ધર્મોત્તરપ્રદીપ · ભાગ 6180

__________નોતેસ્__________
[512] ધર્મિતિ(ણિ) હેતોઃ સમ્બન્ધસ્ય સત્ત્વસ્યેત્ય્ અસિદ્ધૌ --- ટિ-
ષડ્જાદિમત્ત્વાદ્ ઇતિ । ઉભયત્રાપિ વિશેષણવિશિષ્ટસ્ય રૂપસ્ય વાદિપ્રતિવાદિનોર્ દ્વયોર્ અપ્ય્ અનિશ્ચિતત્વાત્ કેવલં વિશેષણસન્દેહેન ચ વિશેષણવિશિષ્ટેન રૂપેણાસિદ્ધ ઇતિ તથા વ્યપદિશ્યત ઇતિ ॥
પર્વતોપરિભાગેન તિર્યગ્નિર્ગતેને તિ ચ ભૂભાગ ઇતિ ચોપલક્ષણં દ્રષ્ટવ્યમ્ । ન તુ તત્થાવિધ એવ નિકુઞ્જઃ, પર્વતગહ્વરદેશસ્યૈવ નિકુઞ્જશબ્દાભિલપ્યત્વાત્ ॥
યસ્માદ્ દેશાદ્ આગચ્છતી તિ વચનવ્યક્ત્યા ચોત્પન્નઃ શબ્દશ્ ચતુર્દિક્કં શબ્દસન્તાનં જનયતિ, સ ચ જલતરઙ્ગન્યાયેન શ્રોત્રદેશમ્ આગતો ગૃહીત ઇતિ દર્શયતિ ॥
દ્વેષાદી ત્ય્ અત્ર્ આદિ ગ્રહણેન બુદ્ધિપ્રયત્નાદીનાં ગ્રહણામ્ । "સામાન્યવાન્ ગુણઃ સંયોગવિભાગયોર્ અનપેક્ષો ન કારણં" ઇતિ ગુણલક્ષણયોગાદ્ ગુણાઃ । સમયાયાત્ સમવેતત્વાત્ । પ્રતિષિદ્ધાનાં
[ધ્પ્ર્ 195]
તદ્ એવમ્ એકસ્ય[513] રૂપસ્ય [514]ધર્મિસમ્બદ્ધસ્યાસિદ્ધાવ્ અસિદ્ધો હેત્વાભાસઃ ॥
__________નોતેસ્__________
[513] સર્વેષ્વ્ અપિ અસિદ્ધેષુ એકં રૂપં પક્ષધર્મત્વમ્ અસિદ્ધમ્ --- ટિ-
[514] ધર્મિબદ્ધ-
તથા એકસ્ય રૂપસ્ય અસપક્ષે અસત્ત્વસ્ય અસિદ્ધાવ્ અનૈકાન્તિકો હેત્વાભાસઃ ઇઇઇ-66
[515]તથા અપ્રસ્ય્ ઐકસ્ય રૂપસ્ય --- [516]અસપક્ષે ઽસત્ત્વા ખ્યસ્ય્ આસિદ્ધાવ્ અનૈકાન્તિકો હેત્વાભાસઃ ।
__________નોતેસ્__________
[515] તથા પર-
[516] વિપક્ષે --- ટિ-
એકો ઽન્ત એકાન્તો નિશ્ચયઃ । સ પ્રયોજનમ્ અસ્યેતૈકાન્તિકઃ[517] । નૈકાન્તિકો ઽનૈકાન્તિકઃ । અયસ્માન્ ન સાધ્યસ્ય ન વિપર્યયસ્ય નિશ્ચયો ઽપિ તુ તદ્વિપરીતઃ સંશયઃ । સાધ્યેતરયોઃ સંશયહેતુર્ અનૈકાન્તિક ઉક્તઃ ॥
__________નોતેસ્__________
[517] -અયૈકાન્તિકઃ
ચ ન સમવાય ઇતિ । નિષ્ક્રિયત્વં ચ ક્રિયાયા મૂર્ત્તદ્રવ્યવૃત્તિત્વાત્, આત્મનશ્ ચામર્ત્તત્વાદ્ ઇતિ સિદ્ધાન્તસ્થિતેઃ ॥
કિમ્ ઉતે તિ નિપાતઃ કિમ્ પુનર્ ઇત્ય્ અસ્યાર્થે વર્ત્તતે ॥
આશ્રયણાસિદ્ધધર્મ્યસિદ્ધયોઃ કિયાન્ ભેદ ઇત્ય્ આશઙ્ક્ય ભેદમ્ ઉપપાદયન્ન્ આહ --- પૂર્વમ્ ઇતિ । અયમ્ અર્થઃ --- પૂર્વં પરમાર્થતો વિદ્યમાનો ઽપિ હેત્વાધારરૂપતયા સન્દેહાદ્ અનિશ્ચિત ઇતિ તદ્ ધર્મ્યસિદ્ધ ઉક્તઃ । સમ્પ્રતિ તુ સર્વથ્તૈવાસૌ ધર્મિત્વેનાસિદ્ધ ઉચ્યત ઇતિ । ધર્મ્યસિદ્ધ એવાશ્રયાસિદ્ધ ઉચ્યતે ઇતિ । તેન નાશ્રયાસિદ્ધો નામ અન્યઃ પ્રભેદઃ ।
અન્યથાસિદ્ધસ્ ત્વ્ અસિદ્ધ એવ ન ભવતીતિ ન તસ્યાન્તર્ભાવશ્ ચિન્ત્યતે । તથા હ્ય્ અન્યથાસિદ્ધ ઇતિ કો અર્થઃ? કિમ્ અન્યથૈવ સિદ્ધ આહોસ્વિત્ અન્યથા ઽપિ સિદ્ધઃ? નનુ યદ્ય્ અન્યથૈવ, તદા જિજ્ઞાપયિષિતવિપર્યયેણૈવ સિદ્ધ ઉપપન્નો નાનેન પ્રકારેણેતિ વિરુદ્ધ એવ । અથાન્યથા ઽપિ સિદ્ધઃ, તદૈતસ્માદ્ અન્યેનાપિ પ્રકારેણ સિદ્ધો ઽયમ્ ઇત્ય્ અયમ્ અપિ ભવિષ્યતિ । ન ચ સાધ્યમ્ ઇતિ સન્દિગ્ધવિપક્ષવ્યાવૃત્તિર્ અનૈકાન્તિક એવેતિ ॥
અનૈકાન્તિકશબ્દસ્ય વ્યુપ્તત્તિમ્ આહ --- એક ઇતિ । એક ઇતિ બ્રુવન્ન્ એકસ્ તાસૌ (એકશ્ચાસૌ) સાધ્યલક્ષણૈકાર્થવિષયત્વાદ્ અન્તશ્ચ કથાવસાનહેતુત્વાદ્ આકાઙ્ક્ષોપશમહેતુત્વાદ્ વેતિ દર્શયતિ । સમસ્તં પદમ્ અર્થઞ્ ચાહ --- એકાન્તો નિશ્ચય ઇતિ । સાધ્યેતરયોર્ એકતરનિશ્ચયફલ ઇત્ય્ અર્થઃ । તદ્વિરુદ્ધે ચાયં નઞ્ દ્રષ્ટવ્યઃ । યસ્માદ્ ઇત્યાદિનૈતદ્ એવ સ્ફુટયતિ । યસ્માદ્ ધેતોર્ ઇત્ય્ અપાદાને ચેયં પઞ્ચમી । કિન્ તુ તદ્વિપરીતો નિશ્ચયવિપરીતઃ યત્તદોર્ નિત્યમ્ અભિસમ્બન્ધાત્ સ ઇતિ દ્રષ્ટવ્યમ્ । ક્વ સમ્શય ઇત્ય્ આહ --- સાધ્યે તિ ।
યદ્ વા કથમ્ અનૈકાન્તિકો ભવતીત્ય્ આહ --- યસ્માદ્ ઇતિ હેતુપઞ્ચમી । ઐકાન્તિકપ્રતિષેધેનાન્યઃ પ્રતિપત્તિહેતુર્ ઉક્તો નઞેત્ય્ અભિપ્રાયેણાહ --- સંશયહેતુર્ ઇતિ । તેન નાસિદ્ધસ્ય તથાત્વપ્રસઙ્ગઃ । અથ વૈકાન્તનિયતત્વાદ્ એક ઇત્ય્ અન્ત ઇતિ ચ નિશ્ચયઃ પ્રોક્તઃ । તથા હિ સર્વો ઽયં પદાર્થભેદ
[ધ્પ્ર્ 196]
તમ્ ઉદારહતિ ---
યથા શબ્દસ્ય અનિત્યત્વાદિકે ધર્મે સાધ્યે પ્રમેયત્વાદિકો ધર્મઃ સપક્ષવિપક્ષયોઃ સર્વત્ર એકદેશે વા વર્તમાનઃ ઇઇઇ-67
યથે ત્યાદિના । અનિત્યત્વમ્ આદિર્ યસ્યા ઽસૌ[518] અનિત્યત્વાદિકે ધર્મ્ અઃ । આદિ શબ્દાદ્ અપ્રયત્નાનન્તરીયકત્વં પ્રયત્નાન્તરીયકત્વં [519]નિત્યત્વં ચ પરિગૃહ્યતે । પ્રમેયત્વમ્ આદિર્ યસ્ય સ પ્રમેયત્વાદિકઃ । આદિ શ્બદાદ્ અનિત્યત્વમ્, પુનર્ અનિત્યતમ્, અમૂર્ત્તત્વં ચ [520]ગૃહ્યતે । શબ્દસ્ય ધર્મિણો ઽનિત્યત્વાદિકે ધર્મે સાધ્યે પ્રમેયત્વાદિકો ધર્મો ઽનૈકાન્તિકઃ । ચતુર્ણામ્ અપિ [521]હિ વિપક્ષે ઽસત્ત્વમ્ અસિદ્ધમ્ ।
__________નોતેસ્__________
[518] યસ્ય સો ઽનિત્ય-
[519] નિત્યત્વં --- ઓમ્.
[520] ગૃહ્યન્તે
[521] હિ --- ઓમ્.
તથા હિ --- અનિત્યઃ શબ્દઃ પ્રમેયત્વાત્ [522]ઘટવદ્ આકાશવદ્ ઇતિ પ્રમેયત્વ્ં સપક્ષવિપક્ષવ્યાપિ ।
__________નોતેસ્__________
[522] પ્રમેયત્વાત્, આકાશાશવત્ ઘટવદ્ ઇતિ
અપ્રય્ત્નાનન્તરીયકઃ શબ્દો ઽનિત્યત્વાત્, વિદ્યુદાકાશવદ્ [523]ઘટ્વચ્ ચ --- ઇત્ય્ અનિત્યત્વં સપક્ષૈકદેશવૃત્તિ --- વિદ્યુદાદાવ્ અસ્તિ, નાકાશાદૌ; [524]વિપક્ષયાપિ --- [525]પ્રયત્નાનન્તરીકે સર્વત્ર ભાવાત્[526] ।
__________નોતેસ્__________
[523] કાશઘટવ-

[524] ઇત આરમ્ભ `નાકાશાદૌઽ પર્યન્તઃ પાઠો નાસ્તિ
[525] -વ્યાપિ સર્વત્ર પ્રયત્નાનન્તરીયકે ભાવાત્
[526] અનિત્યત્વસ્ય --- ટિ-
અનિત્યત્વાત્ પ્રયત્નાનન્તરીયકઃ શદો ઘટ્વદ્ વિદ્યુદાકાશવચ્ ચ --- ઇત્ય્ અનિત્યત્વં વિપક્ષૈકદેશવર્ત્તિ --- વિદ્યુદાદાવ્ અસ્તિ નાકાશાદૌ । સપક્ષવ્યાપિ[527] સર્વત્ર પ્રયન્તાનન્તરીયકે ભાવાત્[528] ।
__________નોતેસ્__________
[527] -વ્યાપિ સપક્ષે સર્વત્ર
[528] સાધ્યૈઃ સહ ક્રમાત્ યોજ્યતે --- ટિ-
નિત્યઃ શબ્દો ઽમૂર્ત્તત્વાદ્ આકાશપરમાણુવત્[529], કર્મઘટવચ્ ચ । ઇત્ય્ અમૂર્તત્વમ્ ઉભયૈકદેશવૃત્તિ --- ઉભયોર્ એકદેશ આકાશે કર્મણિ ચ વર્તતે । પરમાણૌ તુ સપક્ષૈકદેશે ઘટાદૌ ચ વિપક્ષૈકદેશે ન વર્તતે । મૂર્ત્તત્વાત્ ઘટપ્રમાણુપ્રભૃતીનામ્ ।
__________નોતેસ્__________
[529] નિત્યત્વસ્ય --- ટિ-
નિત્યાસ્ તુ પરમાણ્વો[530] વૈશેષિકૈર્ અભ્યુપગમ્યન્તે । તતઃ સપક્ષાન્તર્ગતાઃ ।
__________નોતેસ્__________
[530] વૈશેષિકૈર્ અપ્ય્ અભ્યુપ-
એકસ્મિન્ના(ન્ન)ન્તે ઽવતિષ્ઠતે --- નિત્યો વા ઽનિત્યો વેત્યાદિરૂએણ । સ પ્રયોજનમ્ અસ્ય સ તથા । ન તથા ઽનૈકાન્તિકઃ ॥
વિપક્ષે ઽસત્ત્વમ્ અસિદ્ધં સર્વત્રે તિ દ્રષ્ટવ્યમ્ । [68બ્] "સદ્ અકારણવન્ નિત્યમ્" [વૈ-સૂ-4.1.1.] ઇતિ નિત્યલક્ષણયોગાન્ નિત્યા ઇષ્ટાઃ પરમાણવઃ ॥
[ધ્પ્ર્ 197]
અસ્ય ચતુર્વિધસ્ય પક્ષધર્મસ્યાસત્ત્વમ્ અસિદ્ધં વિપક્ષે । તતો ઽનૈકાન્તિકતા ॥
તથા --- અસ્ય એવ રૂપસ્ય સન્દેહે અપ્ય્ અનૈકાન્તિક એવ ઇઇઇ-68
યથા ચાસ્ય રૂપસ્યાસિદ્ધાવ્ અનૈકાન્તિકસ્ તથા અસ્યૈવ વિપક્ષે ઽસત્ત્વાખ્યસ્ય[531] રૂપસ્ય સંદેહે ઽનૈકાન્તિકઃ ॥
__________નોતેસ્__________
[531] -ખ્યરૂપસ્ય
યથા અસર્વજ્ઞઃ કશ્ચિદ્ વિવક્ષિતઃ પુરુષો રાગાદિમાન્ વેતિ સાધ્યે વક્તૃત્વાદિકો ધર્મઃ સન્દિગ્ધવિપક્ષવ્યાવૃત્તિકઃ ઇઇઇ-69
યથે તિ । અસર્વજ્ઞ ઇત્ય્ અસર્વજ્ઞત્વં સાધ્યમ્ । કશિઅદ્ વિવક્ષિત ઇતિ વક્તુર્ અભિપ્રતઃ પુરુષો ધર્મી । રાગા આદિર્ યસ્ય દ્વેષાદેઃ સ રાગાદિઃ । સ યસ્યાસ્તિ સ રાગાદિમાન્ ઇતિ દ્વિતીયં સાધ્યમ્ । [532] વા ગ્રહણં રાગાદિમત્ત્વસ્ય પૃથક્ સાધ્યત્વખ્યાપનાર્થમ્ । તતો ઽસર્વજ્ઞત્વે રાગાદિમત્ત્વે વા[533] સાધ્યે પ્રકૃતે વક્ટ્ર્ત્વં --- વચનશક્તિસ્ તદાદિર્ યસ્યોન્મેષનિમેષાદેઃ સ વક્તૃત્વાદિકો ધર્મો ઽનૈકાન્તિકઃ ।
__________નોતેસ્__________
[532] વેતિ ગ્રહ-
[533] -મત્ત્વે ચ સાધ્યે
સન્દિગ્ધા[534] વિપક્ષા વ્યાવૃત્તિર્ યસ્ય સ તથોક્તઃ । અસર્વજ્ઞત્વે સાધ્યે સર્વજ્ઞત્વં વિપક્ષઃ । તત્ર વચનાદેઃ સત્ત્વમ્ અસત્ત્વં વા સન્દિગ્ધમ્ । અતો ન જ્ઞાયતે કિં[535] વક્તા સર્વજ્ઞ ઉતાસર્વજ્ઞ ઇત્ય્ અનૈકાન્તિકં વક્તૃત્વમ્ ।
__________નોતેસ્__________
[534] સંદિગ્ધવિ-
[535] કિં --- ઓમ્.
નનુ ચ સર્વજ્ઞો વક્તા નોલ્પલભ્યતે તત્ કથં વચનં સર્વજ્ઞે સન્દિગ્ધમ્? અત એવ
[536]`સર્વજ્ઞો વક્તા ન ઉપલભ્યતેઽ ઇત્ય્ એવંપ્રકારસ્ય અનુપલમ્ભસ્ય અદૃશ્યાત્મવિષયત્વેન[537]સન્દેહહેતુત્વાત્ ।[538] તતો અસર્વજ્ઞવિપર્યયાદ્ વક્તૃત્વાદેર્ વ્યાવૃત્તિઃ સન્દિગ્ધા ઇઇઇ-70
__________નોતેસ્__________
[536] સર્વત્રૈકદેશ્ વા સર્વજ્ઞો
[537] સંદેહે હેતુ-
[538] -ત્વાદ્ અસર્વ-
`સર્વજ્ઞો વક્તા ન ઉપલભ્યતેઽ ઇત્ય્ એવં પ્રકારસ્ય --- [539]એવંજાતીયસ્યાનુપલમ્ભસ્ય સંદેહહેતુત્વાત્ । કુત ઇત્ય્ આહ --- અદૃશ્ય[540] આત્મા વિષયો યસ્ય તસ્ય ભાવો ઽદૃશ્યાત્મવિષયત્વં તેન સન્દેહહેતુત્વમ્ ।
__________નોતેસ્__________
[539] -જાતીયકસ્ય
[540] -અદૃશ્યાત્મા

દ્વેષાદેર્ ઇત્યાદિગ્રહણેન મોહાદેર્ ગ્રહણમ્ ॥
અત એવા નુપલમ્ભમાત્રાદ્ એવેતિ સિદ્ધાન્તી । અમુમ્ એવાર્થં મૂલેન સંસ્યન્દયન્ન્ આહ --- સર્વજ્ઞ ઇતિ । તેનાદૃશ્યવિષયત્વેન હેતુના સન્દેહહેતુત્વં સન્દેહહેતુત્વાદ્ ઇતિ । હેતુપઞ્ચમીમ્ ઇદાનીં વ્યાચષ્ટે --- યત ઇતિ ॥
[ધ્પ્ર્ 198]
યતો ઽદૃશ્યવિશેષયો ઽનુપલમ્ભઃ સંદેહહેતુર્[541] ન નિશ્ચયહેતુસ્ તતો ઽસર્વજ્ઞવિપક્ષાત્ સર્વજ્ઞાદ્ વક્તૃત્વાદેર્ વ્યાવૃત્તિઃ સંદિગ્ધા ॥
__________નોતેસ્__________
[541] સંશયહેતુર્
નાનુપલમ્ભાત્ [542]સર્જ્ઞે વક્તૃત્વમ્ અસદ્ બ્રૂમઃ । અપિ તુ સર્વજ્ઞત્વેન સહ વક્તૃત્વસ્ય વિરોધાત્ । એતન્ ન[543] ।
__________નોતેસ્__________
[542] -ભાત્ સંદિગ્ધે વક્તૃ-
[543] એતન્ ન --- ઓમ્.
વક્તૃત્વસર્વજ્ઞત્વયોર્ વિરોધાભાવાચ્ ચ યઃ સર્વજ્ઞઃ સ વક્તા ન ભવતીત્ય્ અદર્શને ઽપિ વ્યતિરેકો ન સિધ્યતિ, સંદેહાત્ 71
વક્તૃત્વસર્વજ્ઞત્વયોર્ વિરોધો નાસિતિ । વિરોધાભાવાચ્ ચ કારણાદ્ વ્યતિરેકો ન સિધ્યતિ --- ઇતિ સંબન્ધઃ ।
વ્યાપ્તિમન્તં વ્યતિરેકં દર્શ્યતિ --- યઃ સર્વજ્ઞઃ ઇતિ । સાધ્યભાવરૂપં સર્વજ્ઞત્વમ્ અનૂદ્ય [544] ` સ વક્તા ન ભવતિ ઽ ઇતિ સાધનસ્ય વકૃત્વસ્યાભાવો વિધીયતે । તેન સાધ્યાભાવઃ સાધનાભાવે નિયતત્વાત્ [545]સાધનાભાવેન વ્પ્યાત ઉક્ત ઇતિ । વ્યાપ્તિમાનીદૃશો વ્યતિરેકો વિરોધે સતિ વક્તૃત્વસર્વજ્ઞત્વયોઃ સિધ્યેત્ । ન ચાસ્તિ વિરોધઃ । તસ્માન્ ન સિધ્યતીતિ[546] । કુત ઇત્ય્ આહ --- સંદેહાત્ । યતો વિરોધાભાવઃ, તસ્માત્ સંદેહઃ । સન્દેહાદ્ વ્યતિરેકાસિદ્ધઃ ॥
__________નોતેસ્__________
[544] ન સ વક્તા ભવતિ
[545] સાધર્મ્યભાવેન
[546] સિધ્યતિ । કુતઃ
કથં વિરોધાભાવઃ?
દ્વિવિધો હિ પદાર્થાનાં વિરોધઃ ઇઇઇ-72
[547]હી તિ યમાદ્ દ્વિવિધ એવ વિરોધો નાન્યઃ, તસ્માન્ ન વક્તૃત્વસર્વજ્ઞત્વયોર્ વિરોધઃ ॥
__________નોતેસ્__________
[547] હિર્ યસ્માદર્થેદ્વિવિ-; હિર્ યસ્માત્
કઃ પુનર્ અસૌ દ્વિવિધો વિરોધ ઇત્ય્ આહ ---
અવિકલકારણસ્ય ભવતો અન્યભાવે અભાવાદ્[548][549]વિરોધગતિઃ ઇઇઇ-73
__________નોતેસ્__________
[548] ભાવઃ । અભા-
[549] ગતિર્ ઇતિ
અવિકલકારણસ્યે તિ । અવિકલાનિ સમગ્રાણિ કારણાનિ યસ્ય સ તથોક્તઃ । યસ્ય કારણવૈકલ્યાદ્ અભાવો ન તસ્ય કેનચિદ્ અપિ વિરોધગતિઃ । તદર્થમ્ અવિકલકારણ ગ્રહણમ્।
નનુ ચ યસ્યાપિ કારણસાકલ્યં તસ્યાપિ નિવૃત્તિર્ અશક્યા કેનચિદ્ અપિ કર્ત્તુમ્ । તત્ કુતો વિરોધગતિઃ? એવં તર્હિ અવિકલકારણસ્યાપિ યત્કૃતાત્ કારણવૈકલ્યાદ્ અભાવસ્ તેન વિરોધગતિઃ ।
યસ્યેત્યદિનાવિકાલકારણસ્ય ફલં વર્ણયતિ । એવં તર્હી ત્ય્ ઉત્તરમ્ । તર્હિ તસ્મિન્ કાલે । એવં બોદ્ધવ્યમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । અપિ સમ્ભાવનાયામ્ । ન્યાયબલાદ્ એવં સમ્ભાવયામ ઇત્ય્ આર્થઃ । વિરોધસ્ય ગતિઃ પ્રતિપત્તિઃ ।
[ધ્પ્ર્ 199].
તથા ચ સતિ યો યસ્ય વિરુદ્ધઃ સ તસ્ય કિઞ્ચિત્ કર એવ । તથા હિ --- શીતસ્પર્શસ્ય જનકો ભૂત્વા શિતસ્પર્શાન્તરજનનશક્તિં પ્રતિબધ્નન્ શીતસ્પર્શસ્ય નિવર્ત્તકો વિરુદ્ધઃ । તસ્માદ્ ધેતુવૈકલ્યકારી વિરુદ્ધો જનક એક નિવર્ત્ત્ય્ અસ્ય । સહાનવસ્થાનવિરોધશ્ ચાયમ્ । તતો વિરુદ્ધયોર્ એકસ્મિન્ન્ અપિ ક્ષણે સહાવસ્થાનં પરિહર્ત્તવ્યમ્ । દૂરસ્થયોર્ વિરોધાભાવાચ્ ચ નિકટ્સ્થયોર્ એવ નિવર્ત્ત્યનિવર્ત્તકભાવઃ ।
તસ્માદ્ યો યસ્ય નિર્વર્ત્તકઃ સ તં યદિ પરં તૃતીયે ક્ષણે નિવર્ત્તયતિ । પ્રથમે ક્ષણે સન્નિપતન્ન્ અસમર્થવસ્થાધાનયોગ્યો[550] ભવતિ । દ્વિતીયે વિરુદ્ધમ્
અસમર્થં કરોતિ । તૃતીયે ત્વ્ અસમર્થે નિવૃત્તે તદ્દેશમ્ આક્રામતિ ।
__________નોતેસ્__________
[550] સ્થાધાને યોગ્યો; -સ્થાનયોગ્યો
તત્રાલોકો ગતિધર્મા ક્રમેણ જલતરઙ્ગન્યાયેન [551]દેશમ્ [552]આક્રામન્ યદા ઽન્ધકારનિરન્તરમ્[553] આલોકક્ષણં જનયતિ તદા ઽઽલોકસમીપવર્ત્તિનમ્ અન્ધકારમ્ અસમર્થં જનયતિ । તતો ઽસામર્થ્યં તસ્ય યસ્ય સમીપવર્ત્ત્યાલોકઃ । [554]અસમર્થે નિવૃત્તે [555]તદ્દેશો જાયત આલોક ઇત્ય્ એવં ક્રમેણા ઽઽલોકેનાન્ધકારો ઽપનેયઃ । તથોષ્ણસ્પર્શેન શીતસ્પર્શો નિવર્ત્તનીયઃ ।
__________નોતેસ્__________
[551] તદ્દેશમા-
[552] આક્રામયન્

[553] કારે નિર્-
[554] અસમર્થ્યે, અસામર્થ્યે
[555] તાદૃશો
કિમ્ અતઃ સિદ્ધમ્ ઇત્ય્ આહ તથા ચે તિ કારણવૈકલ્યકારિણો વિરોધાવગમપ્રકારે સતિ । કિઞ્ચિત્કરત્વમ્ એવ તથા હી ત્યાદિના દર્શયતિ । યથા ચાસ્ય જનકત્વં તથાનન્તરમ્ એવ વ્યક્તીકરિષ્યતે ।
નનુ કિં કતિપયક્ષણસહિતયોઃ પશ્ચાન્ નિવર્ત્ત્યનિવર્ત્તકભાવેન વિરોધો ઽથ વાન્યથેત્ય્ આશઙ્ક્યાહ સહે તિ । ચો યસ્માત્ તતસ્ તસ્માત્ । ન કેવલં બહુષુ ક્ષણેષ્વ્ ઇત્ય્ અપિશબ્દઃ । સહાવસ્થાનમ્ એકત્ર સ્થિતિઃ । નિકટાવસ્થાનં તુ ન પરિહર્ત્તવ્યમ્ ઇતિ બુદ્ધિસ્થમ્ । પરિહર્ત્તવ્યં નાઙ્ગીકર્ત્તવ્યમ્ । તયોર્ એકસ્મિન્ન્ અપિ ક્ષણે સહસ્થિત્યભાવાત્ કથમ્ એવમ્ અઙ્ગીક્રિયતે ? અત એવ । ન સહસ્થિતયોઃ પશ્ચાદ્ વિરોધ ઇતિ વા કૃતમ્ અનેન ।
યદ્ય્ એવં ક્વચિત્ પ્રદેશે વર્ત્તમાન આલોકસ્ ત્રિલોકીવ્યવસ્થિતાનિ તમાંસ્ય્ અનેનૈવ ક્રમેણાપનયેદ્ ઇતિ ન ક્વચિત્ તમાંસ્ય્ અવતિષ્ઠેરન્ન્ ઇત્ય્ આહ --- નિકટસ્થયોર્ ઇતિ યયોર્ નિવર્ત્ત્યનિવર્ત્તકભાવો દૃષ્ટસ્ તયોર્ નિકટસ્થયોર્ એવ ન તુ નિકટસ્થયોર્ અવશ્યં નિવર્ત્ત્યનિવર્ત્તકભાવ ઇત્ય્ અસ્યાર્થો દ્રષ્ટવ્યઃ । તયોર્ એવ કથં તથાભાવ ઇત્ય્ આશઙ્કાયાં દૂરસ્થયોર્ ઇતિ યોજ્યમ્ । ચો ઽવધારણે । યતઃ કિઞ્ચિત્કરસ્યૈવ નિવર્ત્તકત્વંતસ્માદ્ હેતોઃ પરંપ્રકૃષ્ટં યથા ભવતિ । એતદ્ એવોપપાદયન્ન્ આહ --- પ્રથમ ઇતિ સન્નિયતન્ નિકટીભવન્ નિવર્ત્તક ઇતિ પ્રકરણાત્ । અસમર્થા ચોપાદેયક્ષણનિર્માણે અશક્ત્ આવસ્થા યસ્યાન્ધકારક્ષણસ્ય તસ્યા ધાનમ્ ઉત્પાદનમ્, તત્ર યોગ્યઃ સમર્થો ભવતિ । દ્વિતીયે ક્ષણે ઇત્ય્ અનુવર્ત્તતે । વિરુદ્ધમ્ અન્ધકારસમર્થં સજાતીયક્ષણાન્તરજનનાક્ષમં કરોતિ । તૃતીયે ક્ષણે ઽસમર્થે તસ્મિન્
[ધ્પ્ર્ 200]
યદા ત્વ્ આલોકસ્ તત્રૈવાન્ધકારદેશે જન્યતે તદા યતઃ ક્ષણાદ્ અન્ધકારદેશસ્યાલોકસ્ય જનકઃ[556] ક્ષણઃ ઉત્પદ્યતે તત એવાન્ધકારો ઽન્ધકારાન્તરજનનાસમર્થ[557] ઉત્પન્નઃ । [558]તતો ઽસમર્થાવસ્થાજનકત્વમ્ એવ નિવર્ત્તકત્વમ્ ।
__________નોતેસ્__________
[556] જનકક્ષણઃ
[557] અન્ધકારાન્તરાસર્થઃ; અન્ધકારાન્તરાજનનાસર્થઃ
[558] તતો ઽસામર્થ્યાવ-
અતશ્ ચ યસ્મિન્ ક્ષણે જનકસ્ તતસ્ તૃતીયે ક્ષણે નિવૃત્તો વિરુદ્ધો યદિ શીઘ્રં નિવર્ત્તતે ।
જન્યજકભાવાચ્ ચ [559]સન્તાન્યોર્ વિરોધો ન ક્ષણયોઃ । યદ્ય્ અપિ ચ ન સન્તાનો નામ વસ્તુ તથાપિ સન્તાનિનો વસ્તુભૂતાઃ । તતો ઽયં પરમાર્થઃ ન ક્ષણયોર્ વિરોધઃ । અપિ તુ બહૂનાં
__________નોતેસ્__________
[559] સન્તનયોઃ
વન્ધ્યક્ષણે નિવૃત્તે સ્વરસતો નિરુદ્ધે તદ્દેશં તસ્યાસમર્થક્ષણસ્ય દેશં સ્થાનમ્ આક્રામતિ, તદ્દેશો ભવતિ નિવર્ત્તક ઇત્ય્ અર્થાત્ ।
ઇહ કશ્ચિન્ નિવર્ત્તક આલોકો યામ્ એવ દિશમ્ આક્રામતિ તદ્દિગ્વર્ત્તિનમ્ એવ સ્વવિરુદ્ધં ગતિક્રમેણૈવ નિવર્ત્તયતિ । કશ્ચિત્ પુનર્ વિરુદ્ધાવષ્ટબ્ધ એવ દેશે સમુત્પન્નમાત્ર એવાનેકદિગ્વર્ત્તિનં વિરુદ્ધં ઝટિતિ નિવર્ત્તયતિ । તત્ર ન જ્ઞાયતે કસ્ય કથં કિઞ્ચિત્કરતયા નિવર્ત્તકત્વમ્ ઇત્ય્ આહ તત્રેતિ વાક્યોપક્ષેપે । દેશમ્ અભિમતં સ્થાનમ્ આક્રામંસ્ તદ્દેશો ભવન્ન્ આલોક ઇત્ય્ અર્થઃ । અન્ધકારનિરન્તરમ્ અન્ધકારાવ્યવહિતમ્ । આલોકસમીપવર્ત્તિનમ્ ઇતિ તજ્જન્યમાનાલોકસમીપવર્ત્તિનમ્ । અસમર્થમ્ અન્ધકારાન્તરજનનાશક્તં જનયતિ। યત એવં તતસ્ તસ્ય જનકત્વમ્ । તતસ્ તસ્માત્ સમીપવર્ત્ત્યાલોક ઇતિ ગતિધર્મેતિ દ્રષ્ટવ્યમ્ । અસામર્થ્યં ચોપાદેયક્ષણોપજનનં પ્રતીતિ પ્રસ્તાવાદ્ અવસેયમ્ । અસમર્થે તસ્મિન્ન્ અન્ધકારે નિવૃત્તે સ્વરસતો વિરુદ્ધે (નિરુદ્ધે) સતિ । સો ઽસમર્થાન્ધકારક્ષણદેશો દેશો યસ્ય સ તથા જાયતે આલોકઃ । ઇતિ સ્ તસ્માત્ । એવમ્ અનન્તરોક્તેન ક્રમેણ પરિપાટ્યા ગતિધર્મા લોકસ્ તદ્દેશાક્રમણાય સન્નિપતન્ન્ અસમર્થાવસ્થાધાનયોગ્યો ભવતિ । દ્વિતીયે ક્ષણે ઽસમર્થં જનયતિ । તૃતીયે તદ્દેશો જાયત ઇત્ય્ અનન્તરોક્તઃ ક્રમો વિભજ્ય યોજનીયઃ ।
અમુમ્ એવ ક્રમમ્ અન્યત્રાદિશન્ન્ આહ --- તથે તિ । યથા આલોકાન્ધકારયોર્ નિવર્ત્ત્યનિવર્ત્તકભાવસ્ તેન પ્રકારેણ ઉષ્ણસ્પર્શેન ગતિધર્મેણ દૃષ્ટાન્તવશાદ્ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
ગતિધર્મણસ્ તાવદ્ આલોકસ્યાયં ક્રમઃ । વિરુદ્ધાક્રાન્તદેશમધ્યોત્પન્નસ્ય કીદૃશ ઇત્ય્ આહ યદે તિ । તુ ર્ વિશેષણાર્થઃ । યતઃ ક્ષણાદ્ આલોકસ્ય જનકઃ ક્ષણ ઉત્પદ્યતે । કીદૃશસ્યાલોકકણસ્યેત્ય્ આહ અન્ધકારે તિ । અન્ધકારદેશસ્ય નિવર્ત્ત્યાન્ધકારસમ્બન્ધી દેશો યસ્ય સ તથા તત એવ તમોદેશાલોકોત્પાદક્ષણયોર્ એકસામગ્ર્યધીનતામ્ આહ । યતો ઽન્ધકારદેશાલોકહેતૂત્પાદકસ્ય ક્ષણસ્ય વન્ધ્યાન્ધકારાધાયકત્વતો હેતોર્ અવિદ્યમાનં સજાતીયજન્મનિ સામર્થ્યં યસ્યા અવસ્થાયા અન્ધકારસમ્બન્ધિન્યાઃ સા તથા । તજ્જનકત્વમ્ એવાલોકસ્યેતિ પ્રકરણાત્ ।
અત્રાપિ તૃતીયે ક્ષણે પરં નિવર્ત્તકત્વમ્ ઇતિ દર્શયન્ન્ આહ અતશ્ ચે તિ । ચો ઽવધારણે । અત્રાપિ પ્રથમે ક્ષણે ઽન્ધકારદેશાલોકહેતૂત્પાદકઃ ક્ષણઃ સમુદ્ભવન્ન્ એવાન્ધકારાસમર્થાવસ્થાતદ્દેશાલોકહેતુજનનયોગ્યો
[ધ્પ્ર્ 201]
ક્ષનાનામ્ । યતઃ સત્સુ દહનક્ષણેષુ પ્રવૃત્તા અપિ શીતક્ષણા નિવૃત્તિધર્માણો ભવન્તીતિ સન્તાનયોર્ નિવર્ત્ત્યનિવર્ત્તકત્વનિમિત્તે ચ વિરોધે સ્થિતે સર્વેષાં પરમાણૂનાં સત્ય્ અપ્ય્ એકદેશાવસ્થાનાભાવે ન વિરોધઃ, ઇતરેતરસન્તાનાનિવર્ત્તનાત્ તેષામ્ । ગતિધર્મા ચાલોકો [560]યાં દિશમ્ આક્રામતિ [561]તદ્દિગ્વર્ત્તિનો વિરોધિસન્તાનાન્ નિવર્ત્તયતિ । તતો ઽપવરકૈકદેશસ્થા પ્રદીપપ્રભા [562]ઽન્ધ્કારનિકટવર્ત્તિન્ય્ અપિનાન્ધકારંનિવર્ત્તયતિ અન્ધકારાક્રાન્તાયાંદિશ્ય્ આલોકક્ષણાન્તરજનનાસામર્થ્યાત્ । કારણાસામર્થ્યહેતુત્વકૃતં[563] સન્તાનનિષ્ઠમ્ એવ વિરોધં દર્શયતા [564] ભવત ઇતિ કૃતમ્ । ભવતઃ પ્રબન્ધેન[565] પ્રવત્તમાનસ્ય [566]શીતસ્પર્શસન્તાનસ્યાભાવો ઽન્યસ્યોષ્ણસન્તાનસ્ય ભાવે સતીતિ ।
__________નોતેસ્__________
[560] દિશં ક્રામ-
[561] તદ્ વિવર્ત્તિનઃ
[562] અન્ધકારાયાક્રાન્તાયાં
[563] હેતુકૃતં
[564] ભવતેતિ
[565] -ન્ધેન વર્ત્ત-
[566] -સ્ય સન્તાન-
ભવતિ । દ્વિતીયે ઽન્ધકારદેશાલોકોત્પાદકક્ષણવિરુદ્ધાન્ અન્ધકારાન્ અસમર્થાન્ જનયતિ । તૃતીયે ત્વ્ અસમર્થેષુ નિવૃત્તેષુ તદ્દેશ આલોકો જાયત ઇતિ પ્રત્યેતવ્યમ્ । તથા શીતાક્રાન્તદેશમધ્યોત્પન્નેનોષ્ણસ્પર્શેન સ્થિતધર્મણા તથૈવ શીતસ્પર્શો નિવર્ત્તનીય ઇત્ય્ અપિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
નનુ ચ યેનાલોકક્ષણેન સન્નિપતિ(પત)તાન્ધકારક્ષણો ઽસમર્થો ન તેન તદ્દેશ આક્રમ્યતે । યેન ચાક્રમ્યતે ન તેનાસમર્થો જન્યતે । તથા યો ઽન્ધકારસ્ તત્સન્નિપતનકાલભાવી નાસૌ તદ્વિરુદ્ધઃ । યશ્ ચાસમર્થસ્ તજ્જન્મા સો ઽપિ તજ્જન્યત્વાદ્ અવિરોધી । યે ચાનુત્પત્તિધર્માણસ્ તે ઽપ્ય્ અસત્ત્વાત્ કથં તૈર્ વિરુદ્ધા ઇત્ય્ આશઙ્ક્યાહ જન્યજનકભાવાદ્ ઇતિ । ચો ઽવધારણે સન્તાનયોર્ ઇત્ય્ અસ્યાનન્તરં દ્રષ્ટવ્યઃ ।

અયમ્ આશયઃ --- જન્યજનકભાવવિશેષ એવાયં નિવર્ત્ત્યનિવર્ત્તકભાવઃ અર્વાગ્દર્શી ચ ન ક્ષણયોઃ કાર્યકારણભાવં વિભાવયિતું વિભવતિ । અપિ તુ સન્તાનયોસ્ તતો ઽન્ધકારક્ષણપ્રબન્ધમ્ એકત્વેનાવસાય નિવર્ત્ત્યં વિરુદ્ધમ્ અધ્યવસ્ય્ આલોકક્ષણપ્રબન્ધં ચૈકત્વેનાધિમચ્ય તદ્ વિરોધિનમ્ અધિમુઞ્ચતીતિ ।
પરમાર્થદૃષ્ટ્યા ચેદં ક્ષણોલ્લેખેનાખ્યાયતે । ન તુ લોકસ્થિત્યાશ્રયેણ । ન તર્હિ પરમાર્થતો વિરોધ ઇતિ ચેત્ । કિં વૈ કાર્યકારણભાવવિશેષ એવૈવંવિધો ન વિદ્યતે, યેનૈવં વક્તુમ્ અધ્યવસિતો ભવાન્ ઇતિ ? એતચ્ ચાનન્તરમ્ એવ નિરૂપયિષ્યતે ।
નનુ ન સન્તાનિવ્યતિરેકેણ સન્તાનો નામાન્યઃ સમ્ભવી । તત્ કથં દ્વયોઃ સન્તાનયોર્ વિરોધ ઉચ્યત ઇત્ય્ આહ યદ્ય્ અપી ત્ય્ અનુમતૌ । યતઃ સન્તાનિનો વસ્તુભૂતાઃ સન્તિ તતો હેતોર્ અયં વક્ષ્યમાણકઃ । ઉપપત્તિમ્ આહ યત ઇતિ । યસ્માદ્ ગ(શી)તક્ષણપ્રબન્ધસ્યાભાવાન્ નિવૃત્તિધર્મકત્વમ્ । તથા યતઃ સત્સ્વ્ આલોકે(ક)ક્ષણેષુ પ્રવૃત્તાપ્ય્ અન્ધકારક્ષણાન્(-ણા) નિવૃત્તિધર્માણો ભવન્તીતિ દ્રષ્ટવ્યમ્ । અન્ધકારાદિક્ષણપ્રબન્ધસ્ય[567](આલોકાદિક્ષણપ્રબન્ધસ્ય) આલોકાદિક્ષણપ્રબન્ધેન સહ વિરોધ ઇતિ પ્રકરણાર્થઃ ।
__________નોતેસ્__________
[567] કોષ્ઠકાન્તર્ગતઃ પાઠઃ વ્યર્થઃ --- સં-
[ધ્પ્ર્ 202]
યે ત્વ્ આહુર્ ન વિરોધો વાસ્તવ ઇતિ ત ઇદં વક્તવ્યાઃ --- યથા ન નિષ્પન્ને કાર્યે કશ્ચિજ્ જન્યજનકભાવો

યદિ યેન સહ યસ્યૈકદેશાસ્થિતિનં ભવતિ તેન તસ્ય સહાનવસ્થાનલક્ષણો વિરોધસ્ તર્હિ સર્વ એવ પરમાણવઃ સપ્રતિઘત્વાદ્ અન્યોન્યદેશપરિહારેણ વર્ત્તન્ત ઇતિ સર્વેષામ્ એવ પરમાણૂનામ્ અયં વિરોધઃ કિન્ ન વ્યવસ્થાપ્યત ઇત્ય્ આશઙ્ક્યાહ --- સન્તાનયોર્ ઇતિ । ચો ઽવધારણે । હેતુમ્ આહ --- ઇતરેતરેતિ । યતઃ સત્સ્વ્ અપિ તેષુ સર્વ એવ સન્તાનેન પ્રવહન્તિ તતઃ સન્તાનાનિવર્ત્તનં તેષામ્ ।
નનુ યદ્ય્ આલોકાન્ધકારયોર્ નિવર્ત્ત્યનિવર્ત્તકભાવેન વિરોધસ્ તર્હિ પ્રદીપમલ્લિકાતલવર્ત્ત્ય્ એવ વરકાત્માણ નિવર્ત્તી (?) અન્ધકારસ્ તત્સમીપવર્ત્તિનાલોકેન કિન્ ન નિવર્ત્ત્યત ઇત્ય્ આશઙ્ક્યાહ --- ગતિધર્મેતિ । ચો યસ્માદર્થે । તદ્દિગ્વર્ત્તિન એવેત્યર્થાદ્ દ્રષ્ટવ્યઃ । યતો યદ્દિગભિમુખગતિર્ આલોકસ્ તદાક્રમ્યમાણદિગ્વર્ત્તિન એવ વિરોધિસન્તાનાન્ નિવર્ત્તયતિ । તતસ્ તસ્માત્ કારણાત્ ।
કુતો ન નિવર્ત્તયતીત્ય્ આહ અન્ધકારેતિ । અન્ધકારાક્રાન્તાયામ્ ઇત્ય્ અનેન દિશો ઽન્ત(ન્ધ)કારાક્રાન્તત્વમ્ આલોકક્ષણાન્તરાજનનાસામર્થ્યકારણં નોક્તમ્ । કિન્ તર્હિ? વાસ્તવાનુવાદઃ કૃતઃ । યા સા દિગ્ અન્ધકારાક્રાન્તા દૃશ્યતે તત્ર તસ્ય તજ્જનનાસામર્થ્યાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । અન્યથાન્ધકારાક્રાન્તત્વમ્ એવ તસ્ય ન સ્યાત્ । આલોકેન સમીપવર્ત્તિનાન્ધકારાપનયાસમ્ભવાદ્ ઇતિ કથમ્ એનં સંગચ્છેત ।
અયમ્ અત્ર પરમાર્થઃ --- દૃશ્યતે તાવત્ કાચિદ્ અન્ધકારમાત્રા નિકટસ્થિતેનાપ્ય્ આલોકેનાનિવર્ત્તિતા । દૃશ્યશ્ ચાન્યસ્યાવવરકવર્ત્તિનો ઽન્ધકારપ્રચયસ્યોચ્છેદઃ । તસ્માદ્ આલોકસ્યાલોકાન્તરજનનાસામર્થ્યમ્ અન્યત્ર તુ સામર્થં તત્ત્વચિન્તકૈર્ અચિન્ત્યત્વાત્ પ્રતીત્યસમુત્પાદસ્ય કલ્પ્યત ઇતિ । અત એવ યયોર્ જન્યજનકભાવેન નિવર્ત્ત્યનિવર્ત્તકભાવો નાસ્તિ તયોઃ પ્રદીપમલ્લિકાદિતલવર્ત્ત્યન્ધકારતદાસન્નાલોકયોર્ વિરોધઃ । પ્રાયોવૃત્ત્યા તુ તૌ વિરોધેનાવબુદ્ધ્યેતે । અત એવ પૂર્વં દૂરસ્થયોર્ વિરોધાભાવાચ્ ચ નિકટસ્થયોર્ એવ નિવર્ત્ત્યનિવર્ત્તકભાવઃ ઇત્ય્ ઉક્તમ્, ન તુ નિકટસ્થયોર્ નિવર્ત્ત્યનિવર્ત્તકભાવ એવ ઇતિ । સતિ નિવર્ત્ત્યનિવર્ત્તકત્વે નિકટસ્થયોર્ એવ ન તુ નિકટસ્થયોર્ અવશ્યં નિવર્ત્ત્યનિવર્ત્તકભાવઃ ઇતિ ચ વ્યાખ્યાતમ્ એવ ।
સમ્પ્રતિ જન્યજનકભાવનિબન્ધનં સન્તાનગતમ્ એવ ચ વિરોધં સ્વયં પ્રતિપાદિતમ્ આચાર્ય સ્યાપ્ય્ અભિપ્રેતમ્ એતદ્ ઇતિ દર્શયન્ન્ આહ કારણૈર્ ઇતિ ( કારણે તિ) । કારણસ્ય નિવર્ત્તયિતવ્યસ્ય શીતસ્પર્શાદેર્ અસામર્થ્યં સજાતીયક્ષણનિર્માણે ઽશક્તત્વં તત્ર યદ્ ધેતુત્વ ં નિવર્ત્તકસ્ય તત્ કૃતં તત્ પ્રયુક્તમ્ । અત એવ સન્તાનનિષ્ઠં સન્તાને ક્ષણપ્રબન્ધે નિષ્ઠા વ્યવસ્થાપ્યતયા પર્યવસાનં યસ્ય તં દર્શયતા પ્રકાશયતા ચાર્યેણે ત્ય્ અર્થાત્ ।
યે પુનઃ શાન્તભદ્રાદયઃ "ન તાવદ્ આલોકાદેર્ ઉત્પન્નેનાન્ધકારાદિના વિરોધઃ, તસ્યાતીતત્વેનાસત્ત્વાત્ । ન ચોત્પિત્સુના સહ તસ્યાપ્ય્ અનાગતતયાસત્ત્વાત્ । નાપિ વર્ત્તમાનેન તસ્યાપિ તજ્જન્મતયાવિરોધિત્વાત્ । તસ્માન્ ન વિરોધો નામ દ્વિષ્ઠઃ સમ્બન્ધો ઽસ્તિ । કિન્ તુ કાલ્પનિક એવ । અત એવ્ આચાર્યેણ વિરોધગતિર્ ઇત્ય્ અભિધાયિ । ન તુ વિરોધ" ઇતિ । ઇતિ વ્યાખ્યાતવન્તસ્ તાન્ વચનભઙ્ગ્યા નિરાચિકીઋષુર્ આહ યે ત્વ્ ઇતિ ।
[ધ્પ્ર્ 203]
નામ [568]દ્વિષ્ઠો ઽસ્તિ । કારણપૂર્વિકા તુ કાર્યવૃત્તિઃ[569] । અતો વાસ્તવ એવ । તદ્વત્ ન નિવૃત્તે વસ્તુનિ કશ્ચિત્ [570]દ્વિષ્ઠો નામ વિરોધો ઽસ્તિ । દહનનિમિત્તં તુ શીતસ્પર્શસ્ય [571]ક્ષાણાતરજનનાસામર્થ્યમ્ । અતો[572] વિરોધો ઽપિ વાસ્તવ એવ ॥
__________નોતેસ્__________
[568] દૃષ્ટો ઽસ્તિ
[569] કાર્યપ્રવૃત્તિઃ
[570] કશ્ચિદ્ ઇષ્ટો; કશ્ચિદ્ દૃષ્ટો
[571] ક્ષણાન્તરાસામ-
[572] તતો
ઉદાહરણમ્ આહ ---
શીતૌષ્ણસ્પર્શવત્ ઇઇઇ-74
[573]શીતશ્ ચ્ ઓષ્ણશશ્ ચતાવ્ એવ સ્પર્શૌ તયોર્ ઇવ । શિતોષ્ણસ્પર્શયોર્ હિ પૂર્વવદ્ વિરોધો યોજનીયઃ ॥
__________નોતેસ્__________
[573] શીતઞ્ ચો-
દ્વ્તીયમ્ અપિ વિરોધં દર્શયિતુમ્ આહ ---
પરસ્પરપરિહારસ્થિતલક્ષણતયા[574]વા[575]ભાવાભાવવત્ ઇઇઇ-75
__________નોતેસ્__________
[574] વા--- ઓમ્.
[575] વા ભાવવત્
પરસ્પરસ્ય[576] પરિહારઃ પરિત્યાગ્સ્ તેન સ્થિતં લક્ષણં રૂપં યયોસ્ તદ્ભાવઃ પરપરપ્રિહારસ્થિતલક્ષ્ણતા તયા[577] ।
__________નોતેસ્__________
[576] પરસ્પરં; પરસ્પરપરિ
[577] તયા --- ઓમ્.
ઇહ યસ્મિન્ પરિચ્છિદ્યમાને યદ્ વ્યવચ્છિદ્યતે તત્ પરિચ્છિદ્યમાનમ્ અવચ્છિદ્યમાનપરિહારેણ સ્થિતરૂપં દ્રષ્ટવ્યમ્ । નીલે ચ પરિચ્છિદ્યમાને તાદ્રૂપ્યપ્રચ્યુતિર્ અવચ્છિદ્યતે, તદવ્યવચ્છેદે નીલાપરિચ્છેદપ્રસઙ્ગાત્ । તસ્માદ્ વસ્તુનો ભાવાભાવૌ પરસ્પરિહારેણ સ્થિતરૂઅપૌ । નીલાત્ તુ યદ્ અન્યદ્ રુપં તન્ નીલાભાવ્યભિચારિ । નીલસ્ય દૃશ્યસ્ય પીતાદાવ્ ઉપલભ્યમાને ઽનુપલમ્ભાદ્
કારણપૂર્વિકા કારણત્વેનાભિમતપદાર્થસત્તાપૂર્વિકા કાર્ય સ્ય કાર્યત્વેનાભિમતસ્ય વૃત્તિઃ પ્રવૃત્તિર્ ભાવ ઇતિ યાવત્ । તુ ર્ વિશેષણાર્થઃ । યત એવમ્ અતો હેતોર્ વાસ્તવઃ પારમાર્થિકઃ । અન્યથા કાર્યકારણભાવો ઽપ્ય્ અવાસ્તવો ઽસ્ત્વ્ ઇતિ ભાવઃ ।
નનુ કિં કાર્યકારણભાવો ઽપિ દ્વિષ્ઠઃ સમ્બન્ધઃ કશ્ચિદ્ ઇષ્ટો યેનૈવમ્ ઉચ્યત ઇતિ ચેત્ । ન । કારણપૂર્વિકાયાઃ કાર્યવૃત્તેર્ વાસ્તવત્વાત્ । ઇહાપિ તર્હિ દહનાદિનિમિત્તં શીતસ્પર્શાદેર્ જનનાસામર્થ્યં વાસ્તવમ્ અસ્તુ । ન તુ વિરોધઃ સમ્બન્ધ ઇતિ ચેત્ । ન । એતાવતો ઽન્યસ્માત્ કાર્યકારણભાવાદ્ અસ્ય કાર્યકારણભાવસ્ય વિશેષરૂપત્વાભ્યુપગમાત્ । અસ્માભિર્ અપીદૃશ એવ કાર્યકારણભાવવિશેષો વિરોધ ઇત્ય્ ઉચ્યત ઇતિ કથમ્ અયમ્ અવાસ્તવઃ સ્યાદ્ ઇતિ ।
પૂર્વવત્ પૂર્વોપદર્શિતવત્ ।
[ધ્પ્ર્ 204]
અભાવનિશ્ચિયાત્ । યથા ચ નીલં[578] સ્વાભાવં પરિહરતિ, [579]તદ્વદ્ અભાવાવ્યભિચારિ પીતાદિકમ્ અપીતિ[580] । તથા ચ ભાવાભાવયોઃ સાક્ષાદ્ વિરોધઃ[581], વસ્તુનોસ્ ત્વ્ અન્યોન્યાભાવાવ્યભિચારિત્વાદ્ વિરોધઃ ।
__________નોતેસ્__________
[578] નીલમ્ અભાવં
[579] તમ્ ઇવ અભાવવત્ --- ટિ-
[580] અપિ । તથા
[581] વિરોધૌ; સાક્ષાદ્વિરોધઃ કઃ કસ્ય
કસ્ય ચાન્યત્રાભાવાવસાયઃ? યો નિયતાકારો ઽર્થઃ[582], તસ્ય । ન ત્વ્ અનિયતાકારઃ[583], ક્ષણીકત્વાદિવત્ । ક્ષણીકત્વં હિ સર્વષાં નીલાદીનાં સ્વરૂપાત્મકમ્ । અતો ન નિયતાકારમ્ । [584]યતઃ ક્ષણિકસ્ત્વપરિહારેણ ન કિઞ્ચિદ્ દૃશ્યતે ।

__________નોતેસ્__________
[582] અર્થઃ, ન તુ
[583] -કાર્પ્ ઽર્થઃ ક્ષ-
[584] અતઃ; `પ્રત્યન્તરે યતઃ ઇતિઽ ઇતિ ટિપ્પણં વર્ત્તતે
નનુ સર્વમ્ એવ વસ્તુ સત્ત્વરજસ્તમોરૂપેણૈકમ્ ઇતિ કથમ્ અન્યોન્યરૂપપરિત્યાગ ઇત્ય્ આહ ઇહે તિ । યદ્ વ્યવચ્છિદ્યતે યત્ર પરિચ્છિદ્યતે । અપરિચ્છેદસ્યૈવ વ્યવચ્છેદરૂપત્વાત્ । અવચ્છિદ્યમાનપરિહારેણ વ્યવચ્છિદ્યમાનપરિહારેણ સ્થિતં વ્યવસ્થિતં રૂપં સ્વરૂપં યસ્ય તત્ તથા । કિમ્ પુનર્ ઇદં પ્રસિદ્ધમ્ ઇત્ય્ આહ નીલમ્ ઇતિ । ચો યસ્માત્ । તદ્ એવ રૂપમ્ તદ્રૂપમ્, તદ્રૂપમ્ એવ તાદ્રૂપ્યમ્ તસ્ય પ્રચ્યુતિર્ અભાવો વ્યવહર્ત્તવ્યૈકરૂપઃ પ્રસજ્યપ્રતિષેધાત્મા તુચ્છરૂપઃ । ઉપપત્તિમ્ આહ --- તદ્વ્યવચ્છેદ ઇતિ । યત એવં તસ્માત્ કારણાત્ । યદિ ભાવાભાવયોર્ વિરોધઃ, ન તર્હિ નીલપીતયોઃ સ સ્યાદ્ ઇત્ય્ આહ નીલાદ્ ઇતિ । તુર્ વિશેષદ્યોતકઃ । અભાવાવ્યભિચારિત્વમ્ એવ સાધયન્ન્ આહ --- નીલસ્યે તિ । ભવત્ય્ એવં નીલસ્ય પીતાદાવ્ અભાવઃ, ન તુ તત્પરિહારેણ તદ્ વ્યવસ્થિતમ્ ઇત્ય્ આહ યથે તિ । ચો યસ્માદર્થે । નીલં કર્તૃ સ્વાભાવં સ્વભાવં (?) સ ચ માનભાવશ્ ચ (?) તં ન વ્યભિચરતી તિ તથા । એવં સતિ કિં વ્યવસ્થિતમ્ ઇત્ય્ આહ તથા ચે તિ નીલસ્ય સાક્ષાત્ સ્વાભાવપરિહારપ્રકારે તદ્ અવ્યભિચારિત્વાદ્ અર્થાન્તરપરિહારપ્રકારે ચ સતિ ।
ન તુ (નનુ) યદ્ યદભાવાવ્યભિચારિ યત્ (તત્) તત્ તેન વિરુધ્યતે । તસ્ય ન તદાત્મકત્વેનાભાવાવસાયસ્ તાદાત્મ્યાભાવ(આ)વસાયફલત્વાદ્ અન્યસ્ય વિરોધસ્ય । તર્હિ ક્ષણિકત્વમ્ અપિ નીલાભાવાવ્યભિચારિત્વાન્ નીલેન વિરુદ્ધ્યમાનં ન નીલાત્મકં સ્યાત્ । તદ્ અપિ નીલાભાવવદ્ એવ અન્યથા ક્ષણિકત્વં નીલાત્મતૈવ સ્યાત્ । તથા ચ યાવત્ ક્ષણિકં તાવન્ નીલમ્ ઇતિ કૃત્સ્ના ત્રિલોકી નીલૈવ સ્યાદ્ ઇતિ મનસિ નિધાયાહ કસ્ય ચે તિ । તુશબ્દાર્થશ્ ચ કારઃ ।
પરમુખેન પ્રશ્નં કૃત્વા પ્રશ્નવિસર્જનમ્ આહ ય ઇતિ । નિયતસ્ય પ્રતિનિયતસ્ય વસ્તુન આકારઃ સ્વરૂપમ્ ઇતિ વિગ્રહીતવ્યમ્ । એતદ્ એવ વ્યતિરેકમુખેણાહ ન ત્વ્ ઇતિ । ન પુનર્ અનિયતસ્ય સર્વવસ્તુસ્વરૂપાત્મકસ્ય । તદ્ એવ દર્શયતિ ક્ષણિકત્વાદિવદ્ ઇતિ । આદિ શબ્દાત્ પરમાણુમયત્વાદિપરિગ્રહઃ । અનેનૈતદ્ આહ --- અભાવાવ્યભિચારિત્વે ઽપિ નિયતાકારેણ તેન સમ(મ્ અ)સ્ય વિરોધો નાનિયતાકારેણેતિ ।
અનિયતાકારત્વમ્ અસ્યોપપાદયન્ન્ આહ ક્ષણિકત્વં હી તિ । હિર્ યસ્માદર્થે । સન્માત્રાનુબન્ધિત્વાત્ ક્ષણિકસ્યેત્ય્ અભિપ્રાયઃ । યત એવમ્ અતઃ કારણાત્ । ન ત્વ્ અયમ્ અર્થઃ --- નિયતઃ પ્રતિનિયત
[ધ્પ્ર્ 205]
યદ્ય્ એવમ્ અભાવો ઽપિ ન નિયતાકારઃ । [585]કથમ્ નિયતાકારો નામ? યાવતા વસ્તુરૂપવિવિક્તાકારઃ કલ્પિતો ઽભાવઃ । તતો દૃષ્ટં કલ્પિતં વા નિયતં રૂપમ્ અન્યત્રાસદ્ ઇત્ય્ અવસીયતે[586] । નાનિયતમ્ । એવં [587]નિત્યત્વપિશાચાદિર્ અપિ નિયતાકારઃ કલ્પિતો દૃષ્ટવ્યઃ । એકાત્મત્વવિરોધશ્[588] ચાયમ્ । યયોર્ હિ [589]પરસ્પરપરિહાએણાવસ્થાનં તયોર્ એકત્વાભાવઃ ।
__________નોતેસ્__________
[585] કથં ન નિય-
[586] -ત્રા ઽસદવસીયતે
[587] નિત્યત્વે પિશાચ-
[588] એકાત્મકત્વ-
[589] પરસ્પરેણાવ-
આકારો યસ્યેતિ । એવં હિ ક્ષણિકત્વાદેર્ અપિ નિયતાકારત્વં સ્યાત્ । તથા હિ પરમસઙ્કુચિતકાલવર્ત્તિરૂપત્વેન નિયતાકારત્વાત્ । ધર્મોત્તરો ઽપિ ક્ષણિકત્વં હિ સર્વેષાં નીલાદીનાં સ્વરૂપાત્મકમ્ ઇતિ બ્રુવાણો નિયતાકાર ઇત્ય્ અત્ર ષષ્ઠીતત્પુરુષમ્ અભિવ્યનક્તિ ઇતરથા ક્ષણિકત્વસ્ય હિ સર્વો નીલાદિઃ સ્વરૂપમ્ ઇત્ય્ અભિદધ્યાદ્ ઇતિ । એવઞ્ ચા (ચ) ક્ષણિકસ્યાપિ ન નીલે ઽભાવાવસાયસ્ તસ્ય સર્વનીલાદિવસ્ત્વાત્મકત્વેનાનિયતાકારત્વાત્ । યેન ચ ક્ષણિકં કલ્પિતં ન તેન પ્રતિનિયતવસ્ત્વાત્મક (કં) કલ્પિતમ્ અત એવ નીલગ્રાહિ પ્રત્યક્ષં ક્ષણિકત્વાક્ષણિકત્વયોર્ ઉદાસીનં નીલમાત્રે પ્રમાણમ્ । તથા ચ નીલસ્યાક્ષણિકત્વપરિહારેણાવસ્થાનં ક્ષણિકત્વસિદ્ધેઃ પ્રાઙ્ નિશ્ચેતુમ્ અશક્યમ્ ઇતિ ન્યાયબલાત્ પ્રાપ્તમ્ ।
એવઞ્ ચાવિરોધરૂપવિવેચકે ધર્મોત્તરે સત્ય્ અપિ યે કેચિદ્ દ્વિષ્યમાનજલ્પમહોદધિપ્રભૃતયો વિરોધચોદ્યપરિજિહીર્ષયા પરસ્પરપરિહારસ્થિતલક્ષણં વિરોધં પરિહારીકુર્વન્તિ તૈર્ અયં કસ્ય ચાન્યત્રાભાવાવસા[યઃ ।] યો નિયતાકારો ન ત્વ્ અનિયતાકારઃ ક્ષણિકત્વાદિર્ ઇતિ ધર્મોત્તર સ્ય ગ્રન્થો ન દૃષ્ટો ન ચાર્થસ્ય સમીચીનિધિસ (?) જ્ઞાત ઇતિ લક્ષ્યતે ।
યદ્ય્ અયમ્ અપરિહારઃ, કસ્ તત્ર પરિહાર ઇતિ ચેત્ । યથૈતત્ પરિહ્રિયતે તથા વિશેષાખ્યાન એવાસ્માભિર્ અભ્યધાયીતિ તત એવાપેક્ષિતવ્યમ્ । ઇહ પુનર્ અપ્રકૃતત્વાન્ નોચ્યત ઇતિ ।
યદિ નિયતાકારં વસ્તુ પરિહરતિ નાનિયતાકારમ્, તર્હિ ભાવો નાભાવં પરિહૃત્ય તિષ્ઠેત્ તસ્યાનિયતાકારત્વાદ્ ઇત્ય્ આશઙ્કમાન આહ યદ્ય્ એવમ્ ઇતિ । એવઞ્ ચેદ્ અભ્યુપગમ્યતે તદેત્ય્ અર્થાત્ । ન કેવલં ક્ષણિકત્વાદીત્ય્ અપિ શબ્દઃ । કથમ્ ઇતિ સિદ્ધાન્તી ।
યાવતે તિ તૃતીયાન્તપ્રતિનિરૂપકો નિપાતો ઽત્ર યસ્માદ્ ઇત્ય્ અસ્યાર્થો વર્ત્તતે । વસ્તુરૂપવિવિક્તો દૃશ્યનીલાદિસ્વભાવરહિત આકારો યસ્યેતિ વિગ્રહઃ ।
કલ્પિત ગ્રહણેનૈતદ્ આહ નાભાવો નામ કશ્ચિત્ પ્રમાણસિદ્ધો ઽસ્તિ । કેવલં કલ્પિકયા બુદ્ધ્યા તથા સમારોપિત ઇતિ । યત એવં તસ્માદ્ દૃષ્ટં પ્રમાણાવગતં કલ્પિતમ્ આગમાશ્રયેણાન્યથા વા સમારોપિતમ્ । અન્યત્ર તતો ઽન્યસ્મિન્ નીલાદૌ વાનિયતમ્, ન નીલાદ્યાત્મકં સત્ તત્રૈવા સ [ દ્ ઇ]ત્ય્ અવસીયતે । અમુમ્ એવ ન્યાયમ્ અન્યત્રાદિશન્ન્ આહ એવમ્ ઇતિ । યથાભાવો નિયતાકાર એવ કલ્પિતો નાનિયતાકાર એવં નિત્યત્વમ્ અપિ સર્વકાલાવસ્થાયિત્વલક્ષણં નિયતાકારમ્ એવ
[ધ્પ્ર્ 206]
અત એવ લાક્ષણિકો ઽયં વિરોધ ઉચ્યતે । લક્ષણં રૂપં વસ્તૂનાં પ્રયોજનમ્ અસ્યેતિ કૃટ્વા । વિરોધેન હ્ય્ અનેન વસ્તુતત્ત્વં વિહ્બક્તં વ્યવસ્થાપ્યતે । અત એવ દૃશ્યમાને રૂપે યન્ નિષિધ્યતે તદ્ દૃશ્યમ્ એવાભ્યુપઘમ્ય નિષિધ્યતે તથા હિ --- અભાવો ઽપિ પિશાચો ઽપિ યદા પીતે નિષેદ્ધુમ્ ઇષ્યતે તદા દૃશ્યાત્મતયા નિષેધ્ય ઇતિ દૃશ્યત્વમ્ અભ્યુપગમ્ય દૃશ્યાનુપલબ્ધેર્ એવ નિષેધઃ । તથા ચ સતિ રૂપે પરિચ્છિદ્યમાન એકસ્મિંસ્ તદભાવો દૃશ્યો વ્યવચ્છિદ્યતે । [590]યચ્ ચ તદભાવવન્ નિયતાકારં
__________નોતેસ્__________
[590] અથ યત્તદભાવવત્ પા(પી)તાદ્ તત્ કથં વ્યવચ્છિદ્યતે ઇત્ય્ આહ --- ટિ-
કલ્પિતમ્, ન તુ સર્વસ્ય નીલાદેઃ । અક્ષણિકત્વં તુ સર્વસ્ય નીલાદેઃ સ્વરૂપાત્મકં સર્વસ્યૈવાનેકક્ષણસ્થાયિત્વાત્ । ન ચાક્ષણિક એવ નિત્યઃ, સતો ઽકારણસ્યાકાશાદેઃ કિયત એવ તથાત્વાત્ । તથા પિશાચ ત્વમ્ અપ્ય્ અસ્થિસ્નાયુમયસૂચીવક્ત્રાદિરૂપસ્યૈવ સ્વરૂપં કલ્પિતમ્ ઇતિ । તસ્યાપિ નીલાકારત્વાન્ નીલાદિના (તા) । અયં વિરોધઃ । યદ્ વા નિયતઃ પ્રતિનિયત આકારઃ સ્વભાવો યસ્ય સ તથા નિષેધેન્ આનિયતાકારઃ । તદા તુ સર્વનીલાદ્યનાત્મકત્વસર્વનીલાદ્યાત્મકત્વે નિયતાકારત્વાનિયતાકારત્વે વાચ્યે । તેન ન ક્ષણિકત્વાદૌ નિયતાકારત્વસ્ય પ્રસઙ્ગઃ । સર્વેષાં સ્વરૂપાત્મકમ્ ઇતિ ચ વિવરણમ્ અર્થભેદેન નેયમ્ ઇતિ ।

નનુ ચાનેનાપિ વિરોધેન વિરોધિનોઃ સહાવસ્થાનં નિષિધ્યતે । પૂર્વેણાપિ પરસ્પરપરિહારવસ્થાનં પ્રતિપાદ્યત ઇતિ કથમ્ અન્યોન્યાન્યાન્તર્ભાવ ઇત્ય્ આશઙ્ક્યાહ એકાત્મત્વે તિ । ચો યસ્માદર્થે । વિરુદ્ધયોર્ એકાત્મનિષેધકો વિરોધ એકાત્મવિરોધ ઉક્તઃ । કથમ્ અસ્ય તથાત્વમ્ ઇત્ય્ આહ --- યયોર્ ઇતિ । હિ ર્ યસ્માદર્થે ।
યત એતેન વિરોધેન વિરુદ્ધયોર્ એકાત્મત્વં નિષિધ્યતે અત એવા સ્માદ્ એવ કારણાત્ । કથમ્ ઈદૃશો વિરોધો ભવતા લાક્ષણિક શબ્દેનાભિધીયતે ઇત્ય્ આહ લક્ષણમ્ ઇતિ । વિભક્તસ્વરૂપં પ્રયોજનં વ્યવસ્થાપ્યતયા સાધ્યમ્, પ્રયુજ્યતે અનેન ઇતિ વા પ્રયોજનં પ્રયોજકસ્ય । ઇતિ કૃત્વા એવં વ્યુત્પાદ્ય ઈદૃશ્યા વ્યુત્ત્પત્ત્યેતિ યાવત્ ।
કથમ્ એતત્ પ્રયોજનમ્ ઇત્ય્ આહ વિરોધેને તિ । હી તિ યસ્માત્ । વિભક્તમ્ અન્યેન વિભક્તં યતો ઽનેને તિ વિરોધેન નીલાદેર્ વિભક્તરૂપવ્યવસ્થાપનાદ્ અન્યેન સહૈકાત્મ્યં નિષિધ્યતે । અત એવા સ્માદ્ એવ કારણાત્ । દૃશ્યમાને રૂપે પ્રતીયમાને વસ્તુસ્વરૂપે યન્ નિષિધ્યતે દૃશ્યમાનાત્મકત્વેન પ્રતિષિધ્યતે ।
નનુ દૃશ્યે વસ્તુનિ દૃશ્યાન્તરસ્ય દૃશ્યત્વાભ્યુપગમપૂર્વકો નિષેધો યુક્તો ન ત્વ્ અદૃશ્યસ્યેત્ય્ આશઙ્ક્યાહ તથા હી તિ । ન કેવલં ભાવ ઇત્ય્ અપિ શબ્દઃ । ન કેવલમ્ અભાવ ઇત્ય્ અપિ શબ્દઃ । દૃશ્યાત્મતયા દૃશ્યપીતાત્મતયા નિષેધ્યો નિષેધાર્હઃ, નાયં દૃશ્યમાનઃ પીતઃ, અભાવઃ પિશાચો વા તાદ્રૂપ્યેણાપ્રતિભાસનાદ્ ઇત્ય્ એવં નિષેધાદ્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ । ઇતિર્ હેતૌ । દૃશ્યાનુપલબ્ધેર્ એવાન્યસ્ય તાદાત્મ્યેનાન્યસ્મિન્ નિષેધઃ ।
અથ સ્યાત્ પ્રત્યક્ષમ્ એવાત્ર નીલસ્ય પીતાત્મતાભાવવ્યવહારં કરોતિ । તત્ કિમ્ એવમ્ ઉચ્યતે ? અથોક્તમ્ એતદ્ અદૃષ્ટાનામ્ અપિ સત્ત્વસંજ્ઞયા ન શક્તો વ્યવહારયિતુમ્ ઇતિ ચેત્ । ન । ઇહ તાદાત્મ્યનિષેધાત્ ।
[ધ્પ્ર્ 207]
રૂપં તદ્ અપિ દૃશ્યં વ્યવચ્છિદ્યતે । તતઃ સ્વપ્રચ્યુતિવત્ પ્રચ્યુતિમન્તો ઽપિ વ્યવચ્છિન્ના ઇતિ યે પરસ્પરૈહારસ્થિતરૂપાઃ સર્વે તે ઽનેન નિષ્દ્ધૈકત્વા ઇતિ । સત્ય્ અપિ ચાસ્મિન્ વિરોધે સહાવસ્થાનં સ્યાદ્ અપિ ।
તતો બ્બિન્નવ્યાપારૌ વિરોધૌ । એકેન વિરોધેન શીતોષ્ણસ્પર્શયોર્ એકત્વં વાર્યતે । અન્યેન સહાવસ્થાનમ્ । બિન્નવિષ્યૌ[591] ચ । સકલે વસ્તુન્ય્ અવસ્તુનિ ચ પરસ્પરપરિહારવિરોધઃ । વસ્તુન્ય્ એવ કતિપયે [592]સહાનવસ્થાનવિરોધઃ । તસ્માદ્ ભિન્નવ્યાપારૌ ભિન્નવિષયૌ ચ । તતો નાનયોર્ અન્યોન્યાન્તર્ભાવ ઇતિ ॥
__________નોતેસ્__________
[591] ભિન્નપ્રવૃત્તિવૈષયૌ
[592] સહાવસ્થાન-
સ ચ દ્વિવિધો અપિ વિરોધો વક્તૃત્વસર્વજ્ઞત્વયોર્ ન સમ્ભવતિ ઇઇઇ-76
આધેયનિષેધે હ્ય્ અયં ન્યાયો ન તુ દૃશ્યમાનાત્મતાનિષેધ ઇતિ । સત્યમ્ એતત્ । કેવલમ્ અત્યન્તવિમૂઢમ્ પ્રત્ય્ એતદ્ ઉક્તમ્ ઇત્ય્ અદોષઃ । કિમ્ એવં સતિ સિદ્ધિમ્ ઇત્ય્ આહ તથા ચ તતિ એકાત્મ્યનિષેધે સર્વસ્ય દૃશ્યાત્મતયા નિષેધપ્રકારે સતિ । તદભાવસ્ તસ્ય પરિચ્છિદ્યમાનસ્ય સ્વરૂપસ્ય નીલાદેર્ અભાવસ્ તદભાવો દૃશ્યો દૃશ્યાત્મકઃ [71બ્] સન્ વ્યવચ્છિદ્યતે તાદાત્મ્યેન નિષિધ્યતે । અયં દૃશ્યાત્મનો નીલો નાભાવઃ તુચ્છરૂપેણ અભાવરૂપેણાપ્રતિભાસનાદ્ ઇતિ કૃત્વા દૃશ્યમાનરૂપાત્મતયા નિષેધાદ્ ઇતિ ભાવઃ ।

ભવતુ પરિચ્છિદ્યમાનાભાવસ્ય દૃશ્યસ્ય વ્યવચ્છેદસ્ તદવ્યભિચારિણસ્ તુ નિષેધે કા વાર્ત્તેત્ય્ આહ યચ્ ચે તિ । અપિશબ્દાર્થશ્ ચ કારઃ । તદભાવો વિદ્યતે ઽસ્યેતિ તથા ।
યતિ તદભાવવાંસ્ તાદાત્મ્યેન પ્રતિષિધ્યતે તર્હિ ક્ષણિકત્વમ્ અપિ પૂર્વોક્તેણ ન્યાયેન નીલાભાવવદ્ ઇતિ તદ્ અપિ તાદામ્યતયા વ્યવચ્છેદ્યં સ્યાદ્ ઇત્ય્ આહ નિયતાકારમ્ ઇતિ । એતચ્ ચ પૂર્વમ્ એવ કૃતવ્યાખ્યાનમ્ । યતો દ્વયોર્ અપ્ય્ અભાવતદ્વતોર્ દૃશ્યમાનાત્મતયા નિષેધાદ્ દૃશ્યયોર્ એવ નિષેધસ્ તતસ્ તસ્માત્ સ્વપ્રચ્યુતિર્ ઇવ સ્વાભાવ ઇવ વ્યવચ્છિન્ના નિષિદ્ધતાદાત્મ્યાઃ । ઇતિસ્ તસ્માત્ । સર્વ ગ્રહણં કાર્ત્સ્ન્યપ્રતિપાદનાર્થમ્ । અનેનેતિ વિરોધેન નિષિદ્ધમ્ એકત્વં યેષામ્ ઇતિ વિગ્રહઃ । વિરોધે પરસ્પરપરિહારસ્થિતાત્મલક્ષણે સહૈ કત્ર લોકપ્રતીતિસિદ્ધે દેશે ઽવસ્થાનં સ્થિતિઃ સ્યાત્ । અપિઃ સમ્ભાવનાયામ્ । યસ્માદ્ અનેન વિરોધેન નૈકત્રાવસ્થાનં નિષિદ્ધ્યતે કિન્ ત્વ્ એકાત્મકત્વમ્ । પૂર્વેણ ચૈકત્રાવસ્થાનં ન ત્વ્ એકાત્મકત્વમ્ ।
તતઃ કારણાદ્ ભિન્નૌ નામભૂતૌ વ્યાપારૌ યયોસ્ તૌ તથોક્તૌ । ભિન્નવ્યાપારત્વમ્ એવાણયોર્ એકે ત્યાદિના સ્ફુટયતિ । ન કેવલં વ્યાપારભેદાદ્ અનયોર્ ભેદેનોપન્યાસઃ । કિન્ તુ વિષયભેદાદ્ અપીત્ય્ આહ ભિન્નવિષયૌ ચે તિ । ન કેવલં ભિન્નવ્યાપારૌ ભિન્નવિષયાવ્ અપીત્ય્ અપિશબ્દાર્થશ્ ચ કારઃ । ભિન્નવિષયત્વમ્ એવ દર્શયન્ન્ આહ સકલ ઇતિ ॥
ભવતૂક્તલક્ષણો દ્વિવિધ એવ વિરોધઃ । તથાપ્ય્ અનયોર્ અન્યતર એવ વિરોધો વક્તૃત્વસર્વજ્ઞત્વયોર્ ભવિષ્યતીત્ય્ આહ સ ચે તિ । ચો યસ્માત્ સો ઽયમ્ અનન્તરોક્તો દ્વિવિધો નાસ્તિ । અપિર્ અતિશયે ।
[ધ્પ્ર્ 208]
સ ચા યં દ્વિવિધો ઽપિ વિરોધો વક્તૃત્વ ં ચ સર્વજ્ઞત્વ ં ચ તયોર્ ન સમ્ભવતિ । ન હ્ય્ અવિકલ્કારણાસ્ય સર્વજ્ઞત્વસ્ય વક્તૃત્વભાવાદ્ અભાવગતિઃ[593] । સર્વજ્ઞત્વં હ્ય્ અદૃશ્યમ્ । અદૃષ્ટસ્ય ચાભાવો નાવસીયતે । તતો નાનેન વિરોધગતિર્ ભવતિ ।
__________નોતેસ્__________
[593] ગતિર્ ઇતિ
ન ચ વક્તૃત્વપરિહારેણ સર્વજ્ઞત્વમ્ અવસ્થિતમ્ । કાષ્ઠાદયો હિ[594] વક્તૃત્વપરિહૃતાઃ । તેષામ્ અપિ સર્વજ્ઞત્વપ્રસઙ્ગાત્ । નાપિ સર્વજ્ઞત્વપરિહારેણ વક્તૃત્વમ્ । કાષ્ઠાદીનામ્ અપિ વક્તૃત્વપ્રસઙ્ગાત્ । તત એવાવિરોધાદ્ [595]વક્તૃત્વવિધેર્ ન સર્વજ્ઞનિષેધઃ ॥
__________નોતેસ્__________
[594] -દયો ઽપિ વક્તૃ; -દયો ઽપિ હિ વક્તૃ
[595] વિધાને ન સર્વ-
સ્યાદ્ એતત્ --- યદિ નાસ્ત્ય્ એવ વિરોધો ઘટપટયોર્ ઇવ સ્યાદ્ અપિ તયોઃ સહાવ્ અસ્થિતદર્શનમ્[596] । સહાવસ્થિત્યદર્શનાત્ તુ વિરોધગતિઃ । વિરોધાચ્[597] ચાભાવગતિર્ ઇત્યાશઙ્ક્યાહ ---
__________નોતેસ્__________
[596] -દર્શનમ્ । અદર્શનાત્ તુ
[597] વિરોધાદભા
ન ચ[598]અવિરુદ્ધવિધેર્ અનુપલબ્ધાવ્ અપ્ય્ અભાવગતિઃ ઇઇઇ-77
__________નોતેસ્__________
[598] ન ચ વિરુદ્ધ-
તત્રાદ્યસ્ય તાવદ્ અભાવં ન હી ત્યાદિના દર્શયતિ । હી તિ યસ્માત્ । કુતો નાભાવગતિર્ ઇત્ય્ આહ સર્વજ્ઞત્વં હી તિ । હિર્ યસ્માત્ । અદૃશ્યસ્યાપિ કિં નાભાવગતિર્ ઇત્ય્ આહ અદૃષ્ટસ્યે તિ । ચો યસ્માદર્થે । યત એવં તતસ્ તસ્માત્ । અનેન વક્તૃત્વેન વિરોધગતિર્ નાસ્તિ તસ્ય સર્વજ્ઞત્વસ્યેત્ય્ અર્થાત્ ।
દ્વિતીયસ્ય વિરોધસ્ય [અભાવં] પ્રતિપાદયન્ન્ આહ ન ચે તિ । ચઃ પ્રતિષેધસમુચ્ચયે । ઉપપત્તિમ્ આહ કાષ્ઠે તિ । હિર્ યસ્માત્ । કુતો વક્તૃત્વપરિહારેણ સર્વજ્ઞત્વં નાવસ્થિતમ્ ઇત્ય્ આહ તેષામ્ અપિ કાષ્ઠાદીનાં સર્વજ્ઞત્વસ્ય પ્રસઙ્ગાત્ પ્રસક્તેઃ । કુતસ્ તેષાં તથાત્વપ્રસઙ્ગ ઇત્ય્ આશઙ્ક્ય યોજનીયં કાષ્ઠાદય ઇતિ । હિર્ યસ્માત્ । કાષ્ઠાદયો વક્તૃત્વેન વચનશક્ત્યા પરિહૃતાસ્ ત્યક્તાઃ । વક્તૃત્વમ્ એવ સર્વજ્ઞત્વપરિહારેણ વ્યવસ્થિતં ભવિષ્યતીત્ય્ આહ નાપી તિ । અપિઃ પ્રતિષેધસમુચ્ચયે । અત્રાપિ તામ્ એવોપપત્તિમ્ આહ કાષ્ઠે તિ । ઇહાપિ કાષ્ઠાદયો હિ સર્વજ્ઞત્વેન પરિહૃતા ઇતિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
સ્યાદ્ એતત્ વક્તૃત્વસર્વજ્ઞત્વયોઃ પરસ્પરપરિહારસ્થિતલક્ષણત્વાવિરોધે ઽપિ કા ક્ષતિર્ યેન તન્નિષેધઃ કૃતઃ । તથા હ્ય્ અન્યોન્યપરિહારેણાવસ્થાને ઽપિ યદ્ વક્તૃત્વં તત્ સર્વજ્ઞત્વં મા ભૂત્, સર્વજ્ઞત્વં વા વક્તૃત્વમ્ । તયોસ્ ત્વ્ એકત્રસ્થિતિર્ અવિરુદ્ધૈવ । તદ્ અનન્તરમ્ એવોક્તમ્ ધર્મોત્તરેણ સત્ય્ અપિ ચાસ્મિન્ વિરોધે સહાવસ્થાનં સ્યાદ્ અપી તિ ।
તદ્ એતદ્ અસત્ । યેષાં હિ વક્તૃત્વસર્વજ્ઞત્વલક્ષણૌ ધર્મિણો ભિન્નાવ્ એવ ધર્મૌ તેષામ્ ઇદં શોભતે ન તુ તથાગતાનાં ધર્મધર્મિણોર્ વાસ્તવમ્ અભેદમ્ ઇચ્છતામ્ । તથા હિ યદિ વક્તૃત્વં સર્વજ્ઞત્વપરિહૃતં
[ધ્પ્ર્ 209]
ન ચાવિરુદ્ધવિધેર્ ઇતિ અનુપલબ્ધાવ્ અપ્ય્ નાયં વિરુદ્ધવિધિઃ યદ્ય્ અપિ[599] સહાવસ્થાનાનુપલમ્ભસ્ તથાપિ ન તયોર્ વિરોધઃ । યસ્માન્ ન સહાનુપલમ્ભમાત્રાદ્ વિરોધો ઽપિ તુ દ્વયોર્ ઉપલભ્યમાનયોર્ [600]નિવર્ત્યનિવર્તકભાવાવસાયાત્ । તસ્માદ્ અનુપલમ્ધાવ્ અપિ ન વક્તૃત્વવિધે વિરુદ્ધવિધિઃ[601] । અતો ઽસ્માન્ નાન્યસ્યાભાવગતિઃ ॥
__________નોતેસ્__________
[599] યદ્ય્ અપિ ચ
[600] નિર્વત્ય-
[601] વક્તૃત્વવિરોધિવિરુદ્ધવિધિઃ
તથા ન વક્તૃત્વાદ્ રાગાદિમત્ત્વગતિઃ । યતો યદિ વચનાદિ રાગાદીનાં કાર્યં સ્યાદ્ વચનાદે રાગાદિગતિઃ સ્યાત્ । રાગાદિનિવૃત્તૌ વચનાદિનિવૃત્તિઃ[602] સ્યાત્ । ન ચ કાર્યં । કુતઃ ---
__________નોતેસ્__________
[602] વચનનિવૃત્તિઃ
રાગાદીનાં વચનાદેશ્ ચ કાર્યકારણભાવાસિદ્ધેઃ ઇઇઇ-78
રાગાદીનાં વચનાદેશ્ ચ કાર્યકારણભાવાસિદ્ધેઃ કારણાન્ ન કાર્યમ્ ।અતો ઽસ્માન્ ન ગતિઃ ॥
મા ભૂદ્ રાગાદિકાર્ય વચનં સહચારિ તુ ભવતિ । તતો રાગાદૌ સહચારિણિ નિવૃત્તે નિવર્ત્તતે[603]વચનમ્ ઇત્ય્ આશઙ્ક્યાહ ---
__________નોતેસ્__________
[603] નિવર્ત્તિષ્યતે
અર્થાન્તરસ્ય[604]ચાકારણસ્ય નિવૃત્તૌ ન વચનાદેર્ નિવૃત્તિઃ ઇઇઇ-79
__________નોતેસ્__________
[604] વા કારણ-; વા ઽકારણ-

અર્થાન્તરસ્ય [605]ચાકારણસ્ય નિવૃત્તૌ સહચારિત્વદર્શનમાતેણ નાન્યસ્ય વચનાદેર્ નિવૃત્તિઃ । અતો વક્તૃત્વં ભવેદ્ રાગાદિવિરહશ્ ચ ॥
__________નોતેસ્__________
[605] વા કારણ-; વા ઽકારણ-
ઇતિ સન્દિગ્ધવ્યતિરેકો[606]અનૈકાન્તિકો વચનાદિઃ ઇઇઇ-80
__________નોતેસ્__________
[606] સન્દિગ્ધવ્યાવૃત્તે(ત્તિ) કા ઽનૈ-
સ્યાત્ તદા વક્તૃત્વસ્ય વક્તુર્ અભેદાત્ સર્વજ્ઞત્વસ્ય ચ સર્વજ્ઞાદ્, વક્તૈવ સવજ્ઞો ન સ્યાત્, સર્વજ્ઞ એવ વા વક્તેતિ યુક્તમ્ અનયોઃ પરસ્પરપરિહારસ્થિતલક્ષણતાભાવપ્રતિપાદનમ્ ઇતિ ।
યદિ નાસ્ત્ય્ એવ વિરોધઃ સહાનવસ્થાણલક્ષણ ઇતિ દ્રષ્ટવ્યમ્ । અન્યથા ઘટપટયોર્ દૃષ્ટાન્તતા ન સ્યાત્ । ઉપસંહારે ચાયમ્ અર્થો વ્યક્તીકરિષ્યતે । ઉક્તં વિરુદ્ધત્વે સહાવસ્થાનાદર્શનં કારણમ્, તત્ કિમ્ એવમ્ ઉચ્યત ઇત્ય્ આશઙ્ક્યાહ યદ્ય્ અપી તિ । તથાપિ તેનાપિ પ્રકારેણ । અતો હેતોર્ અસ્માદ્ વક્તૃત્વાદ્ અન્યસ્ય સર્વજ્ઞત્વસ્ય નાભાવ પતિપત્તિઃ ॥
યથા વક્તૃત્વાદ્ અસર્વજ્ઞત્વગતિર્ નાસ્તિ તથા વક્તૃત્વાદ્ રાગાદિમત્ત્વસ્યાપિ ગતિર્ નાસ્તીતિ જિજ્ઞાપયિષુર્ આહ તથે તિ । આદિ ગ્રહણાદ્ દ્વેષાદિપરિગ્રહઃ ।
રાગાદિ શબ્દસન્નિધાનાદ્ રાગાદિ સહચારી તિ બોદ્ધવ્યમ્ । યથા સન્દિગ્ધવિપક્ષવ્યાવૃત્તિકસાધનદોષસ્ તથા પ્રાગ્ એવાભિહિતમ્ ઇતિ ન પુનર્ ઉચ્યતે ॥
[ધ્પ્ર્ 210]
ઇતિ શબ્દસ્ તસ્મ્યાદર્થે । [607]તસ્માદ્ અસર્વજ્ઞત્વવિપર્યયાદ્ વિપક્ષાત્ સર્વજ્ઞત્વાદ્, રાગાદિમત્ત્વવિપર્યયાદ્ અરાગાદિમત્ત્વાત્ સન્દિગ્ધો વ્યતિરેકો વચનાદેઃ ।[608] અતો ઽનૈકાન્તિકો વચનાદિઃ ॥
__________નોતેસ્__________
[607] તસ્માદ્ અસર્વજ્ઞત્વાવીતરાગત્વવિપર્યયાદ્ વિપક્ષાત્ સર્વજ્ઞત્વા(ત્વ)વીતરાગાદિમત્ત્વાત્ સન્દિગ્ધો; તસ્માદ્ અસર્વજ્ઞરાગાદિમત્ત્વવિપર્યયાત્ વિપક્ષાત્ સર્વજ્ઞત્વાદ્ અરાગાદિમત્ત્વાચ્ ચ સન્દિગ્ધો
[608] વચનાદિઃ
એવમ્ એકૈકરૂપાદિસિદ્ધસન્દેહે હેતુદોષાન્ આખ્યાય દ્વયોર્ દ્વયો રૂપયોર્ અસિદ્ધિસન્દેહે હેતુદોષાન્ વક્તુમામ[609] આહ ---
__________નોતેસ્__________
[609] કામા
દ્વયો રૂપયોર્ વિપર્યયસિદ્ધૌ વિરુદ્ધઃ ઇઇઇ-81
દ્વયોર્[610] ઇતિ । દ્વયો રૂપયોર્ વિપર્યયસિદ્ધૌ સત્ત્યાં વિરુદ્ધઃ ॥
__________નોતેસ્__________
[610] દ્વયો
ત્રીણિં ચ રૂપાણિ સન્તિ । તતો વિશેષજ્ઞાપનાર્થમ્[611]આહ ॥
__________નોતેસ્__________
[611] જ્ઞાનાર્થ-
કયોર્ દ્વયોઃ ઇઇઇ-82
કયોર્ દ્વયોર્ ઇતિ ॥
વિશિષ્ટે રૂપે દર્શયતિ ---
સપક્ષે સત્ત્વસ્ય, અસપક્ષે ચ અસત્ત્વસ્ય, યથા કૃતકત્વં પ્રયત્નાનન્તરીયકત્વં ચ નિત્યત્વે સાધ્યે વિરુદ્ધો હેત્વાભાસઃ ઇઇઇ-83
સપક્ષે સત્ત્વસ્ય, અસપક્ષે ચ અસત્ત્વસ્ય વિપર્યયસિદ્ધાવ્ ઇતિ[612] સમ્બન્ધઃ । કૃતકત્વમ્ ઇતિ સ્વભાવહેતુઃ । પ્રયત્નાનન્તરીયકત્વમ્ ઇતિ કાર્યહેતુઃ[613] । પ્રયત્નાનન્તરીયક શબ્દેન[614] હિ પ્રયત્નાનન્તરં જન્મ જ્ઞાનં ચ પ્રયત્નાનન્તરીયકમ્ ઉચ્યતે । જન્મ જાયમાનસ્ય સ્વભાવઃ । જ્ઞાનં જ્ઞેયસ્ય કાર્યમ્ । તદ્ ઇહ પ્રયત્નાનન્તરં જ્ઞાનં[615] ગૃહ્યતે । [616]તેન કાર્યહેતુઃ ।
__________નોતેસ્__________
[612] સિદ્ધિર્ ઇતિ
[613] કાર્યહેતોઃ
[614] -કત્વશ-
[615] પ્રયત્નાનન્તરીયકત્વગ્રાહકમ્ --- ટિ-
[616] તતઃ કા-
સર્વાન્ ઐકાનિતિકપ્રારાન્ ઉક્ત્વા વિરુદ્ધત્વાખ્યં હેતુદોષમ્ અભિદધાનો વાર્તિકકાર સ્યાભિપાર્યમ્ એવમ્ ઇત્યાદિના દર્શયતિ ।
વ્યક્તિભેદવિવક્ષયા હેતુદોષાન્ ઇતિ બહુવચનેનાહ ॥
વિશિષ્ટે રૂપે દ્વે દર્શયતિ । યદિ દ્વાવ્ અપિ સ્વભાવહેતૂ તદા કિં દ્વયાભિધાનેન? એકેનાપિ સ્વભાવહેતુના વિરુદ્ધત્વસ્ય દર્શીતત્વાદ્ ઇત્યાશઙ્ક્ય સમર્થનમ્ આહ --- કૃટકત્વમ્ ઇતિ । નનુ સ્વભાવહેતુત્વેન પ્રયત્નાનન્તરીયકત્વમ્ અન્યત્ર દર્શિતમ્ । તત્ કથમ્ અનેનૈવમ્ ઉચ્યત ઇત્ય્ આહ --- પ્રયત્ને તિ । હિ ર્ યસ્માત્ । પ્રયત્ન સ્ય પુરુષવ્યાપારસ્ય્ આનન્તરમ્ અવ્યવહિતં જન્મ જ્ઞાનં ચ તદ્ વિષયમ્ ઉચ્યતે ।
[ધ્પ્ર્ 211]

એતૌ હેતૂ નિત્યત્વએ સાધ્યે વિરુદ્ધૌ હેત્વાભાસૌ ॥
કસ્માત્ પુનર્ એતૌ વિરુદ્ધાવ્ ઇત્ય્ આહ ---
અનયોઃ સપક્ષે અસત્ત્વમ્, અસપક્ષે ચ સત્ત્વમ્ ઇતિ વિપર્યયસિદ્ધિઃ[617] ઇઇઇ-84
__________નોતેસ્__________
[617] -દ્ધિર્ ઇતિ
અનયોર્ ઇતિ । સપક્ષે હિ[618] નિત્યે કૃતકત્વપ્રયત્નાનન્તરીયકત્વયોર્ અસત્ત્વમ્ એવ નિશ્ચિતમ્ । અનિત્યે વિપક્ષે એવ સત્ત્વં નિશ્ચિતમ્ ઇતિ વિપર્યયસિદ્ધિઃ ॥
__________નોતેસ્__________
[618] હિ --- ઓમ્.
કસ્માત્ પુનર્ વિપર્યયસિદ્ધાવ્ અપ્ય્ એતૌ વિરુદ્ધાવ્ ઇત્ય્ આહ ---
એતૌ ચ સાધ્યવિપર્યયસાધનાદ્ વિરુદ્ધૌ ઇઇઇ-85
એતૌ ચ સાધ્ય સ્ય નિત્યત્વસ્ય વિપર્યયમ્ --- અનિત્યત્વં સાધયતઃ । તતઃ[619] સાધ્યવિપર્યયસાધનાદ્ વિરુદ્ધૌ ॥
__________નોતેસ્__________
[619] તતઃ --- ઓમ્.
યદિ સાધ્યવિપર્યયસાધનાદ્ વિરુદ્ધાવ્ એતૌ, ઉક્તં ચ પરાર્થાનુમાને સાધ્યમ્, ન ત્વ્ અનુક્તમ્; ઇષ્ટમ્ ચ અનુક્તમ્ । અતો ઽન્ય ઇષ્ટવિઘાતકૃદ્ આભ્યામ્ ઇતિ દર્શયન્ન્ આહ ---
[620]નનુ ચ તૃતીયો અપિ ઇષ્ટવિઘાતકૃદ્ વિરુદ્ધઃ ઇઇઇ-86
__________નોતેસ્__________
[620] તત્ર ચ
નનુ ચ તૃતીયો અપિ વિરુદ્ધ ઉત્કઃ[621]। ઉક્તવિપરયયસાધનૌ દ્વૌ । તૃતીયો ઽયમ્ ઇષ્ટસ્ય શબ્દેનાનુઆત્તસ્ય[622]વિઘાતં કરોતિ વિપર્યયસાધનાદ્ ઇતિ ઇષ્ટવિઘાતકૃદ્ ॥
__________નોતેસ્__________
[621] પ્રમાણવિનિશ્ચયા દૌ --- ટિ-
[622] વિધાનં
તમ્ ઉદાહરતિ ---
યથા પરાર્થાશ્ ચક્ષુરાદયઃ સંઘાતત્વાચ્ છયનાસનાદ્યઙ્ગવદ્ ઇતિ ઇઇઇ-87
નનુ પ્રયત્નાનન્તરીયક[ત્વ] શબ્દ ઉપાત્તસ્ તત્ કિં પ્રયત્નાનાનન્તરીયક શબ્દસ્યાર્થ ઉચ્યતે ઇત્ય્ આહ --- પ્રયત્નાનતરીયકત્વમ્ ઇતિ પ્રયત્નાનન્તરીયકત્વશબ્દેનાપિ તદ્ એવોક્તં વસ્તુત ઇત્ય્ અર્થઃ । તેન શબ્દેન દ્વયસ્યાભિધાને કદા સ્વભાવસ્યાભિધાનં કદા કાર્યસ્યેત્ય્ આશઙ્ક્ય જન્મે ત્યાદિના વિભજતે । યતો જ્ઞાનસ્યાપ્ય્ અભિધાનં તત્ તસ્માદ્ ઇહ વિરુદ્ધોદાહરણપ્રક્રમે ।
અનુપલમ્ભસ્ ત્વ્ અન્યોર્ એવાન્તર્ભૂતત્વાન્ ન પૃથગ્ ઉપદર્શિતઃ । એતયોર્ ઉદાહૃતયોર્ એવ સો ઽપિ સુજ્ઞાન ઇતિ ભાવ ઉન્નેયઃ ।
લક્ષ્યતે ચાયમ્ આચાય સ્યાશયઃ --- સપક્ષાવૃત્તૌ સત્યાં વ્યાપ્ત્યાઽવ્યાપ્ત્યા વા વિપક્ષવૃત્તો વિરુદ્ધ એવેતિ દર્શયિતુમ્ ઉભયોપાદાનમ્ । અન્યથા કૃતકત્વમાત્રે પ્રદર્શિતે સપક્ષાવૃત્તૌ વિપક્ષવ્યાપક એવ યઃ સ વિરુદ્ધો ન તુ પ્રય્ત્નાનન્તરીયકવદ્ યો વિપક્ષવ્યાપીતિ શઙ્કા સ્યાત્ । તથા
[ધ્પ્ર્ 212]
યથે તિ । ચક્ષુરાદય ઇતિ ધર્મી । પરો ઽર્થઃ પ્રયોજનં [623]પરાર્થઃ પ્રયજકઃ સંસ્કાર્ય ઉપકર્ત્તવ્યો યેષામ્ તે પરાર્થાઃ --- ઇતિ સાધ્યમ્ । સમ્ઘાતત્વાત્ સઞ્ચિતરૂપત્વાદ્ ઇતિ હેતુઃ । ચક્ષુરાદયો હિ પ્રમાણુસઞ્ચિતિરૂપાઃ[624] । તતઃ સંઘાતરૂપા ઉચ્યન્તે । શયનમ્ આસનં ચાદિર્ યસ્ય તચ્ છયનાસનાદિ । તદ્ એવાઙ્ગં પુરુષોપભોગાગત્વાત્ । અયં વ્યાપ્તિપ્રદર્શનવિષયો દૃષ્ટાન્તઃ । અત્ર હિ પારાર્થ્યેન સંહતત્વં[625] વ્યાપ્તમ્ । યતઃ [626]શયનાસનાદયઃ સંઘાતરૂપાઃ પુરુષસ્ય ભોગિનો ભવન્ત્ય્ ઉપકારકા ઇતિ પરાર્થા ઉચ્યન્તે ॥
__________નોતેસ્__________
[623] પરો ઽર્થઃ પ્રયોજનં સં-
[624] -સંચયરૂપાઃ
[625] સંઘાતત્વં
[626] શયનાદયઃ
કથમ્ અયમ્ ઇષ્ટૈઘાતકૃદ્ ઇત્ય્ આહ ---
તદિષ્ટાસંહતપારાર્થ્યવિપર્યયસાધનાદ્ વિરુદ્ધઃ ઇઇઇ-88
તદિષ્ટાસહતપારાર્થયવિપર્યયસાધનાદ્ ઇતિ અસંહતે વિષયે પારાર્થ્યમ્ અસંહતપારાર્થ્યમ્[627] । તસ્ય સાખ્યસ્ય વાદિન ઇષ્ટમ્ અસંહતપારાર્થ્ય તદિષ્ટાસંહતપારાર્થમ્ । તસ્ય વિપર્યયઃ સંહતપારાર્થ્યં નામ । તસ્ય સાધનાદ્ વિરુદ્ધઃ ।
__________નોતેસ્__________
[627] -ર્થ્યમ્ । ઇષ્ટાસંહતપારાર્થ્યં તસ્ય સાંખ્ય સ્ય વાદિન ઇષ્ટાસંહત પારાર્થ્યમ્
`આત્મા અસ્તિઽ ઇતિ બ્રુવાણઃ સાંખ્યઃ `કુત એતદ્ઽ ઇતિ પર્યનુયુક્તો બૌદ્ધેને દમ્ આત્મનઃ સિદ્ધયે પ્રમાણમ્ આહ । તસ્માદ્ અસંહતસ્યાત્મન ઉપકારકત્વં સાધ્યં ચક્ષુરાદીનામ્ । અયં તુ હેતુર્ વિપર્યયવ્યાપ્તઃ । યસ્માદ્ યો યસ્યોપકારકઃ સ તસ્ય જનકઃ । જન્યમાનશ્ ચ યુગપત્ ક્રમેણ વા ભવતિ[628] સંહતઃ । તસ્માત્ પરાર્થશ્ વક્ષુરાદયઃ [629]સંહતપરાર્થા ઇતિ સિદ્ધમ્ ॥
__________નોતેસ્__________

[628] -ભવતીતિ
[629] ચક્ષુરાદય ઇતિ સંહત-
પ્રયત્નાનન્તરીયકત્વમાત્રે પ્રદર્શિતે સપક્ષાવૃત્તાવ્ અવ્યાપ્ત્યૈવ યો વિપક્ષે વર્ત્તતે સ એવ વિરુદ્ધો નાન્ય ઇતિ શઙ્કા સ્યાત્, એતાવતાપિ [72બ્] વિપર્યયસિદ્ધેર્ ઉપપત્તેઃ । યદિ તુ કાર્યહેતુર્ ઉદાહૃત ઇત્ય્ ઉચ્યતે, તદાનુપલબ્ધિર્ અપ્ય્ ઉદાહર્ત્તવ્યા સ્યાત્ । ન ચ તસ્યાસ્ તત્રાન્તર્ભાવાન્ નોદાહરણમ્ ઇતિ યુક્તમ્, અન્વયાદિપ્રદર્શને ઽપિ અનુદાહરણપ્રસઙ્ગાત્ । એવં ધર્મોત્તરેણ કથં ન વ્યાખ્યાતમ્ ઇતિ ન પ્રતીમઃ ॥
અર્થ શબ્દઃ પ્રયોજને વૃત્તસ્ તસ્ય ચ પ્રયોજયતીતિ વ્યુત્પત્ત્યા પ્રયોજકશબ્દાભિલપ્યત્વમ્ ઇત્ય્ અભિપેત્ય પરાર્થઃ પ્રયોજક ઇત્ય્ ઉક્તઃ । પરસ્મિન્ન્ અર્થઃ પ્રયોજનં યેષામ્ ઇતિ ગમકત્વાદ્ વ્યધિકરણબહુવ્રીહૌ તુ સર્વં સમઞ્જસં કેવલમ્ અનેન તથા ન વ્યાખ્યાતમ્ ઇતિ ન વિદ્મઃ । અઙ્ગં નિમિત્તમ્ । કસ્ય તદ્ અઙ્ગમ્ ઇત્ય્ ઉચ્યત ઇત્ય્ આહ --- પુરુષે તિ ॥
ક્રમેણ યુગપદ્ વા ઽપિ દ્વેધાપ્ય્ અસંહતં દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
કુતઃ પુનર્ અસંહતવિષયં પારાર્થ્યમ્ ઇષ્ટં સાંખ્યા સ્યાખ્યત ઇત્ય્ આશઙ્ક્યાહ આત્મે તિ । અસંહતોપકારકત્વં તાવચ્ ચક્ષુરાદીનાં તેનૈષિતવ્યમ્ અન્યથા ઽઽત્મા ઽસિદ્ધેઃ । યચ્ ચ તદ્ અસંહતરૂપં સ એવાત્મેત્ય્ અભિપ્રાયેણોક્તમ્ અસંહતસ્યાત્મન ઇતિ ॥
ધ્પ્ર્ 213]
અયં ચ વિરુદ્ધ આચાર્ય દિઙ્નાગેનો ક્તઃ ---
સ[630] ઇહ કસ્માન્ ન ઉક્તઃ ઇઇઇ-89
__________નોતેસ્__________
[630] ઇહ --- ઓમ્.
સ કસ્માદ્ વાર્ત્તિકકારેણ સતા ત્વયા ન ઉક્તઃ ? ઇતર[631] આહ ---
__________નોતેસ્__________
[631] વાર્ત્તિકકાર --- ટિ-
અનયોર્ અન્તર્ભાવાત્ ઇઇઇ-90
અનયોર્ એવ સાધ્યવિપર્યયસાધનયોર્ અન્તર્ભાવાત્ ।
નનુ ચોક્તવિપર્યયં ન સાધયતિ । તત્ કથમ્ ઉક્તવિપયયસાધનયોર્ એવાન્તભાવ ઇત્ય્ આહ ---
ન હ્ય્ અયમ્ આભ્યાં સાધ્યવિપર્યયસાધનત્વેન ભિદ્યતે ઇઇઇ-91
ન હ્ય્ અયમ્ ઇતિ । હી તિ યસ્માદર્થે । યસ્માદ્ અયમ્ ઇષ્ટ વિધતકૃદાભ્યાં હેતુભ્યાં સાધ્યવિપર્યયસ્ય[632] સાધનત્વેન ભિદ્યતે । યથા તૌ સાધ્યવિપર્યયસાધનૌ તથા ઽયમ્ અપીતિ । ઉક્તવિપર્યયં તુ સાધયતુ[633] વા મા વા કિમ્ ઉક્તવિપર્યયસાધનેન । તસ્માદ્ અન્યોર્ એવાન્તર્ભાવઃ ॥
__________નોતેસ્__________
[632] વિપર્યયસાધ-
[633] સાધ્યતુ મા વા
નનુ ચોક્તમ્ એવ સાધ્યં[634] તત્ કથં સાધ્યવિપર્યયસાધનત્વેનાભેદ ઇત્ય્ આહ ---
__________નોતેસ્__________
[634] સાધ્યે
ન હિ ઇષ્ટૌક્તયોઃ સાધ્યત્વેન કશ્ચિદ્ વિશેષ ઇતિ ઇઇઇ-92
ન હી તિ યસ્માદ્ ઇષ્ટૌક્તયોઃ [635]પરસ્પરસ્માત્ સાધ્યત્વેન ન કશ્ચિદ્ વિશેષ ભેદ ઇતિ । તદ્માદ્ અન્યોર્ એવાન્તર્ભાવ ઇત્ય્ ઉપસંસારઃ ।
__________નોતેસ્__________
[635] પરસ્પરસ્ય
પ્રવાદિનો હિ યજ્ જિજ્ઞાસિતં તત્ પ્રકરણાપન્નમ્ । યચ્ ચ પ્રકરણાપન્નં તત્ સાધનેચ્છયા વિષયીકૃતં સાધ્યમ્ ઇષ્ટમ્ ઉક્તમ્ ઉક્તં વા, ન તૂક્તમાત્રમ્ એવ સાધ્યમ્ । તેનાવિશેષ ઇતિ ॥
દ્વયો રૂપયોર્ એકસ્ય અસિદ્ધાવ્ અપરસ્ય ચ સન્દેહે અનૈકાન્તિકઃ ઇઇઇ-93
દ્વયો રૂપયોર્[636] વિપર્યયસિદ્ધૌ વિરુર્દ્ધ ઉક્તઃ । [637]તયોસ્ તુ દ્વયોર્ મધ્ય એકસ્યાસિદ્ધૌ, અપરસ્ય ચ સન્દેતે ઽનૈકાન્તિકઃ ॥
__________નોતેસ્__________
[636] રૂપયોર્ અસિદ્ધૌ વિરુદ્ધઃ
[637] અનયોસ્ તુ દ્વ્યયોર્; અનયોર્ દ્વયોર્
ઇતર ઇતિ ચોદકાદન્યો વાર્તિકકાર ઇત્ય્ અર્થાત્ ।
ન હ્ય્ અક્તવિપર્યયસાધકત્વેન વિરુદ્ધ ઉચ્યતે । કિન્ તર્હિ? સાધ્યવિપર્યયસાધક્તત્વેન । તાસ્માત્ કિમ્ ઉક્તવિપર્યયસાધનેને ત્ય્ ઉક્તમ્ ॥
તમ્ એવ સાધ્યતેનાભેદં સાધયન્ન્ આહ --- પ્રતિવાદિનો હી તિ । હિ ર્ યસ્માદર્થે । તેન સાધ્યેચ્છયા વિષયીકૃતમાત્રસ્ય સાધ્યત્વેન્ આવિશેષો ઽભેદઃ ॥
[ધ્પ્ર્ 214]
કીદૃશો ઽસાવ્ ઇત્ય્ આહ ---

યથા વીતરાગઃ[638]કશ્ચિત્ સર્વજ્ઞો વા, વક્તૃત્વાદ્ ઇતિ[639]। વ્યતિરેકો અત્ર અસિદ્ધઃ, સન્દિગ્ધો અન્વયઃ ઇઇઇ-94
__________નોતેસ્__________
[638] કશ્ચિત્ --- ઓમ્.
[639] વકૃત્વાત્ । વ્ય-
યથ્ એતિ । વિગતો રાગો યસ્ય સ વીતરાગઃ ઇત્ય્ એકં સાધ્યમ્ । સર્વજ્ઞો વે તિ દ્વિતીયમ્ । વક્તૃત્વાદ્ ઇતિ હેતુઃ । વ્યતિરેકો અત્ર્ આસિદ્ધ ઇતિ । સ્વાત્મન્ય્ એવ સરાગે ચાસર્વજ્ઞે ચ વિપક્ષે વક્તૃત્વં દૃષ્ટમ્ । અતો ઽસિદ્ધો વ્યતેકઃ । સન્દિગ્ધો અન્વયઃ ॥
કુત ઇત્ય્ આહ ---
સર્વજ્ઞવીતરાગયોર્ વિપ્રકર્ષાદ્ વચનાદેસ્ તત્ર સત્ત્વમ્ અસત્ત્વં વા સન્દિગ્ધમ્ ઇઇઇ-95
સપક્ષભૂતયોઃ સર્વજ્ઞવીતરાગયોર્ વિપ્રકર્ષાદ્ ઇત્ય્ અતીન્દ્રિયત્વાદ્ વચનાદેર્ ઇન્દ્રિયગમ્યસ્યાપિ તત્ર અતીન્દ્રિયયોઃ સર્વજ્ઞત્વવી(જ્ઞવી)તરાગયોઃ સત્ત્વમ્ અસત્ત્વં વા સન્દિગ્ધમ્ । તતશ્ ચ ન જ્ઞાયતે કિં વક્તૃત્વાત્ સર્વજ્ઞ ઉત નેત્ય્ અનૈકાન્તિકમ્ ઇતિ ॥
સમ્પ્રતિ દ્વયોર્ એવ સન્દેહે ઽનૈકાન્તિકં વક્તુમ્ આહ ---
અનયોર્ એવ દ્વયો રૂપયોઃ સન્દેહે અનૈકાન્તિકઃ ઇઇઇ-96
અનયોર્ એવ --- અન્વયવ્યતિરેકરૂપયોઃ સન્દેહાત્ સંશયહેતુઃ ।
ઉદાહરણમ્[640] ---
__________નોતેસ્__________
[640] ઉદાહરણં યથા; ઉદાહરણં ચ
યથા[641]સાત્મકં જીવચ્છરીરં પ્રાણાદિમત્ત્વાદ્ ઇતિ[642]ઇઇઇ-97
__________નોતેસ્__________
[641] યથા --- ઓમ્.
[642] મત્વાત્ ।
યથે તિ[643] । સહાત્મના વર્ત્તતે સાત્મકમ્ ઇતિ સાધ્યમ્ । શરીરમ્ ઇતિ ધર્મી । જીવદ્ ગ્રહણં ધર્મિવિશેષણમ્ । મૃતે હ્ય્ આત્માનં નેચ્છતિ ।
__________નોતેસ્__________
[643] યથેતિ --- ઓમ્.
પ્રાણાઃ [644] શ્વાસાદય આદિ ર્ યસ્યોન્મેષનિમેષાદેઃ પ્રાણિધર્મસ્ય સ પ્રાણાદિઃ । સ યસ્યાસ્તિ તત્ પ્રાણાદિમત્ જીવચ્છરીરમ્ । તસ્ય ભાવસ્ તત્ત્વમ્ । તસ્માદ્ ઇત્ય્ એષ હેતુઃ । અયમ્ અસાધારણઃ સંશયહેતુર્ ઉપપાદયિતવ્યઃ ॥
__________નોતેસ્__________
[644] પ્રાણા આશ્વા-
જીવત્ પ્રાણાન્ ધારયચ્ ચ તચ્ છરીરં ચેતિ વિગ્રહઃ । ઉન્મેષશ્ ચક્ષુર્ વિકાશ આદિર્ યસ્ય નિમેષાદેસ્ તસ્ય પ્રાણિધર્મસ્ય જીવધર્મસ્ય । અસાધારણઃ સપક્ષવિપક્ષાવૃત્તેઃ । વિવાદાધ્યાસિતસ્યૈવ ધરિમિણો ધર્મ ઇત્ય્ અર્થઃ । અસાધારણત્વાદ્ એવ સંશયહેતુર્ ઇતિ હેતુભાવેન વિશેષણમ્ ॥
[ધ્પ્ર્ 215]
પક્ષધર્મસ્ય ચ દ્વાભ્યાં કારણાભ્યાં સંશયહેતુત્વમ્ । સંશયવિષયૌ યાવ્ આકારૌ તાભ્યાં સર્વસ્ય વસ્તુનઃ સંગ્રહાત્ । તયોશ્ ચ વ્યાપકયોર્ આકારયોર્ એકત્રાપિ વૃત્ત્યનિશ્ચયાત્ । [645]યાભ્યાં હ્ય્ આકારાભ્યાં સર્વં વસ્તુ ન સઙ્ગૃહ્યતે તયોર્ આકારયો ન સંશયઃ । પ્રકારાન્તરસમ્ભવે હિ પક્ષધર્મો ધર્મિણમ્ અવિયુક્તં દ્વયોર્ એકેન ધર્મેણ દર્શય્તું ન શક્નુયાત્ । અતો ન શંશયહેતુઃ સ્યાત્ । દ્વયોર્ ધર્મયોર્ અનિયતં ભાવં દર્શયન્ સંશયહેહુઃ । દ્વયોસ્ ત્વ્ અનિયતમ્ અપિ ભાવં દર્શયિતુમ્ અશક્તો[646] ઽપ્રતિપત્તિહેતુઃ । નિયતં તુ[647] ભાવં દર્શયન્ [648]સમ્યગ્ હેતુર્ વિરુદ્ધો વા સ્યાત્ । તસ્માદ્ [649]યાભ્યાં સર્વં વસ્તુ સંગૃહ્યતે તયોઃ[650] સંશયહેતુર્ યદિ તયોર્ એકત્રાપિ સમ્ભાવનિશ્ચયો ન સ્યાત્ । સદ્ભાવનિશ્ચયે તુ યદ્ય્ એકત્ર નિયતસત્તાનિશ્ચયો હેતુર્[651] વિરુદ્ધો વા સ્યાત્ । અનિયતસત્તાનિશ્ચયે તુ સાધારણાનૈકાન્તિક, સન્દિગ્ધવિપક્ષવ્યાવૃત્તિકઃ, સન્દિગ્ધાનવયો ઽસિદ્ધવ્યતિરેકો વા સ્યાત્ । એકત્રાપિ તુ
__________નોતેસ્__________
[645] યકાભ્યાં
[646] શશવિષાણાદિ --- ટિ-
[647] તુ --- ઓમ્.
[648] સમ્યગ્ --- ઓમ્.
[649] યકાભ્યાં
[650] તયોર્ આકારયોઃ સં
[651] -યોર્ વિરુદ્ધો હેતુર્ વા સ્યાત્
કથં પુનર્ અયં સંશયહેતુર્ ઉત્પાદયિતું શક્યતે યાવતા નાસ્માત્ સાત્મકત્વસ્યાનાત્મકત્વસ્ય વા પ્રતિપત્તિર્ જાયતે । તતો ઽપ્રૈત્પત્તિર્ એવાસાધારણ ઇત્ય્ ઉદ્દ્યોતકર મતમ્ આશઙ્ક્ય યત્ર (યત્ ન) હી ત્ય્ ઉક્તં વાર્તિકકૃતા તદ્ અવતારયિતુમ્ ભૂમિકામ્ રચયન્ન્ આહ --- પક્ષધર્મસ્યે તિ । ચો યસ્માદર્થે । પક્ષસ્ય ધર્મય સતો દ્વાભ્યાં કારણાભ્યાં નિમિત્તાભ્યામ્ । સર્વસ્ય નિઃશેષસ્ય સંગ્રહાજ્ જ્ઞાપનાત્ । તયોર્ વ્યાપકયોર્ આકારયોઃ સાત્મકત્વાનાત્મકત્વાખ્યયોર્ વિષયભૂતયો એકત્રાપિ વિષયે ઽનિશ્ચયાત્ તસ્ય પક્ષાધર્મસ્યેત્ય્ અર્થાત્ ।
નનુ સંશય્યમાનયોર્ આકારયોઃ સર્વવસ્તુવ્યાપનેન કિં? યેન તથાત્વં તયો ઉપવર્ણ્યત ઇત્ય્ આહ --- યાભ્યામ્ ઇતિ । હી તિ યસ્માત્ । કથં પુનસ્ તયોર્ આકારયો ન સંશય ઇત્ય્ આહ --- પ્રાકારાન્તરે તિ । હિ ર્ યસ્માદર્થે । પક્ષધર્મઃ સન્ ધર્મિણં તં પક્ષં દ્વયોર્ એકેન ધર્મેણ સાત્મકત્વાખ્યેન અનાત્મ્ત્વાખ્યેન વા । અન્વિયુક્તં યુક્તં સમ્બદ્ધમ્ ઇતિ યાવત્ । ન શક્નોતિ દર્શયિતું પ્રકારાન્તરેણ સમ્બન્ધસ્ય તસ્ય સમ્ભવાત્ । યત એવમ્ અતઃ સ પક્ષધર્મો ન સંશયહેતુઃ સ્યાત્ । તયોર્ આકારયોર્ ઇતિ સામર્થ્યાત્ ।
અથ કથં સાત્મકત્વાનાત્મકત્વે દ્વૌ ધર્મૌ દર્શયન્ન્ અપિ સંશયતેહ્તુર્ ઉચ્યત ઇત્ય્ આહ --- દ્વયોર્ ઇતિ । દર્શયન્ન્ [73અ] ઇતિ હેતૌ શતુર્ વિધાનાદ્ અનિયતભાવપ્રદર્શનાદ્ ઇત્ય્ અર્થો બોદ્ધવ્યઃ ।
નનુ નિયતાભાવમ્ અદર્શયન્ન્ અપ્રતિપત્તિહેતુર્ એવાયાયં યુજ્યત ઇત્ય્ આહ --- દ્વયોસ્ ત્વ્ ઇતિ । તુ શબ્દો યસ્માદર્થે । નિયતપ્રદર્શકસ્યાપિ કિં ન તથાત્વમ્ ઇત્ય્ આહ --- નિયતત્વં(યતં) ત્વ્ ઇતિ । તુ ઃ પૂર્વવદ્ વિશેષણાર્થો વા । યસ્માદ્ એવં તસ્માદ્ હેતોઃ ।
નિયતો ઽન્યત્રાનનુગામી સત્તાનિશ્ચયો યસ્ય સ તથા । વિરુદ્ધો ઽપિ વિપર્યયે સમ્યઘેતુર્ એવેત્ય્ એકત્ર સત્તાનિશ્ચયે વિરુદ્ધો વા સ્યાદ્ ઇત્ય્ ઉક્તમ્ ।

[ધ્પ્ર્ 216]
વૃત્ત્યનિશ્ચાયાદ્ અસાધારણાનૈકાન્તિકો ભવતિ । તતો ઽસાધારણાનૈકાન્તિકસ્યાનૈકાન્તિકત્વે હેતુદ્વયં દર્શયિતુમ્ આહ ---
ન હિ[652]સાત્મકનિરાત્મકાભ્યામ્ અન્યો રાશિર્ અસ્તિ યત્રાયં[653]પ્રાણાદિર્ વર્તતે (વર્તેત)ઇઇઇ-98
__________નોતેસ્__________
[652] સાત્મકાનાત્મકા-
[653] યત્ર પ્રાણા; પ્રાણાદિર્ વર્ત્તેત
ન હી તિ । સહાત્મના વર્ત્તતે સાત્મકઃ । નિષ્ક્રાતાન્ત આત્મા યસ્માત્ સ નિરાત્મકઃ । [654]તાભ્યામ્ યસ્માન્ નાન્યો રાશિરસ્તિ । કિંભૂતઃ? યત્રાયં વસ્તુધર્મઃ પ્રાણાદિર્ વર્ત્તેત , તસ્માદ્ અયં [655]તયોર્ ભવતિ સંશયહેતુઃ ॥
__________નોતેસ્__________
[654] આભ્યાં
[655] -દયં દ્વયોર્ ભવતિ
કસ્માદ્ અન્યરાશ્યભાવ ઇત્ય્ આહ ---
આત્મનો[656]વૃત્તિવ્યવચ્છેદાભ્યાં[657]સર્વસંગ્રહાદ્ ઇઇઇ-99
__________નોતેસ્__________
[656] આત્મવૃત્તિ-
[657] સર્વસ્ય સં-
આત્મનો વૃત્તિઃ સદ્ભાવો વ્યવચ્છેદો ઽભાવઃ । તાભ્યાં સર્વસ્ય વસ્તુનઃ સંગ્રહાત્ ક્રોડી કરણાત્ । યત્ર હ્ય્ આત્મા અસ્તિ તત્ સાત્મકમ્ । [658]અન્યન્ નિરાત્મકમ્ । તતો નાન્યો રાશિરસ્તિ --- [659]ઇતિ સંશયહેતુત્વકારણમ્ ॥
__________નોતેસ્__________
[658] તદ્ અન્યન્ નિ-
[659] ઇતિ --- ઓમ્.
યદૈકત્રૈવ સત્તાનિશ્ચયો વિરુદ્ધો વા સ્યાદ્ ઇત્ય્ ઉક્તમ્, યદૈકત્રૈવ સત્તાનિશ્ચયો નાસ્તિ તદા કા વાર્ત્તેત્ય્ આહ --- અનિયતે તિ । તુ ર્ વિશેષાર્થઃ । અનિયતો ઽત્રૈવાયં વર્ત્તત ઇત્ય્ એવં રૂપનિયમશૂન્યો યઃ સત્તાનિશ્ચયસ્ તસ્મિન્ સતિ । યદોભયત્ર સત્તાનિશ્ચયસ્ તદા સપક્ષાવિપક્ષસાધારણત્વાત્ સાધારણઃ, યદા તુ વિપક્ષવૃત્તિસમ્ભાવનાયામ્ અનિશ્ચય(અનિયત)સત્તાનિશ્ચયસ્ તદા સન્દિગ્ધવિપક્ષવ્યાવૃત્તિકઃ । યદા પુનઃ સપક્ષે વૃત્તિસન્દેહાનિયતસત્તાનિશ્ચયસ્ તદા સન્ધ્ગધાન્વયાસિદ્ધવ્યતિરેકઃ । યદા તુ સપક્ષાસપક્ષયોર્ એકત્રાપિ સત્તાનિશ્ચયો નાસ્તિ તદા સપક્ષાસપક્ષાવૃત્તેર્ અસાધારણઃ । એતદ્ એવાહ --- એકત્રાપીતિ । યતઃ પક્ષાધર્મસ્ યોક્તાભ્યાં કારણાભ્યાં સંશયહેતુત્વં તતસ્ તસ્માત્ દર્શયિતું દર્શયિષ્યામીતિ મત્ત્વા ।
રાશિઃ પ્રકારઃ । વસ્તુધર્મત્વં ચ પ્રાણાદેર્ અવસ્તુનિ શશવિષાણાદ્ આવવૃત્તેઃ । યતો રાશ્યન્તરાભાવસ્ તસ્માત્ કારણાદ્ અયં પ્રાણાદિમત્ત્વાખ્યો હેતુઃ । તયોઃ સાત્મક્નિરાત્મકયોઃ ।
સાધારણસ્ય ધર્મસ્ય સંશયહેતુત્વે દ્વે કારણે । તત્રામુના નહી ત્યાદિના મૂલેન સંશયવિષયાભ્યામ્ આકારાભ્યાં સર્વવસ્તુસંગ્રહ એકં કારણમ્ ઉક્તમ્ । નાપ્ય્ અનયોર્ ઇત્યાદિના તુ તયોર્ એકત્રાપિ વૃત્ત્યનિશ્ચયો દ્વિતીયં કારણમ્ ઉક્તમ્ ઇતિ દર્શયિતુમ્ આહ --- સંશયે તિ ।
[ધ્પ્ર્ 217]
પ્રકારાભ્યાં [660]સર્વવસ્તુસઙ્ગ્રહં પ્રતિપાદ્ય દ્વિતીયમ્ આહ ---
__________નોતેસ્__________
[660] સર્વસંગ્રહં
નાપ્ય્ અનયોર્ એકત્ર વૃત્તિનિશ્ચયઃ ઇઇઇ-100
નાપ્ય્ અનયોર્ સાત્મકાનાત્મકયોર્ મધ્ય એકત્ર સાત્મકે ઽનાત્મકે[661] વા વૃત્તેર્ સદ્ભાવસ્ય નિશ્ચયો ઽસ્તિ । દ્વાવ્ અપિ રાશી ત્યક્ત્વા ન વર્ત્તતે પ્રાણાદિઃ, વસ્તુધર્મત્વાત્ । તતશ્ ચાનયોર્ એવ વર્ત્તતે[662] ઇત્ય્ એતાવદ્ એવ જ્ઞાતમ્ । વિશેષે તુ વૃત્તિનિશ્ચયો નાસ્તીય્ અયમ્ અર્થઃ[663] ॥
__________નોતેસ્__________
[661] -કે નિરાત્મકે
[662] વર્ત્તતે એતાવદ્
[663] નાસ્તીત્ય્ અર્થઃ
તદ્ આહ ---
[664]સાત્મકત્વેન અનાત્મકત્વેન વા પ્રસિદ્ધે પ્રાણાદેર્ અસિદ્ધેઃ[665] ઇઇઇ-101
__________નોતેસ્__________
[664] સાત્મકત્વેન નિરાત્મક-
[665] અસિદ્ધિસ્ તાભ્યાં ન વ્યતિરિચ્યતે
[666]સાત્મકત્વેન અનાત્મકત્વેન વા વિશેષેણ યુક્તે પ્રસિદ્ધે નિશ્ચિતે વસ્તુનિ પ્રાણાદેર્ ધર્મસ્ય[667] સર્વવસ્તુવ્યાપિનોઃ પ્રકારયોર્ એકત્ર નિયતસદ્ભાવસ્ય્ આસિદ્ધેર્ અનૈકાન્તિકઃ, અનિશ્ચતત્વાત્ ।
__________નોતેસ્__________
[666] સાત્મકત્વેન નિરાત્મક-

[667] ધર્મસ્યાસિદ્ધેર્ અનૈકાન્તિકો ઽનિશ્ચતત્વાત્
તદ્ એવમ્ અસાધારણસ્ય ધરમસ્યાનૈકાન્તિકત્વ કારણદ્વયમ્ અભિહિતમ્ ॥
પ્રકારાભ્યામ્ આત્મવ્યવચ્છેદરૂપાભ્યામ્ આકારાભ્યામ્ । વૃત્તિઃ પ્રવૃત્તિર્ અર્થાત્ ભાવ એવાવતિષ્ઠત ઇત્ય્ અભિપ્રાયેણાહ --- વૃત્તેઃ સાદ્ભાવસ્યે તિ ।
યદ્ય્ એવં તયોર્ ન વર્ત્તત ઇત્ય્ એવ કિં ન સ્યાત્? તથા ચ કથં સંશયહેતુર્ ઇત્ય્ આશઙ્ક્ય યાદૃશો ઽસ્યાર્થો ઽભિપ્રેતસ્ તં સ્ફુટયિતુમ્ આહ --- દ્વાવપીતિ । કુતો ન વર્ત્તત ઇત્ય્ આહ --- વતુધર્મત્વાદ્ ઇતિ । પ્રાયાદેર્ (પ્રાણાદેર્) ઇતિ વિભક્તિવિપરિણામેન સમ્બન્ધનીયં । વસ્તુના વા ઽવશ્યં સાત્મકેના ઽનાત્મકેન વા ભાવ્યમ્ ઇતિ ભાવઃ ।
તતો વસ્તુસત્ત્વેન સિદ્ધપરિત્યાગેનાન્યત્રાવૃત્તેઃ કારણાત્ । અનયોઃ સાત્મકાનાત્મકયોઃ । એવ કારેણાણ્યત્રા(ત્ર) વૃત્તિનિષેધં સ્પષ્ટયતે । ઇતિ ર્ એતાવતઃ સ્વરૂપં દર્શયતિ । યદ્ ઇદમ્ અનન્તરોક્તમ્ એતત્ પરિમાણં યસ્ય પ્રમેયસ્ય તદ્ એતાવદ્ વસ્તુતત્ત્વં નિશ્ચિતમ્ । કુતસ્ તર્હિ નાસ્ય વૃત્તિનિશ્ચય ઇત્ય્ આહ --- વિશેષે ત્વ્ ઇતિ । વિશેષે વિશિષ્ટે પ્રકારે । તુ ર્ ઇમામ્ અવસ્થાં ભેદવતીમ્ આહ । તેન સાત્મક્ત્વ(સાત્મક) એવાનાત્મક એવેત્ય્ અર્થઃ । વૃત્તેઃ સ્વભાસ્ય પ્રાણ્દેર્ ઇતિ પ્રકરણાત્ । ઇતિ ર્ એવમર્થે । અર્થો ઽ ભિધેયો યસ્ય " નાપ્ય્ અનયોર્ એકત્ર વૃત્તિનિશ્ચયઃ " ઇત્ય્ અસ્ય મૌલસ્ય વાક્યસ્યેત્ય્ અર્થાત્ ॥
યસ્માદ્ એવમ્ એતદ્ વક્તું યુજ્યતે, નાન્યથા તત્તસ્માદ્ [73બ્] આહ વાર્ત્તિકકારઃ । કિમ્ આહેત્ય્ આહ સાત્મે તિ । તદ્ એવમ્ ઇત્યાદિનોપસંહરતિ । એવં ચ વ્યાચક્ષાણેન [ન] મય સ્વાતન્ત્ર્યેણ પક્ષધર્મસ્યે ત્યાદિના
[ધ્પ્ર્ 218]
પક્ષધર્મશ્ ચ ભવન્[668] સર્વઃ સાધારણો ઽસાધારણો વ ભવત્ય્ અનૈકાન્તિકઃ । તસ્માદ્ ઉપસંહારવ્યાજેન પક્ષધર્મત્વં દર્શયતિ ---
__________નોતેસ્__________
[668] ભવત્ સર્વઃ
તસ્માજ્ જીવચ્છરીરસમ્બન્ધી પ્રાણાદિઃ સાત્મકાદ્ અનાત્મકાચ્ ચ સર્વસ્માદ્ વ્યાવૃત્તત્વેન અસિદ્ધેસ્ તાભ્યાં[669]ન વ્યતિરિચ્યતે ઇઇઇ-102
__________નોતેસ્__________
[669] નાસિદ્ધિઃ ॥; "તાભ્યામ્" ઇત્યાદિ --- ઓમ્
તસ્માદ્ ઇત્યાદિના । જીવચ્છરીર સ્ય સંબન્ધી પક્ષધર્મ ઇત્ય્ અર્થઃ । યસ્માત્ તયોર્ એકત્રાપિ ન નિવૃત્તિનિશ્ચયસ્ તસ્માત્ તાભ્યાં ન વ્યતિરિચ્યતે ।
વસ્તુધર્મે હિ સર્વસ્તુવ્યાપિનોઃ પ્રકારયોર્ એકત્રનિયતસદ્ભાવો નિશ્ચતઃ પ્રકારાન્તરાન્ નિવર્ત્તેતે । અત એવાહ[670] --- સાત્મકાદ્ અનાત્મકાચ્ ચ સર્વસ્માદ્ વસ્તુનો વ્યાવૃત્તત્વેન અસિદ્ધેર્ ઇતિ । પ્રાણાદિઃ તાવત્ કુતશ્ચિદ્ ઘટદેર્ નિવૃત્ત એવ । તત એતાવદ્ અવસાતું શક્યમ્ --- સાત્મકાદ્ અનાત્મકાદ્ વા કિયતો નિવૃત્તઃ । સર્વસ્માત્ [671]તુ નિવૃત્તો નાવસીયતે । તતો ન કુતશ્ચિદ્ વ્યતિરેકઃ ॥
__________નોતેસ્__________
[670] -કારાન્તરાન્ નિવર્ત્તતે । તત એવાહ; -કારાન્તરાન્ નિવર્ત્તેત । તત એવાહ
[671] તુ --- ઓમ્.
ઽસાધારણસ્ય સંશયહેતુત્વનિમિત્તદ્વયમ્ આદિતો દર્શિતમ્ । કિં તર્હિ? વાર્ત્તિકકારેણૈ વૈતદભિહિતમ્ ઇતિ દર્શિતમ્ ॥
નનુ ચાસાધારણસ્ય પ્રાણાદેર્ અનૈકાન્તિકત્વકારણદ્વયમનન્તરોક્તમ્ અભિધીયતામ્ । તસ્માદ્ ઇત્યાદિના તુ શરીરસમ્બન્ધિત્વમ્ અસ્ય કસ્માદ્ આચાર્યો દર્શયતીત્યાશઙ્કાં નિરાચિકીર્ષુઃ પક્ષધર્મશ્ ચે ત્યાદિનોપક્રમતે । ચો યસ્માદર્થે । અપક્ષધર્મસ્ત્વસિદ્ધ્ત્વાખ્યામ્ અન્યામ્ એવ દોષજાતિમ્ અનુશ્નુત ઇતિ ભાવઃ પક્ષધર્મત્વં પ્રદર્શયતો વાર્તિકકાર સ્યોન્નેયઃ । વા શબ્દેનાનિયતપ્રભેદે ઽનાસ્થાં દર્શયતિ । ન ત્વસાધારણત્વાખ્યં પક્ષાન્તરમ્, સન્દિગ્ધવિપક્ષવ્યાવૃત્તિકાદેર્ અસઙ્ગ્રહપ્રસઙ્ગાત્ । યસ્માદ્ અપ્ક્ષધર્મો નાનૈકાન્તિક ઉપવર્ણતેનાભિપાર્યેણ તસ્માત્ કારણાત્ । દર્શયતિ પ્રકાશયતિ ।
કેન દર્શયતીત્યાકાઙ્કાયામ્ આહ --- તસ્માદ્ ઇત્યાદિને તિ । પક્ષધર્મત્વપ્રદર્શનં તુ જીવચ્છરીરસમ્બન્ધી તિ વચનં દ્રષ્ટવ્યમ્ । તસ્માદ્ ઇત્ય્ અનેન યસ્માદિત્યાદ્ક્ષિપ્તં દર્શયન્ન્ આહ --- યસ્માદ્ ઇતિ । એકત્રાપિ ન વૃત્તિનિશ્ચયસ્ તસ્ય પ્રાણાદેર્ ઇત્ય્ અર્થાત્ । તસ્માત્ કારણાત્ તાભ્યાં સાત્મકત્વાનાત્મકત્વાભ્યાં ન વ્યતિરિચ્યતે ન નિવર્ત્તતે, તદસંસ્પર્શી ન ભવતીતિ યાવત્ ।
તયોર્ એકત્ર વૃત્ત્યનિશ્ચયે ઽપિ કથં તાભ્યાં ન વ્યતિરિચ્યત ઇત્ય્ આહ --- વસ્ત્વ્ ઇતિ । હી તિ યસ્માદર્થે । પ્રકારયોસ્ તદ્વૃત્તિવ્યવચ્છેદરૂપયોઃ સ્વરૂપયોરાકારયોર્ ઇતિ યાવત્ । તયોર્ ધર્મ એકત્રનિયતઃ `અત્રૈવાયં વર્ત્તત ઇતિ નિયમવાન્ઽ સદ્ભાવઃ સત્ત્વં યસ્ય સ તથા । પ્રકારાન્તરાન્ નિયતસદ્ભાવવિષયાદ્ અન્યસમાદાકારાત્ । નિવર્ત્તેતે નિવર્તિતુમ્ન્ અર્થતિ, તન્ ન સંxપૃશેતિતિ યાવત્ । એકત્ર વૃત્ત્યનિશ્ચયાચ્ ચ નાયં તથેત્ય્ અભિપ્રાયઃ ।
યત એવમ્ એતદ્ ભવતિ, ન ચાયં પ્રાણાદિસ્ તથા, અત એવા હાચાર્યઃ । કિમ્ આહેત્ય્ આહ --- સાત્મકાદ્ ઇત્યાદિ । સર્વસ્માદ્ ઇતિ પ્રત્યેકં સમ્બબદ્ધ(ન્દ્ધ)વ્યમ્ ।
[ધ્પ્ર્ 219]
યદ્ય્ એવમ્ અન્વયો ઽસ્તુ તયોર્ નિશિચ્ત ઇત્ય્ આહ ---
ન[672]તત્રાન્વેતિ ઇઇઇ-103
__________નોતેસ્__________
[672] ન ચ તત્રા-
ન[673] તત્ર સાત્મકે ઽનાત્મકે વા ઽર્થે ઽન્વેતિ --- અન્વયવાન્ ॥
__________નોતેસ્__________
[673] ન ચ તત્ર
કુત ઇત્ય્ આહ ---
એકાત્મન્ય્ અપ્ય્ અસિદ્ધેઃ ઇઇઇ-104
[674]એકાત્મન્ય્ અપી તિ । એકાત્મનિ સાત્મ્કે ઽનાત્મકે વા ઽસિદ્ધેઃ કારણાત્ । વસ્તુધર્મતયા તયોર્ દ્વયોર્ એક્તત્ર[675] વા વર્ત્તત ઇત્ય્ અવસિતઃ પ્રાણાદિઃ । ન તુ સાત્મક એવ નિરાત્મક એવ વા વર્ત્તત ઇતિ કુતો ઽન્વયનિશ્ચયઃ ॥
__________નોતેસ્__________
[674] એકાત્મન્ય્ અપીતિ --- ઓમ્.
[675] દ્વયોર્ અપ્ય્ એકત્ર; એકત્ર તાવત્ વર્ત્તત
નનુ ચ પ્રતિવાદિનો ન કિઞ્ચિત્ સાત્મકમ્ અસ્તિ । તતો ઽસ્ય હેતોર્ ન સાત્મકે ઽન્વયો[676] ન વ્યતિર્ક[677] ઇત્ય્ અન્વયવ્યતિર્કયોર્ અભાવનિશ્ચયઃ સાત્મકે, ન તુ સદ્ભાવસંશય ઇત્યાશઙ્ક્યાહ ---
__________નોતેસ્__________
[676] અનુગમનં સદ્ભાવ ઇત્ય્ અર્થઃ --- ટિ-

[677] વ્યાવૃત્તિઃ અભાવ ઇત્ય્ અર્થઃ --- ટિ-
ન અપિ[678]સાત્મકાદ્ અનાત્મકાચ્ ચ તસ્ય અન્વયવ્યતિરેકયોર્ અભાવનિશ્ચયઃ ઇઇઇ-105
__________નોતેસ્__________
[678] સાત્મકાન્ નિરાત્મકાચ્
નનુ ઘાટપટાદેર્ અનેકસ્માત્ પ્રાણાદિનિર્વર્ત્તમાનો દૃષ્ટસ્ તત્ કથં તસ્ય વ્યાવૃત્તત્વેનાસિદ્ધિર્ ઇત્ય્ આહ --- પ્રાણાદિર્ ઇતિ । તતઃ સર્વસ્માત્ સાત્મકાદ્ અનાત્મકાચ્ ચ નિવૃત્ત્યનવસાયાત્ । કુતઃ? સાત્મકાદ્ અનાત્મકાચ્ ચ પ્રતિબન્ધાસિદ્ધેર્ ઇતિ ચાત્ર સર્વત્રાભિપ્રાયઃ ।
નનુ કિમ્ ઉચ્યતે ન કુતશ્ચિદ્ ઇતિ? યાવતા નિરાત્મકાદ્ એવ વ્યતિરેકો ઽસ્યાવસાતું શક્યઃ, બૌદ્ધેન ઘટાદેર્ નિરાત્મકત્વેનેષ્ટત્વાદ્ ઇતિ ચેત્ । યદ્ય્ એવં જીવચ્છરીરમ્ અપિ બૌદ્ધેન તથાત્વેનેષ્ટમ્ ઇતિ તસ્યાપિ તથાત્વં કિન્ ન ભવેત્ । અભ્યુપગમેન ચ સાત્મકાનાત્મકે વિભજ્ય હેતું કથયતા ગમિકત્વમ્ ઇતિ યત્ કિઞ્ચિદ્ એતત્ ॥
તયોર્ ઇતિ વિષયસપ્તમી । તસ્ય પ્રાણાદેર્ ઇતિ ચ શેસઃ ॥
નનુ વસ્તુધર્મેણ તેનાવશ્યં ક્વાપિ નિયતેન ભાવ્યમ્ । તત્ કથમ્ અન્વયાભાવ ઇત્ય્ આહ --- વસ્તુધર્મતયે તિ । ન ચાનિયતવૃત્તિનિશ્ચયો ઽન્વયો નામેતિ ભાવઃ ।
નનુ ચાસાધારણત્વાન્ નિરાત્મકે ઽન્વયનિશ્ચયો મા ભૂદ્ । વ્યતિરેકનિશ્ચયસ્ ત્વ્ અસ્તુ, નિરાત્મકે ઘટાદૌ પ્રાણાદેર્ અદર્શણાદ્ ઇતિ ચેત્ । ન । તસ્યૈવ [74અ] શરીરસ્ય નિરાત્મકત્વસમ્ભાવનાયાં સર્વસ્માન્ નિરાત્મકાન્ નિર્વૃત્તિનિશયાભાવાત્ । ન ચ તથાનિશ્ચયનિમિત્તં પ્રતિબન્ધનિશ્ચયો ઽઽસ્તીતિ ॥
[ધ્પ્ર્ 220]
ન્ આ પિ સાત્મકાદ્ વસ્તુનઃ તસ્ય પ્રાણાદેર્ અન્વયવ્યતિરેકયોર્ અભાવવિશ્ચયઃ । નાપિ ચ નિરાત્મકાત્ । સાત્મકાદ્ અનાત્મકાદ્ ઇતિ ચ પઞ્ચમી વ્યતિરેકશબ્દાપેક્ષયા દ્રષ્ટવ્યા ॥
કથમ્ અન્વયવ્યતિરેકયોર્ નાભાવનિશ્ચય ઇત્ય્ આહ ---
[679]એકાભાવનિશ્ચયસ્ય[680]અપરભાવનિશ્ચયનાન્તરીયકત્વાત્ ઇઇઇ-106
__________નોતેસ્__________
[679] એકસ્યાભાવ-
[680] -સ્યાપરાભાવનાન્ત- -સ્યાપરભાવનાન્તરીક-
એક સ્યાન્વયસ્ય વ્યતિરેકસ્ય વા યો અભાવનિશ્ચયઃ [681] સો પરસ્ય દ્વિતીયસ્ય ભાવનિશ્ચયનાન્તરીયકઃ [682] ભાવનિશ્ચયસ્યાવ્યભિચારી । તસ્ય ભાવસ્ તત્ત્વં તસ્માત્ । યત એકાભાવનિશ્ચયો ઽપરભાવનિશ્ચય [683]નાન્તરીયકઃ, તસ્માન્ ન દ્વયોર્ એકત્રાભાવનિશ્ચયઃ ॥
__________નોતેસ્__________
[681] સ એવાપરસ્ય
[682] ભાવે નિશ્ચ-
[683] -રીયકઃ ભવતિ નિશ્ચય-
કસ્માત્ પુનર્ એકસ્યાભાવનિશ્ચયો ઽપરસદ્ભાવનિશ્ચયાઽવ્યભિચારીત્ય્ આહ ---
[684]અન્વયવ્યતિરેકયોર્ અન્યોન્યવ્યવચ્છેદરૂપત્વાત્ । [685]તત એવ અન્વયવ્યતિરેકયોઃ સન્દેહાદ્ અનૈકાન્તિકાઃ ઇઇઇ-107
__________નોતેસ્__________
[684] અત એવાન્વય-
[685] અત એબ
અન્વયવ્યતિરેકયોર્ અન્યોન્યવ્યવચ્છેદરૂપત્વાદ્ ઇતિ । અન્યોન્યસ્ય વ્યવચ્છેદો ઽભાવઃ, સ એવ રૂપં યયોસ્ તતોર્ ભાવસ્ તત્ત્વં તસ્માત્ કારણાત્ ।
અન્વયવ્યતિરેકૌ ભાવાભાવૌ । ભાવાભાવૌ ચ પ્રસ્પરવ્યવચ્છેદરૂપૌ । યસ્ય વ્યવચ્છેદેન યત્ પરિચ્છિદ્યતે તત્ તત્પરિહાર્ણ વ્યવસ્થિતમ્ । સ્વાભાવવ્યવચ્છેદ્ન ચ ભાવઃ પરિચ્છિદ્યતે ।
તસ્માત્ સ્વાભાવવ્યચ્છેદેન ભાવો વ્યવસ્થિતઃ । અભાવો હિ નીરૂપો યાદૃશો વિકલ્પેન દર્શિતઃ । નીરૂપતાં ચ વ્યવચ્છિદ્ય રૂપમ્ આકારવત્ પરિચ્છિદ્યતે । તથા ચ સત્ય્ અન્વયાભાવો વ્યતિરેકઃ, વ્યતિરેકાભાવશ્ ચાન્વયઃ ।
તતો ઽન્વયાભાવે નિશ્ચિતે વ્યતિરેકો નિશ્ચિતો ભવતિ । વ્યતિરેકાભાવે ચ નિશ્ચિતે ઽન્વયો નિશ્ચિતો ભવતિ ।
નનુ ચે તિયાદિ તસ્માત્ કારણાદ્ ઇત્ય્ એતદ્ અન્તં સ્પષ્ટાર્થ તેન ન વ્યાખ્યાયતે ।
અન્યોન્યવ્યવચ્છેદરૂપત્વમ્ એવાન્વયવ્યતિરેકયોઃ કથમ્ ઇત્ય્ આશ્ઙ્ક્યાહ --- અન્વયવ્યતિરેકાવ્ ઇતિ । અભાવરૂપત્વઞ્ ચ વ્યતિરેકસ્ય પ્રતીતિસિદ્ધસ્ય બોદ્ધવ્યમ્ । ભવતાં તૌ તથારૂપૌ કિમ્ અત ઇત્ય્ આહ --- ભાવાભાવ્ ઇતિ । ચો યસ્માદ્ । ભવત્વ્ એવં તથાપિ કથં તયોર્ અનોન્યપરિહારેણાવસ્થાનમ્ ઇત્ય્ આહ --- યસ્યે તિ ।
નન્વ્ અત્ર કસ્ય વ્યવચ્છેદેન કિં પરિચ્છિદ્યતે યેન તત્ પરિહારેહણ તદ્ વ્યવતિષ્ઠત ઇત્ય્ આહ --- સ્વાભાવે તિ । હેત્વર્થશ્ ચ કારઃ । તાવત્ કા સા (કો ઽસાવ્) અભાવો નામ યદ્વ્યવચ્છેદેન ભાવઃ
[ધ્પ્ર્ 221]
તસ્માદ્ યદિ નામ સાત્મકમ્ અવસ્તુ નિરાત્મકં ચ વસ્તુ, તથાપિ [686]તયોર્ ન પ્રાણાદેર્ અન્વયવ્યતિરેકયો અભાવવ્નિશ્ચયઃ । એકત્ર[687] વસ્તુન્ય્ એકસ્ય[688] વસ્તુનો યુગપદ્ ભાવાભાવવિરોધાત્ તયોર્ અભાવનિશ્ચયાયોગાત્[689] ।
__________નોતેસ્__________
[686] તથાપિ ન તયોઃ
[687] એકવસ્તુ-
[688] એકવસ્તુ-
[689] નિશ્ચયયોગાત્

ન ચ પ્રતિવાદ્યનુરોધાત્ સાત્મકાનાત્મકે વસ્તુનો વસ્તુસતો । કિન્ તુ પ્રમાણાનુરોધાદ્ । ઇત્ય્ ઉભે સન્દિગ્ધે । તતસ્ તયોઃ પ્રાણાદિમત્ત્વસ્ય સદસત્ત્વસંશયઃ ।[690]
__________નોતેસ્__________
[690] સદસત્ત્વાનિશ્ચયઃ
એત એવ ક્વચિદ્ અન્વયવ્યતિરેકયોર્ ન ભાવનિશ્ચયો [691]નાપ્ય્ અભાવનિશયઃ, તત એવાન્વયવ્યતિરેકયોઃ સન્દેહઃ ।
__________નોતેસ્__________
[691] નાભાવનિ-
યદિ તુ ક્વચિદ્ અપ્ય્[692] અન્વયવ્યતિરેકયોર્ એકસ્યાપ્ય્ અભાવનિશ્ચયઃ સ્યાત્, સ એવ દ્વિતીયસ્ય ભાવનિશ્ચય ઇત્ય્ અન્વયવ્યતિરેકસન્દેહ એવ ન સ્યાત્ । યતશ્ ચ[693] ન ક્વચિદ્ ભાવાભાવનિશ્ચયસ્ તત એવાન્વયવ્યતિરેકયોઃ સન્દેહઃ । સન્દેહાચ્ ચાનૈકાન્તિકઃ[694] ॥
__________નોતેસ્__________
[692] ક્વચિદ્ અન્વય-
[693] યત્સ્ તુ
[694] -કાન્તિક ઇત્ય્ આહ ।
પરિચ્છિદ્યત ઇત્ય્ આહ --- તથા ચે તિ નીરૂપતાવ્યવચ્છેદેન રૂપસ્ય પ્રતિષ્ઠતાકારવતઃ પરિચ્છેદપ્રકારે સતિ । તતો ઽન્યોન્યાભાવરૂપત્વાદ્ અનયોઃ ।
નનુ બૌદ્ધાનાં સાત્મકં નામ નાસ્ત્ય્ એવેત્ય્ અવસ્તુ । સન્ માત્રં તુ નિરાત્મકમતો વસ્તુ । તત્ર વસ્તુ[નિ] નિરાત્મકો[કે] હેતોર્ અન્વયવ્યતિરેકયોર્ અભાવનિશ્ચયો મા ભૂત્ સાત્મકે ત્વ્ અવસ્તુનિ સ કથં ન સ્યાદ્ ઇત્ય્ આશઙ્ક્યોપસંહારવ્યાજેનાહ તસ્માદ્ ઇતિ । યસ્માદ્ વિધિપ્રતિષેધયોર્ એકપ્રતિષેધો ઽપરવિધિનાન્તરીયકસ્ તસ્માત્ । કથં ન ભાવનિશ્ચયસ્ તતોર્ ઇત્ય્ આશઙ્ક્યોપપત્તિમ્ આહ --- એકત્રે તિ । તયોર્ અન્વયવ્યતિરેકયોર્ ભાવાભાવાત્મનોર્ અભાવનિશ્ચય સ્ય્ આયોગાદ્ અનુપપત્તિઃ । કથમ્ અયોગ ઇત્ય્ આહ --- એકસ્યે તિ । કાલભેદે કિં ન યુજ્યતે ઇત્ય્ આહ --- યુગપદ્ ઇતિ ।
ઇદં ચ પ્રતિવાદ્યભ્યુપગમબલાત્ સાત્મકાનાત્મકયોઃ । સદસત્ત્વમ્ અભ્યુપગમ્યોક્તમ્ । તદ્ એવ તુ ન યુજ્યતે ઇતિ દર્શયન્ન્ આહ --- ન ચે તિ । ચો વક્તવ્યાન્તરસમુચ્ચયે । પ્રકરણાદ્ ઇહ પ્રતિવાદી બૌદ્ધસ્ તદ્ અનુરોધ વશાદ્ ઇષ્ટ્યનિષ્ટિવશાત્ સાત્મકમ્ અસન્નિરાત્મકં સદ્ ઇતિ યથાયોગં યોજનીયમ્ । એવં હ્ય્ અવાસ્તવમ્ અનુમાનં સ્યાત્ ન વસ્તુબલપ્રવૃત્તમ્ ઇતિ ભાવઃ । યદ્ય્ એવં તે સદસતી ન ભવતઃ કથં નામેત્ય્ આહ --- કિન્ ત્વ્ ઇતિ । પ્રમાણં ચેદં નિયતં વર્ત્તતે । આત્મન્ય્ એવ ચ વિવાદવૃત્તેર્ અન્યા ઽપિ (ન્યત્રાપિ?) સાત્મકત્વમ્ અનાત્મકત્વેન (કત્વં વા ન?) વ્યવતિષ્ઠત ઇતિ ભાવઃ । ઇતિ સ્ તસ્માત્ । ઉભે સાત્મકત્વાનાત્મકત્વે । યત એવં તતઃ કારણાત્ સાત્મકાનાત્મકયોઃ સદસત્ત્વયોઃ સંશયઃ । કસ્યેત્ય્ આકાઙ્ક્ષાયામ્ ઉક્તમ્ --- પ્રણાદિમત્ત્વસ્યે તિ ।
[ધ્પ્ર્ 222]
કસ્માદ્ અનૈકાન્તિક ઇત્ય્ આહ[695]
---
__________નોતેસ્__________
[695] ઇત્ય્ આહ --- ઓમ્.
સાધ્યેતરયોર્ અતો નિશ્ચયાભાવાત્ ઇઇઇ-108
સાધ્ય સ્ય , ઇતર સ્ય ચ વિરુદ્ધસ્ય અતઃ --- સન્દિગ્ધાન્વયયતિરેકાન્ નિશ્ચયાભાવાત્ । સપક્ષવિપક્ષયોર્ હિ સદસત્ત્વસન્દેહે ન સાધ્યસ્ય ન વિરુદ્ધસ્ય સિદ્ધિઃ[696] । ન ચ સાત્મકાનાત્મકાભ્યાં[697] પરઃ પ્રકારઃ સંભવતિ । તતઃ પ્રાણાદિમત્ત્વાદ્ ધર્મિણિ જીવચ્ચરીરે સંશય આત્મભાવાભાવયોર્ ઇત્ય્ અનૈકાન્તિકઃ પ્રાણાદિર્ ઇતિ ॥
__________નોતેસ્__________
[696] અસિદ્ધિઃ
[697] -ભ્યાં ચ પરઃ
અસ્તુ સસત્ત્વસંશયો ઽન્વયવ્યતિરેકનિશ્ચયસ્ તુ કિન્ ન ભવતીત્ય્ આહ --- યત ઇતિ । ન ભાવનિશ્ચયો નાભાવનિશ્ચય ઇત્ય્ એકત્ર સાત્મકે ઽનાતમકે વેતિ દ્રષ્ટવ્યમ્ । સાત્મકે ઽનાત્મકે વા પ્રાણાદેઃ સદસત્ત્વનિશ્ચયાભાવાદ્ એવાન્વયવ્યતિરેકયોઃ સન્દેહો નાન્યથેતિ પ્રતિપાદયિતુમ્ આહ --- યદિ ત્વ્ ઇતિ । તુ ર્ ઇમામ્ અવસ્થાં ભેદવતીમ્ આહ ।
ઉક્તમ્ એવોપસંહરન્ન્ આહ --- યતશ્ ચે તિ । ચો ઽવધારણે । તસ્માત્ સન્દેહાત્ અનૈકાન્તિકઃ પ્રાણાદિમત્ત્વાખ્યો હેતુર્ ઇતિ પ્રકરણાત્ ॥
સન્દિગ્ધાવન્વયવ્યતિરેકૌ યસ્ય તત્તથા, તસ્માત્ સાધ્ય સ્ય વિરુદ્ધસ્ય વા નિશ્ચયાભાવાત્ । સપક્ષે ત્યાદિ [74બ્] નૈતદ્ એવ સમર્થયતે । હિ ર્ યસ્માત્ । સપક્ષવિપક્ષયોર્ વિષયભૂતયોર્ હેતોઃ સદસત્ત્વસન્દેહે ન સાધ્યસ્યા નુમિત્સિતસ્ય વિરુદ્ધસ્ય વિપરયયસ્ય સિદ્ધિર્ નિશ્ચયઃ । વિરુદ્ધો ઽપિ વિપર્યયે સમ્યઘેતુર્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયેણેદમ્ ઉક્તમ્ ।
ન ચે ત્યાદિ પ્રાણાદિર્ ઇત્ય્ અન્તં સુગમમ્ ।
ઈદૃશ એવ ચાસાધારણો હેતુઃ કૈશ્ચિન્ નૈયાયિકૈર્ અનુપલસંહાર્ય ઇત્ય્ ઉક્તમ્ । તતો ઽનુપસંહાર્યો ઽયં હેત્વાભાસ ઇતિ શબ્દશ્રવણાર્થ........સાહઃ કરણીયઃ ।
ઉદ્દ્યોતકરસ્ તુ શ્રાવણત્વાખ્યે ઽસાધારણહેતાવ્ આચાર્ય દિગ્નાગેન દર્શિત ઇદમ્ અવાદીત્ --- "યદ્ય્ એતચ્ છ્રાવણત્વં નિત્યાનિત્યયોર્ દૃષ્ટં સ્યાજ્ જનયેત્તયોઃ સંશયમ્ ઊર્ધ્વત્વમ્ ઇવ સ્થાણુપુરુષયોઃ । ન ચ દૃષ્ટમ્ । તસ્માન્ નાયં સંશયહેતુર્ અપિ ત્વ્ અપ્રતિપત્તિહેતુર્ એવ । અથ શ્રાવણત્વં વસ્તુધર્મઃ । વસ્તુના નિત્યેન ભાવ્યમ્ અનિત્યેન વા પ્રકારાન્તરાભાવાત્ । ન ચ તયોર્ એકત્રાપિ દૃષ્ટમ્ । અતસ્ તયોઃ સંશયં કરોતિ । તર્હિ વસ્તુધર્મત્વાત્ સંશયો ન શ્રાવણત્વાદ્ ઇતિ ।" તુલ્યન્યાયતયા ઽત્રાપ્ય્ અસાધારણે તદ્ ઈયમ્ ઇદમ્ ઈદૃશં ચર્ચિતમ્ આસજ્યત એવેતિ "કથમ્ અયં સંશયં સંશયહેતુર્ ઉપપાદયિતવ્યઃ" ઇતિ સાધૂક્તમ્ તેન । કેવલં ગમકરૂપવિવેદને સમીચીનમનો ન પ્રહિતમ્ । યતો વસ્તુધર્મત્વં શ્રાવણત્વસ્ય નિત્યાકારસંસ્પર્શિજ્ઞાનજનને નિબન્ધનમ્ । ન તુ તસ્માદ્ એવ વસ્તુધર્માદ્ ઉભયાકારસંસ્પર્શી પ્રત્યયો દોલાયતે ન ચ યદ્ય્ અસ્યપ્રતિપત્તિકારણે કારણમ્ તત એવ સા પ્રતિપત્તિઃ, ન તુ તસ્માદ્ ઇતિ શક્યતે વક્તુમ્ । તદ્ ઉત્પત્તેર્ અગ્નિપ્રતિપત્તિર્ ન ધૂમાદ્ ઇત્ય્ અસ્યાભિધાનપ્રસઙ્ગાત્ ।
[ધ્પ્ર્ 223]
કિઞ્ચૈવં પ્રમેયત્વાદેર્ અપિ ન સંશયઃ સ્યાત્ । શક્યતે હિ તત્રાપિ વક્તુમ્ ઉભયત્ર દર્શનાત્ સંશયો ન પ્રમેયત્વાદ્ ઇતિ । અથ તસ્ય તાવદ્ ઉભયત્ર દર્શનં તેન તસ્માદ્ ઉચ્યતે । યદ્ય્ એવં વસ્તુધર્મત્વમ્ અપિ શ્રાવણત્વસ્યૈવેતિ કથં ન તસ્માદ્ અસૌ । અપિ ચોર્ધ્વત્વમ્ અપિ યદ્ય્ અપિ સ્થાણુપુરુષયોર્ અપિ દૃષ્ટં તથાપિ તાવત્ તત્રાન્તરેણાત્રૈવ ભવિષ્યતીતિ પર્યનુયોગે સતીદમ્ એવ વાચ્યમ્ --- યદ્ ઉતોર્ધ્વત્વં નામ વસ્તુધર્મઃ । વસ્તુના ચૈવંવિધિઃ --- સ્થાણુના પુરુષેણ વા ઽવશ્યં ભાવ્યમ્ ઇતિ । તથા ચ વસ્તુધર્માદ્ એવ સંશયો નોર્ધ્વત્વાદ્ ઇત્ય્ અનિષ્ટાપાદનં --- કેન નિરાક્રિયેતેત્ય્ અલં વિષ્તરેણ ।
સાધન્સસ્ય સિદ્ધેર્ યન્ નાઙ્ગમ્ અસિદ્ધો વિરુદ્ધો ઽનૈકાન્તિકો હેત્વાભાસઃ । તસ્યાપિ વચનં વાદિનો નિગ્રહસ્થાનમ્ અસમર્થોપાદાનાત્ । ત્સ્માદ્ એવંવિધો હેત્વાભાસઃ દ્વયમ્ અપ્રયોજ્યઃ પરપ્રયુક્તશ્ ચાવશ્યમ્ ઉદ્ભાવયિતવ્ય ઇતિ હેત્વાભાસવ્યુત્પાદને વાર્ત્તિકકારસ્યા ભિપ્રાયો બોદ્ધવ્યઃ ।

સ્યાદ્ એતત્ --- અસમર્થં વિશેષણો ઽસમર્થવિશેષ્યશ્ ચાસ્તિ પ્રભેદઃ । યથા ઽનિત્યઃ પ્રમેયત્વે સતિ કૃતકત્વાત્ । અત્ર કૃટકત્વં વિશેષ્યમ્ એવ સાધ્યસિદ્ધૌ સમર્થમ્, ન તુ પ્રમેયત્વં વિશેષણમ્ ઇત્ય્ અસમર્થં વિશેષણમ્, યત્ર વિશેષ્યમ્ એવ સમ્રથમ્ ઇતિ કૃત્વા ભવત્ય્ અસમર્થવિશેષણો હેતુઃ । યઞ્ ચ (યચ્ ચા)નિત્યઃ શબ્દઃ કૃતકત્વે સતિ પ્રમેયત્વાદ્ ઇતિ । અત્ર હિ કૃતકત્વં વિશેષણમ્ એવ સાધ્યસિદ્ધૌ સમર્થમ્, ન તુ પ્રમેયત્વં વિશેષ્યમ્ ઇત્ય્ અસમર્થં વિશેષ્યમ્ । યત્ર હિ વિશેષણમ્ [75અ] એવ સમર્થમ્ ઇતિ કૃટ્વા ભવત્ય્ અયમ્ અસર્થવિશેષ્યો હેતુઃ । શેષમ્ ઉભયીવિધાસ્વ્ અન્તર્ભાવ્યતામ્ । ન તાવદ્ સિદ્ધે, દ્વયોર્ અપિ ધર્મિણિ સિદ્ધેઃ । ન ચ વિરુદ્ધે, વિપર્યયવ્યાપ્ત્યભાવાત્ । નાપ્ય્ અનૈકાન્તિકે કૃતકત્વનિશિષ્ટપ્રમેયત્વસ્ય પ્રમેયત્વવિશિષ્ટકૃતકત્વસ્ય ચ સાધ્યા ઽવ્યભિચારાત્ । તસ્માદ્ અસિદ્ધત્વાદેર્ અન્ય એવાયં હેતુદોષપ્રકારઃ પ્રાપ્ત ઇતિ ।
તદ્ એતદ્ અવદ્યમ્, હેત્વદોષાત્ । યદિ હ્ય્ એવમ્ અયં પ્રયુક્તો હેતુર્ દ્વિષ્યેત્(ત) તદા ઽસ્યામીષુ હેતુરાશિષ્વ્ અન્તર્ભાવશ્ ચિન્ત્યેત, અન્યો વા હેતુ દોષો ઽભ્યુપગમ્યેત । યાવતા નૈવમ્ અયં પ્રયુક્તો ઽન્યથેતિ સાધ્યસાધનાદ્ ઇતિ । ન તર્હ્ય્ એવં વાદી નિગૃહ્યત ઇતિ ચેત્ । કિં ન નિગૃહ્યતે, અસાધનાઙ્ગવચનાત્? ઉભયત્રાપિ સાધ્યસિદ્ધ્યનઙ્ગસ્ય પ્રમેયત્વસ્યાસમર્થસ્યાભિધાનાત્ । યથા ચ સાધ્યસિદ્ધ્યનઙ્ગસ્ય વચને નિગ્રહો ઽવશ્યમ્ ભાવી, અનિગ્રહે વ દોષઃ, તથા વાદન્યાયે ઽવાદીન્ ન્યાયવાદી તિ તતસ્ તદ્ અપેક્ષિતવ્યઃ તતો ઽયમ્ અર્થો વક્તૃદોષ એવ ન હેતુદોષઃ । તેનાનતર્ભાવે ઽપિ ન હેત્વાભાસાનુષઙ્ગ ઇતિ ।
ભવતુ તાવદ્ અત્રેયં ગતિઃ । સિદ્ધસાધને તુ સાધને કિં ભવિષ્યતિ? ન તાવત્ સિદ્ધસાધનં સાધન[મ્ અ]સિદ્ધત્વાદ્યન્યતમદોષદૂષિતં સાધ્યસાધનસામર્થ્યાપ્રચ્યુતેર્ ઇતિ ।
અત્રોચ્યતે --- ઇહ હેતુર્ દ્વધા દુષ્યતિ । કશ્ચિદ્ અસામર્થ્યાત્, અપરો વૈયર્થ્યાત્ । તત્રાસામર્થ્ય એવ દોષો વાર્ત્તિકકારેણા ઽનન્તરોક્તેન ક્રમેણ ત્રિધા દર્શિતઃ । ન તુ વૈયર્થ્યલક્ષણઃ । સિદ્ધસાધાનં તુ વૈયર્થ્યલક્ષણો ઽન્ય એવાયં હેતોઃ સ્વગતોઃ સ્વગતો દોષ ઇતિ કસ્માદ્ અસ્યાન્તર્ભાવશ્ ચિન્તનીયઃ? યદાહ્ આચાર્યઃ --- "અન્યથાનિષ્ઠં(ષ્ટં) ભવેદ્ વિફલમ્ એવ વા । તથા ન સાધ્યત્વે વૈકલ્યાદ્" ઇત્યાદીતિ ।
વક્તૃદોષ એવૈષ ઇત્ય્ અપિ વાર્ત્તા, યથાયોગં પરિપૂર્ણસાધનરૂપાભિધાનાદ્ અનુપયુક્તાનભિધાનાચ્ ચ વક્તુર્ અદુષ્ટત્વાત્ । વક્તા ઽયં હેતુનિશ્ચિતો(તા) ઽર્ય પ્રયુક્તો વૈયર્થ્યમ્ અનુભવતિ । ન તુ
[ધ્પ્ર્ 224]
ત્રયાણાં રૂપાણામ્ અસિદ્ધૌ[698] સન્દેહે ચ[699] હેતુદોષાનુપપાદ્યોપસંહરન્ન્ આહ ---

__________નોતેસ્__________
[698] -અસિદ્ધિસંદેહે હેતુ-
[699] વા
[700]એવમ્ એષાં ત્રયાણાં રૂપાણામ્ એકૈકસ્ય દ્વયોર્ દ્વયોર્ વા રૂપયોર્ અસિદ્ધૌ સન્દેહે વા[701]યથાયોગમ્ અસિદ્ધવિરુદ્ધાનૈકાન્તિકાસ્ ત્રયો હેત્વાભાસાઃ ઇઇઇ-109
__________નોતેસ્__________
[700] એવણ્ ત્ર-
[701] ચ
એવમ્ ઇત્ય્ અનન્તરોક્તેન ક્રમેણ । એષાં મધ્ય એકૈકં રૂપં [702] યદા ઽસિદ્ધં સન્દિગ્ધં વા[703] ભવતિ, દ્વે દ્વે વા [704] ઽસિદ્ધે સંદિગ્ધે વા ભવતઃ, તદ્ આસિદ્ધશ્ ચ વિરુદ્ધશ્ ચ્ આનૈકાન્તિકશ્ ચ તે હેત્વાભાસાઃ । યથાયોગમ્ ઇતિ યસ્યાસિદ્ધૌ સંદેહે વા યો હેત્વાભાસો યુજ્યતે સ ત્સ્યા ઽસિદ્ધેઃ સંદેહાચ્ ચ વ્યવસ્થાપ્યત ઇતિ યસ્ય યસ્ય યેન [705]યેન યોગો યથાયોગમ્ ઇતિ ॥
__________નોતેસ્__________
[702] યદ્ અસિદ્ધં
[703] વા --- ઓમ્.
[704] વા --- ઓમ્.
[705] યેન --- ઓમ્.
વિરુદ્ધાવ્યભિચાર્ય્ અપિ સંશયહેતુર્ ઉક્તઃ । સ ઇહ કસ્માન્ ન ઉક્તઃ ઇઇઇ-110
નનુ ચા ઽઽચાર્યેણ વિરુદ્ધાવ્યભિચાર્ય્ અપિ સંશયહેતુર્ ઉક્તઃ । હેત્વન્તરસાધિતસ્ય [706]વિરુદ્ધં યત્ તન્ ન વ્યભિચરતીતિ [707] વિરુદ્ધાવ્યભિચારી । યદિ વા વિરુદ્ધશ્ ચાસૌ સાધનાન્તરસિદ્ધસ્ય ધર્મસ્ય વિરુદ્ધસાધનાત્, અવ્યભિચારી ચ સ્વસાધ્યાવ્યભિચારાદ્ વિરુદ્ધાવ્યભિચારી ॥
__________નોતેસ્__________
[706] -સ્ય યદ્ વિરુદ્ધં તન્ ન
[707] -ચરતિ સ વિરુ-
સ્વતો ઽ(તો) દુષ્ટ્સ્ તતો વક્તૃદોષો યુજ્યત એવેતિ ચેત્ । તર્હિ વિરુદ્ધત્વમ્ અપિ વક્તૃદોષો ઽસ્તુ ન્યાયસ્યસમાનત્વાત્ । શક્યતે હિ તત્રાપ્ય્ એવમ્ અભિધાતુમ્ --- વક્તા ઽયમ્ અનનુરૂપે સાધ્યે પ્રયુક્તે વિપર્યયસાધાનાદ્ વિરુદ્ધતામ્ અનુભવતિ ન ત્વ્ અયં સ્વતો દુષ્ટો નામેતિ । વિવક્ષિતાર્થસાધનાસામર્થ્યં સ્વતો ઽસ્તીતિ કથં ન વૈયર્થ્યં તસ્ય દોષ ઇતિ ચિન્ત્યતામ્ ઇતિ ।
નિગ્રહસ્ ત્વ્ એવં વાદિનો ઽસાધનાઙ્ગવચનાદ્ બોદ્ધવ્યઃ । સિદ્ધિ[ઃ] સાધાનં તદ્ અઙ્ગં ધર્મો યસ્યાર્થસ્ય વિવાદાશ્રયસ્ય વાદપ્રસ્તાવાદ્ હેતોઃ । સ સાધનાઙ્ગઃ । તથા યો ન ભવતિ તસ્યાપ્રસ્તુતસ્યાભિધાનાદ્ ઇતિ કૃત્વેતિ સર્વમ્ એવાવદાતમ્ ।
કેચિત્ પુનર્ એવમ્ અસિદ્ધે ઽન્તર્ભાવિયિતું પ્રયતન્તે । અન્યે તુ વિરુદ્ધે । યથા ચ તેષાં પ્રયતિર્ યથા તદ્ અભજમાનમ્ અભિધાનં તથા સ્વયુથ્યવિચાર એવાભિહિત ઇતિ તત એવાપેક્ષિતવ્ય ઇતિ ॥
ત્રયાણામ્ ઇત્યાદિ વ્યવસ્થાપ્યત ઇત્ય્ એતદ્ અન્તં સુબોધમ્ ।
યસ્યે તિ હેત્વાભાસસ્ય । સર્વહેત્વાભાસસઙ્ગ્રહણાર્થં યસ્યે તિ દ્વિરુક્તં યેન [75બ્] યેન દોષેન યોગઃ સમ્બન્ધઃ । એતચ્ ચાર્થકથનમ્ । યોગાનતિક્રમેણેતિ વિગ્રહઃ કાર્યઃ ॥
નનુ ચે ત્યાદીત્ય્ આહે ત્ય્ એતદ્ અન્તં સુગમમ્ ।
[ધ્પ્ર્ 225]
સત્યમ્ । ઉક્ત આચાર્યેણ । મયા ત્વ્ ઇહ નોક્તઃ । કસ્માદ્ ઇત્ય્ આહ ---
અનુમાનવિષયે[708]ઽસમ્ભવાત્ ઇઇઇ-111
__________નોતેસ્__________
[708] -વિષયે તસ્યાસં-
અનુમાન સ્ય વિષયઃ પ્રમાનસિદ્ધં ત્રૈરૂપ્યમ્ । યતો હિ અનુમાનસમ્ભવઃ[709] સો ઽનૌમાનસ્ય વિષયઃ । પ્રમાણસિદ્ધાચ્ ચ ત્રૈરૂપ્યાદ્ અનુમાનસમ્ભવઃ[710] । તસ્માત્ તદ્ એવાનુમાનવિષયઃ । તસ્મિન્ પ્રક્રાન્તે ન વિરુદ્ધાવ્યભિચારિસમ્ભવઃ । પ્રામાણસિદ્ધે હિ ત્રૈરૂપ્યે પ્રસ્તુતે સ એવ હેત્વાભાસઃ સમ્ભવતિ યસ્ય પ્રમાણસિદ્ધં રૂપમ્ । ન ચ વિરુદ્ધાવ્યભિચારિણઃ પ્રમાણસિદ્ધમ્ અસ્તિ રૂપમ્ । અતો ન સમ્ભવઃ । તતો અસમ્ભવાત્[711] નોક્તઃ ॥
__________નોતેસ્__________
[709] અનુમાનસદ્ભાવઃ; અનુમાનસ્ય સમ્ભવઃ
[710] અનુમાનસદ્ભાવઃ
[711] તતો ઽસમ્ભવો નોક્તઃ
કસ્માદ્ અસંભવ ઇત્ય્ આહ ---
ન હિ સમ્ભવો ઽસ્તિ કાર્યસ્વભાવયોર્ ઉક્તલક્ષણયોર્ અનુપલમ્ભસ્ય ચ[712]વિરુદ્ધતાયાઃ ઇઇઇ-112
__________નોતેસ્__________
[712] વા
ન હી તિ । યસ્માન્ ન સમ્ભવો ઽસ્તિ વિરુદ્ધતાયાઃ । કાર્યં ચ સ્વભાવશ્ ચ તયોર્ ઉક્તલક્ષણયોર્ ઇતિ ।
અનુમાનસ્ય ત્રૈરૂપ્યાલ્ લિઙ્ગસમ્બન્ધિનો ઽન્યસ્માત્ ત્રૈરૂપ્યં વિષયઃ । યથા મત્સ્યાનાં વિષયો જલમ્ ઇતિ । એતદ્ એવાહ --- યત ઇતિ । હિ ર્ યસ્માદર્થે । પ્રક્રાન્તે પ્રસ્તુતે અનુમાનવિષયો(યે) વૈ(ત્રૈ)રૂપ્યે સતિ ।

કમ્સાત્ તત્ર વિરુદ્ધાવ્યભિચારિણો ઽસમ્ભવ ઇત્ય્ આહ --- પ્રમાણે તિ । હી તિ યસ્માત્ । સ એવ હેત્વાભાસો વિરુદ્ધાવ્યભિચારાર્યાખ્યઃ સમ્ભ્વતિ યસ્ય પ્રમાણેન સિદ્ધં રૂપં પક્ષધર્માન્વયવ્યતિરેકાત્મકમ્ ઇતિ વિવક્ષિતમ્ ।
અયમ્ આશયઃ --- યદિ તદ્ એકેન દ્વાભ્યામ્ વા રૂપાભ્યાં હીનં સ્યાત્ તદ્ એષ્વ્ એવ હેત્વાભાસેષ્વ્ અન્તર્ભવેત્ । ન ત્વ્ એતદ્ અતિરિક્તો વિરુદ્ધાવ્યભિચારી નામ હેત્વાભાસો ભવેત્ । ભવતા ત્વ્ અનેન પ્રમાણસિદ્ધત્રૈરૂપ્યેણૈવ ભાવ્યમ્ ઇતિ ।
અસ્તુ તસ્ય તથાત્વમ્ ઇત્ય્ આહ --- ન ચે તિ । ચો અવધારણે, વ્યક્તમ્ એતદ્ ઇત્ય્ અસ્મિન્ન્ અર્થે વા ।
એવં બ્રુવતશ્ ચાસ્યાયમ્ અભિપ્રાયઃ --- વસ્તુનઃ પરસ્પરવિરુદ્ધરૂપદ્વરૂપદ્વયાસમ્ભવાદ્ અવશ્યમ્ અનયોર્ એકમ્ અસમ્પૂર્ણાઙ્ગમ્ ઇતિ ॥
કુતઃ પુનર્ અનુમાન્વિષયે ઽસ્યાસમ્ભવો ઽવસીયત ઇત્ય્ અભિપ્રેત્ય પૃદ્ચ્છતિ પરઃ --- કસ્માદ્ ઇતિ
[ધ્પ્ર્ 226]
કાર્યસ્ય કારણાજ્ જન્મલક્ષણં તત્ત્વમ્ । સ્વમાવસ્ય ચ સાધ્યવ્યાપ્તત્વં તત્ત્વમ્ । યત્ કાર્યમ્, યશ્ ચ સ્વભાવઃ, સ કથમ્ આત્મવારણં વ્યાપકં ચ સ્વભાવં પરિત્યજ્ય ભવેદ્ યેન વિરુદ્ધઃ સ્યાત્ । [713] અનુલમ્ભસ્ય ચ ઉક્તલક્ષાણસ્યે તિ । દૃશ્યાનૌપલમ્ભત્વં ચાનુપલમ્ભલક્ષણમ્ । તસ્યાપિ[714] વસ્ત્વ્ અભાવાવ્યભિચારિત્વાન્ ન વિરુદ્ધત્વસમ્ભવઃ[715] ॥
__________નોતેસ્__________
[713] -ત્વમ્ અનુપ-
[714] તસ્યાપિ ચ સ્વભાબ્વા-
[715] સમ્ભવઃ સ્યાત્ । એતે-; -સમ્ભવઃ સ્યાદ્ એતિ(?) તત્ એતે-
સ્યાદ્ એતત્ --- એતેભ્યો ઽન્યો ભવિષ્યતીત્ય્ આહ ---
ન ચ અન્યો અવ્યભિચારી ઇઇઇ-113
ન ચાન્ય એતેભ્યો ઽવ્યભિચારી ત્રિભ્યઃ । અત [716]એવૈષ્વ્ એવ હેતુત્વમ્ ॥
__________નોતેસ્__________
[716] અત એવ તેષ્વ્ એવ; અત એવૈતેષ્વ્ એવ
ક્વ તર્હ્ય્ આચાર્ય દિગ્નાગેના યં હેતુદોષ ઉક્ત ઇત્ય્ આહ ---
તસ્માદ્ અવસ્તુદર્શનબલપ્રવૃત્તમ્ આગમાશ્રયમ્ અનુમાનમ્ આશ્રિત્ય તદર્થવિચારેષુ વિરુદ્ધાવ્યભિચારી સાધનદોષ ઉક્તઃ ઇઇઇ-114
યસ્માદ્ વસ્તુબલપ્રવૃત્તે ઽનુમાને ન સમ્ભવતિ તસ્માદ્ આગમાશ્રયમ્ અનુમાનમ્ આશ્રિત્યવ્યભિચાર્યુક્તઃ ઇતિ । આગમસિદ્ધં હિ યસ્યાનુમાનસ્ય લિઙ્ગતૈરૂપ્યં તસ્યાગમ આશ્રયઃ ।
નનુ ચાગમ્ અસિદ્ધમ્ અપિ ત્રૈરૂપ્યં પ્રમાણસિદ્ધમ્ ઇત્ય્ આહ --- અવસ્તુદર્શનબલપ્રવૃત્તમ્ ઇતિ ।અવસ્તુનો દર્શનં વિકલ્પમાત્રમ્ તસ્ય બલં સામર્થ્યમ્ । તતઃ પ્રવૃત્તમ્ --- અપ્રમાણાદ્ વિકલ્પમાત્રાદ્ વ્યસ્થિતં ત્રૈરૂપ્યમ્ આગમસિદ્ધમ્ અનુમાનસ્ય । ન તુ પ્રમાણાત્ ।
ન હી તિય્ અત્રસ્થસ્ય હિ શબ્દસ્યાર્થો યસ્માદ્ ઇત્ય્ અનેનોક્તઃ । વિરુદ્ધતાયાઃ એકસાધનસાધિતસ્યાર્થસ્ય પ્રત્યનીકપક્ષસાધનરૂપતાયાઃ ।
એતદ્ ઉક્તં ભવતિ --- સ્વસાધ્યાવ્યભિચારિણા હિ ભવતા કાર્યેણ સ્વભાવેન વા ભાવ્યમ્ । ન ચ વસ્તુનસ્ તદતત્સ્વભાવૌ સ્તો યેન તદતત્સ્વભાવાવ્યભિચારિણૌ દ્વૌ હેતૂ સન્નિપતન્તૌ વિરુદ્ધાવ્યભિચારિણૌ સ્યાતામ્ ઇતિ । યેન કાર્યસ્વભાવયોઃ કારણવ્યાપકવિધિના કૃસતદ્ભાવેન વિરુદ્ધં તત્રૈવ ધર્મિણિ હેત્વન્તરસાધિતાર્થં વિરુદ્ધસાધનં ભવેત્ ।
યદ્ય્ એવમ્ અનુપલમ્ભે તત્સમ્ભવિષ્યતીત્ય્ આહ --- અનુપલમ્ભસ્યે તિ । ચ ઃ પૂર્વાપક્ષઃ સમુચ્ચયે ॥
યત એતદ્ અતિરિક્તો ઽવ્યભિચારી [ન] સમ્મત [ અત ] એવા સ્માદ્ એવ કારણાત્ । એષ્વ્ એવ કાર્યસ્વભાવાનુપલમ્ભેષ્વ્ એવ ॥
કથમ્ આગમાશ્રયત્વમ્ અનુમાસ્યેત્ય્ આહ --- આગમસિદ્ધમ્ ઇતિ । હિ ર્ યસ્માદર્થે । સતિ તસ્મિન્ન્ આગમે ઽનુમાનસ્ય પ્રવૃત્તેર્ અસાવ્ આશ્રયસ્ તસ્ય ॥
[ધ્પ્ર્ 227]
તત્ તર્હ્ય્ અનુમાનમ્ [717]આગમસિદ્ધત્રૈરૂપ્યં[718] ક્વાધિકૃતમ્ ઇત્ય્ આહ ---[719] તદ્ અર્થે તિ । તસ્યાગમસ્ય યો ઽર્થો ઽતીન્દિર્યઃ પ્રત્યક્ષાણુમાનાભ્યામ્ અવિષયીકૃતઃ સામાન્યાદિસ્ તસ્ય વિચારેષુ પ્રક્રાન્તેષુ આગમાશ્ર્યમ્ અનુમાનં સમ્ભવતિ । તદાશ્રયો વિરુદ્ધાવ્યભિચાર્ય્ ઉક્ત આચાર્યેણ તિ
__________નોતેસ્__________
[717] અનુમાનેનાગમ-
[718] સિદ્ધં ત્રૈરૂપ-
[719] -ઇત્ય્ આહ તસ્યાગમ-
કસ્માત્ પુનર્ આગમાશ્રયે ઽપ્ય્[720] અનુમાને સમ્ભવ ઇત્ય્ આહ ---
__________નોતેસ્__________
[720] -શ્રયો ઽપ્ય્
શાસ્ત્રકારાણામ્ અર્થેષુ ભ્રાન્ત્યા[721]વિપરીતસ્વભાવોપસંહારસમ્ભવાત્[722] ઇઇઇ-115
__________નોતેસ્__________
[721] વિપરીતસ્ય સ્વભા-
[722] ભાસ્યોપસં-
શાસ્ત્રકૃતાં વિપરીત સ્ય વસ્તુવિરુદ્ધસ્ય સ્વભાવ સ્ય ઉપસંહારો ઢૌકનમ્ અર્થેષુ । તસ્ય સંભાવાદ્ વિરુદ્ધાવ્યભિચારિસમ્ભવઃ । ભ્રાન્ત્યે તિ વિપર્યાસેન । વિપર્યસ્તા હિ શાસ્ત્રકારાઃ[723] સન્તમ્ અસન્તં સ્વભાવમ્ આરોપયન્તીતિ ॥
__________નોતેસ્__________

[723] -કારાસ્ તં તમ્ અસન્તં સ્વભા-
યદિ શાસ્ત્રકૃતો ઽપિ ભ્રાન્તાઃ , અન્યેષ્વ્ અપિ પુરુષેષુ ક આશ્વાસ ઇત્ય્ આહ ---
ન હ્ય્ અસ્ય સમ્ભવો[724]યથા અવસ્થિતવસ્તુસ્થિતિષ્વ્ આત્મકાર્યાનુપલમ્ભેષુ[725] ઇઇઇ-116
__________નોતેસ્__________
[724] સમ્ભવો ઽસ્તિ યથા
[725] -ષ્વ્ આત્મકાર્યેષૂપલમ્ભેષુ
ન હી તિ । ન હેતુષુ કલ્પનયા હેતુત્વવ્યવસ્થા । અપિ તુ વસ્તુસ્થિત્યા । તતો યથા અવસ્થિતવસ્તુસ્થિતિષ્વ્ આત્મકાર્યાનુપલમ્ભેષ્વ્ અસ્ય સમ્ભવો નાસ્તિ ।
અવસ્થિતં પરમાર્થસદ્વસ્ તુ તદન્તિક્રાન્તા યથાવસ્થિતા [726]વસ્તુસ્થિતિર્ વ્યવસ્થા[727] યેષાં તે યથાવસ્થિતવસ્તુસ્થિતયઃ । તે હિ યથા વસ્તુ સ્થિતં તથા સ્થિતા[728] । ન કલ્પનયા । [729]તતસ્ તેષુ ન ભ્રાન્તેર્ અવકાશો ઽસ્તિ યેન વિરુદ્ધાવ્યભિચારિસમ્ભવઃ સ્યાત્ ॥ તત્ર વિરુદ્ધાવ્યભિચારિણ્ય્ ઉદાહરણમ્ ---
__________નોતેસ્__________
[726] -સ્થિતવસ્તુ-
[727] -સ્થિતિવ્યવ-
[728] તથા સ્થાપિતા ન
[729] અતઃ
નનુ ચેત્યાદિ વિપર્યસ્તા હી ત્ય્ એતદ્ અન્તં સુગમમ્ । શાસ્ત્રકારા ઇતિ તીર્થિકશાસ્ત્રપ્રણેતાર ઇતિ દ્રષ્ટવ્યમ્, તદ્વચનસ્યૈવ પ્રમાણબાધિતત્વેન તેષામ્ એવ વિપર્યસ્તત્વાત્ ॥
અન્યેષ્વ્ અપી તિ કાર્યાદિહેતુપ્રયોક્તૃષુ ।
યથાવસ્થિતવસ્તુસ્થતિષ્વ્ ઇતિ --- અસ્ય તાત્પર્યાર્થમ્ આહ --- ન હેતુષ્વ્ ઇતિ । તતઃ કાલ્પનયા હેતુત્વાદ્ય્(ત્વવ્ય)વસ્થાયાઃ । અર્થક્રિયાસમર્થત્વં(-ત્વન્ તુ) પરમાર્થસત્ । કથં તે તથારૂપાઇત્ય્ આહ --- તે હી તિ । તે કાર્યાદયો હિ ર્ યસ્માદર્થે । હેતુભાવે ચૈતદ્ અવિશેષણમ્ । યતસ્ તે યથાવસ્થિતયસ્ તતસ્ તેષ્વ્ અ(ષુ)સમ્ભવો નાસ્તીત્ય્ અર્થઃ । સત્યાં સ્થિતૌ કિં ન સમ્ભવ ઇત્ય્ આહ --- તત ઇતિ ।
[ધ્પ્ર્ 228]
[730]તત્ર ઉદાહરણમ્ --- યત્[731]સર્વદેશાવસ્થિતૈઃ સ્વસમ્બન્ધિભિર્ યુગપદ્ અભિસમ્બધ્યતે તત્ સર્વગતમ્, યથા આકાશમ્ ।[732]અભિસમ્બધ્યતે ચ[733]સર્વદેશાવસ્થિતૈઃ સ્વસમ્બન્ધિભિર્ યુગપત્ સામાન્યમ્ ઇતિ ઇઇઇ-117
__________નોતેસ્__________
[730] અત્રોદા-
[731] -તૈઃ સમ્બન્ધિભિઃ સમ્બન્ધિ-
[732] -કાશમ્ ઇતિ
[733] ચ --- ઓમ્.
યત્ સર્વ સ્મિન્ દેશાવસ્થિતૈઃ સ્વસમ્બન્ધિભિર્ યુગપદ્ અભિસમ્બધ્યતે [734]ઇતિ સર્વદેશાવસ્થિતર્ અભિસમ્બધ્યમાનત્વં સામાન્યસ્ય અનૂદ્ય સર્વગતત્વં વિધીયતે । તેન યુગપદ્ અભિસમ્બધ્યમાનત્વં સર્વગતત્વે નિયતં તેન વ્યાપ્તં કથ્યતે ।
__________નોતેસ્__________
[734] -ધ્યતે તત્સર્વઃ
ઇહ સામાન્યં કણાદ મહર્ષિણા નિષ્ક્રયં દૃશ્યમ્ એકં[735] ચોક્તમ્ । યુગપચ્ ચ સર્વૈઃ સ્વૈઃ [736]સમ્બન્ધિભિઃ સમવાયેન સંબદ્ધમ્ । તત્ર પૈલુકેન કણાદ શિષ્યેણ વ્યક્તષુ વ્યક્તરહિતેષુ ચ
__________નોતેસ્__________
[735] દૃશ્યમ્ એવોક્તમ્
[736] સર્વૈઃ સ્વૈઃ સ્વૈઃ સમ્બન્ધિ-; સર્વૈઃ સ્વૈઃ સ્વૈઃ સ્વસમ્બન્ધિ-
યતસ્ તે કલ્પનયા ન સ્થાપિતાસ્ તતઃ કારણાત્ । ભ્રાન્તેર્ વિપર્યાસસ્યાવસરો ઽવકાશઃ । યેન ભ્રાન્ત્યવકાશેન ॥
કસ્યાનુવાદેનાત્ર કસ્ય વિધિર્ ઇત્ય્ [76અ] આહ --- સર્વે તિ । સર્વદેશાવસ્થિતૈઃ --- સ્વસમ્બન્ધિભિર્ ઇત્ય્ અર્થાત્ । યત એવમ્ અનુવાદવિધિક્રમસ્ તેન હેતુના ।
નનુ સર્વૈઃ સ્વસમ્બન્ધિભિર્ યુગપદભિસમ્બન્ધો નામ સામાન્યસ્ય યુગપત્ સર્વસમ્બન્ધિસમવાય એવ । સર્વગતત્વમ્ અપીદમ્ એવાસ્યેતિ ।
કથમ્ અનયોર્ વ્યાવૃત્તિતો ઽપિ ભેદસમ્બન્ધભાવતો ગમ્યગમકભાવ ઇતિ ચેત્ । નૈષ દોષઃ । નાનાદેશસ્થૈઃ સ્વસમ્બન્ધિભિઃ શાવલેયાદિભિર્ યુગપદ્ અભિસમ્બન્ધો હેતુઃ । સમ્બન્ધિદેશતદ્ અન્તરાલવ્યાપિત્વં તુ સાધ્યમ્ ઇતિ ગમ્યગમકભાવો ન વિરુધ્યતે । સર્વસમ્બન્ધિભિર્ યુગપદ્ અભિસમ્બદ્ન્ધશ્ ચાગત્વા ઽનાગચ્છદ્ભિર્ ઇતિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
અથ કેન વિરુદ્ધો(દ્ધા)વ્યભિચારિપ્રસવબીજં ધર્મદ્વયયોઃ કિમ્ અભ્યુપગતં યેન તયોઃ સન્નિપાતાદ્ વિરુદ્ધ(દ્ધા)વ્યભિચારિસમ્ભવ ઇત્ય્ આહ --- ઇહે તિ । ઇહ સામાન્યપદાર્થવિચારપ્રક્રમે । કણમત્તીતિ કણાદઃ । રૂઢીવશાચ્ ચાયં શબ્દઃ કાશ્યપે મુનૌ વર્ત્તતે । સ ચાસૌ મહર્ષિશ્ ચેતિ । હેતુભાવેનાસ્ય વિશેષણત્વાત્ કણાદ ત્વાદ્ એવ મહર્ષિઃ । એવં તસ્ય હિ કાષ્ઠાગતા નિઃસ્પૃહતા યતો ઽન્યરવો(?) સ્વભોજ્યાદિકમ્ અપિ પરિત્યજ્ય કણમાત્રં ભુક્ત્વા ધ્યાનાદિકમ્ આચરતિ । અથો ઽસાવ્ અન્યેભ્યઃ સાતિશયવાન્ ભવ્તીઇતિ । નિષ્ક્રિયં ક્રિયાશૂન્યમ્ અમૂર્ત્તત્વાત્ । એકમ્ અનાનારૂપમ્, પ્રત્યેકં સ્વાશ્રયેષુ લક્ષણાવિશેષાદ્, વિશેષલક્ષાણાભાચ્ ચ । ન તુ સમ્વાયાદ્ એકં ત્રિલોક્યાં સામાન્યમ્, પ્રત્યયભેદાત્ પરસ્પરતો ઽન્યત્વાત્ । ગોત્વાદીનાઞ્ ચ નિષ્ક્રિયત્વેન સહા ઽસ્યૈકત્વં સમુચ્ચિનોતિ ।
[ધ્પ્ર્ 229]
દેશેષુ સામાન્યં સ્થિતં સાધયિતું [737]પ્રમાણમ્ ઇદં ઉપન્યસ્તમ્ યથા આકાશમ્ ઇતિ --- વ્યાપ્તિપ્રદર્શનવિષયો દૃષ્ટાન્તઃ । આકાશમ્ અપિ હિ સર્વદેશાવસ્થિતૈર્ વૃક્ષાદિભિઃ સ્વસંયોગિભિર્ યુગપદ્ અભિસમ્બધ્યમાનં સર્વગતં ચ । અભિસમ્બધ્યતે ચ[738] સર્વદેશાવસ્થિતૈઃ સ્વસમ્બન્ધિભિર્ ઇતિ હેતોઃ પક્ષધર્મત્વપ્રદર્શનમ્ ॥
__________નોતેસ્__________
[737] પ્રમાણમ્ ઉપ-
[738] પ્રયોજયિતુમ્ આહ; યોજન્ન્ આહ

અસ્ય સ્વભાવહેતુત્વં [739]યોજયિત્મ્ આહ ---
__________નોતેસ્__________
[739] સ્વભાવઃ
તત્સમ્બન્ધિસ્વભાવમાત્રાનુબન્ધિની તદ્દેશસન્નિહિતસ્વભાવતા ઇઇઇ-118
તત્સમ્બન્ધી તિ । તેષાં સર્વદેશાવસ્થિતાનાં દ્રવ્યાણાં સામાન્યસ્ય સ્વભાવઃ સ એવ તત્સમ્બન્ધિસ્વભાવમાત્રમ્ । તદનુબધ્નાતીતિ તદ્ અનુબન્ધિની ।
કાસાવ્ ઇત્ય્ આહ --- તદ્દેશસંનિહિતસ્વભાવતા । તેષાં સમ્બન્ધિનાં દેશસ્ તદ્દેશઃ । તદ્દેશે સંનિહિતઃ સ્વભાવો યસ્ય તત્ તદ્દેશસંનિહિતસ્વભાવમ્[740] । તસ્ય ભાવસ્ તત્તા । યસ્ય હિ યેષાં સમ્બન્ધી સ્વભાવઃ તન્નિયમેન તેષાં દેશે સન્નિહિતં ભવતિ । તતસ્ તત્સમ્બન્ધિત્વાનુબન્ધિની તદ્દેશશંનિહિતતા સામાન્યસ્ય ॥
__________નોતેસ્__________
[740] અત્ર મૂલે ` તસ્ય ભાવઃ । તસ્માત્ ઽ ઇતિ પાઠઃ કલ્પ્યઃ --- સં-
યુગપદ્ એકકાલમ્ । ચ ઃ પૂર્વાપેક્ષયા સમુચ્યયે સમવાયેન સમ્બન્ધેન સમ્બદ્ધત્વમ્ । એવમ્ અભિહિતે કણાદેન તચ્છિષ્યેણ પૈલુકેનઃ । પીલવઃ પરમાણવઃ । પીલુપાકે ચાયમ્ પીલુશબ્દ ઉપચારાસતાસ્ત્ત્યેન (ઉપચારિતો ઽસ્તિ । તેન) નિમિત્તેન વવહરતીતિ પૈલુક । તેનાવિવક્ષિતા ઽઽન્તરભેદસ્ય યુગપત્ સર્વસમ્બન્ધમાત્ર હેતુત્વાદ્ આકારશસ્ય દૃષ્ટાન્તરૂપતા દ્રષ્ટવ્યા । ન તુ સામાન્યસ્યેવાસ્ય સમ્બન્ધિઃ સમવાયેન સમ્બન્ધઃ । સંયોગલક્ષણેનાસ્ય સમ્બન્ધેન સમ્બન્ધાત્ ।
એતદ્ એવાભિપ્રેત્ય્ --- આકાશમ્ અપી તિ । હી તિ યસ્માત્ । સ્વસંયોગિભિર્ ઇતિ વાસ્ત્વાનુવાદઃ । ન ૠઇŭત્ય્ એતત્ પ્રકૃતાઙ્ગમ્ । દાર્ષ્ટાન્તિકે ઽસ્યાનુપપત્તેઃ । ચો ઽભિસમ્બન્ધ(ન્ધ્ય)માનત્વેન સહ સર્વગતત્વસ્યૈકવિષયતાં સમુચ્ચિનોતિ ॥
દ્રવ્યાણાં ગવાદીનામ્ । એતચ્ ચ ગોત્વાદિસમાન્યવિવક્ષયોક્તમ્ । ઉપલક્ષણં દ્રવ્યગ્રહણં કર્ત્તવ્યમ્, ઇતરથોત્ક્ષેપણત્વાદિસામાન્યસ્યાસઙ્ગ્રહઃ સ્યાત્ ।
એતચ્ ચ તસ્ય ભાવ ઇત્ય્ એદ્ અન્તં સુગમમ્ ।
[741]તસ્માદ્ ઇત્ય્ એનેનાર્થાગતં સ્વભાવહેતુત્વનિમિત્તં દર્શયતિ । ન તુ તદ્ ધિતપ્રત્યયાન્તે પઞ્ચમ્ય્ અસ્તિ યાં વ્યાચક્ષીત । અયં ત્વ્ અસ્યાર્થઃ --- યસ્માદ્ યુગપત્ સર્વદેશાવસ્થિતસમ્બન્ધિસમ્બન્ધઃ સ્વસત્તામાત્રાનુબન્ધિનિ સાધ્યે હેતુઃ, તસ્માત્ સ્વભાવ હેતુત્વમ્ અસ્યેતિ ।
__________નોતેસ્__________
[741] -તે વાસર્વ-
નનુ તત્સમ્બન્ધિનો ઽપિ તદ્દેશસન્નિહિતસ્વભાવતૈવ કુતઓ યેનૈવં ભવતીત્ય્ આહ --- યસ્યે તિ । હિ ર્ યસ્માત્ । યતો ઽયં
સામાન્યન્યાયઃ તતસ્ તસ્માત્ [76બ્] । યદ્ વા સર્વસમ્બન્ધિત્વે ઽપિ કસ્માત્
[ધ્પ્ર્ 230]
નનુ ચ ગવાં સમ્બન્ધી સ્વામી । [742]ન ચ ગોદેશે સન્નિહિતસ્વભાવઃ । [743]તત્ કથં [744]તત્સમ્બન્ધિત્વાત્ તદ્દેશત્વમ્ ઇત્ય્ આહ ---
__________નોતેસ્__________
[742] ન ચ તદ્દેશે સન્નિ-; ન ચ તદ્દેશસ્ંન્નિ- ન્.
[743] -ભાવઃ સ્વામી
[744] તત્ કથં સંબં-
ન હિ યો યત્ર ન અસ્તિ તદ્દેશમ્ આત્મના વ્યાપ્નોતિ ઇતિ સ્વભાવહેતુપ્રયોગઃ ઇઇઇ-119
ન હી તિ । યો યત્ર દેશે નાસ્તિ સ દેશો યસ્ય સ તદ્દેશઃ તં ન વ્યાપ્નોત્યાત્મના સ્વરૂપેણ ।
ઇહ સામાન્યસ્ય તદ્વતાં ચ સમવાયલક્ષણઃ [745]સમ્બન્ધઃ । સ ચાભિન્નદેશયો એવ । [746]તેન યત્ર યત્ સમવેતં [747]તત્ [748]તદાત્મી ન રૂપેણ ક્રોડીકુર્વત્ [749]સમવાયિરૂપદેશે સ્વાત્માનં નિશેશયતિ ।
__________નોતેસ્__________
[745] લક્ષણસમ્બ-
[746] અનેન
[747] કર્ત્તૃ --- ટિ-
[748] સમવાયરૂપ-
[749] સમવાયરૂપ-.
તદ્દેશસન્નિહિતસ્વભાવતેત્ય્ આહ --- તસ્માદ્ ઇતિ । તસ્માત્ તત્સમ્બન્ધિમાત્રાનુબન્ધિનીતિ । તદ્દેશસન્નિહિતસ્વભાવતા ઽઽકાશસ્ય દૃષ્ટ તસ્માત્ કારણાત્ । યસ્ય વસ્તુનસ્ તેષાં (-નો યેષાં) સમ્બન્ધી સ્વભાવઃ । હિ ર્ અવધારણે સમ્બન્ધી ત્ય્ અસ્માત્ પરો દ્રષ્ટવ્યઃ । તદ્ વસ્તુ નિયમેના વશ્યંતયા તેષાં સમ્બન્ધીનાં દેશે સન્નિહિતં ભવતિ । યત એવં સામાન્યયાયસ્ તતસ્ । તસ્માદ્ ઇતિ પાઠે ભાવગતિઃ ।[750] કસ્માદ્ ઇતિ તુ ક્વચિત્ પુસ્તકે પાઠઃ । સ તુ યુક્તરૂપઃ । તત્સમ્બન્ધિસ્વભાવમાવમાત્રાનુબન્ધિની તદ્દેશસન્નિહિતસ્વભાવતેતિ સ્વાખ્યા । કસ્માદ્ એતદ્ ઇતિ । કારણાકાઙ્ક્ષાસમ્બન્ધાત્ । તદનન્તરં ચ યસ્ય હી ત્યાદેઃ સામાન્યોત્તરસ્ય, તત ઇત્યાદેશ્ ચોપસંહારવ્યપદેશેન વિશેષોત્તરસ્ય સુમો(યો)જ્યત્વાદ્ ઇતિ ।
__________નોતેસ્__________
[750] અત્ર મૂલે `તસ્ય ભાવઃ । કસ્માત્?ઽ ઇતિ પાઠઃ કપ્યઃ --- સં-
યત્ર તુ તસ્ય ભાવસ્ તત્તે તિ પાઠઃ તત્ર સર્વમ્ અવદાતમ્ ॥
નનુ ચૈકદેશસ્થમ્ એવ સામાન્યં યુગપત્ સર્વૈઃ સમ્બન્ધિભિર્ અભિસમ્બન્ત્સ્યતે । તત્ કિં તસ્ય વ્યાપારાસમ્ભવેનાવેદિતેનેત્ય્ આહ --- ઇહે તિ ।
સ ઇતિ સમવાયઃ । ચ કારઃ પુનઃ શબ્દસ્યાર્થે । અભિન્નદેશયોર્ ઇતિ લોકપ્રસિદ્ધદેશાપેક્ષયોક્તમ્ ન તુ શાસ્ત્રપ્રસિદ્ધદેશાપેષયેતિ દ્રષ્ટવ્યમ્ । અન્યથા યદા (થા પટ)તન્તૂનાં સમવાયો ન સ્યાત્ । પટસ્ય તન્નથા(તન્તવો)દેશઃ । તન્તૂનાં પુનર્ અંશવઃ । સામાન્યતદ્વતોશ્ ચ ન સ્યાત્ । ગોત્વસામાન્યસ્ય ગૌર્ દેશઃ । ગોશ્ ચ સાસ્નાદયો ઽવયવા ઇતિ ।
અથ વા સામાન્યલક્ષણયુગા(યોગા)પેક્ષયા અભિન્નદેશત્વં વિવક્ષિતમ્ । ન તુ પ્રત્યેકાપેક્ષમ્ । તેનાયમ્ અર્થઃ --- કુણ્ડબદરવદ્ યત્ર દ્વાવ્ અપિ સમ્બન્ધિનૌ ભિન્નદેશૌ ન તયોઃ સમવાયઃ । યયોસ્ ત્વ્ એકતરસ્યાન્યતરો દેશસ્ તયો સમવાય ઇતિ । એવઞ્ ચ પટતન્તૂનાં સામાન્યતદ્વતોશ્ ચ નાસઙ્ગ્રહ ઇતિ । યેન કારણેનાભિન્નદેશયોર્ એવ સમ્વાયસ્ તેન પ્રથમવ્યાખ્યાને સમવાયિરૂપસ્ય સમવાયિસ્વભાવસ્ય દેશ ઇતિ । દ્વિતીયવ્યાખાને સમવાયિરૂપમ્ એવ સમવાયિસ્વભાવ એવ દેશ ઇતિ વિગૃહ્ય તસ્મિન્ન્ ઇતિ
[ધ્પ્ર્ 231]

[751]તદ્દેશરૂપનિવેશનમ્ એવ તત્ક્રોડીકરણમ્ । તતસ્ તત્સમવાયઃ ।
__________નોતેસ્__________
[751] તદ્દેશે રૂપ
તસ્માદ્ યદ્ યત્ર સમવેતં [752]તત્ તદ્દ્રવ્યં વ્યાપ્નુવદાત્મના તદ્દેશે સંન્નિહિતં ભવતિ ।
__________નોતેસ્__________
[752] તત્ તત્ર દ્ર-
તદ્ અયમ્ અર્થઃ --- તદ્દેશસ્થવસ્તુવ્યાપનં તદ્દેશસત્તયા વ્યાપ્તમ્ । તદ્દેશત્તા ઽભાવે[753] તદ્વ્યાપનાભાવાદ્ વ્યાપનલક્ષણઃ સમવાયસમ્બન્ધો ન સ્યાત્ । અસ્તિ ચ વ્યાપનમ્ । તતસ્ તદ્દેશે સન્નિહિતત્વમ્ ઇતિ । તદ્ અયં સ્વભાવહેતુહ્ ॥
__________નોતેસ્__________
[753] તદ્દેશઅત્તાયા આભાવે
પૈઠરપ્રયોગં દર્ષયન્ન્ આહ ---
દ્વિતીયો અપિ પ્રયોગઃ --- યદ્ ઉપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તં સન્ ન ઉપલભ્યતે ન તત્ તત્ર અસ્તિ । તદ્ યથા --- ક્વચિદ્ અવિદ્યમાનો ઘટઃ[754]। નોપલભ્યતે ચોપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તં સામાન્યં વ્યક્ત્યન્તરાલેષ્વ્ ઇતિ । અયમ્ અનુપલમ્ભઃ[755]સ્વભાવશ્ ચ પરસ્પરવિરુદ્ધાર્થસાધનાદ્ એકત્ર સંશયં જનયતઃ ઇઇઇ-120
__________નોતેસ્__________
[754] ઘટ ઇતિ
[755] લમ્ભપ્રયોગઃ સ્વ-
દ્વિતીયો અપિ --- ઇતિ । યદ્ ઉપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તં વિષયતાં પ્રાપ્તં દૃશ્યમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । એતેન દૃશ્યાનુપલબ્ધિમ્ અનૂદ્ય ` ન [756] તત્ તત્રાસ્તિ ઽ ઇત્ય્ અસદ્ વ્યવહાર્યત્વં વિહિતમ્[757] । તતો વ્યાપ્યદૃશ્યાનુપલબ્ધેર્ વ્યપકમ્ અસદ્વ્યવહાર્યત્વં દર્શિતમ્ । તદ્ યથા, ક્વચિદ્ અવિદ્યમાનો ઘટઃ દૃષ્ટાન્તઃ ।
__________નોતેસ્__________
[756] -નૂદ્ય તત્ તત્ર; -નૂદ્ય ત(ન) તત્ તત્ર; -નૂદ્ય તત્ તત્ તત્ર
[757] વ્યવહાર્ય્તં વિહિતમ્
યોજ્યમ્ । ઉભયત્રાપિ તુ સમવાય(યિ) શબ્દેનાધારો ઽભિપ્રેતઃ । સ્વાત્માનં નિવેશયત્ય્ ઉપનયતિ ।
નનુ તદ્વ્યાપનં તત્ક્રોડીકરણમ્ અભિપ્રેતમ્ । તત્ કથં સમ્બન્ધિનિ સ્વાત્મનિ નિવેશનં વ્યાખ્યાયત ઇત્ય્ આહ --- તદ્દેશ ઇતિ । સ ચાસૌ દેશશ્ ચ તત્ર રૂપસ્ય સ્વરૂપસ્ય નિવેશનમ્ ઉપનયનમ્ । તતસ્ તસ્માદ્ તદ્દેશરૂપનિવેશનાત્ તસ્યઃ । સમ્બન્ધિનઃ સમવાયઃ । તસ્માદ્ ઇત્યાદિનોપસંહારઃ ।
નનુ તદ્વ્યાપનમ્ અપિ ભવિષ્યતિ, ન ચ તદ્દેશસન્નિહિતસ્વભાવતેત્ય્ આશઙ્ક્યાહ --- તદ્ અયમ્ ઇતિ । યત આતમના તદ્વ્યાપનલક્ષણેન સમ્બન્ધેન તદ્વ્યાપ્યમાનદેશસન્નિધાનમ્ ઉકતં તત્ તસ્માદ્ અયં તાત્પર્યાર્થઃ । સ ચાસૌ દેશશ્ ચ તત્રસ્થ વસ્તુવ્યાપનં લોકપ્રસિદ્ધદેષાપેક્ષયા તસ્ય દેશસ્ તદ્દેશસ્ તત્ર યા સત્તા વિદ્યમાનતા તયા વ્યાપ્તમ્ । અન્યથા તુ સ્વરૂપેણ વ્યાપનાસમ્ભવાદ્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ ।
તદ્ એવ વ્યતિરેકમુખેણોપપાદયન્ન્ આહ [77અ] --- તદ્દેશે તિ । નાસ્ત્ય્ એવાયં સમ્બન્ધ ઇતિ [ચેદ્ આહ ---] અસ્તિ ચે તિ । ચો ઽવધારણે । યત ઉક્તેન ક્રમેણ સ્વભાવલક્ષણયોગો ઽસ્યાસ્તિ । તત્ તસ્માદ્ અયં યુગપત્ સર્વસમ્બન્ધ્યભિસમ્બન્ધલક્ષાણો હેતુઃ સ્વભાવઃ ॥
[ધ્પ્ર્ 232]
પક્ષધર્મત્વં દર્શયિતુમ્ આહ --- ન ઉપલભ્યતે ચે તિ । વ્યક્ત્યન્તરાલમ્[758] --- વ્યક્ત્યન્તરં ચ વ્યક્તિશૂન્યમ્ ચાકાશમ્ । દૃશ્યમ્ અપિ કસ્યાંચિદ્ વ્યક્તૌ ગોસામાન્યમ્ અશ્વાદિષુ વ્યક્ત્ય્ અન્તરેષુ વ્યક્તિશૂન્યે[759] ચાકાશે [760]નોપલભ્યતે । તસ્માન્ ન તેષ્વ્ અસ્તીતિ ગમ્યતે ।
__________નોતેસ્__________
[758] વ્યક્ત્યેર્ અન્તરાલમ્
[759] -રેષુ શૂન્યે ચાકા-
[760] ચોપલભ્ય-
અયમ્ અનુપલમ્ભઃ પૂર્વોક્તશ્ ચ સ્વભાવશ્ [761]પરસ્પર સ્ય વિરુદ્ધૌ યાવ્ અર્થૌ તયોઃ સાધનાદ્ તાવ્ [762]એકસ્મિન્ ધર્મણિ સંશયં જનયતઃ । ન હ્ય્ એકો ઽર્થઃ પરસ્પરવિરુદ્ધસ્વભાવો ભવિતુમ્ અર્હતિ । એકેન ચાત્ર [763]વ્યક્ત્ય્ અન્તરેષુ વ્યક્તિશૂન્યે ચાકાશે સત્ત્વમ્, અપરેણ ચાનુપલમ્ભેનાસત્ત્વં સાધ્યતે । ન
__________નોતેસ્__________
[761] પરસ્પરવિરુ-
[762] સ્વભાવેન --- ટિ-
[763] વ્યક્ત્ય્ અન્તરેષુ --- ઓમ્.
કણાદ સ્યૈવાપરઃ શિષ્યઃ પૈઠરસ્ તસ્ય પ્રયોગમ્ । પિઠરો ઽવયવિદ્રવ્યમ્ । પૂવવદ્ ઉપ્ચારાતિ પિઠરશબ્દસ્ તેન વ્યવહરતીતિ તથોક્તઃ ।
અસદવ્યવહાર્યત્વમ્ અસદ્ ઇતિ વ્યવહારણિયત્વં વિહિતમ્ । કસ્યાઞ્ચિત્ સાસ્નાદિમત્યાં વ્યાપ્તૌ(વ્ય્ક્તૌ) વ્યજ્યતે સામાન્યમ્ અનયેતિ વ્યક્તિઃ ।
પ્રાગ્ ઉક્તસ્ તાવત્ સ્વભાવઃ, અયં તુ કિંસંજ્ઞકો હેતુર્ ઇત્ય્ આહ --- અયમ્ ઇતિ । પ્રાગ્ ઉક્તં સ્મારયતિ પૂર્વે તિ । તુ શબ્દશ્ ચશબ્દસ્યાર્થે । તાવ્ એતૌ હેતૂ ધર્મિણ્ય્ એકસ્મિન્ સામાન્યાખ્યે । સંશયં પ્રકૃતયોઃ સાધ્યયોર્ ઇત્ય્ અર્થાત્ કથં સંશયં જનયત ઇત્ય્ આહ । એકસ્યૈવ તૌ વિવક્ષિતસર્વગતત્વાસર્વંગતત્વલક્ષણૌ સ્વભાવૌ ભવિષ્યત ઇત્ય્ આહ --- ન હી તિ । હિ ર્ યસ્માત્ । પરસ્પરવિરુદ્ધૌ સ્વભાવૌ યસ્યેતિ તથા ।
નનુ ચાત્ર વિરુદ્ધાવ્ એવ ધર્માવ્ એકસ્ય સામાન્યસ્ય દ્વાભ્યામ્ એતાભ્યાં સિદ્ધ્યેતે ઇતિ । તત્ કિમ્ એતદ્ ઉચ્યત ઇત્ય્ આહ --- કેને તિ । ચો યસ્માદર્થે । એકેન તિપ્રાગ્ ઉક્તેન સ્વભાવેન । અપરેણે તિ વ્યક્ત્યન્તરાલે સામાન્યસ્ય સત્ત્વમ્ અસત્ત્વં ચ એતૌ હેતૂ કા ક્ષતિર્ ઇહ --- ઇત્ય્ આહ --- ન ચે તિ । ચો ઽવધારણે । સત્ત્વમ્ અસત્ત્વં ચ દ્વયોર્ દ્વાભ્યાં સાધને કિમ્ અનુપન્નમ્ ઇત્ય્ આશઙ્ક્યાહ --- એકસ્યાપિ । કાલભેદે કિન્ નૈવં સમ્ભાવતીત્ય્ આશઙ્ક્યાહ --- એકદૈવે તિ । કસ્યાપ્ય્ એકદૈવાધિકરણભેદે ઽપ્ય્ એતદ્ ઇત્ય્ આશઙ્ક્યાહ --- એકત્રે તિ । કથમ્ અયુકતમ્ ઇત્ય્ આહ --- તયો ર્ ઇતિ । તયોઃ સત્ત્વાસત્ત્વયોઃ । વિરોધાત્ પરસ્પરપરિહારવ્યવસ્થિતરૂપત્વાત્ ।
કથં પુનર્ આગમાશ્રયાનુમાનાશ્રયત્વં નિરુદ્ધાવ્યભિચારિ[ણી]ત્ય્ આશઙ્ક્યોપસંહારવ્યાજેન યથા ઽનયોસ્ તથાત્વં તથા દર્શયન્ન્ આહ --- તદ્ ઇતિ । યત એવં તત્તદ્વદેકં સામાન્યં કણદેન ઉક્તમ્, તદ્રૂપવિચારે તચ્ચ્છિષ્યાભામ્ એવં પ્રક્રાન્તં તત્ તસ્માદ્ આગમ સિદ્ધસ્યાગમપ્રતિપાદિતસ્યાનુપલમ્ભેનાપિ વ્યક્તત્યન્તરાલાસત્ત્વપ્રતિપાદનદ્વારમ્(દ્વારા ઽ)સર્વગતત્વસ્ય સાધનાત્ । સર્વગતત્વાસર્વગતત્વયોઃ સાધ્યયોર્ એતાવ્ ઇત્ય્ આહ । એવાવન્તં (?) તથોક્તૌ હેતૂ ।
વિરુદ્ધાવ્યભિચારિત્વમ્ એવાનયોર્ ઉપદર્શન્ન્ આહ --- યત ઇતિ । ચ કારઃ પૂર્વાપેક્ષયા સમુચ્ચયે ।
[ધ્પ્ર્ 233]