasyeti yāvat | darśitā pradarśitā | kiṃ nimittā sety āha --- kārye ti |
ayam āśayaḥ --- vyāptiḥ khaluḥ pratibandhaḥ sādhyāyattatvam | tac cārthāntarasyārthāntare pratibaddhatvaṃ kāryakāraṇabhāvavaśād iti sa eva nimittaṃ tasya, anarthāntarasya tu tādātmyam [61b] |
mahānasaḥ sūpakāraśālā | ādi śabdenāyaskārakuṭyāder grahaṇam | kiṃ tatra vyāptisādhakaṃ pramāṇaṃ yad apekṣayā tasya viṣayatvam ity āha --- pratyakṣe ti | hi r yasmāt | pratyakṣānupalambhānāṃ pratyekaṃ jātyekatvavivakṣayā pratyakṣānupalambhyām ity avaseyam | kāryakāraṇbhāvād ātmā niścayārūḍhaḥ svabhāvo yasyeti vigrahaḥ kāryo 'nyathā yuktivirodhaḥ svavacanavirodhaś cā 'sya syāt | avinābhāvo 'vyabhicāraḥ sādhyāyattatā sādhanasyeti yāvat |
pakṣadharmasyopasaṃhāro ḍhaukanaṃ tatra sattvapradarśanam ity arthaḥ ||
[DhPr p. 166]
svabhāvahetor vaidharmyaprayogam āha ---
asaty anityatve na asty eva[300] sattvam utpattimattvaṃ kṛtakatvaṃ vā |[301] saṃś ca śabda utpattimān kṛtako vā iti svabhāvahetoḥ prayogaḥ III-24
__________NOTES__________
[300] nāsti sattvam
[301] asaṃś ca
asaty anityatva iti | ihānityatvasya sādhyasyābhāvo hetor abhāve niyata[302] ucyate | tena hetvabhāvena[303] sādhyābhāvo vyāpta[304] uktas triṣv api svabhāvahetuṣu | sann utpattimān kṛtako vā śabda iti trayāṇām api pakṣadharmatvapradarśanam | iha[305] ca sādhanābhāvasya vyāpakasyābhāva uktaḥ | tato vyāpyo 'pi sādhyābhāvo nirvartata[306] iti sādhyagatiḥ ||
__________NOTES__________
[302] niyamaḥ
[303] sattvena --- ṭi-
[304] nityatvam --- ṭi-
[305] śabde dharmiṇī --- ṭi-
[306] buvṛtta iti
kāryahetor[307] vaidharmyavat prayogam āha ---
__________NOTES__________
[307] vaidharmyaprayo-
asaty agnau na bhavaty eva dhūmaḥ[308] | atra ca asti dhūma iti kāryahetoḥ prayogaḥ III-25
__________NOTES__________
[308] atra cāstīti kārya
asaty agnāv iti | ihāpi[309] vahnyabhāvo dhūmābhāvena vyāpta uktaḥ | [310]asti dhūma atra iti vyāpakasya dhūmābhāsyābhāva uktaḥ | tato vyāpyasya vahnyabhāve sādhyagatiḥ ||
__________NOTES__________
[309] ihāpi ca
[310] atra cāsti dhūma iti
nanu ca sādharmyavati[311] vyatireko noktaḥ | vaidharyavati cānvayaḥ | tat katham etat trirūpaliṅgākhyānam ity āha ---
__________NOTES__________
[311] sādharmyavyatireko
dṛṣṭāntadārṣṭāntikayor hetusadbhāvāsadbhāvadvārakaṃ vaidharmyaṃ vidyate pratipādyatayā yasya taṃ darśayitum āha vārtikakāraḥ |
tathā ce ti sādhyanivṛttyanuvādena sādhananivṛttiprakāre satīty arthaḥ | sādhyanivṛttir abhāvaḥ sādhana sya nivṛttyā 'bhāvena vyāptā ātmaniyatīkṛtā kathitā prakāśitā | kuta ity āha --- sādhana sya nivṛttāv abhāve niyatatvād avyabhicāritvāt sādhyanivṛtter iti prakramāt | yato yatra sādhyābhāvas tan niyatatvam asya | imān eva vyāpti vyanakti yadī ti | co hetau | dharmaṇī ty anena dharmamātram upadarśayan sarvopasaṃhāravatīṃ vyāptim āha | kutaḥ punaḥ sādhyābhāve sādhanābhāva ity āha --- hetvabhāvene ti | asti hetur dṛśyānupalambhaḥ | anena vyāpakasya sādhanābhāvalakṣaṇasyābhāvo darśitaḥ | ato vyāpakābhāvāt sādhyābhāvaḥ sadvyavahārayogyatvalakṣaṇo vyāpyo nivarttate | yata evam
[DhPr 167]
sādharmyeṇa api hi prayoge arthād vaidharmyagatir iti[312] III-26
__________NOTES__________
[312] gatiḥ |
sādhamyeṇe ti | sādharmyaṇāpi abhidheyena ukte prayoge kriyamāṇe arthāt[313] sāmarthyāt vaidharyasya vyatirekasya gatir bhavatīti[314] | hī ti yasmāt | tasmāt trirūpaliṅgākhyānam etat[315] |
__________NOTES__________
[313] arthād iti
[314] bhavati | hī
[315] ākhyānam- eva tat
yadi nāma vyatireko 'nvayavatā[316] noktas tathāpi anvyavacanasāmarthyād evāvasīyate ||
__________NOTES__________
[316] -vati nokto 'nvaya-
katham?
asati tasmin sādhyena hetor anvayābhāvāt III-27
asati tasmin vyatireke[317] buddhyādhyavasite sādhyena hetor anvyasya [318] buddhyādhyavasitasyābhvāt[319] | [320]sādhye niyataṃ sādhanam anvayavākyād avasyatā sādhyābhāve sādhanaṃ nāśaṅkanīyam |
__________NOTES__________
[317] vyatirekabu-
[318] buddhyadhyavasite; buddhyadhyavasitasya
[319] -sitatvābhāvāt
[320] sādhye niyatam ityādinā 'nvayabā(bo)dhasāmarthyāt vyatirekaṃ darśayati --- ṭi-
iti s tasmāt | sādhyasyāsadvyavahārayogyatvasya gatir avasāyo bhavati, sarvatra hetutrayavaidhrmyaprayoge ||
svabhāvahetum adhikṛtyāha --- svabhāve ti | vaidharmyapratipādakaḥ prayogas tathoktaḥ | kathaṃ punas atra sādhyaniścayo jāyata ity āha --- ihe ti svabhāvahetuprayogatraye | co yasmāt sādhanābhāsya sattvādinivṛtte abhāvaḥ sattvādividhir uktaḥ | tatas tasmāt | vyāpyo api kṣaṇikatv ābhāvo 'pi | api ḥ sādhanābhāvanivṛttyapekṣayā sādhyābhāvanivṛttiṃ samuccinoti | yata evam itas tasmāt | sādhyasya kṣaṇikatvasya gati r niściya iti ||
kāryahetum uddiśyāha kārye ti | na kevalaṃ pūrvayor ity api śabdaḥ | dhūmābhāvasyābhāvo dhūmasattaiva pratiṣedhapratiṣedhasya vidhirūpatvād evaṃ pūrvatrāpi vijñeyam | tato vyāpakasya dhūmābhāvasyābhāvāt vyāpyasya vahnyabhāvasyābhāva(ve) nyāyasiddhe sati ||
na kevalaṃ vyatirekeṇābhidheyena yukta ity api śabdaḥ | abhidheyena sākṣād abhidhāviśrāmaviśayeṇa | sāmarthyād anyathā 'nupapatteḥ |
etad iha jñātavyam --- anvayavyatirekaor bhedasya vyāvṛttinibandhanbatvād vastutas tādātmyāt svabhāvahetujānumānabalād itarapratītir na tv anyathā 'nupapattilakṣaṇārthāpattir anenocyata iti |
[DhPr 168]
itarathā [321]sāhdyaniyatam eva na pratītaṃ syāt | sādhyābhāve ca sādhanābhāvagatir vyatirekagatiḥ | ataḥ sādhyaniyatasya sādhanasyābhidhānasāmarthyād anvyavākye 'vasito vyatirekaḥ ||
__________NOTES__________
[321] sādhye niyata-
tathā vaidharmyeṇa apy anvayagatiḥ III-28
tathe ti | yathā 'nvayavākye tathā 'rthād eva vaidharmyeṇa prayoge 'nvayasyānabhidhīyamānasyāpi gatiḥ ||
katham?
asati tasmin sādhyābhāve hetvabhāvasya asiddheḥ III-29
asati tasmin anvaye buddhigṛhīte [322] sādhyābhāve hetvabhāvasyāsiddher anavasāyāt | hetv abhve sādhyābhāvaṃ niyataṃ vyatirekavākyād avasyatā hetusaṃbhave sādhyābhāvo nāśaṅkanīyaḥ | itarathā hetvabhāve[323] niyato[324] na syāt pratītaḥ | hetusattve ca sādhyasattvagatir[325] anvayagatiḥ | ataḥ sādhanābhāvaniyatasya[326] sādhyābhasyābhidhānasāmarthyād vyatirekye 'nvayagatiḥ ||
__________NOTES__________
[322] gṛhīte te sādhyā
[323] sādhyābhāro(vo) 'nagniḥ --- ṭi-
[324] niyataḥ sādhyābhāvo na syāt
[325] sādhyasattvaṃ gatiḥ
[326] sādhanābhāve niyatasya
etad eva darśayitum --- yadi nāme ti | viśeṣābhidhānanimittābhyupagame cāyaṃ nipātasamudāyaḥ | anvayavatā 'nvayenābhidheyena yukte prayogeṇeti prastāvāt | anvayavacanasāmrthyād [62a] anvayā bhidhānabalāt ||
abhiprāyam ajānānaḥ para āha --- katham iti |
asatī tyādi siddhāntavādī | abhidheyatayā sthita ity āśaṅkām apākṛttum āha --- buddhye ti | tādātmyatadutpattinibandhane pratibandhena pratibandhena pratibaddhatvāt sādhanam idaṃ sādhyābhve na bhavaty eveti buddhyā 'dhyavasite viṣayīkṛte 'sati | sādhyena hetor anvayasya --- anvīyamānatvasya --- yatra sādhanaṃ tatra sarvatrāvaśyaṃ sādhyam ity evaṃrūpasya buddhyā 'dhyavasitasye ty etad anvayavākyopasthāpitayā buddhyā gṛhītasy ābhāvād abāvaprasaṅgād ity arthaḥ |
etad uktaṃ bhavati | yadi sādhyābhāve 'pi sādhanaṃ syāt tadā yatraivādaḥ sādhyābhāve 'pi vṛttam iṣyate tatraiva tat sādhanam apy asti na ca sādhyam iti kathaṃ yatra yatra sādhanadharmas tatra tatra sādhyadharma iti sarvopasaṃhāreṇānvaya uktaḥ syād iti | tasmād hetor anvyābhāvād hetoḥ sādhye niyataṃ sādhyāvinābhāvisādhanam anvayavākvādivāsyatā (anvayavākyād avayatā ) pratiyatā sādhyābhāve sādhanaṃ nāśaṅkanīyaṃ na sandehanīyam | āśaṅkāniṣedhena ca viparyayo 'tyantaṃ niṣiddhaḥ |
kathaṃ punas tenaivaṃ nāśaṅkanīyam ity āha --- itarathe ti --- ato 'nyena prakāreṇa | astu sādhyābhāve sādhanābhāvāvasāyo vyatirekas tu kathaṃ pratīyata ity āha --- sādhyeti | co yasmād | yata
[DhPr 169]
yadi nāmākāśādau sādhyābhāve sādhanābhāvas tathāpi kim iti hetusambhave sādhyasaṃbhava ity āha ---
na hi svabhāvapratibandhe asaty ekasya nivṛttāv aparasya niyamena nivṛttiḥ III-30
na hī ti | [327]svabhāvena pratibandho yas tasminn asty ekasya sādhayasya nivṛttyā nāparasya sādhanasya niyamena yuktā niyamavatī nivṛttiḥ ||
__________NOTES__________
[327] bhāvaḥ --- utpādaḥ, sattā vā --- ṭi-
sa ca dviprakāraḥ sarvasya | tādātmyalakṣaṇas tadutpattilakṣaṇaś ca ity uktam III-31
evam ato hetor ityādinopasaṃhāraḥ | asti vyatireke pratibandhānākṣepād anvayasyaivāsattvād asataś ca sattvena tatpratipādanāyogāt prekṣāvatām anvayavacanam eva na prayuktaṃ syād iti samudāryārthaḥ ||
vaidharmyenā bhidheyena yukta ity adhyāhāraḥ | prayoge sādhanavācakaśabdasamūhe ||
katham iti paraḥ |
asatī tyādi siddhāntavādī | buddhigṛhīta iti buddhyantaragṛhīta iti grāhyam | etad eva pratipādayann āha --- hetvabhāva iti | itarathā hetusadbhāve sādhyābhāvasambhavaprakāre sati niyato na syāt pratītaḥ sādhyābhāva iti śeṣaḥ |
mā bhūn niyato 'nugataḥ kiṃ naś cchinnam ity āha --- hetusattve iti | ca ḥ samuccaye |
ayam āśayaḥ --- sati sādhane 'vaśyaṃ sādhyam ity evaṃlakṣaṇo 'nvayo 'sty eva | kevalaṃ vyatirekavākyān na pratīyata ity ucyate pūrvapakṣavādinā | yadā ca hetvabhāve na niyataḥ sādhyābhāvaḥ sambhāvyata iti kuto yatra yatra sādhanaṃ tatra tatra sādhyam ity evaṃrūpo 'nvayaḥ siddhyeta | tatraivaṃsambhāvanāviṣaye hetubhāve 'pi sādhyābhāvād iti |
yata evam ato 'smād hetor ityādinopasaṃhāraḥ | atrāpy ayam āśayaḥ --- yadi yatra sādhanaṃ tatrāvaśyaṃ sāhdyam iti na syāt tadā tatraiva tāvad asaty api sādhye sādhanaṃ vṛttam iti kutaḥ sādhyābhve sādhanaṃ na varttata ity evaṃrūpo vyatirekaḥ siddhyed iti ||
atrābhiprāyam aparijñāyamānaḥ (-jānānāḥ) prāha --- yadi nāme ti |
na hī tyādi pratividhānam ācāryīyaṃ na hī tyādinā vyācaṣte | ayaṃ ca maulo hi śabdaḥ paścād vyākhāsyate | niyamenā vaśyaṃtayā | yā cāvaśaṃ bhāvinī nivṛttiḥ sā niyam eva uktā bhavatīty arthakathanam etat ||
[DhPr 170]
sa ca svabhāvapratibandho dviprakāraḥ sarvasya [328]pratibaddhasya | tādātmyaṃ lakṣanaṃ nimittaṃ yasya sa tathoktaḥ | tadutpattir lakṣaṇaṃ nimittaṃ yasya sa tathoktaḥ | yo yatra pratibaddhas tasya sa pratibandhaviṣayo 'rthaḥ svabhāvaḥ kāraṇaṃ vā syāt | anyasimin pratibaddhatvānupapatteḥ | tasmād dviprakāraḥ sa ity uktam | `sa ca sādhye `rthe liṅgasya' ity ṝNB II-21 atrāntare 'bhihitaḥ ||
__________NOTES__________
[328] hetoḥ --- ṭi-; pratibaddhasya iti om.
tena hi nivṛttiṃ kathayatā pratibandho darśanīyaḥ | tasmāt nivṛttivacanam ākṣiptapratibandhopadarśanam eva bhavati | yac ca pratibandhopadarśanaṃ[329]tad eva anvayavacanam ity ekena api vākyena anvayamukhena vyatirekamukhena vā prayuktena sapakṣāsapakṣayor liṅgasya sadasattvakhyāpanaṃ[330]kṛtaṃ bhavati iti na avaśyaṃ vākyadvayaprayogaḥ III-32
__________NOTES__________
[329] tad anvaya-
[330] sadasattvākhyāpanaṃ
[331]hi r yasmādarthe | yasmāt svabhāvapartibandhe nirvartyanivartakabhāvas tena[332] sādhyasya nivṛttau sādhanasya[333] nivṛttiṃ kāthayatā pratibandho nivartyanivartakayor darśanīyaḥ | yadi hi sādhanaṃ sādhye pratibaddhaṃ bhaved evaṃ sādhyanivṛttau[334]tan niyamena nivarteta | yataś ca tasya pratibandho darśanīyaḥ tāsmāt sādhyanivṛttau yat sādhana nivṛttivacanaṃ[335] ten ākṣiptaṃ pratibandhopadarśanam | yac ca tadākṣiptaṃ[336] pratibandhopadarśanaṃ tad evānvayavacanam | partibandhaś ced avaśyaṃ darśayitavyo na vaktavyas tarhy anvayaḥ | yasmād dṛṣṭānte pramāṇe pratibandho[337] darśyamāna evānvayo nāparaḥ kaśicit,
__________NOTES__________
[331] pūrvasūtroktaḥ --- ṭi-
[332] tenety upasaṃharati --- ṭi-
[333] sādhananivṛttiṃ
[334] nivṛttau niyamena
[335] antarbhāvitam --- ṭi-; tenākṣipta pratibandhopadarśanaṃ tad evānvaya
[336] kṣiptaprati
[337] vacanarūpo yatra yatra dhūmas tatrāgnir ity evaṃ na vaktavyas tarhy anvayaḥ pratibandhaśūnyaḥ | sādhyahetvos tādātmyatadupattirūpapratibandhe sthite siddha evānvaya iti bhāvaḥ --- ṭi-
atha svabhāvapratibandhaś ced ekanivṛttāv aparanivṛttinibandhanaṃ tadā kāryahetor eva vyatireko na svabhāvahetor [62b] iti[338]............. tasyāsau na tarhi kāryaṃ hetāv ity āha --- sa ce ti | co yasmādarthe | svabhāvena pratibandhaḥ pratibaddhatvaṃ sādhyāyattatvam | kasyāsāv ity āśaṅkāyām āha --- pratibaddhasya sādhanasya | sarvasye ty anena vyāptiṃ darśayati | tatra saṃyogādinimittaśaṅkāvyudāsāyābhimataṃ dvitaṃ (dvaitaṃ) darśayann āha --- tādātmyam ityādi | lakṣyate 'neneti lakṣaṇam | ata evāha nimittam iti kim punas tena svabhāvena[339].......m ity āha --- anyasminn asvabhāve 'kāraṇe ca | saṃyogasamavāyayoḥ pramāṇabādhitatvena nimittatvānupapatter iti bhāvaḥ | yata evaṃ tasmād hetoḥ | sa iti pratibandhaḥ ||
__________NOTES__________
[338] pāṭho 'tra ghṛṣṭaḥ |
[339] pāṭho 'tra ghṛṣṭaḥ |
pūrvakaṃ hi śabdam idānīṃ yathāyogaṃ vyācaṣṭe --- hi r iti yasmād arthavṛtti hi śabdam | asya
[DhPr 171]
tasmān nivartyanirvatakayoḥ[340] pratibandho jñātavyaḥ | tathā cānvaya eva jñāto bhavati | iti śabdo hetau | yasmād anvaye 'pi[341] vyatirekagatiḥ vyatireke cānvayagatiḥ, tasmād ekenāpi sapakṣe cāsapakṣe ca sattvāsattayḥ khyāpanaṃ kṛtam |
__________NOTES__________
[340] -vartakaprati-
[341] anvaye vya-
anvayo mukham upāyo 'bhidheyatvād yasya tad anvayamukhaṃ vākyam | evaṃ vyatireko mukhaṃ [342]yasyeti | it[343]i hetau | yasmād ekenāpi vākyena dvayagatis tasmād ekasmin sādhanavākye dvayor anvayavyatirekavākyayor avaśyam eva prayogo na karttavyaḥ |
__________NOTES__________
[342] mukham asya
[343] iti karaṇo hetau
arthagatyartho hi śabdaprayogaḥ | arthaś ced avagataḥ, kiṃ śabdaprayogeṇa? [344]ekam evānvyavākyaṃ vyatirekavākyaṃ vā prayoktavyam ||
__________NOTES__________
[344] ekam eva tv anvaya-
anupalabdhāv api --- yat sad upalabdhilakṣaṇaprāptaṃ tad upalabhyata eva ity ukte --- anupalabhyamānaṃ tādṛśam asad iti pratīter anvayasiddheḥanupalabhyamānaṃ tādṛśam asad iti pratīter anvayasiddheḥ III-33
hi śabda sy a arthaṃ kṛtvā śabdapadārthakasyā[345]............................. evam ukte vakṣyamāṇe ca sarvatra draṣṭavyam | amum eva yasmād artham apekṣya teneti yojayitum iti darśayitum āha --- yasmād iti | etac ca na hī tyādivākyasya prakāśyam arthaṃ gṛhītvoktaṃ na tv abhidheyam, nivṛttiniṣedhasyaiva tatrābhidheyatvāt |
__________NOTES__________
[345] pāṭho 'tra ghṛṣṭaḥ |
nanu pratibandhaḥ pratibaddhatvam | sa ca nivarttamānasyaiva na nivarttakasya | yadi hī tyādina ca[346]................... darśayiṣyati | tat katham iha nivartyanivarttakayor ity uktam | satyam | kevalam atra pratibadhaśabadena pratibaddhatvaṃ pratibandhaviṣayatvaṃ ca vivakṣitam |
__________NOTES__________
[346] pāṭho 'tra ghṛṣṭaḥ |
tenāyam arthaḥ | pratibandhaviṣaye pratibaddhatvaṃ darśanīyam | tathā ca na kaścid doṣaḥ |
kasmāt punaḥ pratibandho | darśanīya ity āśaṅkyāha --- yadī ti | hī ti yasmāt | tena vyatirekavacanen ākṣiptaṃ prakāśitaṃ | pratibadndhas tādātmyataduptattinibandhanaṃ darśayayite prakāśyate 'neneti tathā | pratibandho 'vaśyadarśayitavyo 'nyathā vyatirekasyaivāsiddher iti bhāvaḥ | bhavatu tat tathā --- yad iti | co 'vadhāraṇe | tad ayam arthaḥ --- yad evākṣiptapratibandhopadarśanaṃ tad evānvayavacanam anvayaprakāśanam |
nanūpadarśyatāṃ pratibadho[347].................. sa kathaṃ tenokto bhavatīty āha --- pratibandha iti | yady avaśyaṃ darśayitavyo niyamena khyāpanīyas tarhi na vaktavyaḥ pratipādayitavyo 'anvayaḥ |
__________NOTES__________
[347] pāṭho 'tra ghṛṣṭaḥ |
nanu ca dṛṣṭāntena pratibandhasādhanakena pramāṇena kevalaṃ pratibandhaḥ pradarśyate, na tv anvayaḥ | tat kathaṃ vaktavyas tena vākyenety āha --- yasmād iti | tasya tādātmyanibandhanasya tadutpattinibandhanasya vā 'nvayātmakatvād iti bhāvaḥ ||
[DhPr 172]
anupalabdhāv api vyatirekeṇoktenānvayagatiḥ[348] | yat sad upalabdhilakṣaṇaprāptam iti sādhyasya --- asadvyavahārayogyatvasya nivṛttiṃ dṛśyasattvarūpām[349] āha | tadupalabhyatae eve ti anupalambhasya nivṛttim upalambharūpām āha | tad anena sādhyanivṛttiḥ sādhananivṛttyā vyāptā darśatā | yadi ca sādhanasaṃbhave 'pi [350]sādhyanivṛttir bhavet na sādhanābhāvena[351] vyāptā bhavet | ato vyāptiṃ[352] pratipadyamānena sādhanasaṃbhavaḥ sādhyasambhavena vyāptaḥ pratipattavyaḥ | ata evāha --- anupalabhyamānaṃ tādṛśam iti dṛśyam asad iti pratīteḥ[353] saṃpratyayād anvayasiddhir iti ||
__________NOTES__________
[348] keṇa yuktena
[349] sattvasvarūpām āha
[350] sattvaṃ --- ṭi-
[351] upalambhena --- ṭi-
[352] vyāptiprati
[353] pratītiḥ --- om.
dvayor apy anayoḥ prayogayor[354]na avaśyaṃ pakṣanirdeśaḥ III-34
__________NOTES__________
[354] prayoge 'vaśyaṃ; prayoge nāvaśyaṃ
yataś ca sādhanaṃ sādhyadharmapratibaddhaṃ tādātmyatadutpattibhyāṃ pratipattavyaṃ dvayor api parayogayoḥ tasmāt pakṣo 'vaśyam eva na nirdeśyaḥ | yat sādhanaṃ sādhyaniyataṃ pratītaṃ tata eva sādhyadharmiṇi dṛṣṭāt[355] sādhyapratitaḥ | ato na kiṃcit sādhyanirdeśeneti ||
__________NOTES__________
[355] dṛṣṭvā
nivṛttivacanaṃ caitad upalakṣaṇaṃ draṣṭavyam | tenānvyavacane 'pi sarvaṃ yathāyogaṃ draṣṭavyam |
yasmād evam anuvādavidhikramas tat tasmād anena vākyena darśitā prakāśitā | bhavatvabhāvayor vyāpyavyapākabhāvas tathāpy anvayaḥ kathaṃ siddhyatīty āha --- yadī ti | co hetau | na vyāptā bhavet sādhyanivṛttir iti prakṛtatvāt ||
tasmāt pakṣo 'vaśyam eva na nirdeśya ity anena nāvaśyaṃ pakṣanirdeśa ity asyārthaḥ kathitaḥ |
evañ ca vyācakṣāṇena yat kaiścit svayūthyair vidvasyamānaiḥ "avaśyaṃ pakṣanirdeśo na; kin tarhi? kadācin nirdeśaḥ, kadācin na" iti vyākhyātaṃ tad apahastitaṃ draṣṭavyam | kadācid api tasya prayogārhatve pratijñāyāḥ sādhanāṅgatvaprasaṅgāt | tathātve ca vādanyāya sya [63a][356][virodhaḥ syāt] |
__________NOTES__________
[356] asmin patre adhikaṃ ghṛṣṭaṃ vartate | ata eva samyak na paṭhayate --- saṃ-
nanv asati sādhyanirdeśe kutas tad avagatir yena tadanirdeśa ity āśaṅkyāha --- yad iti | sādhyaniyataṃ sādhyanāntarīyakam | pratibandhasādhakena pramāṇeneti buddhistam | tata eva sādhanāt dharmiṇi vivādāspadībhūte dṛṣṭāt pramāṇenāvagatāt sādhya sya dharmadharmisamudāyasya pratītir bhavati |
etad uktaṃ bhavati .........pratitārthapratipādakena karttavyam iti | śaṅkarācārya .. īśvarakāraṇe ................viśeṣaḥ pratīyetetyādinā vākyaprabandhena viruddhaśaṅkāvyavacchedārthaṃ sādhyavacanam iti saṃādhānāt | tathā hi tasya prabandhasyāyam arthaḥ --- asati sādhyavacane yat kṛtakaṃ tad sarvam anityaṃ
[DhPr 173]
yathā .................. kutaścid bhrāntinimittād īdṛśaṃ vyāptivacanaṃ saṃbhāvyate | atha tathāvidhābhiprāyo vaktā kṛtakatvaṃ prayuñjānaḥ tasya nityatena vyāptiṃ brūyāt | tad ayuktam | yats tayor vyāpti bruvāṇo ............... kathayet ................ cet sādhana ............................ sādhanavikalaḥ ṣadhyavikalo vā mā bhūd dṛṣṭānta iti yat kṛtakaṃ tad anityam iti prayogo 'pi viruddhavādy eva draṣṭavyaḥ | .......... tad etad bhau[tākhyānaṃ] kim atra brūmaḥ tathā hi kaḥ khalu prekṣāvān sādhanavikalaṃ vihāyasaṃ sādhyavikalaṃ ca kumbham ālocayitum īśāno 'bhipretanityatvaviruddhenānityatvena sādhye(dhya)vikalatayā kumbhasannibha eva ghaṭe vyāptiṃ darśayet | bhrāntyā cet | sādhanavaikalyam ākāśasya ..................................... vā 'bhipretena nityatvena kṛtakatvasya vyāptiṃ na pradarśayet | tatra sādhanavaikalyam, kumbhe ca sādhyavaikalya ...................... kumbhatulye 'pi ghaṭe vyāmuhyati, bhrāter niyatanimittatvād iti cet | evaṃ tarhi pakṣavacane 'pi kathaṃ ....................... saṃbhāvyatvāt | .................... samāno 'pi visaṃvādanābhiprāyo na ............. | na cāpyutattau na cānyadāsyānyādṛśaṃ vacanam idānīṃ tu drutādibhedabhinnam ityādinā prakāreṇa vacanaviśeṣeṇa jñānena kāryabhūtenāviparīto 'bhiprāyo 'vadhāryate | tena ............................. tad anityam abhidhātari ........... viśeṣaḥ | vacanasāṃkaryān naivaṃ tatra niścaya iti cet | etat pakṣavacane 'pi samānam | evaṃ niścetuṃ śakyeti tasya tatra tathāvāvagamo bhaviṣyatīti cet sarvaṃ samānamanyatrā 'viśeṣāt | kiñ ca sa evaṃ vādī tapasvī ............ [63b] svayam eva tāvad duṣyati | na hi kaśit sādhanavādī pratijñāhetūdāharaṇāny evābhidhāyoparamate | kin tarhi? nigamanam apy upādatte --- tasmād anityaḥ śabda iti | evam ukte ca kuto nityatvaśaṅkā, yataḥ kṛtakatvasya viruddhatā bhavet? tataś ca nigamanenaiva viruddhaśaṅkāvyavacchedasya kṛtatvāt pakāsvacanam apārthakam | yad āh ākṣapādaḥ [357]--- "sādhye viparītaśaṅkāvyavacchedārthaṃ nigamanam iti" | tathā hetuvacanasyāpy anutthānam āyātam | nigamane 'nāśvāsa iti ced | hanta pratijñāvacane 'py anāśvāsas tulyaḥ | yat tatra samādhānaṃ tan nigamane 'pi bhaviṣyati | tasmāt tanmate 'pi nigamanād evābhipretasādhyapratīter na viruddhāśaṅkānirāsārthaṃ apekṣāvacanaṃ karaṇiyam | tad ayam yathā nāma kaścit svāṅgulijvālayā
paraṃ didhakṣuḥ sa praraṃ dahed vā na vā, svāṅgulidāham eva tāvad anubhavatīti vṛttānto jātaḥ |
__________NOTES__________
[357] atra akṣapāda vacanatvena yad uddhṛtaṃ tan nāsti nyāyasūtre kin tu vārtike --- "sādhyaviparītaprasaṅgapratiṣedhārthaṃ yat punar abhidhānaṃ tat nigamanam" iti vartate --- 1.1.39.
yady evaṃ nigamanam apy apārthakam āpadyata iti cet | ayam aparo 'stu doṣaḥ | kathaṃ nāma tāthāgatā jayanti? kevalaṃ sati nigamane viruddhaśaṅkāvyavacchedārtahṃ pakṣāvacanaṃ na kāryam | nigamanenaiva tadāśaṅkāvyavaacchedasya kṛtatvād ity ucyata iti |
trilocacaḥ punar nyāyabhāṣyaṭīkāyām idam avādīt --- "sādhyavacanam asādhanāṅgavacanaṃ na bhavati, yato vivādeṣu parapratipattim adhikṛtya na prayoganiyamaḥ śakyaḥ | paṭumandādibhāvena parapatipattīnām anavasthānāt | tathā hi hetuvacanād eva kaścit prateti | kaścit punar antareṇāpi hetuvacanaṃ vaktṛsvarūpapariśīlanāt prāg eva śabdaniṣpatter oṣṭhādisthānavyāpāropalabdher vaktur abhipretam anveti | tasmād anapekṣitaparapratipattir evāyaṃ jñātā jñānastham arthaṃ pratipādayantaṃ tasya svapratipattyā ''rūḍhasyārthasya
[DhPr 174]
[358]evam evārtham anupalabdhiprayoge darśayati ---
__________NOTES__________
[358] etam
yasmāt sādharmyavatprayoge api yad upalabdhilakṣaṇaprāptaṃ san na upalabhyate so asadvyavahāraviṣayaḥ[359]| na upalabhyate ca atra upalabdhilakṣaṇaprāpto ghaṭa ity ukte sāmarthyād eva neha ghaṭa iti bhavati III-35
__________NOTES__________
[359] viṣayaḥ siddhaḥ
sādharmyavati prayoge 'pi sāmarthyād eva neha pradeśe[360] ghaṭa iti bhavati |
__________NOTES__________
[360] neha ghaṭa
kiṃ punas tat sāmarthyam ity āha --- yad upalabdhilakṣaṇāprāptaṃ[361] san nopalabhyate --- ity anupalambhānuvādaḥ | so 'sadvyavahāraviṣayaḥ --- ity asadvyavahārayogyatvavidhiḥ | tathā ca sati dṛśyānuplambhopalambho
__________NOTES__________
[361] prāptam iti | anu-
vācakaṃ śabdaṃ prayoktum arhati | svapratipattiś ca liṅgajā jñāpanīyadharmaviśiṣṭaṃ dharmiṇam abhiniviśate | tasmāt prarasya vivādayitrā jñānastham arthaṃ paro boddhavya iti sa eva paraṃ praty upāya iti |"
tad etat kārpaṭikakarṇāṭa raṭitam aśraddheyaṃ dhīmatām | tathā hi --- satyam, svapratipattyā ''rūḍha evārthaḥ parasmai pratipādyate | kevalam idam ālocyatām --- kiṃ pakṣadharmavacanād vyāptivacanasahitāt so 'rthaḥ pratipādito bhavati na veti | pratipādane kiṃ pratītapratyāyakena tadvacanena kāryam? tāvato vacanāt tatpratipattim apahnavān eva (-hnavānena) tu nāpahanutaṃ nāma kiñcid | avaśyaṃ caitad anythā svārthānumānakāle pratijñāvacanam antareṇa kathaṃ pratipattiḥ syāt? svapratipattikāle ca yāvato 'rthāt sādhyapratītir āsīt parārthānumānakāle 'pi tāvat eva vacanam upādeyam | tatra ca na prajñāpanīyadharmaviśiṣṭadharmidarśanapūrvakādisādhanādidarśanāt sādhyapratītir āsīt | kin tarhi? pakṣadharmadarśanāt tad avinābhāvasmaraṇasahitād iti tāvat eva vacanaṃ nyāyyam |
athoktaṃ paṭumandādibhāvena parapratītīnām anavasthānān na śakyte prayoganiyamaḥ karttum iti | satyam uktam [64a] kevalaṃ svavadhāya kṛtyotthāpanaprāyaṃ tat | yataḥ paṭumandādibhedena pratipatṛṇām anekaprakāratvāt syād api kaścid yaḥ pañcāvayave 'pi vākye prayukte pūrvaṃ saṃśayajijñāsādivacanam antareṇa na buddhyate bodhayitavyam iti tadvacanasyāpy avaśyaprayojyatvād avayavatvād avagata( apagataṃ) pañcāvayavatvaṃ sādhanavākyasya | abhyupagame ca gauḍakāśmīra puruṣavidhāyo(-viṣayo)pākhyānaṃ kutūhalāspadam avatarate | pratijñāhetūdāharaṇopanayanigamanāny avāvayavā iti śāstrasthiter apasiddhānto 'pi dīptājñaḥ pārthiva iva nigṛhṇāti |
atha kim asya sambhavo 'sti yo nirdiṣṭe hi sādhye sādhane vā 'bhihite nirdaśite codāharaṇe kṛte 'py upanaye nigamite ca sarvāvayavavyāpāre sādhyaṃ na budhyata iti? nanu asyāpi pratipattuḥ kim asti sambhavo yatra dharmiṇi sādhanaṃ bodhitaḥ, tasya sādhyāvinābhāvitāṃ smarito 'pi yas tatra sādhyaṃ nāvabudhyata iti? sambhavati buddhimāndyād iti cet | sarvaṃ samānam idam anyatrābhiniveśād ity alaṃ vistareṇa |
[DhPr 175]
'sadvyavahārayogyatvena vyāpto darśitaḥ | nopalabhyate ca[362] ityādinā sādhyadharmiṇi tattvaṃ liṅgasya darśitam | yadi ca sādhyadharamas tatra sādhyadharmiṇi na bhavet sādhanadharmo 'pi na bhavet | sādhyaniyatatvāt tasya sādhanadharmasyeti sāmarthyam ||
__________NOTES__________
[362] ca --- om.
tathā vaidharmyavatprayoge api --- yaḥ sadvyavahāraviṣaya upalabdhilakṣaṇaprāptaḥ, sa upalabhyata eva | na[363]tathā atra tādṛśo ghaṭa upalabhyata ity ukte sāmarthyād eva neha sadvyavahāraviṣaya iti bhavati III-36
__________NOTES__________
[363] na ca
yathā sādharmyavatprayoge tathā vaidharmyavatprayoge 'pi sāmarthyād eva neha savyavahāraviṣayo[364] 'sti ghaṭa iti bhavati |
__________NOTES__________
[364] -vyavahārasya viṣayo
sāmarthyaṃ darśayitum āha--- yaḥ sadvyavahāraviṣaya iti vidyamānaḥ | upalabdhilakṣaṇaprāpta iti dṛśyaḥ ity eṣā sādhyanivṛttiḥ | [365] sa upalabhyata eve ti sādhananivṛttir iti | anena ca[366] sādhyanivṛttiḥ sādhananivṛttyā vyāptā darśitā | na tathe ti --- yathā 'nyo dṛśya upalabhyate na tathātra pradeśe tādṛśa iti dṛśyo ghaṭa upalabhyata iti | anena sādhyanivṛtter vyāpikā nivṛttir asatī sādhyadharmiṇi darśitā | yadi ca[367] sādhyadharmaḥ sādhyadharmiṇi na syāt sādhanadharmo 'pi na bhavet[368] |
__________NOTES__________
[365] sa --- om.
[366] ca --- om.; anena na
[367] ca na sādhya-
[368] -dharmiṇi bhavet sādhana-
tad api (yad api) nyāyabhāṣyaṭīkāvārtikayor viśvarūpodyotakrarāv āhatuḥ "purā viṣayanirūpaṇapūrvakam eva hi karaṇavyāparaṇaṃ dṛṣṭam | karaṇaṃ ca sādhana(naṃ) vyāpārayitavyam | ato viṣayanirūpaṇaṃ sādhyavacanena kriyate, anyathā karaṇapravarttanasyāśakyatvād iti |"[369]tad api na caturasram | yato yadi hetuṃ prayuñjānena viṣayaḥ sisādhayiṣito 'rtho nirūpayitavyo buddhau niveśanīya ity abhimatam, tadā 'bhyupagama evottaram | na hi kaścit sādhyam aniścityaiva parapratipattaye sādhanavākyam abhidhatte | atha vacanena karaṇasya hetoḥ sa viṣayo darśayitavya iti matiḥ, tadā tenaiva tāvad darśitena ko 'rthaḥ? yadi parasya pratītir anyathā na syāt sarvaṃ śobhetety uttaram iti kiṃ kṣuṇṇakṣodīkaraṇena?
__________NOTES__________
[369] nopalabhyate nyāyavārtike --- saṃ-
adhyayanaḥ punā ruciṭīkāyām idam avocat "dharmaviśiṣṭasya dharmiṇo nirdeśaḥ kriyate śrotur āśvāsanārtham | na tv ādau dharmaviśiṣṭasya dharmiṇo nirdeśo yuktaḥ | ayuktatāṃ(tā) tasya pratipattāv adṛṣṭatvāt | tatra pradeśamātram upalabhate, tatsthaṃ ca dharamam | tato 'vinābhāvaṃ smarati tadanantaraṃ tad evedam iti parāmṛśati | tato viśiṣṭatāṃ pradeśasya pratipadyate, na tvād eva (tv ādāv eva) | parāmarśasya ca svārthapūrvakatvam | na ca svārthe dharmaviśiṣṭasya dharmiṇo darśanam asti | tena pratipattāv api na kāryam | ādau tu kriyate, pratipādyasyāsthotpādanārtham iti |"
[DhPr 176]
asti ca sādhanadharma iti sāmarthyam[370] | ataḥ sāmarthyāt nāsty atra ghaṭa iti pratīter na pakṣānirdeśaḥ | evaṃ kāryasvabhāvahetvor api sāmarthyāt saṃprayaya iti na [371]pakṣanirdeśaḥ
__________NOTES__________
[370] sāmarthyāt tataḥ
[371] pakṣo nirdeśyaḥ
kīdṛśaḥ punaḥ[372]pakṣa iti nirdeśyaḥ III-37
__________NOTES__________
[372] pakṣaḥ nirdeśaḥ
kīdṛśaḥ punar arthaḥ pakṣa iti --- anena śabdena niddeśo vaktavyaḥ?ity āha ---
svarūpeṇaiva svayam iṣṭo[373]'nirākṛtaḥ pakṣa iti[374] III-38
__________NOTES__________
[373] iṣṭo nir-
[374] iti nirdeśyaḥ
svarūpeṇaive ti sādhyatvenaiva | svayam iti vādinā | iṣṭa iti --- nokta evāpi tv iṣṭo 'pīty arthaḥ | evaṃbhūtaḥ san pratykṣādibhiḥ anirākṛto
[375] yo 'rthaḥ sa pakṣa ity ucyate |
__________NOTES__________
[375] -kṛto 'rtho yaḥ sa
atha yadi [376]pakṣo na nirdeśyaḥ, katham anirdeśyasya lakṣaṇam uktam? na sādhanavākyāvayavatvād asya lakṣaṇam uktam api tv asādhyaṃ [377]kecit sādhyam, sādhyaṃ cāsādhyaṃ [378]kecit pratipanāḥ | tat sādhyāsādhyavipratipattinikāraṇārthaṃ pakṣalakṣan uktam ||
__________NOTES__________
[376] atha yadi na pakṣo
[377] kiñcit
[378] kiñcit --- om.
svarūpeṇeṣṭa ity asya vivaraṇam ---
svarūpeṇa iti sādhyatvena iṣṭaḥ III-39
sādhyatveneṣṭa iti | pakṣasya sādhyatvān nāpāram asti rūpam | ataḥ svarūpaṃ sādhyatvam iti
eva śabdaṃ vivaritum āha ---
svarūpeṇaiva iti sādhyatvena eva iṣṭo[379]na sādhanatvena api III-40
__________NOTES__________
[379] -tveneṣṭo
svarūpeṇaive ti | nanu caivaśabdaḥ kevala eva pratyavamarṣṭavyas tat[380] kimarthaṃ svarūpaśabdena
__________NOTES__________
[380] tat katham
tena tu tapasvinā bahūktaṃ samañjasaṃ | kevalaṃ pratipattur āśvāsenaivotpāditena kiṃ prayojanam? kathaṃ cāsau sandgidhārthābhidhāyinaḥ pratijñāvacanād āsthām utpādayatīti samīcīnaṃ nirūpitam | āsthā khalu idam eva manye 'rthety abhisampratayayaḥ | sā kathaṃ vacanamātrāj jāyeta? jātau vā sādhanādyabhidhānaṃ na kathaṃ vaiyartham aśnuvītety alaṃ bahunā ||
atra sāmarthyāt svayaṃ śabdasya vādine ti vivṛtiḥ kṛtā na tu svayam śabdasya vādine ty arthaḥ | etac cānantaram eva darśayiṣyate ||
[DhPr 177]
saha pratyavamṛṣṭaḥ? ucyate | eva śabdo nipāto dyotakaḥ | padāntarābhihitasyārthasya viśeṣaṃ dyotayati iti padāntareṇa viśeṣyavācinā saha nirdiṣṭaḥ | na sādhanatvenāpīti | yat sādhanatvena nirdiṣṭaṃ tat sādhanatveneṣṭam | asiddhatvāc ca[381] sādhyatvenāpīṣṭam | tasya nivṛttyartha[382] eva śabdaḥ ||
__________NOTES__________
[381] -tvāt sādhya-
[382] -artham
tadudāharati ---
yathā śabdasya anityatve sādhye cākṣuṣatvaṃ hetuḥ, śabde asiddhatvāt sādhyam | na punas tad iha sādhyatvena eva iṣṭam[383], sādhanatvena abhidhānāt[384] III-41
__________NOTES__________
[383] sādhyatveneṣṭam
[384] -tvenāpyabhidhānāt
[385]yathe ti | śabdasya anityatve sādhye cākṣuṣatvaṃ hetuḥ śabde asiddhatvāt sādhyam --- ity anena sādhyatveneṣṭam āha |
__________NOTES__________
[385] yathā --- om.
tad iti cākṣuṣatvam | ihe ti śabde | sādhyatvenaiveṣṭam --- iti sādhayatveneṣṭaniyamābhāvam āha | sādhanatvena abhidhānād iti --- yataḥ sādhanatvenābhihitam, ataḥ sādhanatvenāpīṣtam | na sādhyatvenaiveti ||
svayam ity anena svayaṃ śabdaṃ vyākhyeyam upakṣitya tasyārtham āha ---
svayam iti vādinā III-42
vādine ti | svayaṃ śabdo nipāta ātmana iti [386]ṣaṣṭhyantasyātmaneti ca tṛtīyāntasyātha[387] varttate | tad iha tṛtīyāntasyātmaśabdasyārthe vṛttaḥ svayaṃ śabdaḥ | ātmaśabdaś ca sambandhiśabdaḥ | vādī ca pratyāsannaḥ[388] | tato yasya vādina ātmā tṛtīyārthayuktaḥ[389] sa eva[390] tṛtīyārthayukto nirdiṣṭo vādine ti | na[391] tu svayaṃ śabdasya vādine tyeṣa paryāyaḥ ||
__________NOTES__________
[386] nāśaṃ svayam icchatītyādau ātmano nāśam icchatīty arthaḥ --- ṭi-
[387] -syārthena yuktaḥ
[388] pratyāsannabhūtaḥ yasya
[389] tṛtīyārthena yuktaḥ
[390] eva --- om.
[391] nanu
pakṣasyā numeyasya ||
svarūpaśabdene ti sahārthe tṛtīyā |
[64b] ucyate iti siddhāntavādī ||
yat sādhanatveneṣṭaṃ tat kathaṃ sādhyatvenāpīṣṭaṃ bhavatīty āha --- asiddha[tvā]d iti | co yasmād | sādhyatveneṣṭo 'pi yadā sādhanatvenoktas tadā 'pakṣa ity evam artha eva śabda iti samudāyārthaḥ ||
[DhPr 178]
kaḥ punar asau vādīty āha ---
yas tadā sādhanam āha III-43
yas tadā --- iti vādakāle sādhanam āha | anekavādisambhave 'pi[392] svayaṃ śabdavācyasya vādino viśeṣaṇam etat |
__________NOTES__________
[392] -sambhave svayaṃ
yady evaṃ[393] vādinā iṣṭaḥ sādhyaḥ --- ity uktam | etena ca kim uktena? anena[394] tadā vādakāle tena vādinā svayaṃ yo dharmaḥ sādhayitum iṣṭaḥ sa eva sādhyo[395] netaro [396]dharma ity uktaṃ bhavati | vādino 'niṣṭadharmasādhyatvanivarttanam asya vacanasya phalam iti yāvat ||
__________NOTES__________
[393] yady eva
[394] anena ca
[395] sādhyo dharmo netara ity uktaṃ
[396] dharma --- om.
atha kasmin saty anyadharmasādhyatvasya sambhavo yannivṛttyarhaṃ [397]tad vaktavyam ity āha ---
__________NOTES__________
[397] -arthaṃ cedaṃ
etena yady api kvacic śāstre sthitaḥ sādhanam āha, tacchāstrakāreṇa tasmin dharmiṇy anekadharmābhyupagame 'pi yas tadā tena vādinā[398]dharmaḥ svayaṃ sādhayitum
__________NOTES__________
[398] tena svayaṃ vādinā dharmaḥ sādha-
tat tasmād arthadvayavṛttitvāt | iha pakṣalakṣaṇe svayaṃśabdo gṛhīta iti śeṣaḥ | tṛtīyāpratipādyo 'rtho 'traiṣaṇakarttṛtvam | ātmanā iṣṭa ity atra tṛtīyāyāḥ karttari vidhānāt ||
anekavādisambhave 'pi śabdagatākāśaguṇatvādivādibhūyastve 'pi | bāditvaṃ ca yogyatayā | na tu tadā svparapakṣasiddhyasiddhyarthavacxanalakṣaṇavādapraṇetāraḥ | viśeṣaṇaṃ vyavacchedakam etad yastadāsādhanam ahet vacanam |
yady evam iti praraḥ | ayaṃ ca nipātasamudāyo 'niṣṭāpādanaprārambhe varttate | ityktam anena vākyeneti śeṣaḥ |
ucyatām evaṃ ko doṣa ity āha --- etene ti | ca śabdo 'pi śadasyārthe | śāstrakāreṣṭam api vādīṣṭaṃ bhavati | tat ko 'tiśayo 'nena pratipāditia iti cedayitur āśayaḥ | anene ti siddhāntaādī | anena yas tadā sādhanam āheti viśeṣaṇāvacchinnena svayaṃśabdena |
etad uktaṃ bhavati | yacchāstrābhyupagam etnāpi vādī kvacitsādhanam abhidhatte, tacchāstrakāreṇa tatra yāvad iṣṭaṃ tāvaccettasyasādhyatveneṣṭaṃ tadṣṭam ity eva kṛtaṃ syāt, na tu svayam iti | netara iti tacchāstrakāreṣṭo 'mbaraguṇatvād iti buddhistham | vādina iti ādyasyaiva vyaktīkaraṇam ||
[DhPr 179]
iṣṭaḥ, sa eva sādhyo na itara ity uktaṃ bhavati III-44
tacchāstrakāreṇe ti | yacchāstraṃ tena vādinā 'bhyuagataṃ tacchāstrakāreṇa tasmin sādhyadharmiṇi anekasya [399]dharmasyābhyupagame sati anyadharamasādhyatvasambhavaḥ | tathā hi --- śāstraṃ yenābhyupagataṃ [400]tatsiddho dharamaḥ sarva eva tena sādhyaty ity asti vipratipattiḥ | anenāpāsyate | anekadharmābhuypagame 'pi sati sa eva sādhye yo vādina iṣṭo nānya iti |
__________NOTES__________
[399] anekadharma-
[400] tasmin siddho
nanu ca śāstrānapekṣaṃ [401]vastubalapravṛttaṃ liṅgam | ato 'napekṣaṇīyatvān na śāstre sthitvā vādaḥ karttavyaḥ | satyam | āhopuruṣikayā tu yady api kvacicchāṣtre sthita iti kiñcicchāstram abhyupagataḥ sādhanam āha, tathāpi ya eva tasyeṣṭaḥ sa eva[402] sādhya[403] iti jñāpanāyedam uktam ||
__________NOTES__________
[401] tādātmyatadutptteḥ --- ṭi-
[402] sa eva tasya
[403] sādhyata iti
iṣṭa it īṣṭa śabdam upakṣipya vyācaṣṭe ---
iṣṭa iti yatrārthe vivādena sādhanam upanyastaṃ tasya siddhim icchatā so [404]anukto api vacanena sādhyaḥ III-45
__________NOTES__________
[404] so 'rtho 'nu-
yatrārtha ātmani viruddho vādaḥprakrāntaḥ --- `nāsti ātmā' --- ity ātmapratiṣedhavāda ātmasattāvādaviruddhaḥ, vidhipratiṣedhayor virodhāt | tena vivādena hetunā sādhanam upanyastaṃ tasyā tāmārthasya siddhiṃ niścayam icchatā vādinā so 'rthaḥ sādhya ity uktaṃ bhavati iṣṭa śabdena | yat tad ` ity uktaṃ bhavati ' iti grahaṇam ante tad ihāpekṣya vākyaṃ [405]samāpayitavyam |
__________NOTES__________
[405] vākyaṃ parisamā-
yady api parārthānumāna ukta eva sādhyo uktaḥ, anukto 'pi [406]tu vacanena sādhyaḥ, sāmarthyoktatvāt tasya ||
__________NOTES__________
[406] tu śabdas tathāpīty arthe --- ṭi-
ity asti vipratipattir nyāyaviruddhā pratipattiḥ keṣāñcit | anenā tmaviśeṣaṇenāpāsyate | aneke tiyādinopasaṃharati | anekadharmābhyupagame 'pi śāstrakārasya tatra dharmiṇy anekadharmopagame saty api | vādina ity ātmana iti ṣaṣṭhyantasyārthe vṛttaṃ svayaṃśabdam u[pā]dāya |
āhopuruṣikayā 'bhyupagata iti karttarīyaṃ niṣṭḥā ||
viruddhaḥ parasya cābhipretaviparītārthopasyāpako vādaḥ svaparapakṣayoḥ siddhyasiddhyarthaṃ vacanam | prakrāntaḥ pravṛttaḥ | ity uktaṃ bhavatī ti nātra śrūyate tat katham evaṃ vyākhyāyata ity āha --- yat tad iti | lokoktiś caiṣā | ihe ṣṭapadavivaraṇe | samāpayitavyaṃ saṅgatārthaṃ karttavyam |
[DhPr 180]
kuta etad ity āha ---
tad adhikaraṇatvād vivādasya III-46
[407]tad iti so 'rtho 'dhikaraṇam āśrayo yasya sa tad adhikaraṇo vivādaḥ | tasya bhāvas tattvam | tasmād iti |
__________NOTES__________
[407] tad ityādi tad iti
etad ukataṃ bhavati --- yasmād vivādaṃ nirākarttum icchatā vādinā sādhanam upanyastaṃ tasmād yadadhikaraṇaṃ vivādasya tad eva sādhyam | yato viruddhaṃ vādam apanetuṃ sādhanam upanyastaṃ tac cet na sādhyaṃ kim idānīṃ [408]jātiniyataṃ kiṃcit sādhyaṃ syād iti ||
__________NOTES__________
[408] jagati niyatam
anuktam api parārthānumāne sādhyam iṣṭam | [409]tad udāharati ---
__________NOTES__________
[409] -iṣṭam udārati; sādhyaṃ dṛṣṭam udāha-
yathā parārthāś cakṣurādayaḥ saṃghātatvāc chayanāsanādyaṅgavad iti | [410]atrātmārthā ity anuktāv apy ātmārthatā sādhyā | [411]tena noktamātram eva sādhyam ity uktaṃ bhavati III-47
__________NOTES__________
[410] iti | ātmārthā ity anutthā(ktā)pyātmārthatā sādhyate tena
[411] sādhyā | anena
parāthā iti | cakṣur ādir yeṣāṃ śrotrādīnāṃ te[412] cakṣurādaya iti dharmī | parasmāyime parārthā iti sādhyaṃ pārārthyam | saṅghātatvād iti hetuḥ | vyāptiviṣayapradarśanaṃ [413]ca śayanāsanādyaṅgavad iti | śayanam āsanaṃ ca te ādī[414] yasya tacchayanādi puruṣopabhogāṅga saṃghātarūpam | tadvad atra [415]pramāṇe yad apy ātmārthāś cakṣurādaya ity ātmārthatā noktā [416] anuktāv apy ātmārthatā sādhyā |
__________NOTES__________
[412] te --- om.
[413] ca --- om.
[414] ādir yasya
[415] tadvad atra yat pramāṇe
[416] noktāpyā-; anuktāpyā
anukto 'pi tu vacanena | vacanena sākṣād abhidhāvyāpāraviṣayatvam anāpādito 'pi | tu r viśeṣadīpane | sādhyaḥ sādhya eva | kuta ity āha --- sāmarthyoktatvāt tasya buddhisthasyātmādeḥ |
etad uktaṃ bhavati --- parārthānumāne ukto 'rthaḥ sādhyaḥ | uktaś ca prakāśita ucyate | prakāśyamānatā ca sākṣād abhidhāvyāpāraviṣayatayā ca sāmarthyamyatayā ca | uktam (uktatā) tu prakāśitatākhyā dvayor apy aviśiṣṭeti ||
kuta etad iti sāmarthyoktatvam iti hetor āha vārttakakāraḥ |
[DhPr 181]
tathā hi --- sāṃkhyeno ktam --- asti ātmā | tad viruddhaṃ bauddhenoktaṃ --- nāstyātmeti | tataḥ sāṅkhyena svavādaviruddhaṃ bauddhavāda hetūkṛtya virūddhavādanirākraṇāya svavādapratiṣṭhāpanāya ca sādhanam upanyastam | ato 'nuktāv apy ātmārthatā[417] sādhyā, tad [418]adhikaraṇatvād vivādasya |[419] śayanāsanādiṣu hi puruṣopabhogāṅgeṣv ātmārthatvenānvayo[420] na prasiddhaḥ | saṅghāta tvasya [421]pārārthyamātreṇa tu siddhaḥ | tataḥ parārthā ity uktam |
__________NOTES__________
[417] -nuktāpyā-
[418] ya ātmapratiṣedhavādo 'dhikaraṇaṃ yasya --- ṭi-
[419] śayanādiṣu
[420] -arthatvena prasiddhaḥ
[421] parārthamā-; parārthādiṣu
cakṣurādaya ityādigrahaṇādivijñānam api[422] parārthaṃ sādhayitum iṣṭam | vijñānāc ca para ātmaiva syāt |
__________NOTES__________
[422] bauddhānāṃ mate paramāṇurūpaṃ jñāṇamataḥ sāṅghātarūpatvam --- ṭi-
[423]parasyārthakāri vijñānaṃ setsyatīti sāmarthyād ātmārthatvaṃ sidhyate cakṣurādīnām iti matvā parātha grahaṇaṃ kṛtam | [424]teneṣṭasādhyatvacancana noktamātram, api tu prativādino vivādāspadatvād vādinaḥ[425] sādhayitum iṣṭam --- uktam, anuktaṃ vā prakaraṇagamyaṃ sādhyam ity uktaṃ bhavati ||
__________NOTES__________
[423] parasya --- om.
[424] sādhyavaca-
[425] vādinā
yady api tanmūlo vivādas tathāpi abhidhāvyāpāraviśrāmabhūmir evārthaḥ ṣadhyaḥ | na cātmādir vivādādhikaraṇam | tathābhūtas tat kathaṃ sādhya ity āśaṅkyāha --- etad uktaṃ bhavatī ti | yad ātmādi adhirakaṇam āspadaṃ vivādasya --- astīdaṃ nāstīdam ity ātmakasya prarasparaviruddhasya vādasya | atropapa[65a]ttim āha --- yata iti | viruddhaṃ svapakṣapratyanīkaṃ nāstīdam iti vādam | tad viruddhavādāpanetṛhetūpanyāsaviṣayaṃ ced yadi na sādhyaṃ na jijñāpayiṣitam idānīm etasminn abhyupagame kiṃ jātiniyataṃ sādhyatvajātiniyataṃ jātivaśaṃ kiñcid vastu sādhyaṃ syād bhavitum arhati | kṣepe kim aḥprayogān na kiñcid ity artho 'vatiṣṭhate ||
anuktam api sākṣād abhidhāvyāpārāviṣayo 'pi | saṃhā(ghā)tatvād anekarūpatvāt | kālaviśeṣānapekṣaṃ caitad draṣṭavyam | tena krameṇa yugapad vā saṃhataṃ tad iti saṃhatarūpaṃ vijñānam api krameṇānekarūpam atas tatrāpi saṃhā(ghā)tatvaṃ siddhim iti tad apy ādi śabdena saṅgṛhītaṃ dharmi karttavyam | ata evānantaram ` atr ādi śabdād vijñānam api ' iti vakṣyate | anyathā tu cakṣurādīnāṃ vijñānalakṣaṇaparārthatāsidhāv ā(a)pi nābhipretaṃ sāṃkhya sya siddhyet | anuktāv apy anabhidhāne 'pi tasyet arthāt | kvacit punar anuktāpy ātmārthate ti pāṭhaḥ | tatrārjavenai[va] sambandhaḥ | sādhanopanyāsāśratvena prakṛtatvāt tasyā iti bhāvaḥ |
tathā hī tyādinaitad eva pratipādayati | hetūkṛtya nimittīkṛtya | ca ḥ phalasamuccaye anuktāv apī ti pūrvavadvācyam | yady ayṃ tasyābhiprāyas tadā ''tmārthā ity eva kiṃ na bravītīty āśaṅkya yenābhiprāyeṇaivam avādīttaṃ darśayitum āha --- śayane ti | hī r yasmādarthaḥ |
[DhPr 182]
anirākṛta iti --- etallakṣaṇayoge api yaḥ sādhayitum iṣṭo apy arthaḥ pratyakṣānumānapratītisvavacanair nirākriyate, na sa pakṣa[426]iti pradarśanārtham III-48
__________NOTES__________
[426] pakṣaḥ darśana-
anirākṛta iti vyākhyeyam | etad iti anantaraprakāntaṃ ya pakṣaṇam utkaṃ sādhyateneṣṭetyādi[427] --- etallakṣaṇe na yoge 'pi apy artho na pakṣa iti pradarśanārtham [428] pratipādanāya anirākṛta graṇaṃ kṛtam |
__________NOTES__________
[427] sādhyatveneṣṭatvādi
[428] pradarśanāya
kīdṛśo 'rtho na pakṣaḥ sādhaytum iṣṭo 'pīty āha --- yaḥ sādhayitum iṣṭo 'rtho --- pratyakṣaṃ cānumānaṃ ca pratītiś ca svavacanaṃ ca --- [429] etair nirākriyate --- viparītaḥ sādhyate [430]na sa pakṣa iti ||
__________NOTES__________
[429] tair nir-
[430] sādhyate sa na pakṣa
tatra pratyakṣanirākṛto yathā, aśrāvaṇaḥ śabda iti III-49
tatre ti | teṣu caturṣu pratakṣādinirārkṛteṣu[431] prakṣanirrākṛtaḥ kīdṛśaḥ? yathe ti | yathā 'yaṃ pratyakṣanirākṛtas tathā'ye 'pi draṭavyā iti yathā śabdārthaḥ |
__________NOTES__________
[431] -kṛteṣu nir-
śravaṇena grāhyaḥ śrāvaṇaḥ | na śrāvaṇo 'śrāvaṇaḥ | śrotreṇa na grāhya iti pratijñārthaḥ | śrotrāgrāhyatvaṃ śabdasya pratyakṣasiddhena [432]śrotragrāhyatvena badhyate ||
__________NOTES__________
[432] śrotrajñānagrāhya- --- ṭi-
nanu cakṣurādīnāṃ vijñānalakṣaṇaprarārthatā setsyati | tat katham ātmārthatāsiddhir ity āha cakṣurādaya ity atre ti | tathāpi kutas tatsiddhir ity āha vijñānāc ce ti | co yasmāt | atha vijñānsyāpi dharmitve katham ātmārthatāsiddhir ity āśaṅkya spaṣṭayitum āha --- parasye ti | sāmarthyād
ātmārthatvaṃ siddhyāt cakṣarādīnām ity evaṃ matvā parārthagrahaṇaṃ kṛtaṃ sāṃkhyene ti prastāvāt, adhyāhāre vā, teṣāṃ vijñānārthatāyā api sambhāvyatvāt | tat siddhaikaṃ sāmarthyam ity āśaṅkya parasye ti yojyam |
arthakāri prayojanakāri vijñānam apīti draṣṭavyam | setsyatī ti bruvato 'yaṃ bhāvaḥ | ādi śabdād vijñāsyāpi tathātve sādhye vijñānaṃ parārthakāri setsyatīti | iti r hetau | anena sāmarthyaṃ cakṣurādīnām ātmārthatāsiddhau darśitam |
tene ty asya mūlasya vyākhyānam iṣṭasādhana(sādhyatva)vacaneneti vādinaḥ sādhayitum icchayā viṣayīkṛtam |
tac ca dvavidham iti darśayann āha --- uktam ityādi | uktaṃ sākṣād abhidhāviṣayīkṛtam | tad viparītam anuktam | kathaṃ tarhi tatsādhyam ity āha --- prakaraṇe ti | prakaraṇe na sādhyopanyāsāśrayatayā prakṛtatvena gamyaṃ prakāśyaṃ sādhyaṃ sādhyam evety uktaṃ bhavati ||
[DhPr 183]
anumānanirākṛto yathā --- nityaḥ śabda iti III-50
[433]anumānanirākṛto yathā[434] nityaḥ śabada iti | śabdasya pratijñātaṃ nityatvam anityatvenānumānasiddhena nirākriyate ||
__________NOTES__________
[433] śravaṇendirya prabhavajñānenety arthaḥ --- ṭi-
[434] yathā --- om.
pratītinirākṛto yathā --- acandraḥ śaśī iti III-51
pratītyā nirākṛtaḥ acandra iti candraśabdavācyo na bhavati śaśī ti pratijñātārthaḥ[435] | ayaṃ ca pratīyā nirākṛtaḥ | patīto 'rtha ucyate vikalpavijñānaviṣayaḥ | pratītiḥ pratītatvaṃ
__________NOTES__________
[435] partijñārthaḥ
etallakṣaṇayoge 'pī ty asyārthakathanam idam etallakṣaṇena yoge 'py artha iti |
nanu ca pratyakṣādibhir nirākriyate 'pasāryate iti kila matam | na cākṣā(rthā)pasāraṇaṃ pratyakṣādidharmo 'pi tu vastuvyavasthāpanam ity āha --- viparīta iti ||
śrūyate 'neneti śravaṇaṃ śrotrendrayaṃ tena grāhyaḥ upalabdhaḥ | tajjñāṇagrāhyatvāc ca tadgrāhyatvam uktam | nañā samāsam āha --- ne ti | samastasyārtham āha --- śrotre ti | ayam asyāśayaḥ --- aśrāvaṇaḥ śabdaḥ --- śrotraje [65b] na jñānena nānubhūyata iti yaḥ pratijānīte tasya sā pratijñā śravaṇendriyajena pratyakṣeṇa śabdālambanena bādhyate śabdagatā 'pratibhāsanaviparītasya tatpratibhāsanasya tenopasthāpanād iti |
etena tan nirkṛtam, yad uddyotakareṇo ktam[436]--- `aśrāvaṇaḥ śabda iti pratyakṣaviruddhodāharaṇa varṇayati | na pratyakṣasya viṣayo jñāto nānumānasya | kiṃ kāraṇam? indriyavṛttīnām atīndriyatvāt | śrāvaṇatvañ cendriyavṛttiḥ | sā kathaṃ pratyakṣā bhaviṣyati? tasmād anumānaviruddhasyodāharaṇam idam | anuṣṇo vahniḥ kṛtaktād iti pratyakṣaviruddhasyeti |'
__________NOTES__________
[436] nyāyavārttikaṃ draṣṭavyam --- 1,1,33, p. 113.
na hy aśrāvaṇaśabdena śabdākhye viṣaye jñānotpattau śrotrendriyasya vṛtter abhāvo 'bhimato yasya vādinas tam prati śabdaviṣayaśravaṇendriyavṛtteḥ pratyakṣaviruddhatvāt pratyakṣanirākṛtam idam ācāryenoktam, yenocyate 'tīndriyendriyavavṛttiḥ kathaṃ pratyakṣā yenedam udāharaṇaṃ saṃgaccheteti | kin tarhi? yaḥ kaścid vyāmohamāhātmyād yad etac chrotragrāhyaṃ rūpam advayaṃ tan nāstīti pratījānīte taṃ vādiviśeṣaṃ pratīti kathaṃ na pratyakṣaviruddhodāharaṇam idam iti |
etad uktaṃ bhavati | śabdo nāstīty evaṃ bruvāṇasyāsti pratyakṣabādhā | kevalaṃ viṣayo niṣedho 'nekamārgaḥ | śabdo nāsti vyāpitayā nityatayetyādi | tatrāsati śrāvaṇaśabde sarvasyaiva niṣedhe pratyakṣabādhā śaṅkyeta | śrāvaṇaśabdena tu śrutimātragrāhyam eva yadrūpaṃ tanniṣedhe pratyakṣabādhā na tu sāmānyadharmaniṣedha iti khyāpyata iti ||
[DhPr 184]
vikalpavijñānaviṣayatvam ucyate | tena vikalpajñānena[437] pratītirūpeṇa śaśanaś canadraśabdavācyatvaṃ siddham eva | tathā hi --- yad vikalpavijñānagrāhyaṃ[438] tac chabdākārasaṃsargayogyam | yac chaśadākārasaṃsargayogyaṃ tat sāṅketikena śabdena vaktuṃ śakyam | ataḥ praītirūpeṇa vikalpavijñānaviṣayatvena siddhaṃ candraśabdavācyatvam acandratvasya bādhakam | svabhāvahetuś ca pratītiḥ | yasmād vikalpaviṣayatvamātrānubandhinī sāṅketikaśabdavācyatā, tataḥ svabhāvahetusiddhaṃ candraśabdavācyatvam vācyatvasya bādhakaṃ draṭavyam ||
__________NOTES__________
[437] vikalpavijñānaviṣayatvena; vikalpajñānaviṣaytvena; vikalpavijñānena
[438] yad vikalpajñāna-; yaj jñānagrāhyaṃ
pratītyā vikalpavijñānarūpeṇa viṣayiṇā viṣayasya nirdeśāt | etad eva darśayati pratīta iti | pratita ucyate vyavahriyate, sākṣāt kṛtasyāpy ajātādhyavasāyasya tathāvyavahārābhāvād iti bhāvaḥ | viṣayiṇā viṣayagato dharma ukta iti sphuṭayate pratītiḥ pratītatvarūpeṇa patītatvam iti | tena vikalpajñāneneti vikalpavijñānaviṣayatveneti jñeyaṃ pratītarūpeṇa | tathā hīty anenaitad evopapādayati |
bhavatu śabdākārasaṃsargayogyatvam | tacchabdavācyatā tu katham ity āha --- yad iti | ata ityādinā patīter bādhakatvaṃ darśayati | acandratvasyā candraśabdavavācyatvasya | kiṃ sādhanasiddhim idaṃ candraśabdavācyatvam ity āha --- svabhāve ti | svabhāvahetulakṣaṇaṃ yojayann āha --- yasmād iti | tata ityādinopasaṃhāraḥ |
evaṃ tu prayogo draṣṭavyaḥ --- yo 'rtho vikalpavijñānaviṣayaḥ sa sāṅketikena śabdena vaktuṃ śakyaḥ | yathā śākhādimān artho vṛkṣaśabena | vikalpavijñānaviṣayaś ca śaśīti |
iha kenacic chabdena kasyacid abhidhātum aśakyatvaṃ vāstave pratiniyatārthaśabdasambandhe sati syāt | sa cānyatra pratiṣiddhaḥ | pāriśeṣyāj jñānātmany ārūḍhasyārthasya śabdasambandhaḥ karttuṃ kasya śakyo yas tena śabdākāreṇa saha naikasmin jñānena saṃsṛjuyate | aniyatārthaṃ ca vijñānam iti tadārūḍho 'rthas tadabhidhānākārasaṃsargayogya eva | tasmāt tena śabdenābhidhātum aśakyatvam atadākārasaṃsargayogatvena vyāptam | vyā[66a]pakaviruddhaṃ ca tadabhidhānākārasaṃsargayogyatvam | tena ca vikalpavijñānaviṣayatvaṃ vyāptam | tad evaṃ vikalpavijñānaviṣayatvaṃ tadvyāpakavirūddhavyāptatvāt tenāpi viruddhyate | tataś ca tadviruddhena śakyatvena vyāpta iti svabhāvahetuḥ | tasmād vikalpavijñānaviṣayatvam eva pratītiḥ prasiddhir vyavahāraś cocyate | anayā patītyā yat sādhitaṃ śaśinaś candraśabdavācyatvaṃ tat svaviruddhasya tadanabhidheyatvasya bādhakaṃ bahvati | tena pratīter vikalpavijñānalakṣaṇāyā jāto dharma iṣṭaśabdābhidheyatvalakṣaṇas tenānabhidheyatvasya bādhanāt pratītibādhocyata iti paramārthaḥ |
yad vā pratītes tathārūpāyā jāta eveṣṭaśabdābhidheyatvalakṣaṇo dharmaḥ pratītiśabdenoktaḥ,
[DhPr 185]
svavacananirākṛto yathā --- nānumānaṃ pramāṇam III-52
svavacanaṃ pratijñārthasyātmīyo vācakaḥ śabdaḥ | tena nirākṛtaḥ pratijñārtho na sādhyaḥ | yathā nānumānaṃ pramāṇam --- ity atra[439] anumānsya prāmāṇyaniṣedhaḥ pratijñārthaḥ | sa[440] nānumānaṃ pramāṇam --- ity anena svavācakena vākyena bādhyate | vākyaṃ hi etat prayujyamānaṃ vaktuḥ [441]śābdapratyayasya sadarthatvam iṣṭaṃ sūcayate | tathā hi --- madvākyād yo 'rthasampratyayas tavotpadyate so 'satyārtha iti darśayan vākyam eva noccārayed vaktā, vacanārthaś ced astyaḥ pareṇa jñātvyo vacanam apārthakam | yo 'pi hi sarvaṃ mithyā bravīmīti[442] vakti so 'py asya vākyasya satyārthatvam ādarśayann eva vākyam uccārayati | yady etad vākyaṃ satyārtham ādarśitam, evaṃ vākyāntarāṇy ātmīyāny asatyārthāni darśitāni bhavanti | [443]etad eva tu yady astyārtham, anyānyasatyārthāni na darśitāni bhavanti | tataś ca na kiñcid uccāraṇasya phalam iti noccārayet | tasmād vākyaprabhavaṃ vākyārthālambanaṃ vijñānaṃ satyārthaṃ darśayann eva vaktā [444]vākyam uccārayati | tathā[445] ca sati bāhyavastunāntarīyakaṃ śabdaṃ darśayatā śabdajaṃ vijñānaṃ satyārthaṃ darśayitavyam | tato bāhyārthakāryāc chabdād utpannaṃ vijñānaṃ satyārtham ādrśayatā [446]kāryaliṅgajam anumānaṃ pramāṇaṃ śābdaṃ darśitaṃ bhavati |
__________NOTES__________
[439] pramāṇam | atra
[440] sa cānumā-
[441] śābdasya praty-
[442] bravīti vakti
[443] `etad eva' ityādi `bhavanti' ity antaṃ sūtratvena mudritam | kin tu nāsty etat sūtram --- saṃ-
[444] anumānaprāāṇyaniṣedhalakṣaṇam --- ṭi-
[445] yathā
[446] ādarśayitā
pratītimātrād eva sidho yo 'rthaḥ sa iha bādhaka iti darśayitum | etac ca svabhāvahetutvaṃ kalpitam iṣṭam, na vāstavam, śaśino vikalpavijñānaviṣayatvasyā ''dhyavasānikatvāt | anyathā 'numānanirākṛtān nāsya pṛthaṅnirdeśaḥ syād iti ||
sva śabdenātmavacanena prakṛtatvāt sādhyasyātmā gṛhyata iti abhiprāyeṇāha --- pratijñārthasyātmīya iti | tena nirākṛta iti tadupasthāpi tenānumānaprāṇāṇyena nirākṛta iti draṣṭavyam | kathaṃ nirākriyata ity āha --- vākyam iti | yasmād etad vākyaṃ prayujyamānaṃ sad vaktuḥ śābdapratyayasya śabdaprabhavasya jñānasya sadarthatvaṃ satyārthvam iṣṭaṃ sūcayati prakāśayati |
pratyuktam api kathaṃ tathākarotīy āha --- tathā hī ti | noccārayed uccāraytuṃ nārhati, apārthakatvād iti buddhistham | vacane tyādinā tv etad eva vyanakti --- na sarvaṃ vacanaṃ prayujyamānaṃ tathākāri yathā sarvaṃ mithyā bravīmīti vacanam ity āha --- yo 'pī ti | hi r yasmāt | yady etad ityādi | bhavatu vākyaprabhavaṃ vākyārthalambanaṃ jñānaṃ satyārtham, tathāpi katham anumānapramāṇyaṃ vacanenopasthāpyate yenānumānaprāmāṇyapratiṣedhas tadvacanopasthāpitānumānapramāṇyena
[DhPr 186]
tasmāt `nānumānaṃ pramāṇam' --- iti bruvatā śābdasya pratyayasyāsann artho[447] grāhya utkaḥ | asadarthatvam eva hy aprāmāṇyam ucyate, nānyat | śabdoccāraṇasāmarthyāc cārthāvinābhāvī svaśabdo darśitaḥ | tathā ca [448]sann artho darśitaḥ | [449]tataḥ [450]kalpitād arthakāryāc chabdāc [451]chābdaprayayārthasyānumitaṃ sattvaṃ pratijñāyamānasattvaṃ pratibadhnāti |
__________NOTES__________
[447] -syāsan grāhya ukto
[448] san nartho
[449] `nānumānaṃ pramāṇaṃ' ity asmāc chabādyo 'tho budhyate tena janito `nānumāna' ityādikaḥ śabdaḥ na pratyeṣyati nāsitko vyabhicārāt --- ṭi-
[450] adhyāropita- --- ṭi-
[451] -chabdapra-
tad evaṃ svavacanānumitena sattvenāsattvaṃ[452] bādhyamānaṃ svavacanena bādhitam uktam ity ayam atrārthaḥ |
__________NOTES__________
[452] vācyamānaṃ
anye tv āhuḥ --- abhiprāyakāryāc chabdāj jātaṃ jñānam abhiprāyālambanam | sadartham icchataḥ śabdaprayogaḥ | tenāprāmāṇyaṃ pratijñātaṃ bādhyata iti |
nirākriyamāṇaḥ svavacananirākṛto bhavatītyāśaṅkyāha --- tathā ca satī ti --- śābdajñānasya satyārthatvapratipādanābhiprāyeṇa vākyoccāraṇaprakāre sati | bāhyavastunānatarīyakaṃ tadavinābhāvinaṃ darśayatā satyārthaṃ darśayitavyaṃ darśayituṃ yujyate śakyata ity arthaḥ | yata evaṃ tatas tasmāt | bāhyārthakāryād iti sati bhede tadutpattyaiva nāntarīkatvasambhavād iti bhāvaḥ | śābdam iti prakṛtatvāj jñānaṃ kāryaliṅgajaṃ śabdarūpakāryaliṅgajam iti hetubhāvena viśeṣaṇam anumānaṃ pramāṇaṃ darśitaṃ prakāśitaṃ bhavati |
tasmād ityādinopasaharati |
nanv anumānasyā'san grāhya iti yujyate vaktum | tat kiṃ śābdasya pratyayasyety uktam iti cet | naiṣa doṣaḥ | śābdasyāpi prayayasyoktena nyyāyenānumānatvāt | sarvānumānaprāmāṇyapratiṣedhe cāsyāpi pratiṣiddhatvāt | asyaiva cānumānasyānumānaprāmāṇyapratiṣedhalakṣaṇapratijñārthabādhakatvād upanyāso yuktarūpaḥ |
yady evam aprāmāṇyam uktam tac ca bādhya[66b]ta iti vaktuṃ yujyate | tat kim evam uktam ity āha --- asadarthatvam iti | hī ti yasmāt | āstām asan grāhyo 'bhitaḥ kim ata ity āha --- śabde ti | co hetāv avadhāraṇe vā | śabdo 'py atas tathā darśitas tathāpi kim āyātam ity āha --- tathā ce ti śabdasya bāhyārthāvinābhāvipradarśanaprakāre sati sann artho 'dhyavaseyo darśitaḥ | sadarthatvaṃ prāmāṇyalakṣaṇaṃ darśitam iti yāvat | tasya sadarthatvaṇ pradarśyatāṃ bādhā tu katham ity āha --- tata iti | śābdapratyayasya yo 'rtho jñāpyo 'numānaprāmāṇyalakṣaṇas tasyānenaiva śabdaliṅgenānumānenānumitaṃ sattvaṃ karttṛ pratijñāyamānam asadartham aprāmāṇyalakṣaṇaṃ karmabhūtaṃ patibadhnāti | nirākarotīti vaktvye pratibadhnātī ti bruvāṇaḥ paramārthato 'syāvāstavatvān na bādhā kin tv etadupasthāpitetarayoḥ parasparapratibandha iti sūcayati |
[DhPr 187]
tad ayuktam | yata iha pratīteḥ svabhāvahetutvam, svavacanasya ca kāryahetutvaṃ kalpitam iṣṭam | na vāstavam[453] | abhiprāyakāryatvaṃ ca vāstavam eva śabdasya | tatas tad iha na gṛhyate |
__________NOTES__________
[453] vāstavam iti
kiñ ca | yathā --- anumānam anicchan[454] vahnyavyabhicāritvaṃ dhūmasya na pratyeti, tathā śabdasyāpy abhiprāyavyabhicāritvaṃ na pratyeṣyati | bāhyavastupratyāyanāya ca śabdaḥ prayujyate | tan na śabdasyābhiprāyāvinābhāvitvābhyupagamapūrvakaḥ śabdaprayogaḥ | [455]api ca, na svābhiprāyanivedanāya śabda uccāryate, api tu [456]bāhyasattvapratipādanāya, tasmād bāhyavastvavinābhāvitvābhyupagamapūrvakaḥ śabdaprayogaḥ | tataḥ pūrvakam eva[457] vyākhyātam anavadyam[458] ||
__________NOTES__________
[454] agnyavya-
[455] `api ca' iti yasmādarthe 'vyayam --- ṭi- | `api ca' ity ārabhya `śabdaprayogaḥ' ity antaḥ pāṭho nāsti |
[456] bāhyavastusattva-
[457] pūrvam eva
[458] vyākhyānam-
iti catvāraḥ pakṣābhāsā nirākṛtā bhavanti III-53
evaṃ[459] ca sati --- anirākṛta grahaṇenāntaroktāś catvāraḥ pakṣavadābhāsanta iti pakṣābhāsā nirastā bhavanti ||
__________NOTES__________
[459] evaṃ sati
sampati pakṣalakṣaṇapadāni yeṣāṃ vyavacchedakāni teṣāṃ vyavachedena yādṛśaḥ [460]pakṣārtho labhyate taṃ darśayituṃ vyavacchedyān saṃkṣipya darśayati ---
__________NOTES__________
[460] pakṣo
nanv anumānaprāmāṇyam asattvaṃ bādhate na tu svavacanaṃ tat kathaṃ svavacananirākṛtodāharaṇam idam uktam ity āśaṅkya svavacananirārkṛta ity atra yādṛśo 'rtho vivakṣitas taṃ darśayati tad evam iti | atre ti svavacananirākṛte | yathānumānaṃ na pramāṇam ity atra |
svābhiprāyeṇaiva vyākhyāya anye tv ityādinā pūrvavyākhyānaṃ dūṣāyitum āha | tu nā svavyākhyānād vaisadṛśyam āha |
na vāstavam iti bruvato yadīdaṃ vāstavam anumānaṃ syāt tadānumānanirākṛtodāharaṇānana pṛthag ucyateiti | kiñ ce ti vaktavyānatarābhyuccaye | bāhyavastupratyāyanāya ce ti ca kāro 'pi vaktavyāntarasamuccaye | yata evaṃ tat tasmāt | sva syoccārayitum abhiprāyo vaktum kāmatā, tad avyabhicāritv ābhyupagamaḥ pūrvo yasya tathā na bhavati | pūrvaṃ bāhyavastupratyāyanāye ty anena sāmarthyān na svābhiprāyapratyāyanāyety ukam api sphuṭaṃ darśayitum tan na śabdasyābhiprāyāvinābhāvitvābhyupagamapūrvakaḥ śabdapryoga ity anena sāmarthyād bāhyavastvavinābhāvitvābhyupagamapūrvaka iti darśitam api sākṣād darśayitum api ce ti pūrvoktasya vaktavyāntara dyotakasya spaṣṭīkaraṇam | yatrāpy asattvapratipādanāya śadaḥ prayujyate tatrāpi vivakṣitasattvaviviktasyānyasattvasya pratipādanād bāhyasattvapratipādanāye ty uktam | yad vā sattva graṇasyopalakṣaṇatvād
[DhPr 188]
[461]evaṃ siddhasya, asiddhasyāpi sādhanatvena abhimatasya, svayaṃ vādinā tadā sādhayitum aniṣṭasya, uktamātrasya nirākṛtasyāca viparyayeṇa sādhyaḥ | tena eva svarūpeṇābhimato vādina iṣṭo anirākṛtaḥ pakṣa iti pakṣalakṣaṇam anavadyaṃ[462]darśitaṃ bhavati III-54
__________NOTES__________
[461] evaṃ --- om.
[462] lakṣaṇam avadyaṃ
evam --- ity anantaroktakrameṇa[463] | siddhasya vipariyeṇa viparītatvena hetunā sādhyo draṣṭavyaḥ | yasmād arthāt siddho 'rtho viparītaḥ, sa sādhya ity ārthaḥ | siddhaś ca viparīto 'siddhasya tasmād asiddhaḥ sādhyaḥ | asiddho 'pi na sarvo 'pi tu sādhanatveno ktasy āsiddhasyāpi viparyayeṇa | svayaṃ vādinā sādhayitum aniṣṭasya asiddhasya viparyayeṇa | tathā uktamātrasya asiddhasyāpi viparyayeṇa | tathā nirākṛtasyā siddhayāpi viparyayeṇa sādhyaḥ |
__________NOTES__________
[463] -roktena
yaś cāyaṃ pañcabhir vyavacchedyai rahito 'rtha 'siddho[464] 'sādhanaṃ vādinaḥ svayaṃ sādhayitum iṣṭa ukto 'nukto vā pramāṇair anirākṛtaḥ sādhyaḥ, sa evāsau svarūpeṇaiva svayam iṣṭo 'nirākṛta etaiḥ padair ukta ity arthaḥ | yaś cāyaṃ sādhyaḥ sa pakṣa [465]iti ucyate | iti śabda evam arthe | evaṃ pakṣalakṣaṇam anavadyam iti | avidyamānam avadyaṃ doṣo yasya tad anavadyam | darśitaṃ kathitam |
__________NOTES__________
[464] `asiddho' ityādipadānantaraṃ saṃkhyāṅkāḥ dattā varttante --- saṃ-
[465] `iti' --- om.
trirūpaliṅgākhyānaṃ parisamāpayya[466] prasaṅgāgataṃ ca pakṣalakṣaṇam abhidhāya hetvābhāsān vaktukāmas teṣāṃ prastāvaṃ racayati trirūpe tyādinā---
__________NOTES__________
[466] samāpya
trirūpaliṅgākhyānaṃ parārthānumānam ity uktam | tatra trayāṇāṃ rūpāṇām ekasya api rūpasya anuktau sādhanābhāsaḥ III-55
etad uktaṃ bhavati --- trirūpaliṅgaṃ[467] vaktukāmena sphuṭaṃ tad vaktavyam | evaṃ ca tat sphuṭam uktaṃ
__________NOTES__________
[467] liṅgākhyānaṃ vaktu-
bāhyasattvapraitpādanāye ty api draṣṭavyam | sarvathā na svābhiprāyasya sattvam asattvaṃ vā pratpādayituṃ śabdaprayogta ity ane[na] hetum | yata evaṃ tatas tasmāt pūrvakam eva yan mayā vyākhyātam anavadyam apagatadoṣam ||
iti catvāraḥ pakṣābhāsā nirākṛtā bhavantī ti mūlaṃ vyācakṣāṇa āha --- evam iti |
nirastā bhavanti pakṣatveneti prastāvāt ||
pakṣa ity ucyate vyakatīkriyata iti vyutpattyeti bhāvaḥ ||
nanu trirūpaliṅgākhyānaṃ prakṛtam uktam eva | tat kiṃ hetvābhāsākhyānam aprakṛtaṃ kriyata
[DhPr 189]
bhavati yadi tac ca, tatpratirūpakaṃ[468] cocyate | heyajñāne[469] hi tadviviktam upādeyaṃ sujñātaṃ bhavatīti | trirūpaliṅgākhyānaṃ [470]parārtham anumānam ' [3.1.] iti prāg uktam |
__________NOTES__________
[468] pratirūpaṃ bodhyate; liṅgābhāsam --- ṭi-
[469] heyajñāte
[470] parārthānu
tatre ti tasmin sati | trirūpalaṅgākhyāne[471] parārthānumāne stīty arthaḥ | trayāṇām rūpāṇāṃ madhya ekasyāpy anuktau | api śabdād dvayor api | sādhana sya ābhāsa sadṛśaṃ sādhanasy, na sādhanam ity arthaḥ | trayāṇāṃ rūpāṇāṃ nyūnatā nāma sādhanadoṣaḥ ||
__________NOTES__________
[471] parārthe 'numāne
uktāv apy asiddhau sandehe vā pratipādyapratipādakayoḥ III-56
na kevalam anuktvāv uktāv apy asiddhau sandene vā | kasyety āha --- pratipādyasya prativādinaḥ, pratipādaka sya cavādino hetvābhāsaḥ ||
atha [472]kasyaikasyārūpasyāsiddhau sandehe[473] vā kiṃ saṃjñako hetvābhāsa ity āha ---
__________NOTES__________
[472] kasya rūpa-; hetvābhāso 'py ekasya rūpa-
[473] sandehe vākyaṃ saṃ-
ekasya rūpasya dharmisambandhasya asiddhau sandehe[474]vā asiddho hetvābhāsāḥ III-57
__________NOTES__________
[474] sandehe cāsiddho
ity āśaṅky āha --- etad uktaṃ bhavatī ti | trirūpaliṅgākhyānasya sphuṭābhidhānārthatvaṃ copalakṣaṇaṃ tena vipratipattinirākaraṇārthaṃ ceti draṣṭavyam, sandigdhavipakṣavyāvṛttikatvādoṣa(diṣu) viparatipattidarśanāt |
sadṛ[67a]śaṃ sādhanasye tiy arthakathanam etad | vyutpattis tv ābhāsanam ābhāsaḥ pratibhāsaḥ, sādhanasyevābhāsaḥ pratibhāso 'syeti tathā | nyunatā ūnatvam apūrṇatā | kasyety ākāṅkṣāyām āha --- trayāṇām iti | yasmād ekasya dvayor vā 'nuktau trīṇi paripūrṇaṃ pratipāditāni na bhavanti tasmāt trayāṇām nyūnatety arthaḥ |
nanu hīnāṅgatvaṃ na sādhanadoṣaḥ | vidyamāne 'pi hi rūpatraye dvayor ekasya vā vaktrā 'nabhidhāne sati nyanatāyāḥ sambhavāt | tat kathaṃ vaktṛdoṣaḥ sādhanadoṣa ity ucyata iti cet | satyam; kevalaṃ nātra sādhanaśabdena liṅgam abhipretam | kiṃ tarhi? tatpratipādakaṃ vākyaṃ tasya cāparipūrṇatā doṣo bhavaty eva | vaktṛdoṣas tu nimitta[m] paripūrṇatāyā iti kim avadyam?
evam upalakṣaṇārthatvād asya yathā 'nyatam evāpi rūpeṇā hīnatvān nyūnatā sādhanadoṣas tathā hetūvacanād vādinā nigraho vivakṣita ity apīti ||
pratipādyasye tādinā pratipādyapratipādaka śabdayor evārthaṃ vyācaṣṭe |
ācārya syas tu pratipādyasya pratipādakasya ca pratipādyaprapādakayoś ceti vyastasamastanirdeśo 'bhipretaḥ |
[DhPr 190]
ekasya rūpasye ti | dharmiṇ ā saha sambandhaḥ dharminsambandhaḥ | dharmiṇi sattvaṃ hetoḥ | tasya asiddhau sandehe vā asiddha sasañjñako hetvābhāsaḥ | asiddhatvād eva ca dharmiṇy apratipattihetuḥ | na sādhyasya, na viruddhasya, na saṃśayasya hetur api tv apratipattihetuḥ | na kasycid ataḥ pratipattir iti kṛtvā | ayaṃ cārtho 'siddha samjñākaraṇād eva pratipattavyaḥ ||
udāharaṇām āha ---
yathā, anityaḥ śabda iti sādhye cākṣuṣatvam ubhayāsiddham III-58
yathe tyādi | [475] anityaḥ śabda ity anityatvaviśiṣṭe śabde sādhye cākṣuṣatvaṃ cakṣurgrāhyatvaṃ śabde [476]dvayor api vādiprativādinor asiddham ||
__________NOTES__________
[475] nityaḥ
[476] dvayor dvayor api
cetanās tarava iti sādhye sarvatvagapaharaṇe maraṇaṃ[477]prativādyasiddham, vijñānendriyāyur nirodhalakṣaṇasya maraṇasya[478]anena abhyupagamāt, tasya ca taruṣv asambhavāt III-59
__________NOTES__________
[477] maraṇād iti prati-
[478] -syānena maraṇasyābhyu-
cetanās tarava iti tarūṇāṃ caitanye sādhye | sarvā tvak sarvatvak | tasya apaharaṇe sati maraṇaṃ digambarair upanyastaṃ pratibādino bauddhasyā siddham |
kasmād asiddha ity āha --- vijñānaṃ ca indriyaṃ c āyuś ceti dvadvaḥ[479] | tatra vijñānaṃ[480] cakṣurādijanitam[481] | rūpādivijñānotpattyā yad anumitaṃ [482]kāyāntarbhūtaṃ cakṣurgolakādisthitaṃ[483] rūpaṃ
__________NOTES__________
[479] cāyuś ca rūpā-; cāyuś ca tatra;
[480] vijñānacakṣu-
[481] jayita; cakṣurādivijñānaṃ rūpā-; cakṣurādijñānam rūpā-
[482] kāryānta
[483] sthitarūpam
ayaṃ hetvābhāsaḥ kīdṛśīṃ pratipattiṃ prasūta ity āha --- asiddhatvād eve ti | tu śabdārthaś ca kāraḥ | katham etat prāpyata ity āha --- ayañ ce ti | co yasmādarthe | kasyāścid api pratipatter hetutayā na siddha iti asiddha ukta ity abhiprāyaḥ ||
dvayor api vādiprativādinor asiddham aniścatam | anena vyadhikaraṇāsiddho 'py ukto draṣṭavyaḥ | yathā rājño 'yaṃ prāsādaḥ, kākasya kārṣṇyād iti | tasyāpi kārṣṇyasya prāsāde dharmiṇi ubhayor asiddhatvāt, kevalaṃ tatrāsiddho 'py arthadharmigatatvenopādānāt tathā vyapadiśyate |
nanu vyadhikaraṇam api liṅgaṃ gamakaṃ dṛṣṭam | yathā pratyagraśarāvadarśanaṃ bhrāntima[t]pratyagraśarāvatvasya bhrāntimaccakravattve | asya ca hetutvād | deśa eva hi dharmī avidūrakulālasambandhitvaṃ sādhyam tasya ca dharmiṇaḥ pratygraśarāvasambandhitvaṃ bhrānimaccakrasambandhitvañ ca dharmo bhavaty eva | na tv atra kulālasya dharmiṇaḥ sadbhāvaḥ sādhyate, yenaiva tad ucyeteti |
tathā, viśeṣaṇāsiddhaviśeṣyāsiddhāv apy anenaivoktau draṣṭavyau | yathā'nityaḥ śabdo 'nabhidheyatve
[DhPr 191]
tad indriyam | āyur iti loke prāṇā [484]ucyante | na cāgamasiddham iha yujyate vaktum | ataḥ [485]prāṇasvabhāvam āyur iha | teṣāṃ nirodho nivṛttiḥ | sa lakṣaṇaṃ tattvaṃ yasya tat tathoktam | tathābhūtasya maraṇasya anena bauddhena partijñātatvāt |
__________NOTES__________
[484] ucyate
[485] pramāṇasva-
yadi nāmaivaṃ tathāpi katham asiddham ity āha --- tasya ca vijñānādinirodhātmakasya [486] taruṣv asambhaāt | sattāpūrvako nirodhaḥ | tataś ca yo vijñānanirodhaṃ taruṣv icchet sa kathaṃ vijñānaṃ necchet | tasmād vijñānāniṣṭer nirodho 'pi neṣṭs taruṣu |
__________NOTES__________
[486] taruṣvabhāvāt
nanu ca śoṣo 'pi maraṇam ucyate | sa ca taruṣu siddhaḥ | satyam | kevalaṃ vijñānasattayā [487]vyāptaṃ yat maraṇaṃ tad iha hetuḥ | vijñānanirodhaś ca tatsattayā vyāptaḥ, na śoṣamātram | tato[488] yan maraṇaṃ[489] hetus tat taruṣv asiddham | yat tu[490] siddhaṃ śoṣātmakaṃ tad ahetuḥ |
__________NOTES__________
[487] sattāyā
[488] tatra
[489] maraṇahetuḥ
[490] yac ca
digambara s tu sādhyena [491]vyāptam avyāptaṃ[492] vā maraṇām avivicya maraṇamātraṃ hetum āha | tad asya vādino hetubhūtaṃ[493] maraṇaṃ na jñātam | ajñānāt siddhaṃ śoṣarūpam, śoṣarūpasya maraṇasya taruṣu darśanāt | prativādinas tu jñātam ato 'siddham | yadā tu vādino 'pi jñātaṃ tadā vādino 'py asiddhaṃ syād iti nyāyaḥ ||
__________NOTES__________
[491] vijñānendriyāyur nirodhalakṣaṇam --- ṭi-
[492] śoṣalakṣaṇam
[493] hetujñāttatam; vijñānendriyāyur nirodhalakṣaṇam --- ṭi-
sati prameyatvāt | anityaḥ śabdaḥ prameyatve sati anabhidheyatvād iti viśeṣaṇaviśiṣṭasya rūpasya tatra dharmiṇi dvayor api vādiprativādinor asiddhatvāt | kevalaṃ tatrāsiddho viśeṣaṇaviśiṣṭatayopāttasya rūpasya tathā 'siddhes tathā tathā vyapadiśyata iti ||
cetanā iti | cetayanta iti cetanāḥ | diśa evāmvaraṃ yeṣām iti vyuptattyā digambarāḥ kṣapaṇakā ucyante | taiḥ kim pramāṇasamadhigatam indriyam ity āha --- rūpādī ti | satsv anyeṣu kāraṇeṣv avyāpṛte cakṣurādau rūpādijñānam anutpadyamānaṃ svotpattau kāraṇā[67b]ntaram apekṣaṇīyaṃ sūcayati | praṇihite tu cakṣurādau jāyamānaṃ tatrasthaṃ tat kim api kāraṇam astīti khyāpayati | ata evāha --- kāyāntarbhūtaṃ kāyāśritam | sāmānyenoktaṃ kāyāśritatvam | viśiṣṭajñānābhiprāyenoktaṃ viśiṣṭāśrayāśritatvaṃ darśayati cakṣur iti | ādi śabdena rasanādiparigrahaḥ | prasannārthāder api sadbhāvān na golakādir evendriyam iti bhāvaḥ | kim āyur ity āha --- āyur iti āyuḥśabdenety arthaḥ | loke vyavaharttari jane prāṇo 'ntaraḥ śarīre rasamaladhātūnāṃ preraṇādihetur ekaḥ san kriyābhedod(-bhedād) apānādisamjñāṃ labhata iti tat tad avasthāvivakṣayā praṇā iti bahuvacanam |
nanv āgame jīvitendriyam āyur ity uktam | tat kim evaṃ vyākhyāyata ity āha --- na ce ti | co 'vadhāraṇe hetau vā | yata evam ataḥ kāraṇāt | iha pramāṇasiddhavastūpadarśanaprastāve tathā
[DhPr 192]
acetanāḥ sukhādaya iti sādhye utpattimatvaṃ anityatvaṃ[494]vā sāṃkhya sya svayaṃ vādino asiddham III-60
__________NOTES__________
[494] anityaṃ
acetanāḥ sukhādaya iti --- sukham ādir yeṣāṃ duḥkhādīnāṃ te sudhādayaḥ | teṣām acaitanye sādhye utpattimatvaṃ, anityatvaṃ vā liṅgam upanyastam | ya utpattimanto 'nityā vā te na cetanāḥ | yathā rūpādayaḥ | tathā cotpattimanto 'nityā vā sukhādyas tasmād acetanāḥ | caitanyaṃ tu puruṣasya [495]svarūpam | atra cotpattimattvam anityatvaṃ vā paryāyeṇa hetur na yugapat | tac ca dvayam api sāṃkhya sya vādino na siddham | parārtho[496] hi hetūpanyāsaḥ | tena yaḥ parasya siddhaḥ sa hetur vaktayaḥ | parasya cāsata utpāda utpāttimattvam , sataś ca niranvayo vināśo 'nityatvaṃ siddham | tādṛśaṃ ca dvayam api sāṃkhya syāsiddham | ihāpy anityatvotpattimattvasādhanād vādino 'siddham | yadi tv anityatvotpattimattvayoḥ [497]pramāṇyaṃ vādino [498]jñātaṃ syād [499]tadā vādino 'pi siddhaṃ syāt | tataḥ pramāṇāparijñānād idaṃ vādino 'siddham ||
__________NOTES__________
[495] svaṃ rūpam
[496] parārthādihe-
[497] pramāṇaṃ
[498] vijñānaṃ
[499] tadā --- om.
saṃdigdhāsiddhaṃ darśayitum āha ---
tathā svayaṃ tadāśrayaṇasya vā sandehe asiddhaḥ III-61
svayam iti hetor ātmanaḥ sandehe 'siddhaḥ | tadārayaṇasya [500]ve ti --- tasya hetor āśrayaṇam --- āśrīyate 'simin hetur ity āśrayaṇaṃ hetor vyatirikta āśrayabhūtaḥ[501] sādhyadharmī kathyate | tatra hi
__________NOTES__________
[500] -sya ceti
[501] āśrayabhūtasā-
tasyaiva rūpasya | vijñānasattayā vyāptaṃ yad iti yasmin maraṇe 'vaśyaṃ prāgāsīd vijñānam, tad vijñānsattayā vyāptam uktam | tac ca śvāsoṣmaparispandādivigamalakṣaṇam | digambara syāpi kathaṃ siddham ity āha --- ajñānād iti | caitanyāvyabhicāriṇo maraṇasy ājñānāt | anenaitad āha --- yadi tena sādhyavyāptaṃ maraṇaṃ maraṇaśabdamātrasamatāṃ bibhrataḥ śoṣamātrād bhedena vivekitaṃ syāt kevalam ajñānāt tatsiddham ucyata iti |
etad evāha --- yadā tv iti | evam uttaratrāpi draṣṭvyam |
sukham anukūlavedanīyam | ādi śabdād icchādveṣādiparigrahaḥ | puruṣasya sāṃkhya parikalpitasyātmahaṇ | `puruṣaś cetayate buddhir adhyavasyātīti' siddhāntāt | sāṃkhya sya saṃkhyayā pañcaviśatitattvānītyanyā vyavaharatīti sāṃkhyo yogarūḍhiś caiṣā, kapita evatathocyate |
nanūtpattimattvaṃ kṛtakatvam vā svasiddham eva tenopanyasanīyam upanyastaṃ ca | tat kathaṃ vādyasiddhateti āha --- parārtho hīti | hir yasmāt | parārthaḥ parapratipattiprayojanaḥ | niranvayaḥ sarvathocchedaḥ |
[DhPr 193]
hetur varttamāno gamakatvenārśrīyate | tasyāśrayaṇasya sandehe sandigdhaḥ ||
[502]ātmanā sandihyamānam udāharttum āha ---
__________NOTES__________
[502] svātmanā
yathā bāṣpādibhāvena sandihyamāno bhūtasaṃghāto agnisiddhāv upadiśyamānaḥ[503]sandigdhāsiddhaḥ III-62
__________NOTES__________
[503] saṃdigdhāsiddaḥ --- om.
yathe ti | bāṣpa ādir yasya sa bāspādiḥ | tadbhāvena bāṣpāditvena sadihyāmāno bhūtasaṃghāta iti bhūtānāṃ pṛthivyādīnāṃ saṃghātaḥm samūhaḥ | agnisiddhau --- agnisiddhyarthaṃ upādīyamāno 'siddhaḥ |
etad uktaṃ bhavati --- yadā dhūmo 'pi bāṣpāditvena saṃdigdho bhavati tadā 'siddhaḥ, gamakarūpāniścayāt | dhūmatayā niścito [504]vahnijanyatvād gamakaḥ | yadā tu saṃdigdhas tadā na gamaka ity asiddhatākhyo doṣaḥ ||
__________NOTES__________
[504] vahnikāryatvād gamakaḥ
āśrayaṇāsiddham udāharati ---
yathā iha nikuñje[505]mayūraḥ kekāyitād iti III-63
__________NOTES__________
[505] niguñje
yathe ti | iha nikuñja iti dharmī | parvatoparibhāgena tiryaṅnirgatena pracchādito bhūmāgo nikuñjaḥ | mayūra iti sādhyam | kekāyitād iti hetuḥ | kekāyitaṃ --- mayūradhyaniḥ ||
na tu vinaṣṭasyāpi sattvarajastamorūpeṇānugama iṣṭaḥ | na kevalaṃ pūrvam evety api śabdaḥ | anityatvotpattimattva yor yat sādhanaṃ pramāṇaṃ tasya(syā ')jñānād anityāt yadītyādinaitad eva draḍhayati ||
svayam ityātmana iti ṣaṣṭhyantasyānuvarttate | hetoś ca prakṛtatvād hetor iti vivṛṇoti |āśrīyate sādhanatvenopādīyate asminn iti ||
yasyātmanaḥ sandehaḥ sa ātmanā sandihyamāno bhavatīty abhiprāyeṇāha --- ātmanā sandihyamānam iti | ādi śabdena nīhārādiparigrahaḥ |
nanu yady asau paramārthato dhūmas tadā sandehe 'pi kiṃ na gamaka ity āha --- etad uktaṃ bhavatī ti | kiṃ tad gamakaṃ rūpaṃ yenāniścita ity āha --- vahnīti | yadā tv ityādinoktam eva spaṣṭayati | tadā na gamaka iti bruvataś cāyam āśayo vihnijanyatvasyaiva gamakatvanibandhanasya tadā 'niścitatvāt |
etena sandigdhaviśeṣaṇāsiddhaḥ sandigdhaviśeṣyāsiddhaś cokto draṣṭavyaḥ [68a] yathā ṣaḍjādisattvasandehe mayūraśabdo 'yam ṣaḍjādimattve sati avarṇātmakatvāt | avarṇātmakatve sati
[DhPr 194]
[506]katham ayam āśrayaṇāsiddha ity āha ---
__________NOTES__________
[506] kathamāśra-
tadāpātadeśavibhrame III-64
tadāpāta[507] iti | tasya kekāyitasy āpāta [508]āgamanaṃ tasya deśaḥ sa ucyate yasmād deśād āgacchati kekāyitam | tasya vibhrame vyāmohe saty ayam āśrayaṇāsiddhaḥ | nirantareṣṛ bahuṣu nikuñjeṣu satsu yadā kekāyitāpātanikuñje[509] vibhramaḥ --- kim asmān nikujñāt kekāyitamāgatam | āhosvid anyasmād iti[510], [511]tadāyam āśrayaṇāsiddha iti ||
__________NOTES__________
[507] tadaghāta
[508] āgamaḥ
[509] kekāyitāpātavibhramaḥ
[510] āhosvid asmād iti
[511] tādāśraya-
dharmiṇo 'siddhāv apy asiddhatvam udāharati ---
dharmyasiddhāv apy asiddhaḥ, yathā sarvagata ātmā iti sādhye sarvatropalambhamānaguṇatvam III-65
yathe ti | sarvasimin gataḥ sthitaḥ sarvagato vyāpīti yāvat | vyāpitva ātmanaḥ sādhye sarvatropalabhyamānaguṇatvaṃ liṅgam | sarvatradeśa upalabhyamānāḥ sukhaduḥkhecchādveṣādayo guṇā yasyātmanas tasya bhāvas tat tvam | na guṇā guṇinam antareṇa varttante | guṇāṇāṃ guṇīni samavyāyāt | niṣkriyaś cātmā | tataś ca yadi vyāpī na bhavet kathaṃ dākṣiṇāpatha upalabdhāḥ sukhādayo madhyadeśa uplabhyeran | tasmāt sarvagata ātmā |
tad iha bauddha syātmaiva na siddhaḥ, kim uta sarvatropalabhyamānaguṇatvaṃ sidhyet tasyety asiddhau[512] hetvābhāsaḥ | pūrvam āśrayaṇasaṃdehena dharmiṇi saṃdeha uktaḥ | saṃprati tv asiddho dharmy ukta ity ananayor viśeṣaḥ |
Original text: Dharmottarapradīpa subcommentary on Dharmottara's Nyāyabinduṭīkā on Dharmakīrti's Nyāyabindu · Edition: Dalsukhbai Malvania, Patna: Kashiprasad Jayaswal Research Institute 1971 (Tibetan Sanskrit Works, 2) · Data entry Helmut Krasser · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0