Language

ENहिગુ
Scripture Library

Dharmottarapradīpa subcommentary on Dharmottara's Nyāyabinduṭīkā on Dharmakīrti's Nyāyabindu · Part 2140

[DhPr p.87] II K A P I T E L
dvitīyaḥ svārthānumānaparicchedaḥ |
evaṃ pratyakṣaṃ vyākhyāya anumānaṃ vyākhyātum āha --
anumānaṃ dvidhā II-1
anumānaṃ dvidhā dviprakāram | atha anumānalakṣaṇe vaktavye kim akasmāt prakārabhedaḥ kathyate | ucyate | parārthānumānaṃ śabdātmakam, svārthānumānaṃ tu jñānātmakam | tayor atyantabhedāt na ekam lakṣaṇam asti | tatas tayoh pratiniyataṃ lakṣaṇam ākhyātuṃ prakārabhedaḥ kathyate | prakārabhedo hi vyaktibhedaḥ | vyaktibhede ca kathite prativyaktiniyataṃ lakṣaṇaṃ śakyate vaktum | na anyathā | tato lakṣaṇanirdeśāṅgam eva prakārabhedakathanam | aśakyatāṃ ca prakārabhedakathanam antareṇa lakṣaṇanirdeśasya jñātvā prāk prakārabhedaḥ kathyata iti |
pratyakṣānumānabhedena dvaidhaṃ pramāṇam uddiṣṭam | tatra vyākhyātaṃ pratyakṣam | yathoddeśam adhunā 'numānaṃ vyākhyātum avasaraprāptam ity abhisandhāyāha -- evam iti | evam anantaroktena caturvidhavipratipattinirākaraṇaprakāreṇa | prakāre dhāpratyayo 'yam iti darśayann āha -- dviprakāram iti |
nanu cānumānasya lakṣaṇaṃ vaktukāmenāsya lakṣaṇam eva vaktavyam | tat kim idam aprastutābhidhānam āsthīyata iti pūrvapakṣam -- arthe tyādinotthāpayati | atha śabdo 'tra praśne | akasmād iti nipāto nirnimittavacanaḥ | ucyata ityādinā pariharati | tayor jñānābhidhānātmanoḥ | ekam iti sādhāraṇam | yathā caturṇām api pratyakṣāṇāṃ jñānarūpatvād ekaṃ kalpanāpoḍhatvādisādhāraṇaṃ lakṣaṇaṃ sambhavati, tathā yadi syāt pratyakṣaval lakṣaṇam eva prathamam uktaṃ syād iti bhāvaḥ | pratiniyataṃ prātisvikam | prakāra sya bhedo nānātvam |
nanu prativyaktiniyataṃ lakṣaṇaṃ vyaktiviśeṣopadarśanaṃ vinā na śakyate darśayitum iti vyaktibheda eva kathayitavyaḥ | tat kiṃ prakārabhedaḥ kathyata ity āha -- prakāre ti | hi r yasmāt | yadi tasmin darśite 'pi pratiniyatalakṣaṇākhyānaṃ na śakyaṃ tarhi kiṃ tena kathitenety āha -- vyaktī ti | co yasmādarthe | prati śabdo 'tra niyatārthavṛttiḥ, tena prati viśiṣṭā vyakti s tatra niyatam iti,
[DhPr p.88]
kim punas tad dvaividhyam ity āha --
svārthaṃ parārthaṃ ca II-2
svasmāy idaṃ svārtham | yena svayam pratipadyate tat svārtham | parasmāy idaṃ parārtham | yena param pratipādayati tat prarārtham |
sptamī [pāṇini 2.1.40] iti yogavibhāgāt samāsaḥ | yad vā niyataṃ viśiṣṭaṃ lakṣaṇāṃ na śakyaṃ vaktum | kva ca niyatam ity āśaṅkyoktaṃ -- prativyaktī ti | vyaktau vyaktāv ity avyayībhāvaḥ | yasmād anyathā pratiniyatalakṣaṇākhyānasyāśakyatvaṃ tatas tasmāt | lakṣaṇanirdeśāṅgam eveti lakṣaṇanirdeśanimittam eva |
etena yac codyate "lakṣaṇamātre kathite viśiṣṭalakṣaṇam anumānam ekam anekaṃ vā 'stu | kiṃ tasya prakārabhedakathanena" iti tat parihṛtam | yadi hi sādhāraṇaṃ lakṣaṇam abhipretyedam uyate tadā tan nāstīti kiṃ kathyeta | atha viśiṣṭaṃ lakṣaṇaṃ tad api vyaktibhedakathanam antareṇa vaktuṃ yadi śakyeta kiṃ na kathyta | kevalam idam eva nāstīti | ata evādāv eva tad abhidhānaṃ nyāyyam, na tu paścād iti darśayitum āha -- aśakyatām iti | tad anyatareṇa lakṣaṇanirdeśasyāśakyatāṃ jñātvā | co 'avadhāraṇe | prāg lakṣaṇakathanāt pūrvam |
syād etat -- svārthānumānam evaṃlakṣaṇaṃ parārthānumānam evaṃlakṣaṇam iti kiṃ viśiṣṭaṃ lakṣaṇaṃ na śakyate vaktum? evam api kim anumānadvaitaṃ nāveditaṃ bhavati yena sasaṃkhyeyā saṃkhyā -- anumānaṃ dvidhā svārthaṃ parārthaṃ ce ty ucyata iti? satyam etat | kevalaṃ niyamārtham etad vibhāgavacanam iti brūmaḥ | anumānaṃ dvidhā -- dvidhaivaivam ātmakam iti kathaṃ nāma[37b] pratīyeteti | itaratheha tāvad etāvad eva vyutpādyatayā prastutam, anyatra punar anyad apy anumānaṃ vyutpādyam astīty āśaṅkā nāhatya nirākṛtā syād iti ||
pūrvavaccheṣavadādirūpeṇa anyathā 'pi dvaividhyasambhavāt saṃśayānaḥ pṛcchati -- kiṃ punar iti | kim iti sāmānyāt pṛcchati | punar iti viśeṣataḥ |
svārtha śabdasya vigrahaṃ darśayati -- svasmāy iti | artha śabdena nityasamāsād asya padavigraham āha | idam ity anuṃānan | svārtham iti samastapadanirdeśa eṣaḥ | asya cātmapratipattiḥ prayojanam ity arthaḥ | amum evārthaṃ sphuṭayann āha -- yene ti | yenā numānena karaṇabhūtenānumātā svayaṃ pratipadyate parokṣam artham iti śeṣaḥ, prakaraṇalabhyaṃ vā | tat svārthajñānam ātmapratipattiprayojanam iti yāvat |
ayam āśayaḥ -- trirūpaliṅgasya jñānaṃ yasya santāna utpadyate tat tadartham eva | tenā 'nyasyāpratipatteḥ | tataḥ svārtham ucyate | na tu kiñcij jñānaṃ kvacit puṃsi niyatam asti | yad apekṣayāṣ svārtham ucyeta | yena svayaṃ pratipadyata iti bruvataś cāyam abhiprāyaḥ | yady api pratipattir anumānajñānātmikā tathāpy ekasyāpi vyavasthāpyavyavasthāpanabhāvena kriyākaraṇabhedo darśita iti sārūpyabhāgaḥ karaṇam anumānam, adhigamarūpā phalāvasthā pratipattir iti |
[DhPr p.89]
tatra svārthaṃ trirūpāl liṅgād yad anumeye jñānaṃ tad anumānam II-3
tatra tayoḥ svārthaparārthānumānayor madhye svārthaṃ jñānaṃ kiṃ viśiṣṭam ity āha -- trirūpād iti | trīṇi rūpāṇi yasya vakṣyamāṇalakṣaṇāni tat trirūpam | liṅgyate gamyate 'nena artham iti
parārtham ity asya vigraham āha -- parasmāy iti | pūrvavad asya padavigrahaḥ | pararātham iti samastaṃ padam uktam | asya ca parapratipattḥ prayojanam ity arthaḥ | amum arthaṃ yene ti | yena vākyena karaṇena paraṃ prati vācyaṃ pratipādyati parokṣam arthaṃ bodhayati tat trirūpalaiṅgākhyānaṃ vākyaṃ parārtham anumānam |
atrāpy ayam asyābhiprāyaḥ -- yady api abhidhānarūpam apy anumānaṃ na niyataṃ puṃsi tathā 'pi tat parārtham eva | tathā hi yad yad uddiśya pravarttate tat tad artham ucyate | param uddiśya pravarttate ca śabdo nātmānam | ato nānavasthitapārārthyaḥ śabdaḥ | prayoktṛsamīhāviṣyasyārthasya para eva prayojako yasmād iti | parokṣārthapratipattiphalatvena pāramparyeṇāviśiṣṭaviṣayatve 'pi svārthād asya pṛthagvacanam, sākṣād anayor vyāpārabhedād iti ca draṣṭavyam |

nanu ca parārthānumānotpādakavākyavad asti kiñcid vākyaṃ yat parapratyakṣopayogi | yathā `eṣa kalabho dhāvati' vākyam | ataḥ parārthānumānavat parārthaṃ pratyakṣaṃ kiṃ na vyutpādyata iti? atrocdyate -- parokṣārthapratipatter yā sāmagrī -- liṅgasya pakṣadharmatā sādhyavyāptiś ca -- tadākhyānād vākyam upacārataḥ parārthānumānam ucyate | na tu tatra karthañcid aṅgabhāvamātreṇa, svāsthyāder api tathā prasaṅgāt | idaṃ punaḥ `ayaṃ kalabhaḥ' ityādivākyaṃ na pratyakṣotpatter yā sāmagrīndriyālokādi tadabhidhānāt tannimittaṃ bhavat tathā vyapadeśam aśnute yena vyutpādyatām apy aśnuvīta | kiṃ tarhi? kasyacid didṛkṣāmātrajananena | yathā kathañcit parapratyakṣotpattāv aṅgabhāvamātreṇa tādrūpye netrotsave vastuni sannihite 'pi kathañcit parāṅmukhasya pareṇa yad abhimukhīkaraṇaṃ [38a]śirasas tad api vacanātmakaṃ parārthapratyakṣaṃ vyutpādayitur vyutpādyam āpadyeta | etac ca kaḥ svasthātmā manasi niveśayet | kiñ ca bhavatu tathāvidhaṃ vacanaṃ parārthaṃ pratyakṣam | kiṃ naś chinnam? tasyāpi vyutpādanārthasyāvyutpādanāt pramāda eva mahatī kṣtir iti cet | na tathārūpasya vyutpādanam, avipratipatteḥ | vipratipattinirākaraṇena hi svarūpapratipādanaṃ vyutpādanam | na tu kecit tathāvidhe vacane parārthapratyakṣopayogini vipratipadyante | yena tad api vyutpādyeta | parārthānumāne[42]............... vastu pratipadyamānā api taddharmavyāptivyatirekābhyāṃ nigadanto dṛṣṭāḥ, avinābhāvāvacanāt, upanayasādhyatadāvṛttivacanānāñ ca prayogād iti tad vyutpādyate | yadi tu tatrāpi na vipratipadyeran pare tadā tad api naiva vyutpāditaṃ syād, ity alam ativistareṇa ||
__________NOTES__________
[42] aspaṣṭam -- saṃ-
iha yathaiva svayaṃ pratipannaḥ parokṣārthas tathaiva parasmai partipādyata iti svārthāṇumānapūrvakatvāt prarārthānumānasya prathamaṃ svārthānumānam uktam | yathoddeśam eva ca lakṣaṇapraṇeyam iti svārthānumānasyaivaṃ
[DhPr p.90]
liṅgam | tasmāt trirūpāl liṅgāt yat jātaṃ jñānam iti | etad hetudvāreṇa viśeṣaṇam | tat trirūpāt ca liṅgāt trirūpaliṅgālambhanam apy utpadyata iti viśinaṣṭi -- anumeya iti | etac ca viṣayadvāreṇa viśeṣaṇam |
trirūpāl liṅgāt yad utpannam anumeyālambhanam jñānam tat svārtham anumānam iti |
lakṣaṇaviprattim nirākṛtya phalavipratipattiṃ nirākartum āha --
pramāṇaphalavyavasthā atra api pratyakṣavat II-4
pramāṇasya yat phalaṃ tasya vā vyavasthā sā atra anumāne 'pi pratyakṣa iva pratyakṣavat veditavyā |
lakṣaṇaṃ tatre tyādinā ''dita upadiṣṭam ācāryeṇa tad vyācaṣṭe tatre ti | svārthaparārthānumānasamdāyāt svārthānumānaṃ svārthatvajātyā nirdhāyate | tasmāt trirūpāl liṅgād yaj jātam iti vyācakṣāṇo mūle trirūpāl liṅgād iti yā pañcamī sā gamyamānajanikriyāpekṣayā "janikarttuḥ prakṛtiḥ" [pāṇini 1.4.30] ity anena labdhāpādānasaṃjñakād apādāna eveti darśayati | hetudvāreṇa janakamukhena | trirūpāl liṅgād iti cācakṣāṇen ācāryeṇai kadvipadavyudāsena ṣaṭpakṣīṃ pratikṣipya saptamapakṣaparigraheṇa liṅgasya lakṣaṇam abhipretaṃ prakāśitam iti | yathā caitat tathā bhaṭṭ ārcaṭa nibandhanam arcaṭāloka saṃjñitaṃ vidhāsyanto vistareṇa spaṣṭayiṣyāmaḥ |
aumeyagrahaṇasya vyāvarttyaṃ darśayati -- trirūpāc ce ti | co yasmādarthe | iti r hetau | trirūpaliṅgālambanam iti dhūmaṃ dṛṣṭvā sarvatrāyaṃ vahnināntarīyaka iti jñānaṃ vācyam | tad dhi paramparayā trirūpāl liṅgāj jātam iti | iti nā viśeṣaṇasya svarūpam uktam | viśeṣitam eva jñānam | kim punar viśiṣyata ity āha -- etac ce ti | co yasmāt | viṣayadvāreṇā vasīyamānaviṣayadvāreṇa viśeṣaṇaṃ vyavacchedakam |
avayavārthaṃ vyākhyāya samudāyārthaṃ trirūpe tyādinā vyācaṣṭe | anumeyo dharmadharmisamudāyaḥ ālambyata ity ālambanaṃ yasyeti vigrahaḥ | iti r vākyārthaparisamāptau evam arthaḥ san nāpareṇa sambaddhyate -- evam uktena pakāreṇā lakṣaṇavipratipattiṃ nirākṛtye ti ||
nanu ca pramāṇasya phalam iti yady ācāryasya vivakṣitaṃ dharmottareṇa caivaṃ vyākhyāyate tadā pramāṇabhāgavyavasthāyāṃ kim uktam ācāryeṇa , dharmottareṇā pi `nīlasārūpyaṃ vyavasthāpanahetuḥ pramāṇam' ity upariṣṭāt [pṛ-91] kim iti darśayiṣyate iti cet | naiṣa doṣaḥ | na hi pramānasye tyādinā
[DhPr p.91]
yathā hi nīlasarūpaṃ pratyakṣam anubhūyamānaṃ nīlabodharūpam avasthāpyate, tena nīlasārūpyaṃ vyavasthāpanahetuḥ pramāṇam, nīlabodharūpaṃ tu vyavasthāpyamānaṃ pramāṇaphalam; tadvad anumānaṃ nīlākāram utpadyamānaṃ nīlabodharūpam avasthāpyate, tena nīlasārūpyam asya pramāṇam, nīlavikalpanarūpaṃ tv asya pramāṇaphalam | sārūpyavaṣād dhi tan nīlapratītirūpam siddhyate | na anyathā iti |
evam hi saṃkhyālakṣaṇaphalavipratipattayaḥ | pratyakṣaparicchede tu gocaravipratipattiṃ nirākṛtā | lakṣaṇanirdeśaprasaṅgena tu trirūpaṃ liṅgaṃ prastutam | tad eva vyākhyātum āha --

trairūpyaṃ punar liṅgasya anumeye sattvam eva sapakṣa eva sattvam, asapakṣe ca asattvam eva niścitam II- 5
trairūpyam ityādi | liṅgasya yat trairūpyaṃ yāni trīṇi rūpāṇi tat idam ucyate iti śeṣaḥ | kiṃ punas tat trairūpyam ity āha -- anumeyaṃ vakṣyamāṇalakṣaṇam | tasmin liṅgasya sattvam eva niścitam -- ekaṃ rūpam | yady api ca atra niścita grahaṇam na kṛtaṃ tathā api ante kṛtaṃ prakrāntayor dvayor api rūpayor apekṣaṇīyam | yato na yogyatayā liṅgaṃ parokṣajñānasya nimittam | yathā
maulasya pramāṇ śabdasya phala śabdena vigraho darśitaḥ | kin tv [38b] arthapradarśanaṃ kṛtam | etac copalakṣaṇaṃ tena phalasya sādhanaṃ ca yat tasyāpi yā vyavasthā sā 'pi gṛhyate | mūle tu dvandvasamāsa evābhipreto vārttikakāra sya | pūrvanipātavidheś cānityatvāt na phalaśabdasya pūrvanipātaḥ | ata eva niścayaḥ -- "na parmāṇaphalayor viṣayabhdedaḥ" iti |[43]..... lakṣaṇagocaraphalaviṣaya | nīlasārūpyam aspaṣṭanīlasārūpyam, anumānsyāparokṣīkaraṇābhāvāt, vijātīyamātravyāvṛttasyānumānena pratīteḥ | nīlapratītirūpaṃ nīlavikalpanarūpaṃ siddh yati niścīyate ||
__________NOTES__________
[43] paṅktibāhyaṃ likhitaṃ na paṣṭhyate -- saṃ-
nanu saṅkhyālakṣaṇaphalavipratipattaya evānumānasya nirākṛtā, na tu viṣayavipratipattir ity āha -- evam iti | evam anantaroktena prakāreṇa ihānumānaparicchede nirākṛtā iti śeṣaḥ, vakṣyamāṇaṃ vā nīrākṛte ti padaṃ vacanavipariṇāmena sambandhanīyam |
traiprūyam ityādigranthasya yata utthānam, tat lakṣaṇe tyādinā darśayati | prasaṅgena prastāv ena yāni trīṇi rūpāṇi tāny eva tathety āvedayati | tat idaṃ trairūpyam iti prakṛtatvāt śeṣo 'dhyāhāraḥ | abādhitaviṣayatvādyanekarūpasambhave pṛcchati kiṃ punar iti | kim iti sāmānyataḥ pṛcchati | punar iti viśeṣataḥ | kasmāt punas tad apekṣanīyam ity āha -- yata iti | parokṣo yo 'rthas tasya yajjñānaṃ tasya | bījaṃ vaidharmyadṛpṭāntaḥ | kasmān na tathety āha -- adṛṣṭād iti | apratipatteḥ parokṣārthasyeti prakaraṇāt | yady ajñātaṃ | liṅgaṃ na parokṣajñānanimittaṃ tarhi pakṣadharmatayā jñātam evāstu parokṣaprakāśanaṃ
[DhPr p.92]
bījam aṅkursya | adṛṣṭād dhūmād agner apratipatteḥ | nāpi svaviṣayajñānāpekṣaṃ parokṣārthaprakāśanam | yathā pradīpo ghaṭādeḥ | dṛṣṭād apy aniścitasambandhād apratipatteḥ | tasmāt parokṣārthanāntarīyakatayā niścayanam eva liṅgasya parokṣārthapratipādanavyāpāraḥ | na aparaḥ kaścit | ato 'nvayavyatirekapakṣadharmatvaniścayo liṅgavyāpārātmakatvād avaśyakartavya iti sarveṣu rūpeṣu niścita grahaṇam apekṣaṇīyam |
tatra sattva vacanena asiddhaṃ cākṣuṣatvādi nirastam | eva kāreṇa pakṣaikadeśāsiddho nirastaḥ | yathā cetanās taravaḥ svāpād iti | pakṣīkṛteṣu taruṣu patrasaṅkocalakṣaṇaḥ svāpa ekadeśe na siddhaḥ | na hi sarve vṛkṣā rātrau patrasaṅkocabhājaḥ kin tu kecid eva | sattva vacanasya
tat kim anvayavyatirekaniścayena tasya? ity āśakyāha -- nāpī ti | liṅgam iti sambadhyate | pradīpo 'pi dṛṣṭā[d] aniścitād api | na kevalam adṛṣṭād ity api śabdaḥ | yata evaṃ tasmād hetoḥ | antaraṃ vyavadhānam, na tathā nāntaram | "nabhrāḍ" [pāṇini 6.3.71] ityādisūtre neti yogavibhāgān nalopābhāvaḥ | nāntare bhava iti gahāditvāc cha | tataḥ svārthikaḥ kan | parokṣasya vahnyāder nāntarīyako 'vinābhāvītasya bhāvas tattā tayā niścayanam -- sarvatrāyam etad avinābhāvīti vikalpanam | liṅgasya gamakasya vyāpṛtaṃ rūpaṃ vyāpāraḥ | tathā niścayārūḍhasyaiva rūpasya liṅgatvāt | eva kāreṇa vyavacchinnam evānyasya tad vyāpārārarūpatvaṃ spaṣṭārthaṃ nāpara ity anenānūditam | yat punar atrāpy ayam etan nāntarīyaka iti jñāṇaṃ tad anumānajñānam iti jñeyam | pūrvakaṃ tu liṅgajñānam iti | ataḥ sattvenāniścitāl liṅgād aniścitasambandhāc cāpratipatteḥ kāraṇād anvayādiniściyo 'vaśyakarttavyaḥ | tathāpi kathaṃ karttaya ity āśaṅkya vyatirekamukheṇoktam eva hetum anvyayamukhenāpi darśayann āha -- liṅge ti | liṅgavyāpāra sya parokṣapratipādane gamakavyāpārasy ātmā sa eva tatheti svārthikaḥ kan karttavyaḥ | tasya bhāvas tasmād iti hetupadaṃ kṛṭvā 'yam upasaṃhāraḥ | sarveṣv anumeyasattvādiṣu rūpeṣu lakṣaṇeṣu | [39a]
sampraty ekaikasya rūpasya yad vyāvarttyaṃ tat krameṇa darśayitum āha -- tatre ti | ādi grahaṇād vyadhikaraṇāsiddhaviśeṣaṇāsiddhaviśeṣyāsiddhānāṃ saṅgrahaḥ | amīṣām api svarūpāsiddha ekāntarbhāvāt | yathā tu prabhedo yathā vāntarbhāvas tathopariṣṭād vakṣyāmaḥ | kecid eva tintiṅkāprabhṛtayaḥ |
athāpi syāt svāpavat dhūmo 'py ayam ekadeśāsiddha eva | tathā hi parvatādir iha pakṣas tatra ca kvacid eva deśe siddho na sarvatra | na ca parvatādir eko 'vayavyabhyupagataḥ | athaivaṃvidho 'pi pakṣavyāpaka ucyate tarhi svāpena kim aparāddhaṃ yenāsāv evaiko na yukta iti |
[DhPr p.93]
paścāt kṛtena eva kāreṇa asādhāraṇo dharmo nirastaḥ | yadi hi anumeya eva sattvam iti kuryāt śrāvaṇatvam eva hetuḥ syāt | niścita grahaṇena sandigdhāsiddhaḥ sarvo nirastaḥ |
sapakṣo vakṣyamāṇalakṣaṇaḥ | tasminn eva sattvam niścitam iti dvitīyaṃ rūpam | iha api
atra kecid evaṃ pratividadhati | jiñāsitadharmaviśeṣavattvena hi rūpeṇa pakṣa ucyate | yaś cāsau parvatādis tatra na vahnir jijñāsitaḥ | kin tarhi? yatra tatroddeśe | tatraikadeśasthadhūmadarśane 'py ekadeśavahnir jijñāsito jñāyata iti kiṃ sarvaparvatavyāpinā dhūmena kāryam? yadi punaḥ sarvatraiva vahnimattvaṃ jijñāsitaṃ syāt, syād evāyaṃ pakṣaikadeśāsiddhaḥ | na caitad evam | tataḥ katham asya tathātvaṃ? atra punaḥ sarveṣām eva tarūṇāṃ caitanyaṃ jijñāsitam iti sakalapādapavyāpinaiva svāpena prayojanam | yathā vedasya sarvasyaiva pauruṣeyatve sādhye sakalāmnāyavyāpakenaiva vākyatvena paryojanam | na cāyaṃ sarvān vyāpnoti | tataḥ pakṣaikadeśāsiddha ucyate |
eke tu -- lokādhyavasāyasiddhaṃ mahīdharāder ekatvam avalambyāyaṃ vyavahāraḥ, na ca sarveṣāṃ tarūṇāṃ tathaikatvaṃ loko 'dhyavasyati, yena svāpasyāpi tathā siddhir bhavati, tataḥ kim avadyaṃ nāmeti pratipannāḥ |
athābhidhīyate -- yadi kaścit tintiṅkāprabhṛtīn eva pādapān pakṣayitvā svāpaṃ hetūkaroti, tadā 'yaṃ na pakṣaikadeśāsiddha iti kiṃ na sādhayec caitanyam iti |
asad etat -- vikalpānupapatteḥ | yadi sarvajanaprasiddha indriyavyāpāravirodhyavasthāviśeṣaḥ svāpo nidrāparanāmā hetur abhipretas tadā 'yaṃ teṣv api taruṣv asddha iti kathaṃ caitanyam anumāpayet?

atha yena kenacid upādhinā svāpaśabdamātravācyo 'rtho hetuḥ; tathāvidhasya svāpasya caitanyena vyāptyasidheḥ sandigdhavipakṣavyāvṛttikatayā 'naikāntikaḥ |
"ṣaṣṭhy atasarthapratyeyana" [pāṇini 2.3.30] ity anena paścāc chabdayoge sattva vacanāt ṣaṣṭhī | asādhāraṇaḥ sapakṣāsapakṣasādhāraṇo yo na bhavati | pakṣasyaiva yo dharma iti yāvat | nirasto hetutvena pratikṣiptaḥ | pūrvāvadhāraṇe tu nāyaṃ nirākṛtaḥ syād iti darśayati yadī ti | hi r yasmāt | ayam asyāśayaḥ -- yady anumeya eva sattvaṃ yasyeti lakṣaṇaṃ syāt tadā sapakṣa eva sattvam iti vacanam atiricyamānaṃ lakṣaṇāntaraṃ bhaviṣyati | vyāghāta eva vā bhaviṣyatīti | niścita grahaṇasyehāpekṣitasya vyavacchedyaṃ darśayati -- niścite ti | sandigdhaś cāsāv asya hetutvena viśeṣaṇatvena cāsiddho 'niścitaśabdeti vigrahaḥ | sandigha viśeṣaṇ āsiddhaḥ , sandigdhaviśeṣyāsiddhaś ca sandigdhāsiddha evānta[39b]rbhavatīti, so 'py anenaiva nirastaḥ | yathā 'nayor bhedo yathā cāntarbhāvas tathā parastāt pradarśayiṣyāmaḥ | ihāśritatvādārthena nyāyena hetusattvasya viśeṣaṇarūpatvād anena sahoditi(ta) eva kāro dharmāyogasya vyavacchedako draṣṭavyaḥ |
[DhPr p.94]
sattva grahaṇena viruddho rirastaḥ | na hi nāsti sapakṣe | eva kāreṇa sādhāraṇānaikāntikaḥ | sa hi na sapakṣa eva vartate kin tu ubhayatra api | sattva grahaṇāt pūrvāvadhāraṇavacanena sapakṣāvyāpisattākasya api prayatnānantarīyakasya hetutvaṃ kathitam | paścādavadhāraṇe tv ayam arthaḥ syāt -- sapakṣe sattvam eva yasya sa hetur iti prayatnānantarīyakatvaṃ na hetuḥ syāt | niścita grahaṇena sandigdhānvayo 'naikāntiko nirastaḥ | yathā sarvajñaḥ kaścid vaktṛtvāt | vaktṛtvaṃ hi sapakṣe sandighdam |
asapakṣa vyakṣyamāṇalakṣaṇaḥ | tasminn asattvam eva niścitam -- tṛtīyaṃ rūpam | tatra asattva grahaṇena viruddhasya nirāsaḥ | viruddho hi vipakṣe 'sti | eva kāreṇa sādhāraṇasya vipakṣaikadeśavṛtter nirāsaḥ | prayatnānantarīyakatve sādhye hy anityatvaṃ vipakṣaikadeśe vidyudādau asti, ākāśādau na asti | tato niyamena asya nirāsaḥ | asattvaśabdād dhi pūrvasminn avadhāraṇe 'yam arthaḥ syāt -- vipakṣa eva yo na asti sa hetuḥ | tathā ca prayatnānantarīyakatvaṃ sapakṣe 'pi sarvatra
sādhāraṇa ś cāsau sapkṣāsapakṣavṛttitvād anaikāntika ś caikasmin sādhye viparyaye vā 'vyavasthitaś ceti tathā nirasta iti varttate | sapakṣāvyāpinī sakalasapakṣāvarttinī sattā yasyeti vigrahaḥ | prayatnānantarīyakatvam apy anityatvasiddhau samartho hetur iti darśayituṃ sakalasapakṣāvyāpi prayatnānantarīyakatvam udāhṛtam iti draṣṭavyam | vastutas tu sarva eva kāryahetur dhūmādiḥ sapakṣaikadeśavṛttir boddhavyaḥ | iti r evam arthe | evaṃ sati prayatnānantarīyakatvam upalakṣaṇatvād asya dhūmādikam api na hetuḥ syāt | sandigdho yasya sa tathā | ihāśrayatvādārthena nyāyena sapakṣalakṣaṇasya dharmiṇo viśeṣyatvād anena sahodito nipātaḥ pakṣe vṛkṣe vṛttau labdhāyāṃ samuccīyamānāvadhāraṇatvād asapakṣalakṣaṇadharmyanatarayogasya vyavacchedako draṣṭavyaḥ |
tṛtīyaṃ rūpaṃ vyākhyātum āha -- asapakṣa iti | vakṣyamāṇaṃ lakṣaṇam asyeti vigrahaḥ | katham asya nirāsa ity āha -- viruddho hī ti | hi r yasmāt | sādhāraṇasya sapakṣāsapakṣasādhāraṇasya | kasmin sādhye kin tad īdṛśam ity āha -- prayatne ti | prayatnaḥ puruṣavyāpāraḥ | niyamenā vadhāraṇena
[DhPr p.95]
na asti | tato na hetuḥ syāt | tataḥ pūrvaṃ na kṛtam | niścita grahaṇena sandigdhavipakṣavyāvṛttiko 'naikāntiko nirastaḥ |
nanu ca sapakṣa eva sattvam ity ukte vipakṣe 'sattvam eva iti gamyata eva | tat kimarthaṃ punar ubhayor upādānaṃ kṛtam? ucyate | anvayo vyatireko vā [prayujyamānaḥ] niyamavān eva prayoktavyo na anyathā iti darśayituṃ dvayor apy upādānaṃ kṛtam | aniyate hi dvayor api prayoge 'yam arthaḥ syāt -- sapakṣe yo 'sti vipakṣe ca yo na asti sa hetur iti | tathā ca sati sa śyāmaḥ tatputratvāt dṛśyamānaputravad
evakāraṇeti yāvat | asapakṣa eveti kiṃ nāvadhāryata ity āha tathā ce ti | prayatnānantarīyaka grahaṇaṃ pūrvavad upalakṣaṇām | niśicita grahaṇasya vyāvṛttyarthm āha -- niścite ti | vipakṣād vyāvṛttir vipakṣavyāvṛttiḥ | sandigdhā vipakṣāvyāvṛttir yasya sa tathā |
nanu na sandigdhavipakṣavyāvṛttikatvaṃ nāmāyaṃ hetudoṣaḥ | tat kathaṃ nirasyate? tathā hi -- ya eva vipakṣe vīkṣito hetuḥ sa eva prameyatvādivad abhimataṃ na sādhayet | yaḥ punar mahatā 'pi prayatnena mṛgyamāṇo 'sapakṣe nopalakṣitaḥ sa katham aṅga sādhyaṃ na sādhayed iti? tad etad avadyam | yato yo 'pi vipakṣe vīkṣito hetuḥ so 'pi iṣṭo duṣṭaḥ | kathaṃ? sādhyaṃ vinā 'py upalabdher iti cet | nanu yadi nāmāsau sādhyam antareṇānyatra dṛṣṭas tathāpi vivādādhyāsite dharmiṇi sādhyaṃ kiṃ na sādhayati? na hi ayam atrāpi sādhyaṃ vinaiva varrtata iti prasādhakaṃ pramāṇam asti | na caikatra yena vinā yo dṛṣṭaḥ sarvatrāsau tena vinaiva varttate iti siddham | anyathā 'pi bahulaṃ darśanāt | atha sādhyam antareṇa yo vṛttaḥ sādhye saty evāsau varttata iti niyamābhāvād vivādādhyāsite sandehahetur na samyag hetur bhavitum arhati | hanta tarhi vipakṣe tasya sādhyadharmiṇi sādhyavinākṛtāṃ vṛttiṃ sambhāvayad hetum aniściyahetūkarotīti āyātam | sati caivaṃ sādhyaviparyaye hetusattābādhakapramāṇādarśanam api -- yady ayaṃ ca dharmo bhaviṣyati, na ca tataḥ sādhyam ity evaṃ vidhāṃ vṛttim asya -- sambhāvayati tadā kim ayaṃ niścayahetur bhavitum arhati? tato vi[40a]pakṣe darśanaṃ vā tathā śaṅkābījam astu viparyaye vā bādhakapramāṇādarśanaṃ veti ko viśeṣaḥ? tathā cāha vārttikakāraḥ -- "na tu sapakṣavipakṣayoḥ sattvam asattvaṃ vā niśiyāpekṣam | niścaye 'pi sandehamukhenaiva doṣāt | so 'niścaye 'pi tulya iti tathāvidhodbhāvanam apy atra dūṣaṇam eva | tathā vipakṣapracārāśaṅkāvyavacchedena labhyaṃ gamakatvaṃ katham ātmasātkuryād" iti |
nanu ce tyādinā lakṣaṇe codyam āśaṅkate | vipakṣe 'sattvam eveti gamyata iti brubato 'yaṃ bhāvaḥ | pakṣe vṛttau labdhāyāṃ sapakṣa eva sattvaṃ niścitam iti khalu samuccīyamānāvadhāraṇo 'yaṃ nirṇayaḥ | ayaṃ cāsapakṣe 'sattve 'niścite sandigdhe vā na ghaṭata iti avaśyam asapakṣe 'sattvam eva
[DhPr p.96]

iti tatputratvaṃ hetuḥ syāt | tasmān niyamavator eva anvayavyatirekayoḥ prayogaḥ kartavyo yena pratibandho gamyeta sādhanasya sādhyena | niyamavatoś ca prayoge 'vaśyakartavye dvayor eka eva prayoktavyo na dvāv iti niyamavān eva anvayo vyatireko vā prayoktavya iti śikṣaṇārthaṃ dvayor upādānam iti |
trairūpyakathanaprasaṅgena anumeyaḥ sapakṣo vipakṣaś ca uktaḥ | teṣāṃ lakṣaṇaṃ vaktavyam | tatra ko anumeya ity āha --
anumeyo 'tra jijñāsitaviśeṣo dharmī II-6
niścitam ākṣipatīti | evam upalakṣaṇatvād asy āsapakṣe cāsattvam eva niścitam ity anena sapakṣe vṛttimātraṃ labdham eva | tenaiva ca prayojanam iti kiṃ sapakṣa eva sattvam ity aneneti drṣṭavyam |
ucyata iti parihāraḥ | sādhyenānvīyamānatvaṃ tayeva sādhye bhavitṛtvaṃ sādhanasya svagato dharmo 'nvayaḥ | sādhyābhāve vyatiricyamānatvam abhavitṛtvaṃ hetoḥ savagato dharmo vyatirekaḥ | sa cāsaś ca[44] prayujyamānaḥ śabdena pratipādyamāṇo niyamavān avyabhicāravān prayoktavyo 'nyathā parokṣapratīty aṅga noktaṃ syāt | kathaṃ ca tathā prayukto bhavati? yadā 'nvayavākye sādhye niyataṃ sādhanaṃ vyatirekavākye ca sādhanābhāve niyataḥ sādhyābhāvaḥ | sādhanānuvādapūrvasādhyavidhānena sādhyābhāvānuvādapūrvasādhanābhāvavidhānena vīpsāpadayuktena sarvaśabdasaṃhitena eva kāropetena | anyathā na pratipādyate |
__________NOTES__________

[44] `prayujyamānaḥ' iti pāṭḥaḥ mūle nopalabhyate | pradīpānurodhāt tatra koṣṭḥake sthāpitaḥ |
aniyamenāpi prayoge yady anvayavyatirekayos tādṛśoḥ pratītir asti tadā kiṃ niyamavat prayogeṇety āha -- aniyate hī ti | hi r yasmād aniyate vivakṣitaniyamākhyāpake | āstāṃ tāvad ekasya prayoge dvayor apy ayam arthaḥ syād ity api śabdaḥ | iti r arthasyākāraṃ darśayati | astv ayam arthaḥ | kā kṣatir ity āha -- tathā ce ti | kākatālīyanyāyena cāśyāmeṣu nikaṭavarttiṣu atatputreṣu etad draṣṭavyam | anyathā hy aniyato 'pi vyatireko 'tra nokta iti vacanāvakāśaḥ syāt | yata evaṃ tasmād yena niyamavatprayogeṇa partibandhaḥ pratibaddhatvam āyattatvam | kasyety ākāṅkṣāyām āha -- sādhanasye ti | kutrety apekṣāyām āha -- sādhya iti |
yady evam ekasminn eva sādhanavākye niyamavān evānvayo vyatirekaś ca prayujyatām ity āha -- niyamavatoś ce ti | co vaktavyāntarasamuccaye | ayam āśayaḥ -- anvayavākyenāpi tathāprayuktena sāmarthyād vyatirekasya, vyatirekavākyenāpi sāmarthyād anvayasya prakāśanāt kiṃ pratītapratyāyakena dvitīyavākyena kāryam iti? yata evam iti s tasmād | dvitīya iti śikṣaṇasya svarūpaṃ darśayati | śikṣaṇa m ajñam uddiśyajñāpanam | tad arthaṃ tannimittam | anena prayo[40b]gasamāsa eva darśito na rūpasamāsa iti darśitam | prayogadarśanābhyāsāt kaścit prayogabhaṅgyaiva svayam api parokṣam arthaṃ pratipadyata iti svārthe 'py anumāne nirṇītam idaṃ lakṣaṇa kathanaprasaṅgena | tato na doṣa iti draṣṭavyam | etac copariṣṭān nivedayiṣyate ||
[DhPr p.97]
anumeyo 'tre tyādi | atra hetulakṣaṇe niścetavye dharmī anumeyaḥ | anyatra tu sādhyapratipattikāle samudāyo 'numeyaḥ | vyāptiniścayakāle tu dharmo anumeya iti darśayitum atra grahanam | jijñāsito jñātum iṣṭo viśeṣo dharmo yasya dharmiṇaḥ sa tathā uktaḥ |
kaḥ sapakṣaḥ |
sādhyadharmasāmānyena samāno 'rthaḥ sapakṣaḥ II-7
samāno 'rthaḥ sapakṣaḥ | samānaḥ sadṛśo yo 'rthaḥ pakṣeṇa sa pakṣa ukta upacārāt samānaśabdena viśiṣyate | samānaḥ pakṣaḥ sapakṣaḥ , samānasya ca sa śabdādeśaḥ |
nanu yadi dharmadharmisamudāyo mukhyo 'numeyo 'tra gṛhyate tadā na kasyacit sādhanasya taddharmatvaṃ grahītuṃ śakyeta | grahaṇe vā vyaktam eva vaiyarthyam ity abhiprāyavān pṛcchati -- tatra ka iti teṣu madhye |
atre ty asya tātparyārtham atre tyādinā nirūpayati | dhamidharmyoś cānumeyatvam | tasmiṃś tasmin kāle 'numeyaikadeśatvād upacārato draṣṭavyam | tad uktam --
"samudāyasya sādhyatvāt dharmātre ca dharmiṇi |
amukhye 'py ekadeśatvāt sādhyatvam upacaryate ||" iti ||
atha yad saha pakṣeṇa varttate iti sapakṣo 'bhipretas tadā 'rthāsaṅgatiḥ | athāpi samānaḥ pakṣeṇeti mataṃ tadā pakṣasamāna iti prāpnotīty abhipretya pṛcchati ka iti | samāno 'rtha iti siddhāntī | samāna śabdasyārtham āha -- samānaḥ sadṛśo 'rtha iti | artha śabdo 'tra pratīyamānārtho 'rthate gamyata iti kṛtvā | na tv artho 'rthakriyāsamartho vācyaḥ | kramākramāyogenākṣaṇikasya sāmarthyābhāva(ve) sādhye 'mbarāravindāder api sapakṣatveneṣṭatvāt |
nanu samānaś cāsau pakṣaś ceti kiṃ nābhipretam? tatra pakṣa evāsau dṛṣṭāntadharmī kathaṃ yena samānaśabdena viśiṣyata ity āha -- pakṣa iti | katham anyārthena tena śabdena sa tathocyatām ity āha -- upacārād iti | kvacit sapakṣa ukta iti pāṭhaḥ | tatra so 'rthaḥ pakṣa uktaḥ iti yojyam | upacāre ca sādhyadharmayogo nimittam | sa upacārād yaḥ pakṣa uktaḥ viśi(śe)ṣyate vyavacchedyate tadasamānāt | yadi samānaśabdo viśeṣaṇam asya tarhi sa śabdaśrutiḥ katham ity āha -- samānasye ti | samānasya samānaśabdasya sthāne sa śabdādeśaś ca "samānasya" [pāṇini 6.3.84] iti yogavibhāgāt | samānaḥ pakṣo yasya sa tatheti bahuvrīhiḥ kim iti dharmottareṇa nāśrito yenaivam ātmā prayāsita iti cet | satyam | kevalaṃ viniścayā nurodhād evam
[DhPr p.98]
syāt etat -- kiṃ tat pakṣasapakṣayoḥ sāmānyaṃ yena samānaḥ sapakṣaḥ pakṣena ity āha -- sādhyadharmasāmānyena iti | sādhyaś ca asau asiddhatvāt, dharmaś ca parāśritatvāt sādhyadharmaḥ | na ca viśeṣaḥ sādhyaḥ, api tu sāmānyaṃ | ata iha samānyaṃ sādhyam uktam | sādhyadharmaś ca asau sāmānyaṃ ca iti sādhyadharmasāmānyena samānaḥ pakṣeṇa sapakṣa iti arthaḥ |
ko 'sapakṣa ity āha --
na sapakṣo 'sapakṣaḥ II-8
na sapakṣo 'sapakṣaḥ | sapakṣo yo na bhavati so 'sapakṣaḥ ||
kaś ca sapakṣo na bhavati |
ācaritam | viniścaye hi navapakṣadharmapravedananirdeśaprakaraṇe[44*]sādhyadharmasāmānyena samānaḥ pakṣaḥ sapakṣas tad abhāvo 'sapakṣaC ity uktam | ato vārttikakārasye va dṛṣṭāntadharmī pakṣo 'bhipreta upacārād ity atrāpy evam ayaṃ vyācaṣṭa ity adoṣaḥ |
__________NOTES__________
[44*] Ce'e PVin
yena sāmānyena pakṣeṇa samānaḥ sapakṣa ity āhe ti yojyam | sādhya śabdenopacārād vahnyādikam abhipretam | sādhyatve hetum āha -- asiddhatvāt tatrāniścitatvāt |
nanu sādhyadharmaś cāsau sāmānyaṃ ceti karmadhārayagarbhaḥ karmadhāraya ity ābhipretaḥ, viśeṣaś ca sādhyata iti kathaṃ sāmānyaśabdena sādhyadharmaśabdasya samāsa ity āśaṅkyāha -- na ce tyādi | co yasmādarthe avadhāraṇe vā | sāmānyam atadrūpavyāvṛttavastumātram | tathāvidhenaiva hetoḥ [41a] vyāpyatvād ity abhiprāyaḥ | yata evam ato 'symād dhetor hi sapakṣalakṣaṇakāle | sāmānyasya sādhyatām uktvā sādhyadharmaśabedena saha sāmānyaśabdasya vigrahaṃ darśayati -- sādhyeti | sādhyadharmye(me) tyādinopasaṃharati | samāna evety avadhāraṇiyam na tu sāmānyenaiveti, anyenāpi vastutvādinā sādṛśyāt dṛṣṭāntadharmiṇaḥ sapakṣatvābhāvaprasaṅgād iti |
yadi sapakṣād anyo 'sapakṣo evānyadharmayogād anya iti tatrāsapakṣe varttamāno hetuḥ sarva evānaikāntikatvād ahetuḥ prasajyeta | atha viruddhe naño vidhānāt sapakṣaviruddho 'sapakṣaḥ sahānavasthānalakṣaṇena virodhena viruddhas tadā 'gnilakṣaṇo hetur auṣṇyaṃ na gamayet | athābhāve nañ iṣyate, tadā 'bhāve kasyacit sattvāsambhavāt sādhāraṇānaikāntiko na kaścit syād iti manasi niveśya pṛcchati -- ko 'sapakṣa iti | anīdṛśāśayasyājñasyaiva vā praśnaḥ |

na sapakṣa ityādy uttaram | sapakṣo yo na bhavatī ti sādhyadharmavān yo na bhavatīty arthaḥ | evañ cācakṣāṇaḥ prasajyapratiṣedhavṛttiṃ nañaṃ darśayati | yady evam, samāsaḥ kathaṃ iti cet | gamakatvād asūryampaśyānītyādivat | apunarjñeyāni sāmāni, alavaṇabhojī, asūryampaśāni mukhāni "suḍnapuṃsakasya" [pāṇnini 1.1.43] iti | prayogasaṃkhyāniyamas tu bhāṣyakārīyo yathā 'nupapannas tathā cācāryeṇaiva viniścaye "duḥkhaṃ batāyaṃ tapasvī" ityādy upahāsapūrvakaṃ -- "yathā niketena pratipatteḥ" ityādinā pratipādita iti nehocyate |
[DhPr p.99]
tato 'nyas tadviruddhas tadabhāvaś ca iti II-9
tataḥ sapakṣād anyaḥ, tena ca viruddhaḥ, tasya ca sapaksaya abhāvaḥ. sapakṣād anyatvaṃ tadviruddhatvaṃ ca na tāvat pratyetuṃ śakyam, yāvat sapakṣasvabhāvābhāvo na vijñātaḥ. tasmād anyatvaviruddhatvapratītisāmarthyāt[45] sapakṣābhāvarūpau pratītāv anyaviruddhau.
__________NOTES__________
[45] readanyatvaviruddhatve pratīti- ?
evaṃ saty anyaviruddhayor asapakṣatvaṃ na syād ity asapakṣaśabdena tadabhāvatadanyatadviruddhanāṃ trayāṇām api saṅgrahaṃ darśayituṃ kaś ce tyādinā praśnapūrvam upakra[ma]te | ca kāraḥ punaḥśabdasyārthe |
anya iti vivakṣitadharmānādhāraḥ, anyaviṣaye 'pi nañi vibhāgena niyogavṛtteḥ | na hi sa eva brāhmaṇas tajjātiyogād, abrāhmaṇaś ca dharmāntarasamāveśāl loke pratīyata iti | viruddha iti sahasthitilakṣaṇenānyonyātmaparihārasthitilakṣaṇena ca virodhena viruddhaḥ | co 'nyāpekṣayā viruddharmasapakṣatvena samuccinoti | tasya cābhāvas tuccharūpaḥ prasajyātmā vyavavarttavyaikasvabhāvaḥ |
ayam atra prakaraṇārthaḥ -- sapakṣābhāvo 'sapakṣaḥ | sādhyadharmavān yo na bhavatīty arthaḥ | sādhyadharmābhāvārthatvād asapakṣaśabdasya | na caivaṃ niṣedhamātram asapakṣaḥ | kin tarhi? sarvaḥ pratiyogī niṣedhaḥ paryudataś ca, atattvalakṣaṇatvād asapakṣasya | tad vivakṣite pratiyogini tulyaṃ, vyatirekagateḥ sarvatra tulyatvāt, sākṣād arthāpattyā veti | ca ḥ pūrvāpekṣaḥ samuccaye | anyaviruddhayor api vastusatoḥ kalpitayoś cāsapakṣatvāt | tatra varttamānasya sādhāraṇānaikāntikatvān na tadabhāvadoṣaḥ, anyaviruddhayoś ca svarūpakathanena tadasapakṣatvapakṣokto doṣo nirasta iti sarvam avadātam |
nanu ca sapakṣo yo na bhavatī ti vacanena yasya sapakṣābhāvasvabhāvatvaṃ tasyaivāsapakṣatvaṃ [41b] pratipādyate | na cānyaviruddhayos tadbhāvasvabhāvatā sambhava(vi)nī, vidhirūpatvāt | tat kathaṃ tayos tathātvam ity āśaṅkyāha -- sapakṣād iti | anyatvaṃ tato bhidyamānatvaṃ pṛthaktvam iti yāvat | tena ca viruddhatvaṃ tāvan na śakyaṃ jñātum, yāvat sapakṣābhāvasvabhāvo na vijñāto bhavati | so 'nyo viruddhaś cety arthāt |
ayam āśayaḥ -- yadi tasyānyatvābhimatasya yato 'nyatvaṃ vyavaharttavyaṃ tadrūpatā cettasyāsiddhā sandigdhā vā bhavet tadā 'nyatvam eva na syāt, tadātmavat, dhūmasyeva vā bāṣpādibhāvena sandihyamānasya na bāṣpāder anyatvaniścayaḥ | yena ca viruddhaṃ yat tad rūpaṃ cet siddhaṃ sandgidhaṃ vā tādrūpyeṇa, tadā tena saha tasyāvasthitaḥ, tadātmaparihāreṇa vā 'vasthānaṃ katham, kathaṃ ca niścīyeta tadātmavat pūrvoktadhūmavat?
yata evaṃ tasmāt | tayoḥ sādhyadharmvattvābhāvād ity arthaḥ | yata evaṃ tato hetoḥ sākṣād avyavadhānena | anena yady eka evāsapakṣo vaktavyaḥ tadā tadabhāva eveti sūcitaṃ | tu r abhāvād
[DhPr p.100]
tato 'bhāvaḥ sākṣāt sapakṣābhāvarūpaḥ pratīyate | anyaviruddhau tu sāmarthyād abhāvarūpau pratīyete | tatas trayāṇām apy asapakṣatvaṃ |

trirūpāṇi ca trīṇy eva liṅgāni II-10
uktena trairūpyeṇa trirūpāṇi ca trīṇy eva liṅgāni iti | ca kāro vyaktavyāntarasamuccayārthaḥ | trairūpyam ādau pṛṣṭaṃ trirūpāṇi ca liṅgāni pareṇa | tatra trairūpyaṃ uktam | trirūpāṇi ca ucyante | -- triṇy eva trirūpāṇi liṅgāni | trayas trirūpa liṅgaprakārā ity arthaḥ |
kāni punas tāni ity āha
anupalabdhiḥ svabhāvaḥ kāryaṃ ca iti II-11
pratiṣedhyasya sādhyasya anupalabdhis trirūpā | vidheyasya sādhyasya svabhāvaś ca trirūpaḥ, kārya ca |
anyaviruddhayor vaidharmyam āha | yato 'nyo niruddhaś coktayā nītyā sapakṣābhavarūpau tatas tasmāt | āstām ekasya dvayor vā trayāṇām apīty api śabdaḥ |
trairūpyeṇa trirūpeṇety arthaḥ | trīṇi rūpāṇi lakṣaṇāni yeṣām iti vigrahaḥ | triṇy eva trisaṃkhyāny eva | triyrūpāṇī ty anenābādhitaviṣayatvādirūpānatarayogena caturlakṣaṇatvaṃ ṣaḍlakṣaṇatvaṃ vā parābhimataṃ hetoḥ pratiṣedhati, trīṇy eve ty anena saṃyogyādibhedena bhūyiṣthasaṃkhyatvam |
pṛṣṭa iti pāṭhe tv ācārya iti śesaḥ | yat trairūpyaṃ pṛṣṭo yad vā yat trairūpyaṃ pṛṣṭaṃ tat trairūpyam uktam uktena granthena | atha vā yad yasmāt trairūpyaṃ pṛṣṭa ācāryaḥ, pṛṣṭaṃ vā tat tasmāt trairūpyam uktam iti | ca s trairūpyeṇa samaṃ trirūpāṇām uktakaramtāṃ samuccinoti |
nanu na tāvat parasyaitad dvitayapraśnavākyaṃ śrutam | tat kathaṃ parasya dvedhā praṇaḥ saṃkīrttyata iti cet | ucyate | trirūpāl liṅgād iti śrutavatā pūrvapakṣavādinā 'vaśyaṃ kiṃ tat trairūpyaṃ kiyac ca trirūpaṃ liṅgam ityākāṅkṣitavyam, tena pṛṣṭam ity ucyate | etad eva katham avasīyata iti cet | trairūpyaṃ liṅgasyaivam ātmakam ity abhidhānād ācāryasya pūrvapakṣavādina evaṃrūpa praśno 'vasīyate | trirūpāṇi ca trīṇyeve ty abhidhānāc ca samkhyāpraśnaḥ | tataḥ sādhūktaṃ trairūpyam ādāv ityādi | liṅgaprakārā liṅgasvarūpāṇi ||
saṃyogyādibhedena tritvāsambhavāt pṛcchati -- kānī ti | sāmānyaviśeṣākārābhyāṃ praśnaḥ | kāryaṃ ca vidheyasyeti prakṛtam | kevalaṃ vidheyasye ti pūrvaṃ sāmarthyād anarthāntarasya vidheyasya, adhunā tv arthāntarasya vidheyasyety avaseyam | vidheyasyārthāntarasya kāryaṃ trirūpam iti yojanīyam | ca kārau pūrvāpekṣayā samuccayārthau ||
[DhPr p.101]
anupalabdhim udāhartum āha --
tatra anupalabdhir yathā na pradeśaviśeṣe kvacid ghaṭaḥ, upalabdhilakṣaṇaprāptasya anupalabdher iti II-12
yathā ityādi | yathā ity upapradarśanārtham | yathā iyam anupalabdhis tathā anyā api | na tv iyam eva ity arthaḥ | pradeśa ekadeśaḥ | viśisyata iti viśeṣaḥ pratipattṛpratyakṣaḥ | tādṛśaś ca na sarvaḥ pradeśaḥ | tad āha -- kvacid iti | pratipattṛpratyakṣe kvacid eva pradeśa iti dharmī | na ghaṭa iti sādhyam | upalabdhir jñānam | tasyā lakṣaṇaṃ janikā sāmagrī | tathā hi upalabdhir lakṣyate | tatprāpto 'rtho janakatvena sāmagryantarbhāvāt | upalabdhilakṣaṇaprāpto dṛśya ity arthaḥ | tasya anupalabhdeḥ -- ity ayam hetuḥ |
atha yo yatra na asti sa kathaṃ tatra dṛśyaḥ | dṛśyatvasamāropaḍ asann api dṛśya ucyate | yaś ca evaṃ sambhāvyate -- yady asāv atra bhaved dṛśya bhaved iti | sa tatra avidyamāno 'pi dṛśyaḥ samāropyaḥ | kaś ca evaṃ sambhāvyaḥ? yasya samagrāṇi svālambhanadarśanakāraṇāni bhavanti | kadā ca tāni samagrāṇi gamyate? yadaikajñānasaṃsargivastvantaropalambhaḥ | ekaindriyajñānagrāhyaṃ locanādipraṇidhānābhimukhaṃ vastudvayam anyonyāpekeṣam ekajñānasaṃsargi kathyate | tayor hi
na ghaṭa iti ghaṭābhāvavyavahārayogyateti draṣṭavyam | ghaṭābhāvasya pratyakṣasiddhatvāt | etac ca parastād abhidhāsyate | tayā lakṣyata iti bruvatā lakṣyate 'neneti lakṣaṇam iti vyaktīkṛtam | tad ity upalabdhilakṣaṇam | kathaṃ tatprāpta ity āha janakatvena | kiṃ tenaikena sā janyate yenaivam ucyata ity āha sāmagryantarbhāvād iti |
samudāyārthaṃ sphuṭayati | dṛśyo darśanayogyaḥ | iti r evamarthe | evam abhidheyo yasyopalabdhilakṣaṇaprāptaśabdasya |
yady avidyamānaḥ samāropād dṛśya ucyate tadā bhinnendriyagrāhyam api tatrānekam asti | tasyāpi tarhi tathātvam āyātam ity āśaṅkyāha yaś caivam iti | co 'vadhāraṇe | sa tādṛśo dṛśyatayā samāropyo na sarva ity arthāt | kaś caivaṃ sambhāvya iti pṛcchati | punaḥśabdārthaś ca kāraḥ |
yasy eti siddhāntī | yasy eti pratiṣedhasya | svam ātmānam ālambata ity ālambanaṃ | yasya darśanasya | tasya kāraṇāni | tac cen nāsti kathaṃ taddarśanakāraṇasāmagryāvagatir ity āśayaḥ pṛcchati kade ti | ca pūrvavat | ekasmiñ jñāne saṃsargaḥ pratibhāsaḥ sa yasyāsti | tac ca tadvastvantaraṃ ceti tathā tasyopalambho yade ty uktam |
[DhPr p.102]
sator na ekaniyatā bhavati pratipattiḥ | yogyatāyā dvayor apy viśiṣṭatvāt | tasmād ekajñānasaṃsargiṇi dṛśyamāne saty ekasminn itarat samagradarśanasāmagrīkaṃ yadi bhaved dṛṣyam eva bhaved iti sambhāvitaṃ dṛśyatvam āropyate | tasya anupalambho dṛśyānupalambhaḥ | tasmāt sa eva ghaṭaviviktapradeśas tadālambhanaṃ ca jñānam dṛśyānupalambhaniścayahetutvāt drśyānupalambha ucyate |
yāvad dhi ekajñānasaṃsargi vastu na niścitam tajjñānaṃ ca na tāvad dṛśyānupalambhaniścayaḥ | tato vastu anupalambha ucyate tajjñānaṃ ca | darśananivṛttimātraṃ tu svayam aniścitatvād agamakam | tato dṛśyaghaṭarahitaḥ pradeśaḥ tajjñānaṃ ca vacanasāmarthyād eva dṛśyānupalambharūpam uktaṃ draṣṭavyam |
tatra yadi nirākāraṃ vijñānam iti sthitis tadaikaśabdo dvayādisaṃkhyānirāsārthaḥ | yadā tu sākāram iti sthitis tadā pakṣadvayam -- ekam eva vānekākāram aśakyavivecanaṃ citraṃ jñānam, prativastv anekam eva vā tattadākārānukāri | pūrvasmin pakṣe pūrvavad ekaśabdaḥ | śeṣapakṣe tv ekacakṣurāyatanaprabhavatvād ekarūpālambanatvāc caikaśabdo gauṇaḥ |
nanu yadi tat pratiṣidhyamānam anena bhūtalādinā sahaikasmin jñāne pratibhāseta tadapekṣam idam ekajñānasaṃsargi kathyate | yāvatedam eva nāstīty āśaṅkya tathātvam eva tayor ekendriye tyādinā darśayati | locanādīnāṃ praṇidhānaṃ svajñānopajanane yogyībhavanaṃ tatr ābhimukham anuguṇam | anyonyāpekṣam iti ghaṭādyapekṣaṃ bhūtalādi, tadapekṣaṃ ca ghaṭādīty arthaḥ |

yadi nāma dvayaṃ tatrāvasthitaṃ tathāpy ekam eva tatrāvabhāsiṣyata ity āha -- tayor iti | hi r yasmāt | upapattim āha -- yogyatāyā iti | yata eva tayor ghaṭādibhūtalādyor ekajñānasaṃsargaḥ sambhavī tasmāt | ekasmin bhūtalādike dṛśyamāne satītarad ghaṭādikaṃ paripūrṇadarśanasāmagrīkaṃ jñātavyam | tathāsad avidyamānam api samāropād dṛśyam ucyata iti darśayati |
bhaved iti nā sambhāvanāyā ākāraḥ kathitaḥ | tasyai va sambhāvanārhasy ānupalambhas tadaviviktānyopalambharūpaḥ | yasmāt tasyaikajñānasaṃsargiṇo bhūtalāder darśanāt tadanupalambho niścīyate tasmāt |
nanu bhūtalādijñānaniścaya eva tad anupalambhaniścayahetutvād anupalambho 'stu bhūtalādikaṃ tu katham ity āha -- yāvad iti | hi r yasmāt | anena jñānaviśiṣṭaṃ bhūtalādi, bhūtalādyavacchinnañ ca jñānaṃ dṛśyasyānupalambham upalambhābhāvaṃ vyavaharttavyaikasvabhāvaṃ niścāyayatīti darśitam | vastv iti bhūtalādi | jñānam iti tadgrāhi | ca s tulyopāyatvaṃ samuccinoti |
[DhPr p.103]
kā punar upalabdhilakṣaṇaprāptir ity āha --
upalabdhilakṣaṇaprāptir upalambhapratyayāntarasākalyaṃ svabhāvaviśeṣaś ca II-13
upalabdhilakṣaṇaprāptiḥ upalabdhilakṣaṇaprāptavaṃ ghātasya upalambhapratyayāntarasākalyam iti. jñānasya ghaṭo 'pi janakaḥ, anye ca cakṣurādayaḥ. ghaṭād dṛśyād anye hetavaḥ pratyayāntarāṇi . teṣāṃ sākalyam sanni dhiḥ. svabhāva eva viśiṣyate tad anyas m ād iti viśeṣa viśiṣta ity arthaḥ. tad ayam viśiṣṭaḥ svabhāvaḥ pratyayāntarasākalyaṃ ca etat dvayam upalabdhilakṣanaprāptatvaṃ ghaṭāder draṣṭavyam |
yady ekasmin jñāne yayoḥ saṃsargo 'sti tayor ekataropalambhas taditarānupalambhaniścayahetutvād anupalambhas tasmāc ca tasyābhāvavyahāras tadā nīlajñānānubhave pītajñānābhāvavyavahāro na syāt tayor ekajñānasaṃsargābhāvāt | na hi bhavan mate jñānaṃ jñānāntareṇa vedyate, svasaṃvedanatvābhāvaprasaṅgād iti cet | satyam etat | kevalam ekajñānasaṃsargiśabdenānyonyāvyabhicaritopalambhatvam iha vivakṣitam | tac ca jñāne 'py asti | yadi hi tajjñānaṃ vidyamānaṃ syāt tadā nīlajñānavat saṃviditam eva bhavet | na ca saṃvedyate | tasmān nāstīti vyavahriyata iti kim avadyam |
syād etat | kiṃ punar jñātṛjñeyadharmopalabdhivyudāsena paryudāsavṛttinā nañā jñātṛjñeyadharmalakṣaṇā dvividhopalabdhiḥ pratipādyate ? na tūpalambhābhāvamātraṃ prasajyapratiṣedhāśrayeṇocyate yath eśvaraseno manyata ity āśaṅkyāha -- darśana tyādi | darśanam upalabdhis tasya nivṛttir abhāvas tuccharūpaḥ saiva tan mātraṃ vastvantarasaṃsargavirahaḥ | tu ḥ pūrvasmād anupalambhād vaidharmyam asya dyotayati | svayam aniścitatvād iti bruvatānupalambhāt tatpratipattāv anavasthādoṣaprasaṅgena tasya sādhakābhāvaḥ sūcitaḥ | aniścitatvād ev āgamakaḥ | evañ ca vyācakṣāṇena idaṃ sūcitam -- tathāvidhānupalabdhiḥ pramāṇanivṛttāv apy arthābhāvābhāvād abhāvavyavahāre sādhye 'naikāntikīti | vacanasāmarthyād ity upalabdhilakṣaṇaprāptasye tivacanasāmarthyāt, anyathaitad atiricyeteti bhāvaḥ ||
nanūpalabdhilakṣaṇaprāptaḥ sa ucyate yasyopalabdhilakṣaṇaprāptir asti | yathā yasyāptir yathārthadarśanādirūpāsti sa āpta ity ucyate | sā copalabdhilakṣaṇaprāptir yady ātmamanaḥsannikarṣaḥ, indriyamanaḥsaṃyogaḥ, indriyārthasannikarṣaḥ, viṣayaprakāśasaṃyogaḥ, anekadravyavattvam, rūpaṃ codbhūtaṃ samākhyātaṃ tadā tvan mate 'mīṣām abhāvād upalabdhilakṣaṇaprāptir asambhavinīti manyamānaḥ pṛcchati kā punar iti | sāmānyaviśeṣākārābhyām ayaṃ praśnaḥ | ācāryasyā pi nāmūny upalabdhilakṣaṇaprāpti śabdena vivakṣitāni |
kiṃ tarhīyam ityabhiprāyeṇa yad upalabdhilakṣaṇe tyādiprativacanaṃ tad upalabdhīty ādinā vyākhyātum upakramate | vyākhyeyam ev opalabdhilakṣaṇaprāpti śabdasāmānārthen opalabdhilakṣaṇaprāptatva śabdenānuvadati | ayaṃ cāsyāśayaḥ yasyopalabdhilakṣaṇaprāptis tasyāvaśyam upalabdhilakṣaṇaprāptatvam astīti | ata evopalabdhilakṣaṇaprāptir upalabdhilakṣaṇaprāptatvam ity uktam | kasyety ākāṅkṣāyām āha ghaṭasye ti |
nanu sākalyaṃ nāmānekadharmaḥ | na ca jñānasya hetavo bahavaḥ | kiñ ca yadi pratiṣedhyo 'pi jñānasya hetuḥ syāt tadā tasmāt pratyayād anye pratyayāḥ pratyayāntarāṇy ucyanta ity āśaṅkyāha jñānasye ti |
[DhPr p.104]
kīdṛśaḥ svabhāvaviśeṣa ity āha
yaḥ svabhāvaḥ satsv anyeṣu upalambhapratyayeṣu san pratyakṣa eva bhavati sa svabhāvaviśeṣaḥ II-14
satsv ityādi | upalambha sya yāni ghaṭād dṛśyād pratyayā ntarāni teṣu satsu vidyamāneṣu yaḥ svabhāvaḥ san pratyakṣa eva bhavati sa svabhāvaviśeṣaḥ | tad ayam atra arthaḥ -- ekapratipattrapekṣam idam pratyakṣalakṣaṇam | tathā ca sati draṣṭuṃ pravṛttasya ekasya draṣṭur dṛśyamāna ubhayavān bhāvaḥ | adṛśyamānās tu deśakālasvabhāvaviprakṛṣṭāḥ svabhāvaviśeṣarahitāḥ pratyayāntarasākalyavantas tu | yair hi pratyayair sa draṣṭā paśyati te sannihitāḥ | ataś ca sannihitā yad draṣṭuṃ pravṛttaḥ saḥ |

na kevalaṃ pratyayāntarasākalyam upalabdhilakṣaṇaprāptiḥ kin tv anyad apīty āha -- svabhāve ti | ca s tulyabalatvaṃ samuccinoti | tadanyasmāt piśācāder viśiṣyate | jñānajananayogyatayā viśeṣaṇatve py asya rājadantādipāṭhād viśeṣa śabdasya pūrvanipātābhāvaḥ | karmasādhanasyaiva viśeṣaśabdasyārtham viśiṣṭa iti |
dvayam etan militam evopalabdhilakṣaṇaprāptiśabdavācyam upasaṃhāravyājena tad ityādinā darśayati | yataḥ pratyayāntarasākalyaṃ svabhāvaviśeṣaś copalabdhilakṣaṇaprāptir vivakṣitā tat tasmād upalabdhilakṣaṇaprāptiśabdavācyam upalabdhilakṣaṇaprāptatvaṃ ghaṭādeḥ pratiṣedhyasya ||
atha kiṃ sthavīyān svabhāvaḥ svabhāvaviśeṣa utasvit pararūpāmiśrasvalakṣaṇātmaka ity abhipretya pṛcchati kīdṛśa iti | satsv ityādy uttaram upalambhasye tyādinā vyācaṣṭe |
nanu kim asya sambhavo 'sti yad uta pratyayāntarasākalye saty api svabhāvaḥ pratyakṣa eva bhavatīti | tathā hi saty api ghaṭasya tādṛśe svabhāve vidūravarttinaḥ puruṣasya locanādipraṇidhāne pi nāsau pratyakṣo bhavatīty āśaṅkyāha tad ayam iti | yasmād dvayam etad upalabdhilakṣaṇaprāptim avocad ācāryas tat tasmād atra prastave 'yam artho vācyo 'bhimataḥ | ko 'sāv ity āha eke ti | ekaś cāsau vivakṣitaḥ pratipattā ceti tathā tad apekṣam idaṃ pratyakṣalakṣaṇam | yaḥ svabhāvaḥ satsv anyeṣūpalambhapratyayāntareṣu san pratyakṣa eva bhavatī ty evaṃ rūpaṃ | ekaś ca pratipattā sa eva vācyo yo 'vyavadhānādideśo draṣṭuṃ pravṛttaś ca | tathāvidhe ca draṣṭari tathāvidho 'vaśyaṃ pratyakṣa eva bhavatīti | tathāpi kathaṃ pūrvapakṣātikrama ity āha tathā ceti tasmiṃś ca prakāre sati | dṛśyamāna iti hetubhāvena viśeṣaṇam | ubhayavān svabhāvaviśeṣavān pratyayāntarasākalyavāṃś ca | yady
[DhPr p.105]
draṣṭum apraṛttasya tu yogyadeśasthā api draṣṭuṃ te na śakyāḥ pratyayāntaravaikalyavantaḥ, svabhāvaviśeṣayuktās tu | dūradeśakālās tu ubhayavikalāḥ | tad evaṃ paśyataḥ kasyacin na pratyayāntaravikalo nāma, svabhāvaviśeṣavikalas tu bhavet | apaśyatas tu draṣṭuṃ śakyo yogyadeśasthaḥ pratyayāntaravikalaḥ | anye tu ubhayavikalā iti |
adṛśyamānāpi svabhāvaviśeṣavantas tadā kiṃ svabhāvaviśeṣagrahaṇenety āha adṛśyamānā iti | tu r dṛśyamānebhyo 'dṛśyamānān bhinatti | deśādiviprakṛṣṭatvam adṛśyamānatve nibandhanam, hetubhāvena viśeṣaṇāt | te pratyayāntarasākalyavantaḥ | tu ḥ svabhāvaviśeṣavirahāt pratyayāntarasākalyavattvena tān viśinaṣṭi | draṣṭuṃ pravṛttasye ty asyānuvṛttāv idaṃ draṣṭavyam |
ayam atra prakaraṇārthaḥ ekapratipattrapekṣayā yas tathāvidhaḥ svabhāvaḥ so 'pi yady upalabdhilakṣaṇaprāptilakṣaṇatvena nopādīyate, tadā teṣām api deśādiviprakarṣiṇāṃ pratyayāntarasākalyam upalabdhilakṣaṇaprāptir astīty upalabdhilakṣaṇaprāptānām anupalambhād abhāvavyavahāraḥ pravarttanīyaḥ syāt | na caitad yujyate | tasmād viśiṣṭapratipattrapekṣam idaṃ svabhāvaviśeṣasya lakṣaṇam ity upalabdhilakṣaṇaprāptilakṣaṇaṃ sūktam iti |
pratyayāntarasākalyavattvam eva teṣāṃ sādhayann āha yair iti | hi r yasmādarthe | etad eva kutaḥ siddhyatīty āha ata iti | ata ity ayaṃ nipāto vakṣaymāṇahetvarthaḥ | co vaktavyam etad ity asminnarthe | sannihitās te pratyayā yad yasmād draṣṭuṃ pravṛttas tadviviktaṃ draṣṭuṃ pravṛtto yata ity arthaḥ | yad vā tad eva nirīkṣituṃ pravṛtto yata iti | tadā tu [43b] prekṣāpūrvakārīti draṣṭavyam | darśanapravṛttapuruṣāpekṣayā tāvad arthasyaivaṃprakāravattvaṃ, draṣṭum apravṛttasya tu sa kīdṛśa ity āha draṣṭum apravṛttasye ti | tu nā draṣṭuṃ pravṛttād apravṛttasya bhedam āha | yāvaty eva deśe sati tasmin pratyayāntare dṛśyante 'rthaḥ sa eva yogyo deśaḥ tatra sthāḥ |
tasmād dṛśyād anye ye cakṣurādayo hetavas tāni pratyayāntarāṇi | teṣāṃ vaikalyam abhāvas, tadvantaḥ hetubhāvena viśeṣaṇād | ata eva draṣṭuṃ te na śakyāḥ | svabhāvaviśeṣas tu teṣām astīti darśayann āha svabhāve ti | tu nā pratyayāntaravaikalyavattvāt svabhāvaviśeṣayuktatvena tān viśinaṣṭi | tathāvidhapuruṣāpekṣayā deśakālaviprakṛṣṭānāṃ tu kā vārttety āha dūre ti | dūrau deśakālau yeṣāṃ te tathoktāḥ | ye hi deśena viprakṛṣṭās te dūradeśā ye ca kālena te dūrakālā bhavantīti bhāvaḥ | tu ḥ pūrvebhya imān bhinatti | atrāpi draṣṭum apravṛttasye ty anuvarttate | tad evam ityādinoktam evopasaṃharati |
athavā ekapratipattrapekṣam idam ity anyathā vyākhyāyate -- ihopalabdhilakṣaṇaprāptasyety anena deśakālasvabhāvaviprakṛṣṭatayānupalabdhilakṣaṇaprāptāḥ kila vyāvartayitavyāḥ | na ca te 'py anupalabdhilakṣaṇaprāptāḥ śakyā vaktuṃ yato vyavacchidyeran tathāpi piśāco 'pi sajātīyair upalabhyate evaṃ deśaviprakṛṣṭo 'pi taddeśīyaiḥ | tathā kālaviprakṛṣṭo 'pi tatkālikair iti vyāvarttyābhāvād upa--
[DhPr p.106]
anupalabdhim udāhṛtya svabhāvam udāhartum āha --
svabhāvaḥ svasattāmātrabhāvini sādhyadharme hetuḥ II-15
svabhāva ityādi | svabhāvo hetur iti sambandhaḥ | kīdṛśo hetuḥ sādhyasya svabhāva ity āha -- sva sya ātmanaḥ sattā | sā eva kevalā svasattāmātram | tasmin sati bhavituṃ śīlaṃ yasya iti | yo hetor ātmanaḥ sattām apekṣya vidyamāno bhavati, na tu heutsattāyā vyatiriktaṃ kañcid dhetum apekṣate sa svasattāmātrabhāvī sādhyaḥ | tasmin sādhye yo hetuḥ sa svabhāvaḥ tasya sādhyasya na anyaḥ |
udāharaṇam --
yathā vṛkṣo ayaṃ śiṃśapātvād iti II-16
yathā iti | ayam iti dharmī | vṛkṣa iti sādhyam | śiṃśapātvād iti hetuḥ | tad ayam arthaḥ -- vṛkṣavyavahārayogyo 'yam, śiṃśapāvyavahārayogyatvād iti | yatra pracuraśiṃśape deśe 'viditaśiṃśapāvyavahāro jaḍo yadā kenacid uccāṃ śiṃśapāṃ upādarśya ucyate `ayaṃ vṛkṣaḥ' iti tadāsau jāḍyāc chiṃśapāyā uccatvam api vṛkṣavyavahārasya nimittam avasyati tadā yām eva anuccām paśyati śiṃśapāṃ tām eva avṛkṣam avasyati | sa muḍaḥ śiṃśapāmātranimitte
labdhilakṣaṇaprāptasyeti viśeṣaṇam anarthakam ity āśaṅkyāha tad ayam atrārtha iti |
tadā tu pratyakṣaśabdenopalabdhilakṣaṇaprāptatvaṃ vācyaṃ tasya lakṣaṇam idaṃ pūrvoktam iti yojyam | ekapratipattrapekṣam idaṃ pratyakṣalakṣaṇam upalabdhilakṣaṇam ity arthaḥ | tathāpi kathaṃ codyātikrama ity āha tathā ce ti | śeṣaṃ pūrvaṃ eva kṛtavyākhyānam ||

samprati svabhāvahetuṃ vivaritum anupalabdhim ityādinopakramate | sāmānyavṛttir apy ayaṃ svabhāva śabdaḥ sādhyadharmasya śrutatvāt tasyaiva svabhāve vartate ity abhiprāyeṇa sādhyasya svabhāva ity abhyavādīt | hetoḥ svarūpasya cintanāt sva śabdena tasyaivātmā vivakṣitaḥ | etad eva yo hetor ityādinā sphuṭayati | tasmin sādhye yo hetur gamakaḥ ||
[DhPr p.107]
vṛkṣavyavahāre pravartyate | na uccatvādi nimittāntaram iha vṛkṣavyavahārasya | api tu śiṃśapātvamātraṃ nimittaṃ -- śiṃśapāgataśākhādimattvam nimittam ity arthaḥ |
kāryam udāhartum āha --
kāryaṃ yathā vahnir atra dhūmād iti II-17
vahnir ity sādhyam | atra iti dharmī | dhūmād iti hetuḥ | kāryakāraṇabhāvo loke pratyakṣānupalambhanibandhanaḥ pratīta iti na svabhāvasyeva kāryasya lakṣaṇam uktam |
udāharaṇam asyārthasyeti prakaraṇāt | udāhriyate pradarśyate svabhāvahetur anenety udāharaṇaṃ svabhāvahetupratipādakaṃ vākyam | idaṃ ca svabhāvahetor arthakathanaṃ na tu tatprayogopadarśanam | prayogas tu yaḥ śiṃśapātvavyavahārayogyaḥ sa vṛkṣatvavyavahārayogyaḥ | yathā pravartitavṛkṣatvavyavahārā pūrvādhigatā śiṃśapā | śiṃśapāvyavahārayogyaś cāyam iti |
nanu ca yaḥ śiṃśapā paśyati sa vṛkṣaṃ jānāty eva | tat katham atra sādhyasādhanabhāva ity āha tad ayam iti | yasmāt śiṃśapā sādhanatvenopanyastā, vṛkṣaḥ sādhyatvena | na caitad yathāśruti saṅgacchate tat tasmāt vṛkṣo 'yaṃ vṛkṣavyavahārayogyo 'yaṃ śiṃśapātvāt śiṃśapāvyavahārayogyatvād ity ayam artho vācyaḥ vṛkṣo 'yaṃ śiṃśapātvād ity asya vākyasyeti prakaraṇāt | iti r vākyārthasyaiva svarūpaṃ darśayati |
nanu yo viditavṛkṣavyavahāraḥ sa svayaṃ pratyakṣeṇaiva taṃ vyavahāraṃ pravartayiṣyati tat katham asyānumānasyāvatāra ity āha tatre ti vākyopakṣepe | nimittam ity antaṃ subodham |
anena ca prabandhena mūḍhaṃ praty etad vyavahārasādhanam anumānam iti darśitam | kevalam idam atra nirūpaṇīyam | [yadā ca] vṛkṣatvavyavahāravyutpattiṃ kāryamāṇa evāropitoccatvādinimittaḥ, tadā kena dṛṣṭāntena bodhayitavyaḥ? ādita eva tena śākhādimattvamātraṃ nimittaṃ na gṛhītam iti | satyam etat | kevalaṃ bodhe yatnaḥ karaṇīyaḥ | tadāsau jāḍyād uccatvam api nimittam avasyatītīdam etasmin mūḍhe pratipattari yojanīyam | yaḥ prathamaṃ tāvat śiṃśapāgataṃ śākhādimattvamātram eva nimittam avasāya vṛkṣavyavahāraṃ prāvartayat paścāj jāḍyavaśāt tanmātraṃ nimittaṃ vismṛtyānyad eva vṛkṣavyavahārakāle uccatvam api nimittam āsīd iti vyāmuhya tadoccatvam api vṛkṣavyavahāranimittam avakalpayatīti | sa caivaṃbhūto jaḍaḥ śiṃśapāvyavahārayogyatvena hetunā prathamaṃ pravartitatanmātranimittavṛkṣavyavahārayā tadānīṃ tathāsmāritayā śiṃśapayā dṛṣṭāntena vṛkṣavyavahārayogyatāṃ bodhayituṃ śakyata eva | yaḥ punar ādita evāropitoccatvādinimittas taṃ prati hetūpanyāsa eva na yujyate | kiṃ tarhi? vṛkṣavyavahārasamayam evāsau grāhayitavya iti sarvam avadātam |
[DhPr p.108]
nanu trirūpatvād ekam eva liṅgaḥ yuktaṃ | atha prakārabhedād bhedaḥ | evaṃ sati svabhāvahetor ekasyānantaprakāratvāt trirūpam ayuktam ity āha --
atra dvau vastusādhanau ekaḥ pratiṣedhahetuḥ II-18
atra dvau iti | atra ity eṣu triṣu madhye dvau hetū vastusādhanau -- vidheḥ sādhanau gamakau | ekaḥ pratiṣedha sya hetu gamakaḥ | pratiṣedha iti ca abhāvo 'bhavavyavahāraś ca ukto draṣṭavyaḥ |
idānīṃ kāryahetuṃ vivarītum āha -- kāryam iti | hetoḥ prakṛtatvāt kāryam iti kāryahetum ity avaseyaṃ sukhapratipatty artham |
sādhyādisvarūpam āha vahnir iti | etad api hetor arthakathanam | na tu prayogapradarśanam | vyāpter darśayitavyāyā apradarśanāt | anirdeśyāyāś ca pratijñāyā nirdeśāt | vyāptivediny api puṃsi hetur anuvādyenaiva rūpeṇa nirdiśyamāna prathamānta eva nirdeśyaḥ atra dhūma iti | na tu dhūmād iti | na ca tathāvidhaṃ praty api pratijñā anyathā ka enām asādhanāṅga brūyāt | sādhanāṅgatve ca śatamukhī bādhā vādanyāya syāpadyeta |
īdṛśas tu prayogaḥ karaṇīyaḥ -- yatra dhūmas tatra sarvatra vahnir yathā mahānase, dhūmaś cātreti | svabhāvānupalabdhyor iva kāryahetor api kasmāl lakṣaṇam ācāryeṇa na praṇītam ity āśaṅkām apākurvann āha -- kārye ti | loke vyavaharttari jane | pratītaḥ prasiddhaḥ | iti r hetau | noktam ācaryeṇe ti śeṣaḥ |
ayam abhiprāyaḥ anupalabdhau khalu bahavo vipratipannāḥ | upalabdhyabhāvamātram anupalabdhim īśvaraseno manyate | kumārilas tu vastvantarasyaikajñānasaṃsargitām anapekṣyaivānyamātrasya jñānam anupalabdhim abhāvapramāṇatayā varṇayati | tathā, vivakṣitajñānānādhāratālakṣaṇam ātmano 'pariṇāmaṃ svāpādisādhāraṇam [44b] api tathātvena varṇayati | yad āha -- "sātmano 'pariṇāmo vā vijñānaṃ vānyavastuni" iti |[46]
__________NOTES__________
[46] ŚV abhāvapariccheda 11cdsātmanaḥ pariṇāmo vā vijñānaṃ vākyavastuni |

tathā svabhāve 'pi hetau bahavo vipratipedire | kecid arthāntarāpekṣiṇy api dharme svabhāvaṃ hetum adhyavasitāḥ | kecit tu vastuno dharmiviśeṣam āśritaṃ svabhāvam iti |
tadvipratipattinirākaraṇārthaṃ tayor lakṣaṇam ākhyātam | atra tu kāryatvarūpe na kecid vipratipadyanta iti nāsya lakṣaṇām uktam iti | kāryakāraṇabhāvena gamyagamakabhāve sarvathā gamyagamakabhāvaprasaṅga ityādikāyāṃ vipratipattāv api na kāryasya lakṣaṇe viprtipatti | kin tarhi? tasya gamakatve | sā cānyatra nirākṛtā 'trāpi prājñaiḥ svayam abhyūhyā prājñajanādhikāreṇāsya prārambhād iti ||
samprati trirūpāṇi ca trīṇy evety asahamānaḥ prāha -- nanv iti | nanu praśnaḥ | atha śabdo yadi śabdasyārthe | prakārasya svarūpasya bhedād viśeṣāt bhedo nānātvam | evam abhyupagame sati | ekasye ti abhinnasya | abhinnatvañ cāsvabhāvahetutvavyāvṛtteḥ sarvatra bhāvāt | [DhPr p.109]
tad ayam arthaḥ -- hetuḥ sādhyasiddyarthatvāt sādhyāṅgam, sādhyaṃ pradhānam | ataś ca sādhyopakaraṇasya hetuḥ pradhānasādhyabhedād bhedaḥ, na svarūpabhedāt | sādhyaś ca kaścid vidhiḥ, kaścit pratiśedhaḥ | vidhipratiṣedhayoś ca parasparaparihāreṇa avasthānāt heyor hetū bhinnau | vidhir api kaścid dhetor bhinnaḥ, kaścid abhinnaḥ | bhedābhedayor apy anyonyatyāgenātmasthiter bhinnau hetū | tataḥ sādhyasya parasparavirodhāt hetavo bhinnāḥ, na tu svata eveti ||
kasmāt punas trayāṇām hetutvam, kasmāt ca anyeṣām hetutvam ity āśaṅkya yathā trayāṇām eva hetutvam anyeṣāṃ ca ahetutvaṃ tad ubhayaṃ darśayitum āha --
svabhāvapratibandhe hi saty artho arthaṃ gamayet II-19
anantaprakāratvād iti bruvato 'yaṃ bhāvaḥ -- saviśeṣaṇanirviśeṣaṇavyatiriktāvyatiriktaviśeṣaṇatvādibhedenānantasvabhāvatvād iti | gamakāv iti vivṛṇvan sādhayata iti sādhanāv iti kartari lyuṭaṃ darśayati | atra ca vastunaḥ sādhanāv evety avadhāraṇīyaṃ na tu vastuna eveti | itaravyavacchedasyāpi tābhyāṃ sādhanāt | pratipattradhyavasāyānurodhāt tu vidhisādhanatvam anayor ucyate | pratiṣedhasya hetur evety avadhāraṇīyaṃ na tv ayam eveti pūrvābhyām api sāmarthyāt pratiṣedhasya sādhanāt |
nanu na dṛśyānupalambhenābhāvaḥ sādhyate tasya pratyakṣasiddhatvāt | kin tu vyavahāraḥ | tat kathaṃ pratiṣedho 'nupalambhasādhyaḥ | athābhāvavyavahāraḥ pratiṣedha ucyate | tarhi vyāpakānupalambhādinā vyāpyādyabhāve sādhye kenābhāvaḥ sādhitaḥ | tataḥ kim atra pratiṣedhaśabdena pratipattavyam ity āśaṅkyāha pratiṣedha iti | iti ḥ pratiṣedhaśabdaṃ pratyavamṛśati |
tena pratiṣedha ity anena śabden ābhāvo 'bhāvavyavahāraś cokto draṣṭavya ity arthaḥ | ekasya pratiṣedhena iti mukhyayā vṛttyā saṅgraho 'nyasya pratiṣedhāśrayatayā gauṇyā vṛttyeti bhāvaḥ | nāstīti jñānaṃ nāstītyabhidhānaṃ niḥśaṅkātra gamanāgamanalakṣaṇā pravṛttir vyavahāraḥ | sa ca haṭhāt pravarttayituṃ na śakyata iti tadyogyataiva sādhyeti draṣṭavyam | evaṃ tu svabhāvahetāv antarbhāve 'py anupalambhasya tataḥ pṛthakkaraṇaṃ pratipattradhyavasāyavaśād ity avaseyam |
nanu vidhipratiṣedhasādhanatve 'py amīṣāṃ trirūpatvam aviśeṣṭam | tattvād eva cādhedaś coditaḥ | tat katham idam uttaraṃ pūrvapakṣam iti varttatām ity āśaṅkyāha -- tad ayam iti | yasmād idam uttarīkṛtam ācāryeṇa yathāśruti ca pūrvapakṣaṃ nātikrāmati tat tasmād ayam artho vākyasyāyaṃ tātparyārth ity arthaḥ | etam evārthaṃ hetur ityādinā na tu svata eve ty antena granthe pratipādayati ||
atha katham anyo 'rtho 'nyam arthaṃ na vyabhicarati yenaite trayo hetavaḥ? ya[45a]thā cāmīṣāṃ svasādhyasādhanād gamakatvaṃ tathā 'nyeṣām apy akāryasvabhāvānupalambhātmanāṃ kiṃ na bhavatīti manvānaḥ praśnenopakramate -- kasmād iti | kasmād iti sāmānyato hetuṃ pṛcchati punar iti viśeṣataḥ | trayāṇām anupalabdhyādīnām | ca ḥ pūrvanimittāpekṣayā nimittāntarasamuccayārthaḥ | anyeṣām anīdṛśātmanāṃ saṃyogyādīnām |
[DhPr p.110]
svabhāvapratibandha ity | svabhāvena pratibandhaḥ | "sādhanaṃ kṛtā" [vyā-mahā- 2.1.33.] iti samāsaḥ | svabhāvapratibaddhatvaṃ pratibaddhasvabhāvam ity arthaḥ | kāraṇe svabhāve vā sādhye svabhāvena pratibandhaḥ kāryasvabhāvayor aviśiṣṭa ity ekena samāsena dvayor api saṃgrahaḥ | hi r yasmādarthe | yasmāt svabhāvapratibandhe sati sādhan ārthaḥ sādhy ārthaṃ gamayet tasmāt trayāṇāṃ gamakatvam anyeṣām agamakatvam |
kasmāt punaḥ svabhavapratibandha eva sati gamyagamakabhāvo na anyathety āha --
tadapratibaddhasya tadavyabhicāraniyamābhāvāt II-20
tadapratibaddhasye ty | tad iti svabhāva uktaḥ | tena svabhāvena apratibaddhaḥ -- tadaptratibaddhaḥ | yo yatra svabhāvena na pratibaddhaḥ tasya tadapratibaddhasya tadavyabhicāraniyamābhāvāt | tasyāpratibhandaviṣayasyāvyabhicāraḥ tadavyabhicāraḥ tasya niyamaḥ tadavyabhicāraniyamaḥ tasyābhāvāt |
tad ayam arthaḥ -- na hi yo yatra svabhāvena na pratibaddhaḥ, sa tam apratibandhaviṣayam avaśyam eva na vyabhicāratīti nāsti tayor avyabhicāraniyamaḥ -- avinābhāvaniyamaḥ | avyabhicāra--
svabhāvena svarūpeṇa | "sādhanaṃ kṛtā" [vyā-mahā-2.1.33.] iti pāṇinīyabhāṣyakārasye daṃ sūtram | tena "karttṛkaraṇe kṛtā bahulam" [pāṇini 2.1.32] iti sūtram apanīya galecopaka ityādisiddhy artha "sādhanaṃ kṛtā" iti sūtraṃ kṛtam | vārttikasūtrikāṇāṃ tu "tṛtīyā" [pāṇini 2.1.30] iti yogavibhāgāt samāso 'vaseyaḥ | anena ca tṛtīyāsamāsenaiva kāryasvabhāvayoḥ saṃgrahād āvṛttyā ṣāṣṭhīsaptamīsamāsābhyāṃ kāryasvabhāvayoḥ saṃgraha iti yat pūrvair vyākhyātaṃ tad apavyākhyānam iti khyāpitam |
samas tasya padasyārtham āha-- svabhāve ti | anena pratibandhaśabdena pratibaddhatvam āyattatvam ucyata iti darśayati | asyaivārthaṃ spaṣṭayati | pratibaddhe ti yaḥ svarūpeṇa kvacid āyattas tas tasya svabhās tatra pratibaddha āyatta ity arthābhedena pratibaddhasvabhāvatvam ity artha iti spaṣṭīkṛtam |
nanu pūrveṣām abhimatasamāsavyudāsena tṛtīyāsamāsaṃ darśayatā kiṃ svid ati yo labdhaḥ? kevalam āhopuruṣikā prakāśitety āśaṅkya pūrvaṃ buddhistham eva sphuṭayitum āha -- kāraṇa iti | kasyāsau
[DhPr p.111]
niyamāc ca gamyagamakabhāvaḥ | na hi yogyatayā pradīpavat parokṣārthapratipattinimittam iṣṭaṃ liṅgam api tv avyabhicāritvena niścitam | tataḥ svabhāvapratibandhe saty avinābhāvitvaniścayaḥ, tato gamyagamakabhāvaḥ | tasmāt svabhāvapratibandhe saty artho 'rthaṃ gamayen nānyathety sthitam |

nanu ca parāyattasya pratibandho 'parāyatte | tad iha sādhyasādhanayoḥ kasya kva pratibandha ity āha --
sa ca pratibandhaḥ sādhye arthe liṅgasya II-21
pratibandha ity akāṅkṣāyām āha -- kāryasvabhāvayos tayor eva prakṛtatvāt | aviśiṣṭaḥ sādhāraṇaḥ | dvayor api kāryasvabhāvayor atiśaye saṅgrahaḥ svīkāraḥ | ayam evātiśaya iti bhāvaḥ | sādhanalakṣāṇo 'rthaḥ sādhyalakṣaṇam arthaṃ gamayet bodhayatuṃ śaknoti | yata evaṃ tasmād anyesāṃ tadvyatiriktānām |teṣāṃ svabhāvapratibandhābhāvāt | tadabhāvaś ca tādātmyatadutpattyabhāvāt | tadanyasya ca sambandhasyābhāvāt | tādātmyatadutpattibhāve ca kāryasvabhāvayor evāntarbhāva iti bhāvaḥ ||
tad ityādinā samāsaṃ pradarśya tadapratibaddhasye ti yojayatā dharmottareṇa mūle tadapatibaddhasye ti pāṭho darśitaḥ | dṛśyate ca bahuśas tadapratibaddha svabhāva sye ti pāṭhaḥ | tatrāpi pāṭhe tadapratibaddhaḥ sādhyāprtibaddhaḥ svabhāvaḥ svarūpaṃ yasya liṅgasyeti vigrahaḥ kāryaḥ | pratibandhaḥ pratibaddhatvam āyattatvaṃ yatsādhanasya, tasya viṣayo 'vyabhicāras tena vinā 'bhavitṛtvam | tasya niyamo 'vasya(śya)ntā |
nanu tad apratibaddhatve 'pi adyatana ādityodayo 'stamayam apratibandhaviṣayaṃ na vyabhicaratīty āśaṅkyāha -- tad ayam artham iti | yata evaṃ uktam tat tasmād ayaṃ tātparyārthaḥ | ādityodayo 'pi hi bhaviṣyati | na ca tadaharastamayaḥ, maharṣiṇā 'nyena vā mahardhinā kenacit tasyāstamayavibandhasambhavāt | tasmād ādityasya tasmād astamayayogyataiva sādhyā -- ayam ādityodayo 'stamayayogya udayatvāt | śvastanodayavad iti | sati caivaṃ svabhāvahetutvam asyāyātam iti bhāvaḥ |
nanu cāvyabhicāramātreṇa prayojanam, tat kiṃ niyamenety āha | avyabhicāre ti | co 'vadhāraṇe hetau vā | etad eva kuta ity āha -- na hī ti | [45b] hi r yasmāt | pradīpo vaidharmyadṛṣṭāntaḥ | api tu kin tv vyabhicāritvena sādhyasya prakṛtatvāt sādhyāvinābhāvitvena niścitam | niyamābhāve ca kuto 'vyabhicāraniścaya ity asya tātparyārthaḥ | niścīyatāṃ tad avyabhicāro 'nyeṣām api, pratibandhas tu kasmān mṛgyata ity āha -- tata iti | yato 'vaśyam avyabhicāro niścetavyas tatas tasmāt | anyathā 'vyabhicāra eva na śakyate niścetum ity arthād anena darśitam | etāvatā 'pi kathaṃ gamakatvaṃ ity āha -- tata iti tato niścitād avyabhicārāl liṅgasya gamakatve siddhe sādhyasyāpi gamaka(gamya)tvaṃ siddhyatīti dvayor upanyāsaḥ | uktam artham upasaṃharann āha -- tasmād iti | artho liṅgalakṣaṇaḥ, arthaṃ liṅgalakṣaṇam ||
tat tasmād ihā numānānumeyacintāyāṃ svabhāvapratibandhacintāyāṃ vā |
[DhPr p.112]
sa ce ti | sa ca svabhāva pratibandho liṅgasya sādhye 'rthe | liṅgaṃ parāyattatvāt pratibaddham | sādhyas tv artho 'parāyattatvāt pratibandhaviṣayo na tu pratibaddha ity arthaḥ | tatrāyam arthaḥ -- tādātmyāviśeṣe 'pi yat pratibaddhaṃ tad gamakam | yat pratibandhaviṣayaḥ tad gamyam | yasya ca dharmasya yo niyataḥ svabhāvaḥ sa tatpratibaddaḥ | yathā prayatnānantarīyakatvākhyo 'nityatve | yasya tu sa cānyaś ca svabhāvaḥ ca pratibandhaviṣayaḥ, na tu pratibaddhaḥ | yathānityatvākhyaḥ prayatnānatarīyakatvākhye | niścayāpekṣo hi gamyagamakabhāvaḥ | prayatnāntarīyakatvam eva cānityatvasvabhāvaṃ niścitam | atas tad eva anityatve pratibaddham | tasmān niyataviṣaya eva gamyagamakabhāvaḥ nānyatheti |
nanu bhinnayor gamyagamakabhāve liṅgaṃ tadutpattyā parāyattatvāt pratibaddham | sādhyas tv aparāyattatvāt pratibandhaviṣayaḥ | tadāśrayaś ca sādhyasādhanabhāvaniyamaḥ syāt | svabhāvayos tu tadbhāve hetos tādātmyapratibaddhatvam | tādātmyaṃ cobhayor aviśiṣṭam | tataḥ pratibaddhatvaṃ pratibandhaviṣayatvaṃ vā dvayor aviśiṣṭam āyāti | tadāśrayaś ca niyataḥ sādhyasādhanabhāvaḥ prasakta ity āha -- tatrāyam artha iti | na kevalam arthāntaratva ity api śabdaḥ | yat pratibaddham iti yat sādhyapratibaddhatayā tadāyattatayā niścitam iti draṣṭavyam | pratibandhaviṣayo 'pi tattvena niścito draṣṭavyaḥ |
nanu tādātmyāviśeṣād ekas tatra pratibandhaviṣayatayā na tu pratibaddhatayety ayam eva vibhāgaḥ kuta ity āha -- yasye ti | yad vā tādātmyānubhāvini dvaye kin tatra pratibaddhaṃ yad gamakaṃ kiñ ca pratibandhaviṣayo yad gamyam ity ajānantam praty āha -- ysye ti | co hetau dvitīyapakṣe 'vadhāraṇe | yasya dharmasya vyāvṛttikalpitasya yo niyataḥ pratiniyataḥ sa eva svabhāvo na tad anyo 'pi | sa iti yasye ti ṣaṣṭhyantenoktaḥ parāmṛṣṭaḥ | tad iti ya iti prathamāntenoktaḥ pratyavamṛṣṭas tasmin pratibaddha iti vigrahaḥ | niścīyata iti śeṣaḥ | prakaraṇalabhyaṃ vā | kaḥ punarīdṛśa ity āha -- yathe ti | praytnaḥ puruṣavyāpāras tasy ānantaram avyavadhānam | tatra bhava iti digāditvād yat | tataḥ svārthe kan | tasya bhāvastattvam | tadākhyā nāma yasya sa tathā | prayatnānantaryakatvasya hy anityatvam eva svabhāvo na tu nityatvam api | tato 'nityatve pratibaddhaṃ niścīyate |
īdṛśasya tāvad iyaṃ gatir anyasya tu kā vārttetyāha -- yasye ti | dharmasye ty anuvṛtter yasye ti dharmasya | tu r viśiṣṭaṃ dharmaṃ darśayati | sa ca so 'pi prayatnānantaryākhyo 'nyaś ca saś ca(cā)prayatnānantarīyako vanakusumādir api | sa pratibadha sya sādhanagatapratibaddhatvasya viṣayo gocaraḥ | etad eva vyatirekamukheṇa draḍhayati -- na tv iti | punar arthe tu śabdaḥ | ko 'sāv īdṛśa ity āha -- yathe ti | anityatvākhyaḥ prayatnānantaryatvākhyena pratibaddha iti yojyam | evañ cārthāt pratibandhaviṣaye cety ava[46a]tiṣṭhate | etac cānityatvasya tad asatsvabhāvatvenāniyatasvabhātvam anityatvasāmānyābhiprāyeṇoktam | anyathā ghaṭādigatānityatvasya prayatnānantarīyakatvam antareṇa kuto 'vasthānam | yenānyasvabhātayā 'syāniyatatvaṃ syād iti |
[DhPr p.113]
kasmāt punaḥ svabhāvapratibandho liṅgasyety āha --
vastutas tādātmyāt tadutpatteś ca II-22
vastuta ityādi | sa sādhyo 'rtha ātmā svabhāvo yasya tat tadātmā | tasya bhāvas tādātmyam | tasmāt hetoḥ | yataḥ sādhyasvabhāvaṃ sādhanaṃ tasmāt tatra svabhāvapratibandha ity arthaḥ |

yadi sādhyasvabhāvaṃ sādhanaṃ sādhyasādhanayor abhedāt pratijñārthaikadeśo hetuḥ syād ity āha -- vastuta iti | paramārthasattā rūpeṇābhedas tayoḥ | vikalpaviṣayas tu yat samāropitaṃ rūpam | tadapekṣaḥ sādhyasādhanabhedaḥ | niścayāpekṣa eva hi gamyagamakabhāvaḥ | tato niścayāruddharupāpekṣa eva tayor bhedao yuktaḥ vāstavas tv abheda iti | na kevalāt tādātmyād api tu tataḥ sādhyād arthād utpattir liṅgasya -- tadutpatteś ca sādhye 'rthe svabhāvapratibandho liṅgasya |
syād etat tādātmyaṃ tāvat tayor asti | tat kiṃ pratibaddhatvaprtibandhaviṣayatvaniścayena gamyagamakatvavyavasthānibandhanīkṛtenety āha -- niścaye ti | hī ti yasmāt | tad apekṣāyām api kim iti prayatnānantarīyakatvam eva gamakam ity āha -- prayatne ti | co yasmādarthe | yatas tatsvabhāvaṃ niśitam ato 'sto 'smāt tad evāvnityatve pratibaddham ucyata iti śeṣaḥ | yatas tādātmyāviśeṣe 'pi yatpatibddhatayā niścitaṃ tad eva gamakam itarad gamyaṃ tasmān niyataḥ patiniyataḥ prayatnāntarīyakam eva gamakam, anityatva ca gamyam evety evaṃrūpo viṣayo yasya gamyagamakabhāvasya sa tathā | etad eva vyatirekamukhena draḍhayati nānyathe ti ||

nanu ca ya ekasyānyatra pratibandhas tadāyattatvaṃ sa tāvan nāhetukaḥ | kaś cāsau hetur ity abhipretya praśnayati -- kasmād iti | nimittapraśnaś caiṣaḥ | tādātmyād iti maulam uttara vyākhyātum āha -- yata iti | tatra sādhye svabhāvena pratibandhaḥ pratibaddhatvaṃ liṅgasyeti śeṣaḥ |
pratijñā sādhyanirdeśaḥ | tasyā artho dharmadharmisamudāyaḥ | atra ca sādhyasādhanayor aikātmyasya pratutatvāt sādhyalakṣaṇasya pratijñārthasya hetuvamāsaktam | tataś ca sādhyadharmavatsādhanadharmasyāpy asiddhiḥ | siddhau vā hetuvaiyarthyam iti bhāvaḥ | yadi paramārthato 'bhedaḥ, kathaṃ tarhi bhedanibandhano gamyagamakabhāva ity āha -- vikalpe ti | tu ḥ pāramārthikād abhedād vaidharmyam āha | ko 'sau vikalpaviṣayaḥ? yadi bāhyas tadā tadavastho doṣa ity āha -- yad iti | tam apekṣata
[DhPr p.114]
kasmān nimittadvayāt svabhāvapratibandho liṅgasya nānyasmād ity āha --
atatsvabhāvasya atadutpatteś ca tatra apratibaddhasvabhāvatvāt II-23
atatsvabhāvasye ti | sa svabhāvo asya so 'yaṃ tatsvabhāvaḥ | na tatsvabhāvo 'tatsvabhāvaḥ | tasmād utpatter asya so 'yam tadutpattiḥ | yo yatsvabhāvo yadutpattiś ca na bhavati tasya atatsvabhāvasyātadutpatteś ca | tatra atatsvabhāve anutpādake cāpratibaddaḥ svabhāvo 'syeti so 'yam apratibaddhasvabhāvaḥ | tasya bhāvo apratibaddhasvabhāvatvaṃ | tasmād apratibaddhasvabhāvatvāt | yady atatsvabhāve 'nutpādake ca kaścit pratibaddhasvabhāvo bhaved, bhaved anyato 'pi nimittāt svabhāvapratibandhaḥ | pratibaddhasvabhāvatvaṃ hi svabhāvapratibandhaḥ | na cānyaḥ kaścid āyattasvabhāvaḥ | tasmāt tādātmyatadutpattibhyām eva svabhāvapratibandhaḥ |
iti tadapekṣaḥ | idaṃ sādhanam idaṃ sādhyam iti sādhyasādhanarūpo bhedo nānātvam ity arthaḥ | yadi nāma kalpanānirmito bhedas tathāpi kathaṃ gamyagamakabhāva ity āha -- niścaye ti | hi r yasmāt | niścayāpekṣa iti niścayaviṣayīkṛtarūpāpekṣa ity arthaḥ | yata evaṃ tatas tasyāt tayoḥ sādhyasādhanayor bhedo nānātvaṃ yuktyā saṅgato yuktaḥ | vastuno 'kṛtrimād rūpād āgato vāstavaḥ |
syān matam -- bhedena kalpitayor na tādātmyaṃ gamyagamakabhāvanibandhanam asti | vāstavena ca rūpeṇaikatvān na gamyagamakabhāva iti kathaṃ svabhāvahetor gamakatvam? nāhetutvam | yad darśanadvārāyātāv etau dharmau tathāpratīyamānau tat tāvat paramārthatas tadātmakam ity ekasya dharmasya dharmāntarāvyabhicāraḥ | vāstavaṃ tadātmyagataṃ ca yasya gamakatvaṃ sa svabhāvahetur ucyata iti ko virodhaḥ?
ayaṃ prakaraṇārthaḥ -- na niścayasthe samāropite rūpe samāropitatvenādhyavasīyamāne gamyagamake kin tu svalakṣaṇatvenādhyavasīyamāne | tatra tādātmyam asti | etad uktaṃ bhavati -- āropyamāṇaṃ rūpamāropitabheda[46b]m | āropitasadṛśaṃ ca svalakṣaṇam | tenāropitena rūpeṇānugamyamānaṃ bhinnam adhyavasīyate | tad avadhyavasitabhedanibandhano gamyagamakabhāvas tasya svataś ca tādātmyam iti
dvitīyaṃ pratibandhakāraṇaṃ vyākhyātum āha -- na kevalād iti | ca ḥ sādhāraṇaṃ nimittaṃ samuccanoti ||
nanu ca samavāyādito 'pi nimittāt pratibandho nāsambhavī | tat kathaṃ tādātmyāt tadutpatter eva ca sa ucyate ity abhiprāyavān pṛcchati -- kasmād iti | anyanimittasyānabhidhānān nimittadvayād ity āha |
atatsvabhāsye tyādi bruvataścācāryasyāyamāśayaḥ -- bhavedevānyataḥ sambandhāt pratibandho
[DhPr p.115]
yadi samavāyādir anyaḥ sambandhaḥ pramāṇabādhito na bhavet | na cāsau na bādhyate | tat kuto 'sāv asann asya nimittaṃ bhaveti |
samudāyārthaṃ vyācaṣṭe -- yo yatsvabhāva iti | apratibaddhasvabhāvatvād iti mūlasya bhāvapratyayaṃ tyaktvā vigraham āha -- apratibaddha iti | tasya bhāvas tattvam | tasmād iti tu yojyam | amum evārthaṃ yadī tyādinā sphuṭayati | kasmāt punar anyato nimittān na bhavatīy āha -- pratibaddhe ti | hi r yasmāt | pratibaddhasvabhāvatvam evānyasyānyatra bhvaviṣyatīy āha -- na ce ti | co 'vadhāraṇe hetau vā | anyasya sambandhasyābhāvāt tādātmyatadutpattyabhāve ceti prakaraṇalabhyaṃ kṛtvā na cānyaḥ kścid āyattasvabhāva ity uktam |
nanu cāsaty api tādātmye tadutpattau cānyatrāsvabhāve 'nutpādake cānyat pratibaddhaṃ yathā -- ātapo vṛkṣacchāyāyām | tulāyā arvāgbhāganamanāvanamane parabhāgonnamanāvanamanayoḥ | arvāgbhāgaḥ parabhāge | raso rūpe | pāṇiḥ pādayoḥ | apatajjalam ādhāre | balākā salile | nadīpūra uparivṛttāyāṃ vṛṣṭau | candrodayaḥ samudravṛddhau kumudavikāse ca | kṛttikodayo rohiṇyudaye | pipilikotsaraṇaṃ matsyavikāraś ca vṛṣṭau | śaradi jalaprasādo 'gastyodaye | viśiṣto megho[da]yo varṣakarmaṇi | adyādityodayo 'stamaye śvastanodaye ca | kuṣmāṇḍaguḍako 'ntaḥ sthitabīje | parivrājako daṇḍe | santrasto nakulaḥ sarpe | kiyad vā śakyate nidarśayitum? etāvat tūcyate -- yad yenāvinābhūtaṃ dṛśyate tat tatra pratibaddham | tasya ca liṅgam | ata eva trīṇy eva liṅgānīti saṃkhyāniyamo 'py ayuktaḥ | kevalaṃ liṅgasya rūpāṇy eva vaktavyāni | yad darśanāt hetutvam asīyata iti |

naiṣa doṣaḥ | amīṣāṃ madhye yeṣāṃ pratibandho 'sti teṣāṃ tādātmyatadutpattyor anyataram sambhavād, yeṣu ca tad abhāvas teṣām apratibandhād agamakatvāt | tathā hi vṛkṣasya chāyāyām ekasāmagryadhīnatayaiva pratibandhaḥ | tatas tatpratipattiḥ kāryaliṅgajaiva | chāyā hi pratibhāsamānarūpasaṃsthānavatī śaityādyarthakriyākāriṇī vastv eva, na tv evālokābhāvaḥ | sā ca pūrvasmād ālolopādānāt pūrvavṛkṣakṣaṇād vṛkṣakṣaṇena sārdham utpadyate | tathā 'rvāgbhāganamanāvanamane api tulāyāḥ parabhāgonnamanāvanamanābhyām eva samaṃ puruṣaprayatnād eva tathāvidhāt tadupādānasaha[47a]kāriṇa utpadyete | tathā 'rvāgbhāgaparabhāgayor asarūpayor apy ekasāmagryadhīnataiva | pāṇis tv apratibaddha eva, vyaṅgasyāpi sambhavāt | avyabhicāre caikasaṃsargādhīnataiva nibandhanam | tādṛśaṃ ca jalamādhārasya kāryam eva, tādṛśī ca balākā salikasya | nadīpūro 'pi tathāvidha uparivṛṣṭeḥ | dṛśyādṛśyasamudāyaś ca yathāyogaṃ sarvatra dharmī karttavyaḥ | nadīpūre cānyo 'pi prakāro vaktuṃ śakyaḥ | nadī dharmiṇī | uparivṛṣṭimad deśasaṃbandhitvam asyāḥ sādhyam | tathāvidhapūratvamātraṃ hetuḥ | evaṃ candrodayasamudravṛddhikumudavikāśā(sā)nām apy ekasāmagryadhīnataiva | ekasmād eva mahābhūtaviśeṣāt kālavyavahāraviṣayād etad utpādāpekṣiṇas teṣām utpādāt | tathā ya eva kṛttikodayahetur mahābhūtaviśeṣaḥ kālasaṃjñitaḥ sa eva katipayakālavyavadhānena rohiṇyudayahetur iti tad darśanād hetos tajjananayogyatādharmo 'numīyate eva | tathā pipīlikotsaraṇasya matsyavikārasya ca yo hetuḥ sa eva katipayakālavyavadhānena varṣakaraṇayogyas tataḥ pūrvavad hetudharmānumānam, rūparasayor ivaikasāmagryadhīnatayaiva vā tat samakālikavarṣaṇānumānam | tadā tv aśravaṇīyabahiḥsthitaśabdagarbhagṛhādivyavasthito 'numātā pratyetavyaḥ | tathā śaradādijalaprasādo 'gastyodayasya kāryam eva | atha jalaprasādaṃ dṛṣṭvodeṣyatīty anumīyate, tadā tasmād eva mahābhūtāt kālasaṃjñitāj jalaprasādaḥ | sa
[DhPr p.116]
bhavatu nāma tādātmyatadutpattibhyām eva svabhāvapratibandhaḥ | kāryasvabhāvayor eva tu gamakatvaṃ
kathaṃ ity āha --
te ca tādātmyatadupattī svabhāvakāryayor eva iti tābhyām eva vastusiddhiḥ II-24
te ce ti | iti ḥ tasmādarthe | yasmāt svabhāve kārye eva ca tādātmyatadutpattī sthite tannibandhanaś ca gamyagamakabhāvas tasmāt tābhyām eva kāryasvabhāvyāṃ vastuno vidheḥ siddhiḥ |
atha pratiṣedhasiddhir dṛśyānupalambhād api kasmān neṣṭety āha --
pratiṣedhasiddhir api yathoktā yā eva anupalabdheḥ II-25
pratiṣedha vyavahārasya siddhir yathoktā yā dṛśyānupalabdhis tata eva bhavati yatas tasmād anyato noktā |
tatas tāvat kasmād bhavatīty āha --
sati vastuni tasyā asambhavāt II-26
sati tasmin pratiṣdhye vastuni yasmād dṛśyānupalabdhir na sambhavati tasmād asambhavāt tataḥ pratiṣedhasiddhiḥ ||
ca katipayakālavyavadhānena tadudayanimittam iti pūrvavad hetudharmānumānam | meghasyāpi tathāvidhasyātyantāyogyatāvyāvṛttyā vṛṣṭakaraṇāyogyatā 'numeyā | na tu bhāvivarṣavyabhicārasambhavāt | sā ca svabhāvabhūtaivānumīyata iti tādātmyam eva nibandhanam | ādityodayasya tu prabhāvātiśayavatā yogyādinā vibandhasambhavāt nāsty evāvinābhāvaḥ | anyathādya gardabhadarśanasyāpy astamayaśvastanodayayos tathātvaṃ syāt | evaṃ tu yuktam -- ayam udetā astamayaśvastanodayayogya iti | tathā codayatathāvidhayogyatayos tādātmyam eva nibandhanam | kuṣmāṇḍasyāpi bījenaikasāmagryadhīnataiva | parivrājakanakulau daṇḍasarpayor apratibaddhāv eva | anyathāpi sambhavāt | kiyad vā śakyate pariharttum? etāvad ucyate -- asati tādāmye taduptattau vā kasyacit kvacit pratibandhe tādrūpyeṇa ca gamakatve sarvaṃ sarvatra pratibaddhaṃ tadgamakaṃ prasajyeteti ||
kāryasvabhāvayor eva tu gamakatvaṃ katham iti bruvataḥ pūrvapakṣavādino 'yam āśayaḥ -- tādātmyatadupattī evānyasya bhaviṣyataḥ, tataś ca gamakatvam iti | kāryasvabhāvayor iti dvayo[r u]ccāraṇe cāyaṃ tasya bhāvaḥ -- bhavadibhar evānuplalambho 'nayor antarbhāvita iti ||
........................................... nupalabdhir ity ukte kuto 'sya pūrvapakṣasyotthānam? satyam etat, kevalaṃ tad evā ......................................... m ity asyāpy anupalabdheḥ
[DhPr p.117]
atha tata eva kasmād ity āha --
anyathā ca anupalabdhilakṣaṇaprāpteṣu deśakālasvabhāvaviprakṛṣṭeṣv artheṣv ātmapratyakṣanivṛtter abhāvaniścayābhāvāt II-27
anyathā ce ti | sati vastuni tasyā adṛśyānupalabdheḥ sambhavād ity anyathāśabdārthaḥ | etasmāt kāraṇāt nānyasyā anupalabdheḥ pratiṣedhasiddhiḥ |
kuta etad -- saty api vastuni tasyāḥ sambhava ity āha -- anupalabdhilakṣaṇaprāpteṣv ityādi | iha pratyayāntarasākalyāt svabhāvaviśeṣāc copalabdhilakṣaṇaprāpto 'rtha uktaḥ | dvayor ekaikasyāpy abhāve 'nupalabdhilakṣaṇaprāpto 'rtha ucyate |
tad ih ānupalabdhilakṣaṇaprāpteṣv iti pratyayāntaravaikalyavanta uktaḥ | deśakālasvabhāva viprakṛṣṭeṣv iti svabhāvaviśeṣarahitā uktāḥ | deśaś ca kālaś ca svabhāvaś ca tair viprakṛṣṭā iti vigrahaḥ | teṣv abhāvaniścayasyābhāvāt | saty api vastuni tasyā bhāva iṣṭaḥ |
kasmān niścayābhāva ity āha -- teṣu pratpattur ātmano yat pratyakṣam tasya nivṛtteḥ kāraṇāt niścayābhāvaḥ | yasmād anupalabdhilakṣaṇaprāpteṣu ātmapratyakṣanivṛtter abhāvaniścayābhāvaḥ, tasmāt saty api vastuni ātmaprtyakṣanivṛttilakṣaṇāyā adṛśyānupalabdheḥ sambhavaḥ | tato yathoktāyā eva pratiṣedhasiddhiḥ |
pratiṣedhasambhavād ity abhiprāyeṇa pūrvapakṣapravṛtter adoṣa eṣaḥ | pratiṣedha śabdena vyavahāro 'bhipreta iti pratiṣedhavyavahāra iti vivṛtam | mūle tv api śabdaḥ sādhyāntarasamuccaye | kāsau yathoktety āha ye ti |
mūlasāmarthyasthitam abhivyanakti tasmād anyato 'dṛśyasyānupalabdher noktā pratiṣedhasiddhir iti prakṛtena sambandhaḥ |

yady adṛśyānupalabdher na bhavati tadānupalabdhitvāviśeṣe vivakṣitāyāpi mā bhūd ity abhipretyāha tatas tāvad iti | tasmād asambhavāt kāraṇāt tata iti tata eva dṛśyānupalabdher iti vivakṣitam itarathā nyasyāpi pratiṣedhasiddhikathanaprasaṅgāt ||
nanu tato 'py asty anyato 'pi | kathaṃ punas tata eve ti niyamo labhyate ity abhiprāyavān āha athe ti | atha śabdaḥ praśne | anyathā ce ty uttaraṃ vyācakṣāṇa ihaiva cchedaṃ darśayati ca śabdañ ca yasmādarthe | dṛśyānupalabdher uktāt prakārād adṛśyānupalabdher anyaprakāratvam anyathātvaṃ vivakṣitam ācārya syeti
[DhPr p.118]
atheyaṃ dṛśyānupalabdhiḥ kasmān kāle pramāṇam, kiṃsvabhāvā, kiṃvyāpārā cety āha --
amūḍhasmṛtisaṃskārasyātītasya varttamānasya ca pratipattṛpratyakṣasya nivṛttir[47]abhāvavyavahārapravarttanī[48] II-28
__________NOTES__________
[47] nivṛttir anupalabdhir CD
[48] -hārasādhanī BCDPHEN
amūḍhetyādi [49] | pratipattuḥ pratyakṣo ghaṭādir arthaḥ, tasya nivṛttir anupalabdhiḥ tadabhāvasvabhāveti yāvat | ata evābhāvo na sādhyaḥ svabhāvānupalabdheḥ siddhatvāt |[50]avidyamāno 'pi ca[51]ghaṭādir ekajñānasaṃsargiṇi bhūtale[52]bhāsamāne samagrasāmagrīko jñāyamāno dṛśtayā[53]sambhāvitatvāt pratyakṣa uktaḥ | ata ekajñānasaṃsargī[54]dṛśyamāno 'rthas tajjñānaṃ ca pratyakṣanivṛttir ucyate | tato hi dṛśyamānād arthāt tadbuddheś ca samagradarśanasāmagrīkatvena pratyakṣatayā sambhāvitasya nivṛttir avasīyate | tasmād arthajñāne eva pratyakṣasya ghaṭasyābhāva ucyate | na tu nivṛttimātram ihābhāvaḥ nivṛttimātrād dṛśyanivṛttyaniścayāt |
__________NOTES__________
[49] amūḍheti APE amūḍhetyādi; om. HN.
[50] yathā ca pratipattṛpratyakṣanivṛttr anupalabdhiḥ pradeśas tajjñānaṃ cocyate tathā avidyamāno 'pītyādinā darśayāti -- ṭi-
[51] ca om. C
[52] bhūtale om. AEP
[53] dṛśyamānatayā BDHN
[54] ekajñānasaṃsargāt -- B
darśayann āha satī ti | etasmāt sati vastuni tatsambhavāt | mūle tv anyathā cānupalabdhilakṣaṇaprāpteṣv ity ekavākyatayaivārthaḥ saṅgacchate | nā yaśabdārthavyākhyā, nāpy uttarapadavyākhyāne pūrvapakṣavacanā(na)prayāsaḥ kaścit | tathā tu na prakrāntaṃ dharmottareṇe ti kim atra kurmaḥ? kuta etad iti sāmānyenoktvā viśeṣaniṣṭhaṃ karoti saty apī ti | etac ca vigraha ity antaṃ sugamam |
teṣv anupalabdhilakṣaṇaprāpteṣv abhāvaniścayābhāvāt | saty api vastuni asyānupalabdher bhāva iṣṭaḥ | anenaitad āha -- nāsmākam atra pramāṇam asti yat saty eva vastuni sā bhavatīti | kin tu tasyāṃ satyām api yasmāt pratyayo dolāyate tasmād evam ucyata iti |
samprati niścayābhāvasyāvadhiṃ prayeṣamāṇa āha kasmāt sakāśād iti | parapratyakṣanivṛtter aśakyaniścayatve tannivṛttyartham ātmapratyakṣa grahaṇam | nanu yady ayam apādānapraśno na tu hetupraśnas tadā katham idam āha tasya nivṛtteḥ kāraṇān niścayābhāva iti cet | na | anyārthatvāt kāraṇaśabdasya | niścayābhāvasya śabdena nyāyena jāyamānasyaiṣā prakṛtiḥ kāraṇam | "janikartuḥ prakṛtiḥ" [Pāṇini 1.4.30] ity anena labdhāpādānasaṃjñakād asmād ity arthasya vivakṣitatvāt | anyathā tv asamañjasaṃ syāt | yasmād ityādinoktam artham upasaṃharati | etac ca pratiṣedhasiddhir ity etad antaṃ sugamam ||
sampraty anupalabdher anumānajñānahetutvāt prāmāṇyaṃ svabhāvaviśeṣo vyāpāraś cokto 'pi kālapuruṣaviśeṣaparigrahaṇena vaktum athe tyādinā praśnapūrvam upakramate | atha śabda ārambhe pūrvavat |
[DhPr p.119]
nanu ca dṛśyanivṛttir avasīyate dṛśyānupalambhāt | satyam evaitat | kevalam ekajñānasaṃsargiṇi dṛśyamāne ghaṭo yadi bhaved dṛśya eva bhaved iti dṛśyaḥ sambhāvitaḥ | tato dṛśyānupalabdhir niścitā | dṛśyānupalabdhiniścayasāmarthyād[55]
eva ca[56]dṛśyābhāvo niścitaḥ | yadi hi dṛśyas tatra bhaved dṛśyānupalambho na bhavet | ato dṛśyānupalambhaniścayād dṛśyābhāvaḥ sāmarthyād avasitaḥ na[57]vyavahṛta iti dṛśyānupalambhena vyavaharttavyaḥ | tasmād arthānatram ekajñānasaṃsargi dṛśyamānam tajjñānaṃ ca pratyakṣanivṛttiniścayahetutvāt pratyakṣanivṛttir uktaṃ draṣṭavyam |
__________NOTES__________
[55] -anupalambha- CD
[56] ca om. E
[57] na tu vyava- APHEN
pratyakṣaparicchedyatvāt pratyakṣo ghaṭādiḥ | nivṛtti śabden ācāryasyā nupalabdhir vivakṣiteti darśayati tasya nivṛttir anupalabdhir iti | anupalabdhiśabdenā pi vivakṣitakartṛkarmadharmopalabdhiparyudāsenānyad ekajñānasaṃsargi vastu tajjñānaṃ ca vivakṣitam | etad eva spaṣṭayati tadabhāvasvabhāveti yāvad iti | tasya pratiṣedhyasya ghaṭāder abhāvo viśiṣṭo bhāvas tatsvabhāvā | tadabhāvasvabhāvaśabdena yāvān artha ukta tadanupalabdhiśabdenāpīti iti yāvad ity asyārthaḥ | yato 'nyopalabdhir eva tadanupalabdhiḥ | saiva ca tadabhāvo nānyo 'ta evāsmād eva kāraṇād abhāvo ghaṭāder na sādhyaḥ | kuto na sādhya iti svabhāvānupalabdher liṅgāt | kuto na sādhya ity āha siddhatvāt niścitatvād ghaṭābhāvasyeti prakaraṇāt |
evaṃ manyate -- tadekajjānasaṃsargi vastu tajjñānaṃ ca ghaṭādyanupalabdhis tadabhāvaś ca | tac cendriyajena pratyakṣeṇa svasaṃvedanena ca siddham iti na liṅgād abhāvaḥ sādhyata iti | nanv avidyamāno ghaṭādiḥ kathaṃ pratyakṣaḥ ? atha pratyakṣaḥ, kathaṃ tadanupalabdhir ucyata ity āha avidyamāno 'pi ce ti | na kevalaṃ vidyamānaḥ pratyakṣa ucyate ity api śabdaḥ | [ samagrā samastā sāmagrī ] kāraṇakalāpo yasyeti vigrahaḥ | śeṣād vibhāṣā [Pāṇini 5.4.154] iti kap | na kapi [Pāṇini 7.4.14] iti hrasvatvapratiṣedhaḥ | jñāyamāno niścīyamāno [ghaṭādir ekajñāna]saṃsargiṇi pra ... tadanupalabdher evety avadhāraṇīyam | pratyakṣanivṛttir ghaṭādyanupalabdhiḥ | kasmāt tu dvayaṃ tathocyata ity āha tato hī ti | hī ti yasmāt | yasmād amū eva dṛśyaghaṭādituccharūpanivṛttyavaseyahetū tasmāt karaṇāt | artha ekajñānasaṃsargivastvantaram, jñānaṃ ca tasyaiva | etad eva vyatirekamukheṇa draḍhayati na tv iti | nivṛttimātram upalabdhyabhāvamātram | tasya tathātve ko doṣa ity āha nivṛttimātrād iti | dṛśyanivṛttyaniścayād dṛśyābhāvaniścayāt |

iha nivṛttimātrasya prasajyapratiṣedhātmano niścetum aśakyatvān na hetutvaṃ yujyata iti dharmottarasyā śayo nivṛttimātrād dṛśyanivṛttyaniścayād iti bruvataḥ | pūrvapakṣavādinā tv evaṃ jñātam nivṛttimātrān nirviśeṣaṇād ayam evaṃ pratiṣedhati | tad ahaṃ saviśeṣaṇaṃ nivṛttimātram eva darśayāmīti pramodamāna āha nanu ce ti | dṛśyanivṛttir dṛśyābhāvaḥ | dṛśyānupalambhād ity atrānupalambhaśabdenopalambhābhāvamātraṃ vivakṣitam itarathā pūrvapakṣavādinaḥ prakṛtaṃ hīyeta | anena saviśeṣaṇam evopalambhābhāvamātraṃ prasajyapratiṣedharūpaṃ
[DhPr p.120]
yathā caikajñānasaṃsargiṇi pratyakṣe ghaṭasya pratyakṣatvam āropitam asato 'pi tathā tasminn ekajñānasaṃsargiṇy atīte cāmūḍhasmṛtisaṃskāre varttamāne ca ghaṭasya[58]tattadrūpam[59]āropitam asata iti draṣṭavyam | anena ca[60]dṛśyānupalabdhiḥ pratyakṣaghaṭanivṛttisvabhāvoktā | sā ca siddhā | tena na[61]ghaṭābhāvaḥ sādhyaḥ api tu abhāvavyavahāra ity uktam |
__________NOTES__________
[58] atīte varttamāne cāmūḍhasmṛtisaṃskāre ca ghaṭasya
[59] tadrūpam ABPHEN
[60] ca om. -- anena dṛśyā ABPHE
[61] na om. -- tena ghaṭā --B
liṅgam astu, na tu nañaḥ paryudāsavṛttyā tadekajñānasaṃsargi vastu, tajjñānaṃ ceti pūrvapakṣavādī darśayati | satyam ityādinā pratividhatte | kin tv ekajñānasaṃsargiṇi bhūtalādau dṛśyamāne sati dṛśyaḥ sambhāvita āropitaḥ sa pratiṣedhya iti prakaraṇāt | tato dṛśyatvasamāropāt dṛśyānupalabdhir dṛśyajñānābhāvas tuccharūpo vyavahartavyamātraṃ niścitā bhavati | niścīyatām upalabdhyabhāvo jñeyābhāvas tāvan na niścita iti tanniścayārthaṃ nivṛttimātraṃ vyāpariṣyata ity āha dṛśye ti | dṛśyajñānābhāvaniścayasāmarthyād anyathānupapatteḥ | co hetau | dṛśyasya jñeyasyābhāvo vyavahartavyaikarūpaḥ | sāmarthyam eva yadī tyādinā darśayati | hi r yasmādarthe | dṛśyānupalambha iti dṛśyopalambhābhāva ity arthaḥ | ato 'smād dṛśyānupalambhaniścayāt | dṛśyasya jñeyasy ābhāva uktāt sāmarthyād avasitaḥ | dṛśyopalambhābhāvaniścayas tv ekajñānasaṃsargivastvantaropalambheneti draṣṭavyam |
nanu yadi jñeyābhāvo 'py avasitas tarhi kathaṃ liṅgena sādhyata ity āha na vyavahṛta iti | adṛṣṭānām api sattvaśaṅkayā na pratyakṣaṃ vyavahārayituṃ śaknotīti bhāvaḥ | kena tarhi vyavahriyata ity āha dṛśyānupalambhena liṅgabhūtena | ......bhāvavyavahāra eva ........ jñānaṃ ce ti | ca kāras tulyakakṣatām darśayati | dvayoś ca nivṛttiniścayahetutvam; jñānam antareṇa yasmād ayaṃ kevalaḥ pradeśas tasmāt ghaṭādir nāstīty adhyavasātum aśakyatvāt; tathā viṣayam antareṇa yasmāt kevalapradeśāparokṣīkaraṇaṃ tasmāt tajjñānaṃ nāsti iti niścetum aśakyatvād iti draṣṭavyam | pratyakṣasya ghaṭāder nivṛttiniścayahetutvāt pratyakṣanivṛtti[r uktaṃ draśtavyam ] |
nanu ca pratiṣedhyasya ghaṭāder asato 'pi tathāstu pratyakṣatvam | yat punas tatra nāsīd eva tasya katham atītatvam; yac ca tatra nāsty eva tasya kathaṃ varttamānatvam, kathaṃ ca tatrānupalabdher vyāpāra ity āśaṅkām upākurvann āha -- yatheti | yena prakāreṇa ghaṭo yadi bhaved dṛśya eva bhaved ity evaṃrūpeṇa | co hetau | tasminn ekajñānasaṃsargiṇy atīte 'mūḍhasmṛtisaṃskāre | co vaktavyāntarasamuccaye | varttamāne ca | samuccaye ca kāraḥ | tathā tena prakāreṇa yadi tatra pūrvaṃ ghaṭaḥ sthito yadi syāt, upalabdhaḥ syāt; na copalabhyate ity evam ātmanā ghaṭasyāropāt pratyakṣasya tadānīm asatas tadrūpam atītatvaṃ varttamānatvañ c āropitam āropasiddham itir evaṃ draṣṭavyākāraṃ darśayati | draṣṭavyaṃ jñātavyam iti yojanīyam idam |

[DhPr p.121]
amūḍho 'bhraṣṭo darśanāhitaḥ smṛti jananarūpaḥ saṃskāro yasmin ghaṭādau sa tathoktaḥ | tasya atītasya pratipattṛpratyakṣasyeti sambandhaḥ | varttamānasya ca pratipattṛpratyakṣasyeti sambandhaḥ | amūḍhasmṛtisaṃskāra grahaṇaṃ tu na varttamānaviśeṣaṇam | yasmād atīte ghaṭaviviktapradeśadarśane smṛtisaṃskāro mūḍho dṛśyaghaṭānupalambhe dṛśye ca ghaṭe mūḍho bhavati | varttamāne tu[62]ghaṭarahitapradeśadarśane na smṛtisaṃskāramohaḥ | ata eva na ghaṭābhāve nāpi ghaṭānupalambhe mohaḥ | tasmān[63]na varttamānaniṣedhyaviśeṣaṇam amūḍhasmṛtisaṃskāragrahaṇam smṛtisaṃskāravyabhicārābhāvād[64]varttamānasyārthasya | ata eva varttamānasya ce ti ca śabdaḥ kṛtaḥ viśeṣaṇarahitasya varttamānasya viśeṣaṇavatātītena samuccayo yathā vijñāyeteti[65]|
__________NOTES__________
[62] varttamāne ca ghaṭa ABPHEN
[63] ata eva na ghaṭānupalambhe nāpi ghaṭe mohaḥ -- ACDPHEN. ata eva na ghaṭānupalambhe nāpi ghaṭe mohaḥ -- B
[64] -grahaṇam vyabhicāra- -- C.
[65] iti om. -- vijñāyeteti | tad -- B.
tad ayam arthaḥ atīto 'nupalambhaḥ sphuṭaḥ[66]smaryamāṇaḥ pramāṇam varttamānaś ca | tato `nāsīd iha ghaṭaḥ anupalabdhatvāt' `nāsti anupalabhyamānatvāt' iti śakyaṃ jñātum | `na tu na bhaviṣyaty atra ghaṭaḥ anupalapsyamānatvāt' iti[67]śakyaṃ jñātum[68]| anāgatāyā anupalabdheḥ sattvasandehād iti kālaviśeṣo 'nupalabdher vyākhyātaḥ |
__________NOTES__________
[66] sphuṭaṃ -- BPHEN.
[67] anupalabhyamānatvāt -- A
[68] jñātum śakyam -- C
nanu dṛśyānupalabdhiḥ kasmiṅ kāle pramāṇaṃ kiṃsvabhāvā kiṃvyāpārā ceti tritayaṃ pṛṣṭa ācāryas tatrānena kim ākhyātam ācāryeṇe ty āśaṅkām apākurvann āha anene ti | anena pratipattṛpratyakṣasya nivṛttir iti vacanena | co 'vadhāraṇe | svabhāvasye (-bhāve)ty asyānantaraṃ draṣṭavyaḥ | pratyakṣasya ghaṭasya | prasajyapratiṣedhalakṣaṇanivṛttiniścayahetutvāt pratyakṣaghaṭanivṛttiḥ pratyakṣaghaṭānupalabdhiḥ | nañaḥ paryudāsavṛttyā | tadekajñānasaṃsargi vastu tajjñānaṃ ca dvayaṃ svabhāvo rūpaṃ yasyā dṛśyānupalabdheḥ sā tathoktā vyākhyāteti śeṣaḥ |
nanu dṛśyānupalabdhirūpaṃ liṅgam astu paryudāsarūpam, sādhyas tu prasajyapratiṣedharūpaḥ kiṃ na bhavatīty āha se ti | co yasmāt | sā tathāvidhānupalabdhi .............. uktam ācāryeṇa sā bhāvavyavahārapravartanī ty anena śabdeneti bhāvaḥ | dharmottareṇa cāta eva abhāvo na sādhya ity anena |
ghaṭaviviktapradeśa[49a]darśanen āhita āropitaḥ saṃskāro viśiṣṭaśaktiyuktavijñānātmikā vāsanā, na tu parābhimato bhāvanākhyaḥ | anurūpasmaraṇaṃ janayitum anīśāno mūḍha iti vyapadiśyate | dṛśyaghaṭānupalambhe dṛśyasya ghaṭasyopalabdhyabhāve tuccharūpe | ata eva ca dṛśye ghaṭe | amūḍhasmṛtisaṃskāragrahaṇaṃ kasmān na varttamānaviśeṣaṇam ity āha varttamāne tv iti | tu r atītād vartamānasya vaidharmyam āha | ato mohābhāvān na ghaṭābhāve vyavahartavyaikarūpe | nāpi ghaṭānupalambhe ghaṭopalabdhyabhāve tuccharūpe | pratyakṣavad āropād vartamānasyārthasya ghaṭādeḥ | ata eva vartamānagrahaṇasya nirviśeṣaṇatvād eva |
[DhPr p.122]
vyāpāraṃ darśayati | abhāvasya vyavahāraḥ nāstīty evam ākāraṃ jñānam śabdaś caivam ākāraḥ niḥśaṅkaṃ gamanāgamanalakṣaṇā[69]ca pravṛttiḥ kāyiko 'bhāvavyavahāraḥ | ghaṭābhāve hi jñāte niḥśaṅkaṃ gantum āgantuṃ ca pravartate |
__________NOTES__________
[69] niḥśaṅkagamanāgamalakṣaṇā -- DB; niḥśāṅkā gamanāgamanayo (?) lakṣaṇā -- C.
tad etasya[70]trividhasyāpy abhāvavyavahāra sya[71]dṛśyānupalabdhiḥ pravarttanī [72]sādhanī pravarttikā |
__________NOTES__________
[70] tad evam asya-- CD; tad evam etasya, tad eva tasya -- B.
[71] apy abhāvasya vyavahārasya] -- C.
[72] [pravarttanī om. ABCDPHEN.
yady api ca nāsti ghaṭaḥ iti jñānam anupalabdher eva bhavati ayam eva cābhāvaniścayaḥ tathāpi yasmāt pratyakṣeṇa kevalaḥ pradeśa upalabdhas tasmāt iha ghaṭo nāstīty evaṃ ca[73]pratyakṣavyāpāram anusaraty abhāvaniścayaḥ tasmāt pratyakṣasya kevalapradeśagrahaṇavyāpārānusāryabhāvaniścayaḥ pratyakṣakṛtaḥ |
__________NOTES__________
[73] ca om. -- C.
nanu yathā vikalpena viṣayīkriyamāṇo 'tīto 'nupalambhaḥ pramāṇam ucyate tathā vikalpasyāvyāhataprasaratvād anāgato 'py anupalambho vikalpyamānaḥ kiṃ na tathā pramāṇam ity āha tad ayam iti | yasmāt kevalapradeśadarśanāhitaḥ saṃskāro 'tīte ghaṭādāv amūḍho gṛhyate, vartamāne tu tasmin smṛtisaṃskāre moho na sambhavaty eva tat tasmād ayaṃ tātparyārthaḥ | anupalambhaniścayahetutvād anupalambhaḥ kevalapradeśādiḥ sphuṭo yathāsau kevalo 'nubhūtas tathā smṛtvā viṣayīkriyamāṇaḥ pramāṇam | vartamānaś ca tādṛg anupalambhaḥ sphuṭo 'bhrāntena jñānena gṛhyamāṇa iti draṣṭavyam | yata īdṛśo 'nupalambhaḥ pramāṇaṃ tatas tasmāt | kuto na śakyate jñātum ity āh ānāgatāyā iti | tathātvena niścito hi hetur gamako 'nyathā sandigdhāsiddhatā hetudoṣaḥ syād ity abhiprāyaḥ | pratyakṣanivṛttiśabdena tāvad dṛśyānupalabdheḥ svabhāvo darśito 'mūḍhety ādinā tu kiṃ darśitam ity āha kāle ti | [itarevam arthete] naivaṃ kālaviśeṣo 'nupalabdher vyākhyāta iti | kālaviśeṣo 'tīto varttamānaś ca vyākhyātaḥ kathito neneti śeṣaḥ | etac cātīte varttamāne ca kāle 'nupalabdheḥ pramāṇākhyānam asyopalakṣaṇaṃ draṣṭavyam, kāryasvabhāvahetvor api tayoḥ kālayoḥ prāmāṇyāt | tathā hy āsīd atra vahnir dhūmasyopalabdhatvāt | asti vahnir iha dhūmasyopalabhyamānatvāt | tathāsīd iha pādapaḥ śiṃśapāyā upalabdhatvāt | astīha vṛkṣaḥ śiṃśapāyā upalabhyamānatvād ity api bhavaty eva |
nanu dṛśyānupalambhe bhavatu jñānābhidhānalakṣaṇo vyavahāraḥ | kāyikas tu katham ity āha ghaṭe ti | hi r yasmāt | pravartata iti yogyatayocyate | pravṛttiyogyas tāvad bhavatīti | ata eva cābhāvayogyatā sādhyocyate | tadetasye ti lokoktir eṣā | tac caitac ceti vigrahaḥ kāryaḥ | yadvā yato 'bhāvaniścayo nupalabdhinimittakas tat tasmāt | apir atiśaye | āstām ekasya dvayor vā pravartanī, trividhasya yāvat pravartanīty arthaḥ | pravartanī ty asya dvayam etad vivaraṇaṃ spaṣṭārthaṃ sādhanī pravarttiketi pravartayatīti pravartanī ti yogyatayoktam | sābhāvatritayam abhāvavyavahāraṃ pravartayituṃ yogyā tāvanmātranimittakatvāt tasya | saty arthitve puruṣas tān vyavahārān ācaratu mā vā | ata evābhāvavyavahārayogyatā pradeśādeḥ sādhyate dṛśyānupalambheneti paramārthaḥ |
[DhPr p.123]

kiñ ca | dṛśyānupalambhaniścayakaraṇasāmarthyād eva pūrvoktayā nītyā pratyakṣeṇaivābhāvo niścitaḥ | kevalam adṛṣṭānām api sattvasambhavāt sattvaśaṅkayā na asattvaṃ[74]vyavaharttum | ato 'nupalambho 'bhāvaṃ[75]vyavahārayati dṛśyo yato 'nupalambhaḥ tasmān nāstīti | ato dṛśyānupalambho o 'bhāvajñānaṃ kṛtaṃ pravarttayati na tu akṛtaṃ karotīty[76]abhāvaniścayo 'nupalambhāt pravṛtto 'pi pratyakṣeṇa kṛto 'nupalambhena pravarttita ukta ity abhāvavyavahārapravarttany anupalabdhiḥ[77]|| kasmāt punar atīte varttamāna cānupalabdhir gamikety āha
__________NOTES__________
[74] śaknoty abhāvaṃ -- C
[75] ['bhāvaṃ om. -- A
[76] iti om. -- C.
[77] abhāvavyavahāre pravarttany anupalabdhiḥ -- C; pravarttany upalabdhiḥ -- A; pravartiny upalabdhiḥ -- PH. pravartiny anupalabdhiḥ -- B.
tasyā evābhāvaniścayāt II-29
tasyā eva yathoktakālāyā anupalabdher abhāvaniścayāt | anāgatā hy anupalabdhiḥ svayam eva sandigdhasvabhāvā | tasyā asiddhāyā nā 'bhāvaniścayo 'pi tv atītavarttamānāyā iti ||
nanu yadi nāstīty evam ākāraṃ jñānam anupalabdher liṅgād bhavati, kathaṃ tarhi pratyakṣāvasito 'bhāva ukta ity āha -- yady api ce ti nipātasamudāyo yady api śabdavad viśeṣābhidhānanimittābhyupagame varttate | abhāvaniścayaśabdasāmānādhikaraṇyād ayam eveti nirdeśaḥ | ca śabdo vaktavyam etad ity asyārthe tra varttate |
abhāvaniścayasya tadā sthairyalābhād anupalambhād evety uktaṃ draṣṭavyam | tathāpī ti laukikoktir iyaṃ nigadābhidhānārambhe | tasmāc chabdena yasmāc chabda ākṣiptaḥ | tenāyam arthaḥ | yasmāt kevalapradeśagrahaṇalakṣaṇavyāpārānusārī ghaṭo nāstīty abhāvaniścayaḥ tasmāt pratyakṣakṛta ucyata iti śeṣaḥ | kasya vyāpārānusārīty ākāṅkṣāyām uktam -- pratyakṣasya pramāṇaviśeṣasyeti |

atha syād -- yady ayaṃ pratyakṣakṛtas tadā pratyakṣapravarttito 'pi | tat kiṃ dṛśyānupalambhena kriyata ity āśaṅkyāha -- kiñce ti vaktavyāntarasamuccaye | tadviviktapradeśādigrāhiṇā pratyakṣeṇāivābhāvo niṣedhyābhāvaḥ prasajyapratiṣedhātmā niścitaḥ | kathaṃ? dṛśyasyānupalambha upalambhābhāvas tuccharūpas tanniścayakaraṇasāmarthyād anyathānupapatteḥ | pūrvoktayā nītyā yuktyā yadi hi dṛśyas tatra bhavet, dṛśyānupalambho na bhaved ity evamātmikayā | yadi pratyakṣam itthaṃ pratiṣedhyābhāvaṃ niścāyayati, vyavahārayitum api śaknoty evety āha -- kevalaṃ kin tu na śaknoti vyavahartum ity antarbhūtaṇijārthatvān nirdeśasya vyavahārayitum ity arthaḥ | kuto na śaknotīty āha -- sattvaśaṅkaye ti pratiṣedhyasattvasya svarūpasya sattvaśaṅkayā sandehena hetunā | nanv adarśane 'pi kathaṃ sandeha ity āha -- adṛṣṭe ti | tena pratyakṣeṇ ādṛṣṭānām api piśācādīnāṃ sattvasya sadbhāvasya sambhavāt sambhāvyamānatvāt nityaṃ śaṅkyamānānupalambhavyabhicāro hy abhāva iti bhāvaḥ | ataḥ pratyakṣasya tatrāśaktatvāt sāpi kathaṃ vyavahārayatīty āha -- dṛśya iti | ato 'smātkāraṇāt kṛtaṃ pratyakṣeṇeti prakaraṇāt | etad eva vyatirekamukheṇa draḍhayati -- na tv iti | yasmāt pratyakṣavyāpārānusāryabhāvaniścaya itis tasmāt | abhāvaniścayo
[DhPr p.124]
sampraty anupalabdheḥ prakārabhedaṃ darśayitum āha --
sā ca prayogabhedād ekādaśaprakārā II-30
sā ca eṣānupalabdhiḥ ekādaśaprakārā -- ekādaśa prakārā asyā[78]ity ekādaśaprakārā | kutah prakārabhedaḥ ? prayogabhedāt | prayogaḥ prayuktiḥ śabdasyābhidhāvyāpāra[79]ucyate | śabdo hi sākṣāt kvacid arthāntarābhidhāyī, kvacit pratiṣedhāntarābhidhāyī | sarvatraiva tu dṛśyānupalabdhir aśabdopāttāpi gamyata iti vācakavyāpārabhedād anupalambhaprakārabhedo na tu svarūpabhedād iti yāvat ||
__________NOTES__________
[78] -dhiḥ ekādaśaprakārā asyā -- APE.
[79] abhidhānavyā- -- ABCDPHEN.
prakārabhedān āha --
svabhāvānupalabdhir yathā -- nātra dhūma upalabdhilakṣaṇaprāptasyānupalabdher iti II-31
nupalambhāt pravṛtto 'pi dṛḍhībhūto 'pi pratyakṣeṇa kevalapradeśādivedinā sāmarthyāt kṛta utpādito 'nupalambhena dṛśyānupalambhena pravartitaḥ sādhita ukta ācāryeṇā bhāvavyavahārapravartanīty anena śabdeneti buddhistham | itī tyādinopasaṃhāraḥ | iti r evam uktena krameṇānupalabdhir dṛśyānupalabdhis tasyā eva prakṛtatvāt |
kasmād ityādi vartamānāyā ity antaṃ sugamam | anāgatāyā apy anupalabdher abhāvaniścayaḥ kasmān na bhavatīty āha -- anāgate ti | hi r yasmādarthe | tasyā iti pañcamyantam idam | ayam eva ca sāmarthyāvasito maulo[rtho 'nāgatā hi] ityādinā dharmottareṇa ....kāṅkṣopaśamārthaṃ purastād uktaḥ | syād etat -- pratiṣedhasiddhir {NB II 25} ityādinā niścayābhāvād {NB II 27} ity antena granthenāsyārthasya gatatvāt tasyā evābhāvaniścayād {NB II 29} ity ayam ācāryīyo granthaḥ punarukta iti | na punaruktaḥ | yato yathātīte 'pi kāle ghaṭādes tatkālavartidṛśyānupalabdher atītāyāḥ smṛtyārūḍhāyā sva(a)bhāvaniścayas tathānagate 'pi kāle ghaṭāder abhāvaniścayaḥ kiṃ na bhavatīti kenāpākṛtaṃ yenāyaṃ punaruktaḥ syād iti ||
samprati [anupalabdheḥ] prakārasya svarūpasya bhedaṃ nānātvaṃ.......prakārabheda........draṣṭavyam | co vaktavyāntarasamuccaye | se ti mūlānuvādaḥ | eṣe ti tasya vyākhyānam | ekādaśa grahaṇaṃ c ācāryasyo palakṣaṇārthaṃ yathā pramāṇavārttike ...grahaṇaṃ...... ṣoḍaśarakāreti tu draṣṭavyam | etac ca kāraṇaviruddhakāryopalabdhivyākhyānāntaraṃ darśayiṣyāmaḥ | vivakṣitānyopalambhaikarūpatvād dṛśyānupalabdheḥ, katham ayaṃ bheda upapadyetety abhipretya pṛcchati kuta iti |
[DhPr p.125]
svabhāvetyādi | pratiṣedhyasya yaḥ svabhāvas tasy ānupalabdhir yathe ti | atre ti dharmī | na dhūma iti sādhyam, upalabdhilakṣaṇaprāptasyānupalabdher iti hetuḥ, ayaṃ ca hetuḥ pūrvavad vyākhyeyaḥ || pratiṣedhyasya yat kāryaṃ tasyānupalabdhir udāhriyate
kāryānupalabdhir yathā -- nehāpratibaddhasāmarthyāni dhūmakāraṇāni santi, dhūmābhāvād iti[80] II-32
__________NOTES__________
[80] iti om. -- BPHEN
yathe ti | ihe ti dharmī | apratibaddham anupahataṃ dhūmajananaṃ prati sāmarthyaṃ yeṣāṃ tāny apratibaddhasāmarthyāni na santīti sādhyam | dhūmābhāvād iti hetuḥ |
prayogabhedād ity ācāryīyam uttaram anūdya prayogaśabdaṃ vyācaṣṭe prayoga iti | prayuktyartham āha śabde ti | śabda śabdena prakaraṇād vācakaḥ śabdo gṛhyate | abhidhā arthaprakāśanam | tatra vyāpāro vyāpattiḥ pravṛttir yadvābhidhā arthaprakāśanaṃ tallakṣaṇo vyāpāras tasya prayogasya bhedād bhidyamānatvād iti tu subodhatvāt dharmottareṇa na vyākhyātam |
nanu śabdasyaivānupalambhavācakasyānupalambha eva vācyas tat kathaṃ prayogabhedo yenānupalambhasya prakārabheda ucyata ity āha śabdo hī ti | hir yasmāt | sākṣād avyavadhānena | kvacid viruddhopalambhādau pratiṣedhyāc chītasparśāder arthāntaram agnyādyabhidhatte | kvacit vyāpakānupalabdhādau vivakṣitāt śiṃśapādipratiṣedhāt pratiṣedhāntaraṃ vṛkṣādipratiṣedham abhidhatte | yady arthāntaravidhir arthāntarapratiṣedhaś ca kriyate tarhi ...................... dyata ity āha -- sarv atreti | tur viśeṣārthaḥ | aśabdopāttā svavācakapadānupāttā | yathā ca śabdopāttāpi sā pratīyate tathā purastād abhidhāsyate | apir avadhāraṇe atiśaye vā | iti s tasmādarthe evamarthe...................ata evārthī gatim āśrityoktaṃ na tu śābdīm iti draṣṭavyam ||
anupalambhasya prakṛtatvāt prakārabhedān iti mantavyam | tasyānupalabdhiḥ purvoktayā nītyā tadviviktaḥ pradeśas tajjñānaṃ cāvaseyam | evaṃ kāryānupalabdhyādiṣu dvirūpaivānupalabdhi ..................ti nidarśanena |
nanu kīdṛśyupalabdhilakṣaṇaprāptiḥ ? kathaṃ cāvidyamāna................. ayañ ce ti | pūrvasminn anupalabdhilakṣaṇākhyāna iva | co [50b] yasmādarthe 'vadhāraṇārthe vā pūrvavad ity asyānantaraṃ draṣṭavyaḥ | etac ca svabhāvānupalambhasyārthakathanaṃ kṛtam ācāryeṇa na prayogo darśitaḥ, asādhanāṅgasya pratijñāyā upādānāt sādhanāṅgasya ca vyāpter apradarśanāt hetoś cānuvādya rūpasya prathamāntasyānirdeśāt | evam itarāsu sarvāsvenānupalabdhiṣu boddhavyam |

prayogaḥ punar īdṛśaḥ -- yad yatropalabdhilakṣaṇaprāptaṃ san nopalabhyate tat sarvaṃ tatrāsadvyavahārayogyam -- yathā -- turaṅgamottamāṅge śaṅgam | nopalabhyate cātropalabdhilakṣaṇaprāpto dhūma iti | anena sāmānyādinirākaraṇe dṛśyānupalambhaḥ prayoktavya iti darśitam ācāryeṇa tulyanyāyatvād ity avaseyam |
[DhPr p.126]
kāraṇāni ca nāvaśyaṃ kāryavanti bhavantīti kāryādarśanād apratibaddhasāmarthyānām evābhāvaḥ sādhyaḥ[81]na tv anyeṣām | apratibaddhaśaktīti cāntyakṣaṇabhāvīnyeva, anyeṣāṃ pratibandhasambhavāt |
__________NOTES__________
[81] sādhyate -- C.
kāryānupalabdhiś ca yatra kāraṇam adṛśyam tatra prayujyate | dṛśye tu kāraṇe dṛśyānupalabdhir eva gamikā | tatra dhavalagṛhoparisthito[82]gṛhāṅgaṇam apaśyann api caturṣu pārśveṣv aṅgaṇabhittiparyantaṃ paśyati | bhittiparyantasamaṃ cālokasaṃjñakam ākāśadeśaṃ dhūmaviviktaṃ paśyati | tatra dhūmābhāvaniścayāt | yaddeśasthena vahninā janyamāno dhūmas taddeśaḥ syāt | tasya ca vahner apratibaddhasāmarthyasyābhāvaḥ pratipattavyaḥ | tadgṛhāṅgaṇadeśena ca vahninā janyamāno dhūmas taddeśaḥ syāt | tasmāt taddeśasya vahner abhāvaḥ pratipattavyaḥ | tadgṛhāṅgaṇadeśaṃ bhittiparikṣiptaṃ bhittiparyantaparikṣiptena cālokātmanā dhūmaviviktenākāśadeśena saha dharmiṇaṃ karoti |
__________NOTES__________
[82] dhavala- om. -- BCD
iha -- nupalambhaḥ kevalapradeśādir abhāvavyavahārayogyatā ca sādhyā dṛśyānupalambhasya tādātmyalakṣaṇa eva pratibandho gamyagamakabhāvanibandhanam iti keṣāñcin matam | kecit tu anupalambhābhāvavyavahārayogyatayor gamyagamakabhāve viparyayatādātmyalakṣaṇaḥ pratibandho nimittam iti pratipadire | ata evānupalambhaḥ kāryasvabhāvābhyāṃ bhedena nirdiṣṭaḥ, svasādhye pratibandhānapekṣaṇād, itarayoś ca tadvaiparītyād iti ca | evaṃ caitat samādadhatīti | tathā hi upalabdhyavyabhicārāt tādṛśī anupalabdher eva sattā | tata upalabdhilakṣaṇaprāptasattve tadupalambhayos tādātmyād evānupalambhāsadvyavahārayor gamyagamakabhāvaḥ | yadi tu tadviviktapradeśādyupalambharūpasyānupalambhasya tadasadvyavahārayogyatāyāś ca yat tādātmyaṃ tannimittam ucyeta, tadā tasya bhūtalāder anupalabdhilakṣaṇaprāptāsadvyavahārayogyatāpy ātmabhūtaiveti piśācādyabhāvavyavahāram apy anupalambhaḥ sādhayet tatpratibandhād iti ||
nanu kāryābhāvāt kāraṇābhāvaḥ sādhyatām | kim apratibaddhasāmarthasyeti sādhyadharmaviśeṣaṇenety āha kāraṇānī ti | co yasmād | itis tasmāt | sādhyaḥ sādhayituṃ yujyata ity arthaḥ | etad eva vyatirekamukheṇa draḍhayati na tv iti | tur vaidharmyārthaṃ evakārārtho vā | nānyeṣāṃ kāraṇakāraṇatayopacaritakurvad rūpāṇām |
atha paripūrṇayāpi sāmagryā vidhārakasambhavāt pratibandhaḥ sambhāvyate | tad asambhavīdaṃ
[DhPr p.127]
tasmād dṛśyamānādṛśyamānākāśadeśāvayavaḥ[83]pratyakṣāpratyakṣasamudāyo vahnyabhāvapratītisāmarthyāyāto dharmī, na dṛśyamāna eva[84]| iha iti tu pratyakṣanirdeśo dṛśyamānabhāvāpekṣaḥ | na kevalam ihaiva dṛśyādṛśyasamudāyo dharmī, api tv anyatrāpi | śabdasya kṣaṇikatve sādhye kaścid eva śabdaḥ pratyakṣo 'nyas tu parokṣas tadvad ihāpi | yathā cātra dharmī sādhyapratipattyadhikaraṇabhūto dṛśyādṛśyāvayavo darśitas tadvad uttareṣv api prayogeṣu svayaṃ pratipattavyaḥ ||
__________NOTES__________
[83] dṛśyamānākāśa- -- CA.
[84] iva -- C
viśeṣaṇam ity āha apratibaddhe ti ca śabdas tuśabdasyārthe hetau vā | kuta etad ity āha anyeṣām iti | antyakṣaṇaprāptāni ca kāraṇāni yogināpi pratibaddhu(-bandhu)m aśakyāni, itarathā tādrūpyam eva hīyeta | atas tathāvidhāni kāraṇāni kāryāvyabhicārīṇi kāryeṇa vyāpyante | tataḥ kāryaṃ nivartamānaṃ kāraṇāni tādṛśāni nivarttayatīti draṣṭavyam |

iha yady apy anenāntyakṣaṇenedaṃ kāryaṃ kṛtam iti nāvagataṃ tathāpi vastunaḥ kācid avasthā kāryaṃ kurvato pratītaiva yad anantaraṃ kāryam upalabdham | saiva cāvasthātrāpi niṣidhyate | ata evāyaṃ kṣaṇikākṣaṇikasādhāraṇāvasthātiśayaniṣedhaḥ |
nanu kāryasya tāvad dṛśyasyātrānupalambho hetur upādātavyaḥ | tat kim asya sambhavo 'sti yat kāryam eva dṛśyaṃ na tu kāraṇaṃ yena kāryānupalabdhiḥ prayujyata ity āśaṅkya viṣayam asyā darśayitum āha kārye ti | ko 'sāv evaṃvidho viṣaya ity āha tatreti vākyopakṣepe | yadi punar gṛhāṅgaṇaṃ paśyet dṛśyānupalabdhir eva prayuktā syād ity abhiprāyeṇāha gṛhaṅgaṇam apaśyann apī ti | api r avadhāraṇe | aṅgaṇabhitteḥ paryantam avasānaṃ | bhittiparyantena samaṃ tulyam | sautrāntikānām alokatamaḥsvabhāva evākāśa iti | tanmayatyā(-tanmatyā) ālokasaṃjñakam ity uktam | atrākāśe kiṃ pratyetavyam ity āha yaddeśe ti | yadā yaddeśe ceti pāṭhas tadā yo deśo 'syeti vigrahaḥ | yadā tu yaddeśastheneti tadā yaś cāsau deśaś ca tatra tiṣṭhatīti taddeśastha iti | sa deśo 'syeti vigrahaḥ | etāvatāpi na jñāyate kas tena pratipattrā dharmī kṛta ity āha tadgṛhe ti | sa cāsau gṛhāṅgaṇadeśaś ceti samāsaḥ | aṅgaṇasya prakṛtatvād bhittiḥ tasyaiva tayā parikṣiptaṃ paricchinnaṃ dharmiṇaṃ karotīti sambandhaḥ | kim etāvad evety āha bhittī ti | bhittir aṅgaṇasyaiva | bhitteś ca prānto vācyas tasyāḥ paryanto 'vasānaṃ niṣṭhā tena parikṣiptaṃ paricchinnaṃ tena | cas tulyabalatvasamuccayārthaḥ |
tasmād ityādinopasaṃhāravyājena lokādhyavasāyasiddhaṃ dharmiṇaṃ darśayati | dṛśyādṛśyasamudāyo lokenaikatvenākalitaḥ | tāvān deśo dṛśyamānaḥ kim ātmakaḥ ? deśāvayavo bhāgo yasya
[DhPr p.128]
pratiṣedhasya vyāpyasya yo vyāpako dharmas tasyānupalabdhir udāhriyate --
sa tathā | katham evaṃvidho dharmīty āha -- vahnyabhāve ti | vahnir iti viśiṣṭo dhūmajanane 'vyavadheyaśaktiḥ | tasyāpy upalakṣaṇatvād anyasya dhūmajanane 'pratibaddhasyābhāvapratītir grahītavyā | ayam arthaḥ -- lokas tāvat tathāvidhadeśe dhūmam anupalabhamānas tāvati deśe tathābhūtavahnyabhāvaṃ pratyeti | na caitad evaṃvidhaṃ dharmiṇam antareṇa ghaṭata iti sāmarthyam anyathānupapattis tasmād āyāta upasthitaḥ | ata evācāryeṇā pi iṣṭaṃ viruddhakārye 'pi deśakālādyapekṣaṇam | (PV I 6=8) iti bruvataivaṃ dharmīṣṭa eveti bhāvaḥ |
nanv apratyakṣasyāpi dharmitve katham ihetīdam ??? ihapratyayāntarasya nirdeśa ity aśaṅkyāha -- ihe ti | tu śabdo yasmādarthe | itir ihaśabdasya nirdiṣṭasyākāraṃ pratyavamṛśati | pratyakṣavastupratipādako nirdeśas tathoktaḥ | nanu yadi dṛśyādṛśyasamudāyo dharmī ghaṭate tadā kāryasvabhāvahetvor api kim ayaṃ na sambhavatīty āha -- na kevalam iti | ihaiva kāryānupalambha eva | api tu kin tv anyatrāpi kāryaviśeṣe svabhāvaviśeṣe ca tatra tatra kāryahetor dhūmavākyād agnipauruṣeyatvād asiddhau tathāvidho dharmī suvyakta iti na tatra darśitas tulyatvā(-nyā)yatayā vā draṣṭavyaḥ |
kathaṃ hetāv apy evaṃvidhasya dharmiṇaḥ sambhava ity [verb. itth--] āha -- śabdasye ti | kaścid eva śrūyamāṇaḥ pratyakṣo 'nyas tv aśrūyamāṇaḥ parokṣaḥ | anenāvaśyaṃ dṛśyādṛśyaśabdasamudāyo 'tra dharmīti darśitam | dṛśyādṛśyātmanā ca śabdena dharmiṇā bhāvyam iti pratipādyajanasaṃśayāropābhyām āyātam | na hi pratipādyaḥ śabdasyānityatve saṃśayāno viparyasyati, arthāt ghaṭaśabda eva, śrūyamāṇa eva ca sandegdhi, viparyasyati vā | kin tv ahe(ha)ghaṭapaṭādiśabde śrūyamāṇe śrute śroṣyamāṇe ca | tatas tadanurodhāt pratyakṣāpratyakṣaśabdasamudāyo 'nityatve sādhye dharmī prasahya patitaḥ | tadvad ihāpi kāryānupalambhe | amum eva nyāyam anyatrāpy atidiśann āha -- yathā ce ti | co 'vadhāraṇe sādhyapratipattyadhikaraṇabhūta iti viśeṣaṇavyājena dharmiṇo lakṣaṇam uktam | kāryānupalabdhiprayogas tv evaṃ karttavyaḥ | yatra yasya kāryam upalabdhilakṣaṇaprāptaṃ nopalabhyate tat tu tajjananāpratibaddhasāmarthyaṃ nāsti | yathā kvacid dṛśyamāne 'ṅkure tathāvidhaṃ bījam | nopalabhyate cātropalabdhilakṣaṇaprāpto dhūma iti | anena ca kāryānupalambhapradarśanena yaj jalpitaṃ jalpamahodadhinā niḥśabde deśe śabdamātrābhāve sādhye kas tadekajñānasaṃsargivastvantaropalambho yena śabdābhāvavyavahāro bauddhānāṃ bhaved iti tat pratyuktaṃ draṣṭavyam | tathā hi nehāpratibaddhasāmarthyāni śrotrajñānakāraṇāni santi | śrotrajñānābhāvād iti kāryānupalabdhiḥ sphuṭaiva | śrotrajñānānupalambhaś ca tadanyajñānopalambharūpaḥ saṃvidito 'sty eva | ekajñānasaṃsargitvaṃ cānyonyāvyabhicaritopalambhatvam ity uktaṃ purastāt | prayogas tv anantaravad vijñānatvya iti ||
[DhPr p.129]
vyāpakānupalabdhir yathā na atra śiṃśapā vṛkṣābhāvād iti II-33
yatheti | atreti dharmī | na śiṃśapeti śiṃśapābhāvaḥ sādhyaḥ | vṛkṣasya vyāpakasyābhāvāt iti hetuḥ | iyam apy anupalabdhir vyāpyasya śiṃśapātvasyādṛśyasyābhāve prayujyate | upalabdhilakṣaṇaprāpte tu vyāpya dṛśyānupalabdhir gamikā | tatra yadā pūrvāparāv upaśliṣṭau deśau bhavataḥ, tayor ekas tarugahanopeto 'paraś caikaśilāghaṭitp nirvṛkṣakakṣakaḥ | draṣṭāpi tasthān vṛkṣān paśyann api śiṃśapādibhedaṃ yo na vivecayati, tasya vṛkṣatvaṃ pratyakṣaṃ apratyakṣaṃ tu śiṃśapatvam | sa hi nirvṛkṣa ekaśilāghaṭite vṛkṣābhāvaṃ dṛśyatvād dṛśyānupalambhād avasyati | śiṃśapātvābhāvaṃ tu vyāpakasya vṛkṣatvasyābhāvād iti | tādṛśo viṣaye 'syā abhāvasādhanāya prayogaḥ |
svabhāvaviruddhopalabdhir yathā na atra śītasparśo vahner iti II-34
pratiṣedhasya svabhāvena viruddhasyopaladhir udāhriyate yatheti | atreti dharmī | na śītasparśa iti śītasparśapratiṣadhaḥ sādhyaḥ | vahner iti hetuḥ | iyaṃ cānupalabdhas tatra prayoktavyā yatra śītasparśo dṛśyaḥ, dṛśye dṛśyānupalabdhiprayogāt |

vyāpakānupalabdhiṃ vyākhyātum āha -- pratiṣedhyasye ti | tādātmyāviśeṣe 'pi yathā kaścid eva dharmī vyāpya itaro vyāpakaś ca tathā prāg eva dharmottareṇa nirṇītam | dharma iti ca dharmyapekṣayā vṛkṣatvādi | na śiṃśapeti na śiṃśapātvam ity arthaḥ | vṛkṣasye ti ca dharmiṇā dharmasya vṛkṣatvasya nirdeśaḥ | nanūpalabdhilakṣaṇaprāptasya tāvad vṛkṣatvasyānupalabdhiḥ prayoktavyā | tathā ca śiṃśapātvam api dṛśyam eva niṣedhyam iti dṛśyānupalabdhir eva prayogārhaty āha -- iyam apī ti | na kevalaṃ pūrvikā viśiṣṭe viṣaye kin tv ayam apīty apiśabdaḥ | śiṃśapātvasyādṛśyasye ti -- yadi syād dṛśyam eva syād iti sambhāvanām ativṛttasyety arthaḥ | evam uttaratrāpy adṛśyatvam īdṛśyam eva draṣṭavyam | tasyābhāve sādhya ity adhyāhāraḥ |
[DhPr p.130]
tasmād yatra varṇaviśeṣād vahnir dṛśyaḥ śītasparśo dūrasthatvāt[85]sann apy adṛśyaḥ tatrāsyāḥ prayogaḥ ||
__________NOTES__________
[85] dūratvāt -- BD
viruddhakāryopalabdhir yathā nātra śītasparśo dhūmād iti II-35
pratiṣedhyena yad viruddhaṃ tatkāryasyopalabdhir gamikā yatheti | atreti dharmī | na śītasparśa iti śītasparśābhāvaḥ sādhyaḥ | dhūmād iti hetuḥ | yatra śītasparśaḥ san dṛśyaḥ
ko 'sāv evaṃvidho viṣaya ity āha -- t atreti vākyopanyāse | upaśliṣṭau pratyāsannau samunnatāv uccau | tarūṇāṃ gahaṇaṃ gahvaraṃ tenopeto yuktaḥ | dvitīya ekayā śilayā ghaṭate nimitta ekaśilārūpas tūpa iti yāvat | tattvenaiva ca nirvṛkṣakakṣakaḥ | kakṣas tṛṇam | nirgatau vṛkṣakakṣau yata iti vigrahaḥ | bhavaty evaṃ tathāpi katham asyāḥ prayoga ity āha draṣṭāpī ti | apir avadhāraṇe na vivecayatī ty asyānantaraṃ draṣṭavyam (-vyaḥ) | tasya tādṛśasya draṣṭuḥ | bhavatu draṣṭu[s] tāvad dūradeśasthāyitayā śiṃśapāyāvivekas tathāpi yenaiva vṛkṣābhāvaṃ pratipadyate tenaiva śiṃśapābhāvam api kiṃ na pratipadyata ity āha sa hī ti | hir yasmāt | kathaṃ dṛśyānupalambhād avasyatīty āha dṛśyatvād vṛkṣatvasye ti prakaraṇāt | kutas tarhi śiṃśapātvābhāvam avaitīty āha śiṃśape ti | tu śabdo vaidharmye | itis tasmādarthe |
abhāva śabdenābhāvo 'bhāvavyavahāraś cokto draṣṭavyaḥ | evam uttaratrāpi pratyeyam | prayogaḥ punar īdṛśaḥ kāryaḥ yatra yasya vyāpakaṃ nāsti na tat tatrāsti | yathāasati prameyatve prāmāṇyam | nāsti ca vṛkṣatvaṃ śiṃśapātvasya vyāpakam iti | anena vyāpakānupalambhasya vyāpyābhāve gamakatvapratipādanena nityānām arthakriyākāritvābhāvaḥ kramayaugapadyayo vyāpakayor abhāvād ityādi darśitaṃ draṣṭavyam ||
pratiṣedhye tyādinā svabhāvaviruddhopalabdhiṃ vyācaṣṭe mūle tūdāhriyata ity adhyāhāra iti darśayann āha udāhriyata iti | sukhapratipattyarthaṃ maulaṃ dharmyādipravibhāgaṃ darśayann āha atreti | eteneśvare 'py ekopādānādivikalpe sampradānādivikalpābhāvo viruddhopalabdhiprasaṅgena darśitaḥ | vikalpasya vikalpāntareṇa sahāsthitilakṣaṇasya virodhasya svasantāne siddhatvāt | tataś ca tasyānirūpyakarttṛtvam āyātam | anyathā yugapad dṛṣṭotpādānām anutpattiḥ prasajyeta | anirūpyakarttṛtve cadhipatyamātreṇa karttṛtvaṃ syāt | tathā ca karmaṇā siddhasādhanatvam īśvarasādhanānāṃ kāryatvādīnām ityādi darśitam ||
viruddhakāryopalabdhiṃ vyācakṣāṇa āha pratiṣedhyene ti | mūlagamikā vivakṣitābhāvapratipādaketi vivakṣitam iti darśayitum āha gamike ti | pūrvavad dharmyādikathanam |
[DhPr p.131]
syāt tatra dṛśyānupalabdhir gamikā | yatra viruddho vahniḥ pratyakṣaḥ tatra viruddhopalabdhir gamikā[86]| dvayor api tu parokṣatve viruddhakāryopalabdhiḥ[87]prayujyate | tatra[88]samastāpavarakasthaṃ śītaṃ nivartayituṃ samarthasyāgner anumāpakaṃ yadā viśiṣṭaṃ dhūmakalāpaṃ niryāntam apavarakāt paśyati tadā viśiṣṭād vahner anumitāt śītasparśanivṛttim anumimīte[89]| iha dṛśyamānadvārapradeśasahitaḥ sarvo 'pavarakābhyantaradeśo[90]dharmī sādhyapratipatty anusaraṇāt pūrvavad draṣṭavya iti[91]||
__________NOTES__________
[86] -upalabdhiḥ -- ABPHEN
[87] virodhakāryopalabdhiḥ -- A.
[88] yatra -- A
[89] -nivṛttir anumīyate -- AC.
[90] sarvāpavaraka- -- APHEN.
[91] iti om. -- APHEN.
viruddhavyāptopalabdhir yathā na dhruvabhāvī bhūtasyāpi bhāvasya vināśaḥ hetvantarāpekṣaṇād iti[92]II-36
__________NOTES__________
[92] iti om. -- E.
pratiṣedhyasya yad viruddhaṃ tena vyāptasya dharmāntarasya upalabdhir udāhartavyā | yatheti | dhruvam avaśyaṃ bhavatīti[93]dhruvabhāvī neti dhruvabhāvitvaniṣedhaḥ[94]sādhyaḥ | vināśo dharmī |
__________NOTES__________
[93] iti om. -- BCD.
[94] -pratiṣedhaḥ -- C.

tasminn iyaṃ prayoktavyety āha -- yatreti | dvayor viruddhaśītasparśayoḥ | apir avadhāraṇe | tu purvasmād vaidharmye | kaḥ punar īdṛśo viṣaya ity āha -- tatreti | nanu ca pradīpaśikhāprabhāve(-bhave) dhūme 'pi na śītasparśābhāvaḥ, tat katham iyaṃ gamikety āha samaste ti | apavaraka grahaṇaṃ śītasthānopalakṣaṇārtham | apavarakāt niryāntaṃ nirgacchantam | anyatra ca gamyamāno dhūmaḥ katham anyatra śītābhāvaṃ sādhayatīty āha ihe ti | iha viruddhakāryopalabdhau | dṛśyamānaś cāsau dvāradeśaś ca tena sahitaḥ | upapattim āha -- sādhye ti | sādhyasya śītasparśābhāvasya pratipattir avabodhas tasya pratipatter anusaraṇaṃ nirūpaṇaṃ tasmāt | pūrvavad iti yathāpūrvaṃ kāryānupalambhe vahnyādyabhāvapratītisāmarthyāyātas tādṛśo dharmī tadvat | ayam asya bhāvaḥ śītasparśābhāvapratītir eveyaṃ vimṛśyamāṇāvaśyam evaṃvidhadharmiṇam ākarṣatīti | prayogaḥ punar asyā evaṃ karttavyaḥ yatra dhūmaviśeṣas tatra śītasparśābhāvaḥ | yathā mahānasādau | tathāvidhaś cātra dhūma iti | etac cātyantābhyāsāj jhagiti dhūmadarśanāc chītasparśābhāvapratītyudaye viruddhakāryopalambhajam ekam anumānam ācāryeṇoktam iti draṣṭavyam | anabhyāsadaśayā
[DhPr p.132]
bhūtasyāpi bhāvasyeti dharmiviśeṣaṇam | bhūtasya jātasyāpi vinaśvaraḥ svabhāvo nāvaśyaṃbhāvī kim utājātasyeti apiśabdārthaḥ | janakād[95]dhetor anyo hetuḥ hetvantaraṃ mudgarāvi[96]| tad apekṣate vinaśvaraḥ | tasyāpekṣaṇād[97]iti hetuḥ | hetvantarāpekṣaṇaṃ nāmādhruvabhāvitvena[98]vyāptaṃ yathā vāsasi rāgasya rañjanādihetvantarāpekṣaṇam adhruvabhāvitvena vyāptam[99]| dhruvabhāvitvaviruddhaṃ cādhruvabhāvitvam | vināśaś ca vinaśvarasvabhāvātmā hetvantarāpekṣa iṣṭaḥ | tato viruddhavyāptahetvantarāpekṣaṇadarśanād dhruvabhāvitvaniṣedhaḥ |
__________NOTES__________
[95] jananād -- APHE.
[96] mudgarādiḥ -- C.
[97] vinaśvarasyāpekṣaṇād -- A.
[98] nādhruva- -- B.
[99] tadvad -- C.
iha dhruvabhāvitvaṃ nityatvam adhruvabhāvitvaṃ cānityatvam[100]| nityatvānityatvayoś ca parasparaparihāreṇāvasthānād ekatra virodhaḥ | tathā[101]ca sati parasparaparihāravator dvayor yadaikaṃ dṛśyate tatra dvitīyasya tādātmyaniṣedhaḥ kāryaḥ | tādātmyaniṣedhaś ca dṛśyatayā[102]'bhyupagatasya saṃbhavati | yata evaṃ[103]tādātmyaniṣedhaḥ kriyate yady ayaṃ dṛśyamāno nityo bhavenn ity arūpa dṛśyeta | na ca nityarūpo dṛśyate | tasmān na nityaḥ | evaṃ ca pratiṣedhyasya nityatvasya dṛśyamānātmakatvam[104]abhyupagamya pratiṣedhaḥ kṛto bhavati |[105]vastuno 'py adṛśyasya piśācāder yadi[106]dṛśyaghaṭātmakatvaniṣedhaḥ[107]
__________NOTES__________
[100] ca om. -- BD.
[101] svabhāvānupalabdhirūpatā syāt | svabhāvānupalabdhirūpā cābhyupetā pūrvācāryair ity āha -- ṭi-
[102] tayā -- A.
[103] ya evaṃ -- A.
[104] dṛśyamānātmatvam -- APHEN.
[105] atha na vastv ekatvavirodho 'nayoḥ paraṃ yo viṣedho dhruvabhāvitvasya vidhīyate sa | yady ayā (?) dṛśyatve sati pūrvānupalabdhiṣv iva bhavet tadā nāsyānupalabdheḥ | atha bhavatu nityatvasyāvastuna evaṃ niṣedhaḥ, piśācādīnāṃ tu satāṃ kathaṃ niṣedha ity āha -- ṭi-
[106] yadaiva -- B.
[107] -ātmatvaniṣedhaḥ -- APHEN.
punar ajñāte 'numāne kāryaliṅgajaviruddhopalambhaje bhavataḥ | tathā hi yatra dhūmas tatra sarvatra vahnir yathā yaskārakuṭyāṃ dhūmaś cātreti kāryaliṅgajam ekam atra niyataprāgbhāvi, tadanu yatra vahnir na tatra śītasparśo yathā rasavatīpradeśe vahniś cātreti viruddhopalambhajaṃ dvitīyam iti ||
pratiṣedhyasye tyādinā viruddhavyāptopalabdhiṃ [52b] vyācaṣṭe | pūrvavat sādhyādipradarśanaṃ |
kim ute ti nipātasamudāyaḥ kim punar ity asyārthe varttate |
nanu kim ajātasyāpi vastuno nāśam avaśyaṃ bhāvinaṃ kecid icchanti yenāpiśabdaḥ samuccayo vyākhyāta iti ? naiṣa doṣaḥ | ajātasya tāvad aniṣṭatvād eva nāvaśyambhāvī vināśaḥ, jātasyāpi nāvaśyambhāvītītthaṃ mūle 'pi śabdaḥ | kevalaṃ kim utājātasye ti vyācakṣāṇena dharmottareṇāyam artho na vyaktīkṛtaḥ | tatrāpi kim punar ajātasya yasya vināśa eva neṣṭa ity abhiprāyeṇa
[DhPr p.133]
kriyate dṛśyātmakatvam[108]abhyupagama kartavyaḥ | yady ayaṃ ghaṭo[109]dṛśyamānaḥ piśācātmā bhavet piśāco dṛṣṭo bhavet | na ca dṛṣṭaḥ | tasmāt na piśāca iti | dṛśyātmatvābhyupagamapūrvako dṛśyamāne ghaṭādau vastuni[110]vastuno 'vastuno vā dṛśyasyādṛśyasya ca tātātmyapratiṣedhaḥ[111]| tathā ca sati yathā ghaṭasya dṛśyatvam abhyupagamya pratiṣedho dṛśyānupalambhād eva tadvat sarvasya parasparaparihāravato 'nyatra dṛśyamāne niṣedho dṛśyānupalambhād eva | tathā cāsyaivañjātīyakasya prayogasya svabhāvānupalabdhāv antarbhāvaḥ ||
__________NOTES__________
[108] -ātmatvam -- APHEN.
[109] ghaṭo om. -- APHEN.
[110] vastuni ghaṭādau -- C.
[111] -niṣedhaḥ -- ABPEHN.
yojanīyaḥ | yadvā prāgabhāvasyānāder ajātasyāpi nāśam avaśyambhāvinaṃ kecid icchantīti tadapekṣayā api śabdaḥ samuccaye | tanmudgarādyapekṣate vinaśvaro vinaṃṣṭum iti śeṣaḥ | tasya hetvantarasya | prayogaḥ punar īdṛśaḥ karttavyaḥ yadyadavasthāprāptau hetvantaram apekṣate na tad avaśyaṃ tadrūpaṃ bhavati | yathā vastraṃ raktarūpatāpattau rāgadravyasaṃyogāpekṣaṃ nāvaśyaṃ raktaṃ bhavati | apekṣate ca bhāvo vinaṃṣṭuṃ hetvantaram iti viruddhavyāptopalabdhiprasaṅga eṣaḥ | ata eva mūle 'pi śabdaḥ prasaṅgasādhanatvaprasaṅgārtho lakṣyate | svatantrasādhanaṃ tu viruddhavyāptopalambhākhyam evaṃ draṣṭavyam -- yo viruddhadharmasaṃsargavān nāsāv eko yathā dravakaṭhine | viruddhadharmasaṃsargavāṃś ca sāmānyādir iti | nanu ca ko 'rthayor virodhaḥ, kiñ cāsya virodhasya sādhakaṃ pramāṇam ity āśaṅkām apakārttum āha ihe ti | nityatva śabdenāvaśyambhāvitvam anityatva śabdenānavaśyambhāvitvam uktaṃ draṣṭavyaṃ | anyathā kena nityo vināśo 'bhyupeto yenāsyānityatāpi (pa)dyeta | yac ca pūrvaṃ dhruvabhāvitvaśabdaṃ vivṛṇvatānena dhruvam avaśyaṃ bhavatīti vivṛtaṃ tac ca vyāhanyeta | samprati virodham upapādayati nityānityayor iti | co hetau |

idānīṃ parasparaparihārasthitalakṣaṇavirodhavyavasthāpakaṃ dṛśyānupalambhaṃ darśayitum āha tathā ce ti | kathaṃ dṛśyatayābhyupa[ga]tasya niṣedha ity āha yata iti | evam vakṣyamāṇena prakāreṇa | tam evāha yady ayam iti | na ca naivaṃ nityarūpa vaśyambhāvisvarūpo dṛśyate pratīyate | yady apy evaṃ tathāpi dṛśyātmakābhyupagama ity āha evam iti | co yasmāt | evam anantaroktena krameṇa dṛśyamānasyādṛśyenāvastunānyonyaparihārasthitalakṣaṇavirodhavyavasthāyāṃ tāvad evaṃ dṛśyānupalambha upāyaḥ | vastunāpy adṛśyena tathātvavyavasthāyām evopāya iti darśayituṃ vastuno 'pī tyādinopakramate | na kevalaṃ kalpitasyāvastuna ity api śabdaḥ | itir hetāv evamarthe vā | dṛśyasye ti vastvapekṣayā |
[DhPr p.134]
kāryaviruddhopalabdhir yathā nehāpratibaddhasāmarthyāni śītakāraṇāni santi vahner[112]iti II-37
__________NOTES__________
[112] agner -- BCPHEN.
pratiṣedhyasya yat kāryaṃ tasya yadivruddhaṃ tasyopalabdher udāharaṇam yatheti | iheti dharmī | apratibaddhaṃ sāmarthyaṃ yeṣāṃ śītakāraṇānāṃ śītajananaṃ prati tāni na santīti[113]sādhyam | vahner iti hetuḥ |
__________NOTES__________
[113] prati na tāni santīti -- APHEN.
yatra śītakāraṇāni adṛśyāni śītasparśo 'py adṛśyaḥ tatrāyaṃ hetuḥ prayoktavyaḥ | dṛśyatve tu śītasparśasya tatkāraṇānāṃ vā kāryānupalabdhir dṛśyānupalabdhir vā gamikā | tasmād eṣāpy abhāvasādhanī | tato yasmin uddeśe[114]sad api śītakaraṇam adṛśyam śītasparśaś ca dūrasthatvāt pratipattur vahnirbhāsvaravarṇatvād dūrād api dṛśyas tatrāyaṃ prayoga iti[115] ||

__________NOTES__________
[114] deśe -- ABCDPHEN.
[115] iti om. -- ABPHEN.
vā śabdārthaś cakāra iti kecit | anye tu avastuno 'dṛśyatvasya siddhatvāt kiṃ tadanuvādena kāryam ? tato dvayam apy etad vastvapekṣayā yojyaṃ | vastuno dṛśyasya ghaṭāder adṛśyasya piśācādeḥ | anyathā piśācādivastunas tathātvaṃ noktaṃ syāt | prakṛtaṃ ca tad eva iti pratipannāḥ | bhavaty evaṃ tataḥ kiṃ siddham ity āha -- tathā ca satī ti | tadvad ghaṭavat | anyatra anyasmin dṛśyamāne vastuni | nanu bhavatu dṛśyānupalambhād dṛśyāmāneṅgulyādau sarvasya sumervādes tādātmyaniṣedhas tathāpy uktāsvanupalabdhiṣu kutrāyam antarbhavatīty āśaṅkām apakārttum upasaṃhāravyājenātideśam apy āha evam iti | evaṃjātīyakasyaivam prakāravataḥ | evam prakārasyety ukte vacanabhaṃ (vacanalabhyaṃ ?) syāt | tatrāntarbhāvo darśita eveti bhāvaḥ | atha yadi dṛśyānupalambhād anyatrānyasya dṛśyasyādṛśyasya vā tādātmyaniṣedhaḥ kathaṃ viruddhe(-ddha)vyāptopalabdher avatāra iti cet | na doṣaḥ | virodhapratipattikāle dṛśyānupalambhasya vyāpārāt | tadavagatavirodhena tu vyāptaṃ yatra dṛśyate viruddhavyāptopalambhād eva vivakṣitābhāvapratītir iti kim avadyaṃ || pratiṣedhyasye tyādinā kāryaviruddhopalabdhiṃ vivṛṇoti | pūṛvavad dharmyādipradarśanaṃ | vahner iti śītanivarttanakṣamād viśiṣṭād iti draṣṭavyaṃ | anyathā prati(dī)pādyātmanaḥ śītanivarttakatvenānaikāntikatāpatteḥ |
[DhPr p.135]
vyāpakaviruddhopalabdhir yathā nātra tuṣārasparśo vahner[116]iti II-38
__________NOTES__________
[116] agner -- BCPHEN.
pratiṣedhyasya yad vyāpakaṃ tena yad viruddhaṃ tasyopalabdhir udāhartavyā yatheti | atreti dharmī | tuṣārasparśo neti sādhyam | vahner[117]iti hetuḥ | yatra vyāpyas tuṣārasparśo[118]vyāpakaś ca[119]śītasparśo na dṛśyas tatrāyaṃ hetuḥ | tayor dṛśyatve svabhāvasya vyāpakasya cānupalabdhir yataḥ prayoktavyā | tathā ca[120]saty abhāvasādhanīyam | dūravartinaś ca pratipattus tuṣārasparśaḥ śītasparśaviśeṣaḥ śītamātraṃ ca[121]parokṣam | vahnis tu rūpaviśeṣād dūrastho 'pi pratyakṣaḥ | tato vahneḥ śītamātrābhāvaḥ | tataḥ śītaviśeṣatuṣārasparśābhāvaniścayaḥ | śītaviśeṣasya śītasāmānyena vyāptatvād iti viśiṣṭaviṣaye[122]'syāḥ prayogaḥ ||
__________NOTES__________
[117] agner -- APHEN.
[118] pratiṣedhyatuṣārasparśo -- C.
[119] vyāpakaṃ ca D.
[120] ca om. BPE.
[121] ca om. -- B.
[122] viśiṣṭe viṣaye -- B.
kāraṇānupalabdhir yathā nātra dhūmo vahnyabhāvād[123]iti II-39
__________NOTES__________
[123] agnyabhāvād -- BCPHNE.
pratiṣedhyasya yat kāraṇaṃ tasyānupalabdher udāharaṇaṃ yatheti | atreti dharmī | na dhūma
kīdṛśi viṣaye 'syāḥ prayoga ity āha yatreti | na kevalaṃ pūrvaṃ ity api śabdaḥ | abhāvo bhāvavyavahāraś c ābhāva śabdenoktaḥ | syān mataṃ | kathaṃ punaḥ śītasparśaśītakāraṇe 'dṛśye vahnis tu dṛśyaḥ sambhavati yenāsyāḥ prayogo ghaṭata ity āha yasminn iti | uddeśe pradeśe pratipattur dūrasthatvād iti śītasparśaśītakāraṇayor adṛśyatve kāraṇaṃ | bhāsvaravarṇatvād iti vahner dṛśyate nibandhanaṃ | bhāsvaro bhāsanaśīlo varṇo yasya tadbhāvas tasmāt | na kevalaṃ nikaṭa ity api śabdaḥ | tatra tasmin deśe | prayogaḥ punar evaṃ kāryaḥ yatra viśiṣṭo vahnir na tatra śītopajananāpratibaddhaśaktīni śītakāraṇāni | yathā kvacid anubhūte pradeśe | tathābhūtaś cātra vahnir iti | etac cābhyāsāj jhagiti vahnidarśanena tathābhūtaśītakāraṇābhāvapratītijanmany ekaṃ kāryaviruddhopalambhajam anumānam uktam ācāryeṇeti draṣṭavyaṃ | anyathā tu viruddhopalambhakāryānupalambhaje dve ete anumāne | tathā hi yatra vahnir na tatra śītasparśa iti svabhāvaviruddhopalambhajam ekam anumānaṃ | yatra ca yatkāryaṃ nāsti na tatra tatkāraṇaṃ tajjananāpratibaddhasāmarthyam astīti kāryānupalambhajaṃ dvitīyam iti ||
[DhPr p.136]
iti sādhyam | vahnyabhāvād iti hetuḥ | yatra kāryaṃ sad api adṛśyaṃ[124]bhavati tatrāyaṃ prayogaḥ | dṛśye tu kārye dṛśyānupalabdhir gamikā | tato 'yam apy abhāvasādhanaḥ[125]| niṣkampāyatasalilapūrite hrade hemantocitabāṣpayodgame virale sandhyātamasi sati sann api tatra dhūmo na dṛśyata iti kāraṇānupalabdhyā pratiṣedhyate[126]| vahnis tu yadi tasyāsambhava upari plavamāno bhavet prajvalito[127]rūpaviśeṣād evopalabdho bhavet | ajvalitas tu indhanamadhyaniviṣṭo bhavet | tatrāpi dahanādhikaraṇam indhanaṃ pratyakṣam iti svarūpeṇa ādhārarūpeṇa vā dṛśya[128]eva vahnir iti tatrāsya[129]prayoga iti[130]|
__________NOTES__________
[124] na dṛśyaṃ, dṛśyaṃ na APHEN.
[125] -sādhakaḥ -- C.
[126] pratiṣidhyate -- B.
[127] bhavej jvalito rūpa- -- APHEN.[bhavej jvalitarūpa- -- E.
[128] [dṛśyamānarūpa eva -- C.
[129] asyāḥ -- ABCDPHEN.
[130] iti om. vl.] -- ABPHEN.
vyāpakaviruddhopalabdhiṃ vyākhyātum āha pratiṣedhye tyādi | pūrvavad dharmyādipradarśanaṃ | atrāpi viśiṣṭād vahner iti draṣṭavyaṃ | asyāpi prayogaviṣayam āha yatre ti | kathaṃ tayor adṛśyatvaṃ vahneś ca dṛśyatvaṃ kathaṃ ca na śītasparśa eva tuṣārasparśa ity āśaṅkātritayam apākurvann āha dūre ti | co hetau niyame vā | tayor bhedam upapādayati tuṣāre ti | śītamātram aśītavyāvṛttimātraṃ | tataḥ śītamātrābhāvāt | śītaviśeṣaś cāsau tuṣārasparśaś ceti vigrahaḥ | kathaṃ tadabhāvaniścaya ity āha śītaviśeṣasye ti | eṣa ca vāstavo nivṛttikramaḥ parāmarśadaśāyāṃ darśito na tu tatprayogakālikaḥ | tathātve hi naikam anumānam idaṃ syāt | itī tyādinopasaṃharati | itir evamarthe | tasmādarthe vā | etena yad yatra niyatasahopalambhaṃ tat tato na bhidyate | yathaikasmāc candramaso dvitīyaś candramā | niyamasahopalambhas tu nīlādijñānenetyādi darśitaṃ draṣṭavyaṃ || kāraṇānupalabdhiṃ vivariṣur āha pratiṣedhye ti | nanu dvayor api tulyasvajñānajananayogyatārūpatvāt tulyadṛśyatvam iti katham asyāḥ prayoga ity āśaṅkya viṣayam asyā darśayituṃ yatre tyādinopakramate | nanu manomodakopayogymātram etat na punar īdṛśo viṣayo 'sti yatrāgnir eva dṛśyo na dhūma iti kathaṃ pūrvoktātikrama ity āha niṣkampe ti | hrado jalādhāraviśeṣaḥ | nirgataḥ kampaś calanaṃ yasmāt sa tathā sa cāsāv āyato mahān iti tathā | sa cāsau salilapūritaś cety evaṃ vigrahaḥ kāryaḥ | āyata grahaṇena hradasya mahattvād vāṣpe bhūyas tv amata eva dhūmasya tato bhedenānupalakṣaṇam iti darśayati | punaḥ kiṃ viśiṣṭe ? hemante hemantasaṃjñake kāle | ucito 'dhikṛtaś cāsau vāṣpaś ceti
[DhPr p.137]

kāraṇaviruddhopalabdhir yathā -- nāsya romaharṣādiviśeṣāḥ, sannihitadahanaviśeṣatvād iti II-40
pratiṣedhyasya yat kāraṇaṃ tasya yad viruddhaṃ tasyopalabdher udāharaṇaṃ yatheti | asyeti dharmī | romṇāṃ harṣa udbhedaḥ | sa ādir yeṣāṃ dantavīṇādīnāṃ śītakṛtānām, te viśiṣyante[131]tad anyebhyo bhayaśraddhādikṛtebhya iti romaharṣādiviśeṣāḥ | te na santīti sādhyam | dahana eva viśiṣyate tadanyasmād[132]dahanāc chītanivartanasāmarthyeneti dahanaviśeṣaḥ | kaścid dahanaḥ sann api na śītanivartanakṣamo yathā pradīpaḥ | tādṛśanivṛttaye viśeṣagrahaṇam | sannihito dahanaviśeṣo yasya sa tathoktaḥ | tasya bhāvas tasmād iti hetuḥ | yatra śītasparśaḥ sann apy adṛśyo dahanaviśeṣo yasya sa tathoktaḥ | tasya bhāvas tasmād iti hetuḥ | yatra śītasparśaḥ sann apy adṛśyo romaharṣādiviśeṣāś cādṛśyāḥ, tatrāyaṃ prayogaḥ | romaharṣādiviśeṣasya dṛśyatve dṛśyānupalabdhiḥ prayoktavyā | śītasparśasya dṛśyatve kāraṇānupalabdhiḥ | tasmād abhāvasādhano 'yam | rūpaviśeṣād dhi dūrād
__________NOTES__________
[131] viśeṣyante -- B.
[132] viśeṣyante 'nyasmād -- B.; viśiṣyante 'nyasmād -- C.D.
tathā tasy odgama ūrdhvaṃ gamanaṃ yasmin yasmād vā sa tathā | kālaviśeṣe 'py asyāḥ prayoga iti darśayati virale | sandhyākālocitaṃ tamaḥ sandhyātamaḥ tasmin virale mandapracāre | kutra ? hrade tathāvidhe ca tamasi sati | itis tasmād | vahner api tatreyaṃ gatir bhaviṣyatīty āha -- vahnis tv iti | tuḥ pūrvavat | ambhasa iti ṣaṣṭhī punaḥ ṣaṣṭy atas arthetyādinā (Pāṇini 2.3.30) upari śabdasyātasarthapratyayāntaratvāt | tathā hi ūrdhvaṃ[rdhva]śabdād uparyupariṣṭhād (Pāṇini 5.3.39) itir itpratyayo nipātitaḥ | tenaiva sūtreṇordhvaśabdasyopādeśo 'pi | plavamāno 'vatiṣṭhamānaḥ | anekārthatvād dhātor gacchann iti vā | svarūpeṇa jvālārūpeṇ ādhārarūpeṇ endhananiviṣṭena | itir hetau | tatra tasmin sthānaviśeṣe | asya kāraṇānupalambhasya | tamisrāyām eva tu rātrau nirādhārake pradeśe kāraṇānupalabdheḥ prayogaḥ sukaraḥ tatra vahner dṛśyatvād dhūmasya sato 'py adṛśyatvāt | anena punar evaṃvidhaṃ viṣayaṃ parityajyānyaṃ viṣayam upapādayatā kim ity ātmāyāsati iti na pratīmaḥ | evaṃ tu prayogaḥ kāryaḥ -- yatra yasya kāraṇaṃ nāsti na tat tatrāsti | yathā bījābhāve ṅkuraḥ | nāsti cātra dhūmasya kāraṇaṃ vahnir iti | etena yatra yatra vijñānasya kāraṇaṃ vijñānaṃ nāsti na tatra vijñānam upapadyate | yathopalaśakale | nāsti ca prāgbhavīyaṃ vijñānaṃ kalalāvasthāyām iti kāraṇānupalabdhiprasaṅgaḥ sucitas tulyanyāyārthaḥ || kāraṇaviruddhopalabdhiṃ vyākhyātum āha pratiṣedhyasye ti | pūrvavad dharmyādipradarśanaṃ | udbhedaḥ pulaka ity arthaḥ | dantavīṇā dharoparisthitadantapaṅktibhyāṃ satvaram abhihanyamānābhyāṃ kaṭakaṭakāraṇaṃ | ādi śabdena śarīrakampasya grahaṇaṃ | sukhād ity ādigraheṇa harṣavīrarasayor grahaṇaṃ |
[DhPr p.138]

vahanaṃ paśyati | śītasparśas tv adṛśyo romaharṣādivśeṣāś ca | teṣāṃ kāraṇairuddhopalambdhyā 'bhāvaṃ[133] pratipadyata iti tatrāsya prayoga[134] iti ||
__________NOTES__________
[133] bhāvaḥ prati -- PHEN. bhāva prati -- A.
[134] tatrāsyāḥ prayoga -- ABCDPHEN.
kāraṇaviruddhakāryopalandhar yathā -- na rosasarṣādiviśeṣayuktapuruṣavānayaṃ pradeśaḥ, dhūmāditi II-41
pratiṣedhyasya yat kāraṇaṃ tasya yad viruddhaṃ tasya yata kāryaṃ tasy opapabdhir udārarttavyā -- yathe ti ayaṃ pradeśa iti[135]dharmī | yogo yuktam | yomaharṣādiviśeṣair yuktaṃ romaharṣādiviśeṣayuktam[136]| tasya sambandhī puruṣo[137][138] romāharṣādiviśeṣayukta puruṣaḥ | tadvān na vahbatīti sādhyam | dhūmāditi hetuḥ |
__________NOTES__________
[135] ayaṃ deśa iti APHEN.
[136] -harṣaviśeṣa- -- C. `romaharṣādiviśeṣayuktam' nāsti -- B.
[137] `puruṣo' nāsti -- C.
[138] viśeṣayukta -- B.
kiṃ śītanivarttanākṣamo 'py asti dahano yena tato viśiṣyata ity āha -- kaścid iti | sannihito dahanaviśeṣo yasyeti vigrḥṇan sannihitaś cāsau dahanaviśeṣaś ceti yad anyena vyākhyatuṃ tadapahastayati | tadā hi vyadhikaraṇāsiddho hetuḥ syād iti | kva punar asyāḥ prayoga ity āha -- yatre ti | nanu śītasparśaromaharṣaviśeṣāṇām adṛśyatve kathaṃ vahner dṛśyatvam ity āha -- rūpe ti | hir yasmāt | itir evam anantaroktena nyāyena | tatra viśeṣe 'sya kāraṇaviruddhopalambhasya | eṣa tu prayogo 'bhidhānīyaḥ -- yatra yatkāraṇaviruddham asti na tat tatrāsti | yathā śleṣmaviruddhe pitte na ślaiṣmiko vyādhiḥ | asti ca romaharṣādikāraṇaviruddho vahnir atre ti | etad apy atyantābhyāsāñ jhag iti sannihitadahanaviśeṣatvāvagamamātre romaharṣādiviśeṣābhāvapratītyudaye saty ekam ācāryeṇoktaṃ | dharmottareṇāpi tathā vyākhyāta iti draṣṭavyaṃ | anyathā tu viruddhopalambhakāraṇānupalambhasambhave dve ime anumāne | tathā hi -- yatra vahnir na tatra śītasparśa iti viruddhopalambhajam ekam anumānaṃ | yatra śītasparśābhāvo na tatra tatkāryaromaharṣādīti kāraṇānupalambhajaṃ dvitīyam iti || pratiṣedhyasyetyādinā kāraṇaviruddhakāryopalabdhiṃ vyācaṣṭe | pūrvavad dharmyādipradarśanaṃ | romaharṣādiviśeṣair yuktaś cāsau puruṣaś ceti karmadhārayaṃ kṛtvā sa vidyate yatra sa tadvān iti śāntabhadrena vyākhyātaṃ | tac cāvadyaṃ | yataḥ karmadhārayamattvarthīyād bahuvrīhir eva lāghavena iti vacanād romaharṣādiviśeṣayuktaḥ puruṣo yatrety evaṃ viśiṣṭe pradeśe 'vagate kiṃ matvarthīyeneti manyamāno mahāvaiyākaraṇo yaṃ dharmottaraḥ prāha -- yogo yuktam iti bhāve niṣṭhā | yady evaṃ kṛṣṇaḥ sarpo
[DhPr p.139]
romaharṣādiviśeṣasya[139]pratyakṣatve dṛśyānupalabdhiḥ | kāraṇasya śītasparśasya pratyakṣatve kāraṇānupalabdhiḥ | vahnes tu[140]pratyakṣatve kāraṇaviruddhopalabdhiḥ prayoktavyā | taryāṇām apy adṛśyatve 'yaṃ prayogaḥ | tasmād abhāvasādhano 'yam | tatra[141]dūrasthasya pratipattur dahanaśītasparśaromaharṣādiviśeṣā apratyakṣāḥ santo 'pi, dhūmas tu pratyakṣo yatra, tatraitat pramāṇam | dhūmas tu yādṛśas taddeśe[142]sthitaṃ śītaṃ nivartayituṃ samarthasya vahner anumāpakaḥ sa iha grāhyaḥ | dhūmamātreṇa tu[143]vahnimātre 'numite 'pi na śītasparśanivṛttiḥ, nāpi romaharṣādiviśeṣanivṛttir[144]avasātuṃ śakyeti na dhūmamātraṃ[145]hetur iti draṣṭavyam iti||
__________NOTES__________
[139] romaharṣaviśeṣa -- DB.
[140] vahneḥ -- CD.
[141] yatra -- A.
[142] tasmin deśe -- ACPHEN.
[143] tu om. -- A.
[144] harṣādi- -- DB.
[145] śakyata iti -- C.; śakyeti dhūma- -- A.; śakyete na dhūma- -- H.
yasmin valmīke lohitaḥ śālir yasmin grāme gauraḥ kharo yasmin naraṇya iti bahuvrīhiṇā bhavitavyaṃ | tataś ca kṛṣṇasarpavān valmīko lohitaśālimān grāmo gaurakharavad araṇyam iti na syāt | sādhavaś cāmī prayogas tat katham anenaivaṃ vyākhyātam iti cet | naiṣa doṣaḥ | yasmāt karmadhārayamatvarthīyād bahuvrīhir lāghavena itīdaṃ vacanaṃ saṃjñāśabdaṃ varjayitvā veditavyaṃ | saṃjñāśabdāś caite kṛṣṇasarpalohitaśāligaurakharaśabdā iti sādhūktaṃ yogo yuktam iti | romaharṣādiviśeṣayuktam iti romaharṣādiviśeṣayoga ity arthaḥ | tasya tadyuktasya tadyogasya sambandhī | sambandhīty anena sambandhaṣaṣṭhīyaṃ samasyata iti darśayati | yato 'yaṃ romaharṣādiviśeṣayogaḥ svātmanā puruṣaṃ vyavacchinatti | tato vyavacchedakaḥ san puruṣaṃ svasambandhinam upapādayati | kadāyaṃ prayogo draṣṭavya ity āha -- trayāṇām iti vahniśītasparśaromaharṣādiviśeṣāṇāṃ | apir avadhāraṇe | kasmād evam ity āha -- romaharṣādiviśeṣasye tyādi | hi śabdārthaś cātrārthād draṣṭavyaḥ | yata evaṃ tasmāt | ayam ity ayam apīti draṣṭavyaṃ | kva punas trayāṇām apratyakṣatvaṃ dhūmasya tu pratyakṣatvam ity āha -- tatre ti vākyopekṣepe | vidyamānā py apratyakṣā yady abhaviṣyan niyatam upālapsyanteti sambhāvanām ativṛttāḥ | dūrasthasye ti hetubhāvena viśeṣaṇaṃ | tato 'yam arthaḥ -- dūrasthatvāt pratipattus te santo 'py apratyakṣā iti | tatra sthāne | etat kāraṇaviruddhakāryarūpaṃ sādhanaṃ pramāṇam ity anumānākhyapramāṇajanakavāt | adūrasthatve tu pratipattuḥ prākārādivyavahitoddeśe 'yaṃ prayogo draṣṭavyaḥ | dhūmaśabdena viśiṣṭo dhūmo vivakṣita iti darśayati -- dhūmas tv iti | tu śabdo viśeṣārthaḥ | etad eva vyatirekamukheṇa draḍhayann āha -- dhūmamātreṇe ti | tuḥ pūrvasmād vaidharmyam āha | itir hetau | dvitīya itir evam arthaḥ |
[DhPr p.140]
yady ekaḥ pratiṣedhahetur uktath katham ekādaśā 'bhāvahetava ity āha
ime sarva kāryānupalabdhyādayo daśānupalabdhiprayogāḥ svabhāvānupalabdhau saṅgraham upayānti II- 42
ime sarve ityādi[146]| ime 'nupalabdhiprayogāḥ | idam ānantaraprakrāntā nirdiṣṭāḥ | tatra kiyatām api grahaṇe prasakta āha -- kāryānupalabdhyādaya iti | kāryānupalabdhyādīnām api trayāṇāṃ caturṇāṃ vā grahaṇe prasakta āha[147]-- daśeti | tatra[148]daśānām apy udāhṛtamātrāṇāṃ grahaṇaprasaṅge saty āha[149]-- sarva iti | etad uktaṃ bhavati aprayuktā[150]api prayuktodāharaṇasadṛśāś ca sarva eveti | daśagrahaṇam antareṇa sarvagrahaṇa kriyamāṇe prayuktodāharaṇakārtsnyaṃ gamyeta[151]| daḥagrahaṇāt[152]tūdāharaṇakārtsnye[153]'vagate sarvagrahaṇam atiricyamānam udāhṛtasadṛśakārtsnyāvagataye[154]jāyate[155]|
__________NOTES__________
[146] ime sarve ityādi om. -- HN. ima ityādi -- ABDEP.
[147] prasakte satyāha -- PHEN.; prasaktety āha -- A.
[148] tatra om. -- ABPHEN.
[149] prasaṅge āha -- PHEN.

[150] bhavati | prayuktā -- C.
[151] gamyate -- ABCDPHEN.
[152] daśagrahaṇodāharaṇa- -- B.
[153] -grahaṇād āhṛtakā- -- B.
[154] -adhigataye] -- C.
[155] jātam -- E.
prayogaḥ punar īdṛśo vācyaḥ -- yatra yatkāraṇaviruddhakāryam asti tatra tan nāsti | yathā ruditaviśeṣe sati na smitaviśeṣaḥ | romaharṣādiviśeṣayuktapuruṣavattvakāraṇaśītasparśaviruddhavahnikāryañ cātra dhūma iti | etad apy atyantābhyāsāñ jhag iti dhūmadarśanena romaharṣādiyuktapuruṣavattvābhāvapratītyudaye sati kāraṇaviruddhakāryopalabdhijam ekam anumānam uktam ācāryeṇeti draṣṭavyaṃ | anyathā kāryahetuviruddhopalambhakāraṇānupalambhasambhavāni trīṇy amūny anumānāni | tathā hi -- tadeyaṃ paripāṭiḥ -- yatra dhūmas tatrāgnir iti kāryahetujam ekam anumānaṃ | yatra vahnir na tatra śītasparśa iti viruddhopalambhajaṃ dvitīyaṃ | yatra śītasparśābhāvo na tatra tatkāryaromaharṣādiviśeṣayuktapuruṣabhāva iti kāraṇānupalambhajaṃ tṛtīyam iti | ete ca prakārā anupalabdher upalakṣaṇaṃ veditavyāḥ | anyāsām api vidhānasambhavāt | tathā hi vyāpakaviruddhakāryopalabdhir apy asti -- yathātra tuṣārasparśo dhūmād iti | kāryaviruddhakāryopalabdhir apy asti -- yathā nāyaṃ nityaḥ kadācitkāryakāritvād iti | pratiṣedhyasya nityatvasya vyāpakaṃ niratiśayatvāt | tasya viruddhaṃ sātiśayatvaṃ | tena vyāptaṃ kadācitkāryakāritvam iti | āsāñ ca yathāsvaṃ yathāyogaṃ prayogāḥ svayam ūhyāḥ |
[DhPr p.141]

te svabhāvānupalabdhau saṅgrahaṃ tādātmyena gacchanti | svabhāvānupalabdhisvabhāvā ity arthaḥ || nanu ca svabhāvānupalabdhiprayogād bhidyante kāryānupalabdhyādayaḥ | tat katham antarbhavanti ity āha --[156]
__________NOTES__________
[156] antarbhāva ity āha -- C.
pāramparyeṇārthāntaravidhipratiṣedhābhyāṃ prayogabhede 'pi II- 43
prayogabhede 'pi prayogasya śabdavyāpārasya bhede 'pi antarbhavanti | kathaṃ prayogabheda ity āha arthāntaravidhīti[157]| pratiṣedhyād arthād[158]arthāntarasya vidhir upalabdhiḥ svabhāvaviruddhādyupalabdhiprayogeṣu | pratiṣedhaḥ kāryānupalabdhyādiṣu prayogeṣu | arthāntaravidhinā, arthāntarapratiṣedhena
__________NOTES__________
[157] vidhītyādi -- PHEH.
[158] arthād om. -- B.
kecit tu nehāpratibaddhasāmarthyāni vahnikāraṇāni santi tuṣārasparśād iti kāryaviruddhavyāptopalabdhim icchanti | nātra dhūmas tuṣārasparśād iti kāraṇaviruddhavyāptopalabdhim apīti || sā ca prayogabhedād ekādaśa prakāreti yad uktaṃ tadasahamānaś codayati yadīti | atra [NB II 17, editor] dvau vastusādhanāv ekaḥ pratiṣedhahetur ity anenaikaḥ pratiṣedhahetur ukta iti codayitur āśayaḥ | kārye tyādinā daśagrahaṇasya tātparyārthaṃ vyācaṣṭe | api śabdaḥ śaṅkāyāṃ | sarva grahaṇasyāpi tātparyārtham āha -- tatre ti vākyopanyāse | apiḥ pūrvavat | udāhṛta evodāhṛtamātrāṇi teṣāṃ | anena dravyakārtsnyavṛttaḥ sarvaśabdo gṛhīta iti darśitaṃ | tarhi sarvagrahaṇam evāstu kiṃ daśagrahaṇenety āha -- daśe ti | prayuktodāharaṇakārtsnyaṃ gamyeteti loke sarve padātu(ta)yo 'tra yoddhāraḥ ityādau sarvaśabdasyopadarśitakārtsnyavṛtasya darśanād uktaṃ | yady evaṃ daśagrahaṇe 'py evaṃ kiṃ na syād ity āha -- daśagrahaṇād iti | tur śabdagrahaṇarahitapakṣād vaidharmyam āha | atiricyamānam adhikībhavad gatārthaṃ sad iti yāvat upadarśitatulyāv abodhāya sampadyate | syād etat -- ime sarve daśānupalabdhiprayogā ity etāvataiva kriyatāṃ grahaṇaprasaṅgo nirākṛta eveti kathaṃ kāryānupalabdhyādigrahaṇam ācāryasya nātiricyate kathaṃ ca dharmottarasyaiṣā tātparyārthavyākhyā -- tat kiyatām api prasakta āhety aparyālocitavyākhyānaṃ [na] bhavatīti cet | naiṣa doṣaḥ | tathā hi -- prāktanaikādaśagrahaṇasyopalakṣaṇārthatvenānyeṣām api vyāpakaviruddhavyāptopalabdhyādiprayogāṇām abhimatatvād ādyāṅ kāryānupalabdhyādiprayogān vihāya daśasaṃkhyāpūraṇaṃ kṛtaṃ bhavaty eveti tadāśaṅkānivṛttyarthaṃ kāryānupalabdhyādigrahaṇaṃ kṛtam ācāryeṇa | dharmottareṇāpi tathā vyākhyātam iti | na tarhi daśagrahaṇaṃ karttavyam iti cet | na -- asyopalakṣaṇārthatvād adoṣa eṣaḥ |
[DhPr p. 142]
ca prayogo bhidyante | yadi prayogāntareṣv arthāntaravidhipratiṣedhau kathaṃ tarhi[159]antarbhavanti ity āha pāramparyeṇeti praṇālikayety arthaḥ | etad uktaṃ bhavati na sākṣād ete prayogā dṛśyānupalabdhim abhidadhati dṛśyānupalabdhyavyabhicāriṇaṃ tv arthāntarasya vidhiṃ niṣedhaṃ vā 'bhidadhati | tataḥ praṇālikayāmīṣāṃ svabhāvānupalabdhau saṅgraho na sākṣād iti || yadi prayogabhedād eṣa bhedaḥ[160]parārthānumāne vaktavya eṣaḥ | śabdabhedo hi prayogabhedaḥ | śabdaś ca[161]parārthānumānam ity āśaṅkyāha --
__________NOTES__________
[159] tarhi om. -- C.
[160] prayogabhedena bhedaḥ -- APHEN.; prayogabhedād eva bhedaḥ -- BC.
[161] tu -- BC.
prayogadarśanābhyāsāt svayam apy evaṃ vyavacchedapratītir bhavatīti svārthe 'py anumāne 'syāḥ prayoganirdeśaḥ[162] II-44
__________NOTES__________
[162] vyavacchedapratītir iti svārthānumāne 'py asyāḥ prabhedanirdeśaḥ -- C.
prayogadarśanety ādi | prayogāṇāṃ śāstraparipaṭhitānāṃ[163]darśanam upalambhaḥ | tasyābhyāsaḥ punaḥ punar āvarttanam | tasmān nimittāt | svayam apīti pratipattur ātmano 'pi | evam ity anantaroktena krameṇa[164]| vyavacchedasya pratiṣedhasya pratītir bhavatīti[165]itiśabdas tasmād arthe |
__________NOTES__________
[163] śāstraghaṭitānām -- APHEN.; śāstraparighaṭitānām -- B.; śāstragaditānāṃ pāṭhāntaram, --ṭi-
[164] prayogadarśanābhyāsakrameṇa -- ṭi-
[165] iti om. -- CB.
kathaṃ saṅgraham antarbhāvaṃ gacchantīty āha -- tādātmyeneti | tasyāḥ svabhāvānupalabdher ātmā tadātmā tasya bhāvas tena svabhāvānupalabdhitvena | anupalabdhisvabhāvā ity arthaḥ -- itīdaṃ spaṣṭīkaraṇam api svabhāvānupalabdhismārakatvena tatsvabhāvā iti draṣṭavyaṃ || ...r eva kiṃ na śabdākhyā yata iti cet na -- paramparyagrahaṇavyāghātaprasaṅgāt, na sākṣād eta ityādivakṣyamāṇadharmottarīyavyākhyānavyāghātaprasaṅgāc ceti | śabdasya vyāpāro 'bhighātalakṣaṇaḥ tasya bhede bhidyamānatve 'pi | svabhāvaviruddhādītyādigrahaṇena kāraṇaviruddhādīnāṃ grahaṇaṃ | kāryānupalabdhyādītyādigrahaṇena vyāpakānupalabdhyādīnāṃ grahaṇaṃ | arthāntaravidhipratiṣedhābhyām iti mūle kāraṇatṛtīyād vivacanāntam etad iti darśayann āha -- arthāntareti | cas tulyabalatvaṃ samuccinoti | bhidyante nānārūpā bhavanti | prayogāntareṣv ity antaraśabdo 'nyavacanaḥ svabhāvānupalabdhyapekṣayā | paramparā paripāṭiḥ | saiva pāramparyam iti svārthikaḥ pratyayaḥ | etad eva spaṣṭayati -- praṇālikayeti | nanu yady amīṣāṃ dṛśyānupalabdhāv antarbhāvas tadā sākṣāt tadabhidhānaṃ tathātve ca kathaṃ pāramparyeṇety āśaṅkyāha -- etad uktaṃ bhavati | yadi nābhidadhati tadā -- na sākṣād iti na karttavyaṃ |
[DhPr p. 143]
tad ayam arthaḥ yasmāt svayam apy evam anenopāyena[166]pratipadyate prayogābhyāsāt tasmāt svapratipattāv apy upayujyamānasyāsya prayogabhedasya svārthānumāne nirdeśaḥ |[167]yat punaḥ parapratipattāv evopayujyate tat parārthānumāna eva vaktavyam iti ||
__________NOTES__________
[166] anena meyena -- pāṭhaḥ -- ṭi-
[167] yat punas trirūpaṃ liṅgākhyānam -- ṭi-

saṅgrahaś ca katham ity āha -- dṛśyeti | tur viśeṣārthe yasmādarthe vā | vidhim agnyādeḥ | niṣedhaṃ vyāpakādeḥ | cakāro vāśabdārthe | tatas tadavyabhicārividhiniṣedhābhidhānāt | na sākṣāt nāvyavadhānena | arthāntaravidhipratiṣedhayoś ca dṛśyānupalambhāvyabhicāritvaṃ kāryakāraṇabhāvādigrahaṇakālapravṛttadṛśyānupalambhasmārakādi draṣṭavyaṃ | eṣa bheda iti svabhāvānupalabdhyādirūpaḥ | kasmāt tatra vācya ity āha śabdeti | hir yasmāt | śabdabhedas trirūpaliṅgavākyanānātvaṃ | yady apy evaṃ tathāpi kathaṃ tatra vaktavya ity āha -- śabdaś ceti | co hetau | śāstraparipaṭhitānām iti śāstraparipaṭhitaddvāreṇa parijñātānāṃ svabhāvādyanupalabdhyādivācakānāṃ vākyānām iti draṣṭavyaṃ | upalambho dvividho vācyarūpo vācakarūpaś ca | ata evāvarttanam api dvedhā śabdarūpāvarttanam, arthāvarttanaṃ ca | tatrārthāvarttanaṃ punaḥ punaś cetasi viveśanaṃ | śabdāvarttanaṃ punaḥ punar uccāraṇaṃ | mūle svayaṃśabda ātmana iti ṣaṣṭyarthe varttamāno gṛhīta ity āśayenāha -- pratipattur ātmana iti | svārthānumānaprastāvāt pratipattṛśabdena yas trirūpeṇa liṅgena parokṣam arthaṃ pratipadyate sa gṛhyate | apiśabdāt paro 'pi tasmāt pratipadyata iti sambandhanīyaṃ | mūle tu na kevalaṃ parasyeti yojanīyaṃ | anantaroktena paripaṭhitasvabhāvānupalabdhyādisūcitena svabhāvānupalabdhyādiprayogakrameṇa | yata itiśabdas tasmādarthe tatas tasmād ayaṃ vakṣamāṇo 'rthaḥ | tasmāc chabdena yasmāc chabdasyānvayād yasmād ity uktaṃ | anena svabhāvānupalabdhyādiprayogalakṣaṇenopāyena pratipadyata ity āśaṅkya pūrvam eva smarayati prayogābhyāsād iti | syān matam -- na svayam uccaritaḥ śabdas tatpratipatter nimittaṃ | pratipanne śabdaprayogāt || anyathā pratiniyataprayogāyogāt | tat kathaṃ piṣṭapeṣaṇakārī śabda upāyatvenocyata iti naitad asti | yato liṅgadarśanenānyato vā nimittāt prabuddhavāsano mandapracārārthasmaraṇo 'tyanrābhyastaprayogas tathāvidhaprayogam uccāryaivaṃ tattvam avagāhamānas tadarthaṃ pratipadyate -- yathā kaścid abhyāsāt sati dharmiṇi dharmāṇāṃ loke cintā pravarttata ity uccāryaivāsyārthaṃ pratipadyate, tadvat trirūpākhyānaṃ vākyam uccāryaiva kaścid abhyastaprayogaḥ parokṣam arthaṃ pratipadyate | tato 'yam upāyo bhavaty eva | tato parasyāpi pratītyudayāt
parārthānumānam api syād iti cet | bhavatu | kā kṣatiḥ ? svapratipattiprayojanaṃ satvsārthānumānaṃ tadaiva ca tenānyaḥ pratipadyata iti parapratipattiprayojanaṃ sat parārthānumānaṃ | ata evam aśabde 'pi kaścin niyato 'stīty avācāmeti |
[DhPr p. 144]
nanu ca kāryānupalabdhyādiṣu kāraṇādinām adṛśyānām eva niṣedhaḥ[168]dṛśyaniṣedhe svabhāvānupalabdhiprayogaprasaṅgāt[169]| tathā ca sati[170]na teṣāṃ dṛśyānupalabdhiniṣedhaḥ | tat katham eṣāṃ prayogāṇāṃ dṛśyānupalabdhāv antarbhāva ity āha --
__________NOTES__________
[168] pratiṣedhaḥ -- APHEN.
[169] svabhāvānupalambha- -- ABPHEN.
[170] adṛśyānāṃ niṣedhe sati -- ṭi-
sarvatra cāsyām abhāvavyavahārasādhanyām[171]anupalabdhau yeṣāṃ svabhāvaviruddhādīnām[172]upalabdhyā kāraṇādīnām anupalabdhyā ca pratiṣedha uktas teṣām upalabdhilakṣaṇaprāptānām evopalabdhir anupalabdhiś ca veditavyā II- 45
__________NOTES__________
[171] abhāvābhāvavyavahārasādhanyām -- E

[172] -viruddhānām -- C.
sarvatra ce ty ādi[173]| abhāvaś ca tadvyavahāraś ca abhāvavyavahārau[174]| svabhāvānupalabdhāv abhāvavyavahāraḥ sādhyaḥ | śiṣṭeṣv abhāvaḥ | tayoḥ sādhanyām anupalabdhau | sarvatra ceti caśabdo hiśabdasyārthe | yasmāt sarvatrānupalabdhau[175]yeṣāṃ pratiṣedha uktas teṣām upalabdhilakṣaṇaprāptānāṃ dṛśyānām[176]eva[177]pratiṣedhas tasmād dṛśyānupalabdhāv antarbhāvaḥ |
__________NOTES__________
[173] sarvatra cety ādi om. -- HN
[174] tasya ca vyavahāro 'bhāvavyavahārau -- APHE
[175] satyāṃ -- BHL
[176] dṛśyamānānām -- B
[177] sa -- APHEN
kuta etad dṛśyānām evety āha svabhāvety ādi | atrāpi cakāro hetvarthaḥ | yasmāt svabhāvaviruddhādir yeṣāṃ teṣām upalabdhyā kāraṇamādir yeṣāṃ teṣām anupalabdhyā pratiṣedha uktas tasmād dṛśyānām eva pratiṣedha ity arthaḥ |
yadi nāma svabhāvaviruddhādyupalabdhyā kāraṇādyanupalabdhyā[178]ca pratiṣedha uktas tathāpi kathaṃ ḍṛśyānām eva pratiṣedha ity āha upalabdhir ity ādi | atrāpi cakāro hetvarthaḥ | yasmād ye virodhinaḥ vyāpyavyāpakabhūtāḥ kāryakāraṇabhūtāś ca jñātās teṣām avaśyam evopalabdhiḥ upalabdhipūrvā cānupalabdhir veditavyā jñātavyā[179]| upalabdhyanupalabdhī ca dve yeṣāṃ stas te dṛśyā eva | tasmāt svabhāvaviruddhādyupalabdhyā kāraṇādyanupalabdhyā copalabdhyanupalabdhimatāṃ viruddhādīnāṃ pratiṣedhaḥ kriyamāṇo dṛśyānām eva kṛto draṣṭavyaḥ |
__________NOTES__________
[178] kāraṇānupalabdhyā -- C
[179] jñātavyā om. -- ABPHEN
kecit punar evaṃ vyākaṣate -- svayam ityādinā granthena vārttikakṛtedam uktam -- svabhāvādīnām anupalabdhyā viruddhādīnāñ copalabdhyā yathāyogam abhāvaṃ tadvyavahāraṃ ca prayoganirapekṣa eva pratipattā pratyeti | na kevalaṃ prayogābhyāsāt pratipattisamaya eva prayogam uccārayati | na tu tato pūrvam avagacchatītarathā pratiniyataśabdoccāraṇaṃ na bhaved iti | anenopāyeneti copāya ihopāyas tathāśabdoccāraṇakramas teneti varṇayanti | etena cānupalabdhiprayogasamarthananyāyena |
[DhPr p. 145]
bahuṣu codyeṣu prakrānteṣu parihārasamuccayārthaś cakāro hetvartho bhavati | yasmād idaṃ cedaṃ ca samādhānam asti tasmāt tattaccodyam ayuktam iti cakārārthaḥ || kasmāt punaḥ pratiṣedhyānāṃ viruddhādīnām upalabdhyanupalabdhī veditavye ity āha
anyeṣāṃ virodhakāryakāraṇabhāvābhāvāsiddheḥ[180] II-46
__________NOTES__________
[180] -kāraṇabhāvāsiddheḥ -- E; -kāraṇabhāvāsiddhiḥ -- BPH
anyeṣām iti | upalabdhyanupalabdhimadbhayo 'nye 'nupalabdhā eva ye teṣāṃ virodhaś ca kāryakāraṇabhāvaś ca kenacit sahābhāvaś ca vyāpyasya vyāpakasyābhāve[181]na sidhyati yasmāt tato virodhakāryakāraṇabhāvābhāvāsiddheḥ[182]kāraṇād upalabdhyanupalabdhimanta evaṃ viruddhādayo niṣedhyāḥ | ubhayavantaś ca dṛśyā eva | tasmād dṛśyānām eva pratiṣedhaḥ | tad ayam arthaḥ | virodhaś ca[183]kāryakāraṇabhāvaś ca vyāpakābhāve vyāpyābhāvaś ca dṛśyānupalabdher eveti | ekasaṃnidhāv aparābhāvapratītau[184]jñato virodhaḥ | kāraṇābhimatābhāve ca kāryābhimatābhāvapratyaye 'vasitaḥ kāryakāraṇabhāvaḥ[185]| vyāpakābhimatābhāve ca[186]vyāpyābhimatābhāve
__________NOTES__________
[181] vyāpakābhāve -- C
[182] virodhikārya- -- ABPEHN
[183] ca om. -- APHEN
[184] ekasaṃnidhāne parābhāvapratītau -- C
[185] avasitakāryakāraṇabhāvaḥ -- APHE
[186] ca om. -- ABCPHEN
anye punar anyathā vyavasthitāḥ -- svayam apītyādikaṃ nāvirbhūtaprayogam adhikṛtyoktam, kin tv antarjalpākārapravṛttaṃ svapratipattikālabhāvinam iti | atra ca sādhv asādhu vā vyākhyānaṃ sādhubhir eva jñātavyam iti | syād etat -- yathā prayogabhedaḥ svārthānumāne kathyate tathā ca na kiñcid vācyaṃ parārthānumāne syād ity āśaṅkyāha -- yat punar iti | parapratipattāv eva, na tu svapratipattāv apīty avadhāraṇārthaḥ || samprati dṛśyānupalabdhāv antarbhāvaṃ sarvānupalabdhīnām asahamāna āha -- nanu ceti | tathā ca sati kāraṇādīnām adṛśyānāṃ niṣedhaprakāre sati | śiṣṭeṣu pariśiṣṭeṣu abhāva ity abhāvo 'pīti draṣtavyaṃ | na tv abhāva eva vyavahārasyāpi sādhanāt | kāraṇā[dy]anupalabdhyā ca karaṇabhūtayā | kāryakāraṇabhāvādigrahaṇakāle yopalabdhir anupalabdhiś ca pūrvam āsīt tadvatāṃ pratiṣedhaḥ kriyamāṇo dṛśyānām eva kṛto draṣṭavyo jñātavyaḥ | yathā arthavirodhādigrahaṇakāle 'vaśyaṃbhāvinī dṛśyānupalabdhis tathānantaram eva dharmottareṇa prasādhayiṣyate | nanu ca kāraṇādīnāṃ cety anena pra(ca)kāraṇenāvaśyaṃ samuccayārthena bhāvyam, tat kathaṃ hetvarthe vyākhyāyata ity āśaṅkya pūrvaṃ buddhisthaṃ spaṣṭayann āha -- bahuṣv iti | evam manyate -- samuccayārthe varttamāna evāyaṃ hetvarthe varttate | na tv evaṃ samuccayārtho nirākriyate, hetūnāṃ parasparasamuccayasya pratīyamānatvāt | tathā sa na hetvartho bhavati | itir evaṃ cakārasyārthaḥ prayojanaṃ ||
[DhPr p. 146]
matābhāve miścite niścato vyāpyavyāpakabhāvaḥ | tatra[187] vyāpyavayāpakabhāvapratīter nimittamabhāvaḥ pratipattavyaḥ | iha gṛhīte vṛkṣābhāve hi śiśapātvābhāvapratītau [188]pratīto vyāpyavāpakabhāvaḥ | abhāvapratipattiś ca sarvatra dṛśyānupalabdher eva | tasmād virodham kāryakāraṇabhāvam, vyāpyavyāpakabhāvaṃ ca smaratā virodha--kāryakāraṇabhāva--vyāpyavyāpakabhāviviṣayābhāvapratipatti[189] nibandhanaṃ dṛśānupalabdhiḥ smartavyā | dṛśyānupalabdhyasmaraṇe virodhākīnām asmaraṇam | tathā ca sati na niruddhādividhiplratṣedhābhyāmitarābhāvapratītiḥ syāt | vcirodhādigrahaṇakālabhāvinyāṃ ca dṛśānupalabdhāvavaśyasmartavyāyāṃ tata evābhāvapratītiḥ |
__________NOTES__________
[187] tat -- C.
[188] -bhāvapratītau vyā- -- B.
[189] deśakālasvabhāvaviprakṛṣṭāḥ piśācādyayas teṣāṃ piśācādīnāṃ virodhaś ca kenacid agninā saha na sidhyatīti sambandhaḥ | tathā kāryakāraṇabhāvaś ca piśācādīnāṃ kenacid dhūmena sārdhaṃ na sidhyati | -- ṭi-
tatra yady api saṃpratitanī[190] nāsti dṛśyānupalabdhir virodhādigrahaṇakāle tv āsīt | yā dṛśyānupalabdhiḥ samprati smryamāṇā saivābhāvapratipattinibandhanam | tataḥ samprati nāsti [191]dṛśyānupalabdhir ity abhāvasādhanatvena dṛśyānupalabdhiprayogād bhidyante kāryānupalabdhyādiprayogāḥ |
__________NOTES__________
[190] saṃprati sāsti -- A.B.P.H.E.N.
[191] dṛśyopalabdha- -- A.B.P.H.E.N.

viruddha śabdena pratiṣedhyasya viruddhaṃ grāhyaṃ | ādiśabdena viruddhakāryādīnāṃ grahaṇaṃ | yeṣām ekadopalabdhis tebhyo --nye --nupalabdhā eva | kadācit kvacid ajñātā eva | vyāpakasyābhāve 'bhāvaś ca vyāpyasya na siddhyiti (?) yasmāt | ayam āśayaḥ -- yadi pūrvaṃ vyāpakābhimatasyābhāve vyāpyābhimatābhāvo niścito bhavet tadā vyāpyavyāpakabhāvaḥ siddhyet, tadā ca vyāpakānupalabdhir gamikā syāt, nānyadeti | ayam atra prakaraṇārthaḥ -- prabandhena bhavato yadbhāve yasyābhāvas tasya virodhagatir yat svabhāvaś ca yenopalabhyate tena saha kāryakāraṇabhāvo 'pi pañcapratyakṣānupalambham adhigamyaḥ, vyāpyavyāpakabhāvo pi pratyakṣānupalambhāvaseya iti katham adṛśyasya sidhyantīti | nanu bhavantu te 'nyatra dṛśyāḥ, tatra tāvad adṛśyā eva vaktavyāḥ | dṛśyatve dṛśyānupalambhaprayogāt | tat kathaṃ dṛśyānupalabdhāvitarāsām anupalabdhīnām antarbhāva ity āśaṅkya tathā tatrāntarbhāvas tathā darśayitum āha -- tad iti | yasmād anyatra dṛśyatve 'pi viruddhādīnāṃ dṛśyānupalambhe 'ntarbhāvo na ghaṭate, sa cācāryeṇoktas tat tasmād ayam arthaḥ -- sarvatra cetyāder vākyasya tātparyārthaḥ | kathaṃ dṛśyānupalabdher ity ayam amum arthaṃ tāvat prasādhayati -- eketi | kāryakāraṇabhāve kā vārttety āha -- kāraṇeti | yady evaṃ vyāpyavyāpakabhāvasya kā gatir ity āha -- vyāpaketi | nanu ca vyāpyavyāpakabhāvaniścaye tayor ekatvāt kim abhāvaniścayenety āha -- tatra vyāpyavyāpakabhāvaniścaye karttavye | katham abhāvapratītir vyāpyavyāpakabhāvapratīter nimittam ity āha -- ihe ti |
[DhPr p. 147]

viruddhavidhinā, kāraṇādiniṣedhena ca yato dṛśyānupalabdhir ākṣiptā tato dṛśyānupalabdher eva[192]kālāntaravṛttāyāḥ svṛtiviṣayabhūtāyā abhāvapratipattiḥ | abhīṣāṃ ca prayogāṇāṃ dṛśyānupalabdhāvantarbhāvaḥ | tad anena sarveṇa dṛśyānupalabdhāvantarbhāvo daśānāmanupalabhdhiprayogāṇāṃ pārabpryeṇa darśita iti veditavyam ||
__________NOTES__________
[192] -labdhir eva -- C
āstāṃ sarvatra virodhādāv abhāvapratītiḥ, dṛśyānupalabdhis tu kvopayujyata ity āha -- abhāveti | co hetau | nanu yadi nāma virodhādigrahaṇakāle dṛśyānupalabdhir āsīt, tathāpi na sā viruddhopalabdhivyāpakānupalabdhyādprayogaviṣaye sampraty anuvarttate | tat kathaṃ viruddhopalabdhyādīnāṃ tatrāntarbhāva ity āha -- tasmād iti | yato 'bhāvapratītim antareṇa na virodhādisiddhiḥ, abhāvasiddhiś ca dṛśyānupalabdhes tasmād hetor virodhādikaṃ smarateti viruddhopalambhavyāpakānupalambhādiprayogakāla iti draṣṭavyaṃ | tadasmaraṇe hi yato viruddhādir ihāsti, yato 'yaṃ vyāpakādir nāsti, tasmāt tat tannāstīty asyāḥ pratīter ayogāt -- ity api draṣṭavyaṃ | smarateti ca tadānīṃ virodhāder grahaṇād gṛhītasyaiva vikalpanād uktaṃ | kutaḥ punar avaśyasmarttavyā sety āha -- dṛśyeti | atha syāt -- prāktanī dṛśyānupalabdhiḥ sadā smaryatām, tathāpi katham asau vivakṣitābhāvasiddhāv upayogaṃ bhajate, yenātmanītarā anupalabdhau(-bdhī)r antarbhāvayatīty āha -- virodheti | co yasmāt tasyāṃ niyatasmaraṇāyāṃ satyāṃ | nanu viruddhopalabdhikāraṇādyanupalabdhiprayogaviṣaye sā nāsti tat katham avidyamānā saivābhāvapratīter nibandhanam ity āha -- t atreti vākyopanyāse | sampratīdānīṃ smaryamāṇā saivābhāvapratīter nibandhanaṃ viruddhādyabhāvajñānasya karaṇaṃ | kathaṃ tarhi dṛśyānupalabdher viruddhopalabdhyādīnāṃ bheda ity āha -- tata iti | tato virodhādigrahaṇakālapravṛttāyā dṛśyānupalabdheḥ smaryamāṇatvāt, samprati sā nāsti | itis tadmād atrābhāvaḥ sādhyate tenābhāvasādhanatvena tato bhidyante viruddhopalabdhyādiprayogaḥ | viruddhavidhinetyādinoktam artham upasaṃharati | viruddhavidhinety upalakṣaṇaṃ | viruddhakāryādividhināpi dṛśyānupalambhākṣepāt | anyathā tāsāṃ tatrāntarbhāvo na syāt | nanu svātantryeṇa tvayā tasyā eva prākpravṛttāyā abhāvaniścayo darśitas tatra cānupalabdhīnām antarbhāvaḥ, na tv ācāryasyāyam abhipreta ity āśaṅkyācāryasyaivāyam abhipreto 'rtha iti darśayann āha -- tadaneneti | anena ime sarva (NB II 42) ityādinā vyāpakabhāvasiddher ity antena | ayam atra prakaraṇārthaḥ -- dṛśyānupalambhasyāvaktavyatvena daśānām apy anupalabdhīnāṃ tatrāntarbhāvaḥ, viruddhādyabhāvapratītāv anupayogaś ceti |
[DhPr p. 148]
uktā dṛśyānupalabhdir abhāve, abhāvavyavahāre ca sādhye pramāṇam | adṛśyānupalabdhis tu[193] kiṃ svabhāvā, kiṃvyāpārā[194] cety āha--
__________NOTES__________
[193] labdhiḥ kiṃ -- A.P.H.E.
[194] viṣanyānupa--- BCHEN
viprakṛṣṭaviṣayā punar anupalabdhīḥ pratyakṣānumāṇanivṛttilakṣaṇā saṃśayahetuḥ II-47
viprakṣṭe tyādi | viprakṛṣṭastribhir deśakālasvabhāvaviprakarṣair yasyā viṣayaḥ sā viprakṛṣṭaviṣayeti saṃśayahetuḥ | kiṃsvabhāvā sety āha -- pratyakṣānumānanivṛttir lakṣaṇaṃ svabhāvo ysyāḥ sā pratyakṣaṇā | na jñānajñeyasvabhāveti yāvat ||
kecit punar atraivaṃ bruvat -- ihaikajñānasaṃsargivastvantaropalambho 'nupalambhaḥ | na ca śītasya niṣedhe sādhye dūratvād vahner bhāsvararūpopalabdhiḥ śītasparśānupalabdhir yujyate | yenānupalabdhiḥ siddhyet, rūpasparśayor ekajñānasaṃsargitvābhāvāt | na ca virodhagrahaṇakālapravṛttadṛśyānupalambhasmārakatvena dṛśyānupalambhatvaṃ vācyam, prākpravṛttapratyakṣasmārakatvenāpi pratyakṣatvaprasaṅgāt | ata eva virodhādigrahaṇakālapravṛttadṛśyānupalambhasmārakatvenānupalabdhīnāṃ tatrāntarbhāvo na yujyate | nāpi smṛtāyās tasyā evābhāvaniścayaḥ, vyāptigrāhakapramāṇasmārakatvena parārthānumānasya tatpramāṇāntarbhāvaprasaṅgāt , tata eva smaryamāṇāt pramāṇād vivakṣitapratītiprasaṅgāc ca | tasmāt sarvatraiva sampratitano dṛśyānupalambho darśanīyas tadbalenaivābhāvaniścayo vācyaḥ, na tu prākpravṛttād dṛśyānupalambhāt smṛtyā viṣayīkṛtād abhāvaniścayaḥ | nāpi tatsmārakatvenānupalabdhīnāṃ tathātvam iti | yady evaṃ kathaṅkāraṃ sa pradarśyatām iti cet | ucyate | dūrād vahne rūpaviśeṣaṃ dṛṣṭvā yatraivaṃvidharūpaviśeṣas tatra tāvad deśavyāpakas tuṣārasparśaviśeṣo 'sti | yathā mahānasādau tathāvidham evarūpam ity ānumānikī viśiṣṭoṣṇasparśapratītiḥ | saiva ca śītasparśānupalabdhir uṣṇaśītasparśayor ekajñānasaṃsargitvāt | vivakṣitopalambhād anya upalambho 'nupalambhaḥ | sa kvacit pratyakṣātmā kvacid anumānātmeti na śāstravirodho na yuktivirodhaḥ | tata eva taddṛśyānupalambhāc chītasparśābhāvapratītiḥ | āhatyantaṃ (āhatya)dṛśyānupalabdher anudayād dṛśyānupalabdher bhedena nirdeśaḥ | ata eva cānumitā numānam etat | kevalam atyantābhyāsāg jhaṭiti tathāpratītyudaye saty ekam anumānam uktaṃ | vastutas tv anekam anumānam etat | evaṃ vyāpakaviruddhakāryopalabdhyādāv api sarvaṃ draṣṭavyaṃ | tathā ca vyāpakaviruddhopalabdhyādiṣv aparam anumānam ekaṃ plavamānam avaseyaṃ | yayoś ca parasparaparihārasthitalakṣaṇo virodhas tatra dṛśyānupalabdhiḥ sphuṭaiva | tena viruddhavyāptopalabdhyādiṣu sampraty eva dṛśyānupalabdhir asti | bhedas tu pāramparyeṇa tadudayāt | evaṃ vyāpakakāraṇānupalabdhādiṣv akāraṇāvyāpakāder dharmasyaivānupalambhād abhāve (siddhe tata
eva sāmarthyāt kāryāder abhāvāv asāv itīdānīn tanasyaiva dṛśyānupalambhasyopayogo) na prāktanasya smṛtyādiviṣayīkṛtasya | dṛśyānupalambhasya ca sākṣātkāraṇe vyāpārāt pāryamparyeṇa ca viruddhādyabhāve bhāve vyāpārāt dṛśyānupalabdher bhedena kāraṇānupalabdhyādīnāṃ prayoga iti ||
[DhPr p. 149]
nanu ca pramāṇāt prameyasattāvyavasthā | tataḥ pramāṇābhāvāt prameyābhāvapratittir yuktety āha |
pramāṇanivṛttāv apy arthābhāvāsiddher iti II-48
||[195] svārthānumānaparicchedo dvitīyaḥ samāptaḥ ||
__________NOTES__________
[195] ||dvitīyaparicchedaḥ || -- DB; nyāyabinduprakaraṇe dvitīyaḥ paricchedaḥ samāptaḥ || -- E.
***

pramāṇanivṛttāv apīty āḥa | kāraṇaḥ vyākaṃ ca nivrttamānaṃ kāryaṃ vyāpyaṃ ca nivarttayet | na ca pramāṇaṃ prameyasya kāraṇaṃ nāpi vyāpakam | ataḥ praṇāṇa yor nivṛttāv api arthasya prameyasya nivṛttir an sidhyati | tato asiddheḥ saṃxayahetur adṛśyānupalabdhiḥ, na niścayahetuḥ | yat punaḥ pramāṇasattayā prameyasattā sidhyati tad yuktam | prameyakāryaṃ hi pramāṇam | na ca kāraṇam antareṇa kāryam asti | na [196]tu kāraṇānyavaśyaṃ kāryavanti bhavanti | tasmāt pramāṇāt prameyasattā vyavasthāpyā, na pramāṇābhāvāt prameyābhāvavyavastheti ||
__________NOTES__________
[196] na ca -- BD
|| [197]ācāryadharmottarakṛtāyāṃ nyāyabinduṭīkāyāṃ svārthānumāṇo dvitīyaḥ paricchedaḥ |
__________NOTES__________
[197] || nyāyabinduṭīkāyāṃ dvitīyaḥ paricchedaḥ samāptaḥ || -- ABPHE; || nyāyabinduṭīkāyāṃ paricchedaḥ dvitīyaḥ samāptaḥ || -- D
sampraty adṛśyānupalabdhim adhikṛtyoktaṃ vyācakṣāṇa āha -- ukteti | nanu yadi pratyakṣānumānanivṛttimātrarūpādṛśyānupalabdhir abhāve sādhye saṃśayahetur anaikāntikī tarhi sā tataś ca hetvābhāsāvasara eva vaktavyā | tat kim ihoccayata iti cet | naitam(-tad) asti | yato na sā vacanavyaktyānupalabdhilakṣaṇaprāptasyānupalabdhir asadvyavahāre sādhye na pramāṇam, ekāntikasadvyavahāraniṣedhe tu pramāṇam iti pradarśanāt | na jñānajñeyasvabhāveti yāvad ity ārthaṃ nyāyam āśrityoktaṃ na śābdam iti draṣṭavyaṃ || yadi pramāṇanivṛttyā prameyānivṛttis tarhi tatsattayāpi na prameyasattā siddhyed ity āśaṅkya tatropapattiṃ darśayann āha -- yat punar iti | nanu kāraṇam apy avaśyaṃ kāryavad bhavati tataś ca sati jñeye jñānenāpy avaśyabhāvyaṃ | tac cen nāsti jñeyam api nāsty eva | tataḥ siddhyaty evādṛśyasyāpy abhāva ity āśaṅkyāha -- na tv iti | tunā kāryadharmāt kāraṇadharmasya vaidharymyam āha | etac ca kāraṇamātrābhiprāyeṇoktam, tathā caittathā prāg eva nirṇītaṃ | tasmād ityādināsyaiva prakṛtasopasaṃhāra iti || paṇḍitajitāri śiṣya durvekamiśra viracita dharmottara nibandhanasya dvitīyaḥ paricchedaḥ ||
paṇdita jitāri śiṣya durvekamiśra viracita dharmottara nibandhasya dvitīyaḥ paricchedaḥ ||
[DhPr p. 150] Kapitel III
tṛtīyaḥ parārthāṇumāṇaparicchedaḥ |
***
svārthaparārthānumānyoḥ svārthaṃ vyākhyāya parārthaṃ vyākhyātukāma āha ---
trirūpaliṅgākhyānaṃ[198]parārtham anumānam III-1
__________NOTES__________
[198] Parārthānumānam --- BPHEN
_ __________________________
trirūpaliṅgākhyānam iti | trīṇi rūpāṇi --- anvayavyatirekapakṣadharmatvasaṃjñakāni yasya tat trirūpam | trirūpaṃ ca [199] talliṅgaṃ ca tasy ākhyānam | ākhyāyate prakāśyate 'neneti --- trirūpam [200] iti ākhyānam | kiṃ punas tat? vacanam | vacanena hi trirūpaṃ [201] liṅgam ākhyāyate | parasmāy idam parārtham ||
__________NOTES__________
[199] ca liṅga ca --- A
[200] trirūpali- --- E

[201] parasmāy iti parā- --- E
nanu [202]ca samyagjñānātmakam anumānam uktam | tat kimarthaṃ saṃprati vacanātmakam anumānam ukta ity āha ---
__________NOTES__________
[202] nanu samya- --- A
kāraṇe kāryopacārāt III-2
kāraṇe kāryopacārād iti | [203]trirūpaliṅgābhidhānāt trirūpaliṅgasmṛtir utpadyate[204] | smṛteś cānumānam | tasmād anumānasya paramparayā trirūpaliṅgābhidhānaṃ kāraṇam | tasmin kāraṇe vacane kāryasya anumānasy opacāraḥ samāropaḥ kriyate | tataḥ samāropāt kāraṇaṃ vacanam
__________NOTES__________
[203] trirūpaliṅgālambanā smṛtiḥ --- CDB
[204] śrotuḥ --- ṭi-
trirūpaṃ liṅgaṃ jñātam api vaktum aviduṣo bālasya vyutpādanārthaṃ trirūpaliṅgākhyānalakṣaṇaṃ yat parārtham anumānam uktaṃ tad vyākhyātuṃ svārthetyādinā prastauti | dvayo rūpyor abhidhānād ekasya gamyamānatvād ākhyāyate prakāśyate 'neneti trirūpaṃ liṅgam iti vivṛtaṃ na tv abhidhīyate 'neneti | abhidheyasya gamyamānasya ca prakāśyatvaṃ tulyam iti prakāśyate ity anena dvayoḥ saṅgrahaḥ | yenārthakrameṇātmanaḥ parokṣārthajñānam utpannaṃ tenaiva krameṇa parasantāne liṅgijñānotpapādayiṣayā trirūpasya liṅgasya khyāpakaṃ yad vacanaṃ tatparārtham anumānam iti draṣtavyam ||
kāraṇe vacane kāryasya jñānasy opacārāt samāropāt |
kathaṃ punarvacanasyānumānahetutvam ity āha --- trirūpe ti
[DhPr p. 151]
anumānaśabdenocyate | aupacārikaṃ[205] vacanam anumānam, na mukhyam ityarthaḥ | na yāvat[206] kiṃcid upacārād anumānaśabdena vaktuṃ śakyaṃ tāvat sarvaṃ vyākhyeyam | kin tv anumānaṃ vyākhyātukāmenānumānasvarūpasya[207] vyākhyeyatvān nimittaṃ vyākhyeyam | nimittaṃ ca trirūpaṃ liṅgam | tac ca svayaṃ vā pratītam anumānsya nimittaṃ bhavati, pareṇa vā pratipāditaṃ bhavati[208] | tasmāl liṅgasya svarūpaṃ ca [209]vyākhyenyam, tatpratipādakaś ca śabdaḥ | tatra svarūpaṃ svārthānumāne vyākhyātam | pratipādakaś ca[210] śabda iha vyākhyeyaḥ | tataḥ pratipādakaṃ śabdam avśyaṃ vaktavyaṃ darśayan anumānaśabdenoktavān ācārya iti paramārthaḥ ||
__________NOTES__________
[205] aupacārakaṃ --- A
[206] na ca yāvat --- ABDPHEN
[207] svarūpasyaiva --- C
[208] bhavati om. ACPEN
[209] ca om. ACPEN
[210] ca om. ACPEN
parārthānumānsya prakārabhedaṃ darśayitum āha ---
tad dvividham III-3
nanu ca trirūpaliṅgābhidhānād avagate sati dharmiṇi liṅgaṃ jñāyate | tasya tu vyāptiḥ smaryate | tat kathaṃ `trirūpaliṅgavacanāt tatsmṛtir utpadyate' ity ucyata iti cet | ucyate | gṛhyamāṇam api dhūmādivastu na tāval liṅgaṃ yāvad vahnyādisādhyāvinābhūtatayā na jñāyate | tathātvaṃ ca tasya na tadā grāhyam api tu pūrvagṛhītam eva smarttavyam iti sūktaṃ trirūpaliṅgasmṛtir utpadyata iti | smṛter iti pakṣadharmagrahaṇasahitāyā iti draṣṭavyam |
ayam arthaḥ --- vacanam api trirūpaṃ liṅgaṃ smarayat parokṣārthajñānasya paramparayā kāraṇaṃ bhavad upacārād anumānam ucyata iti |
athābādhitatvādy api liṅgasya lakṣaṇam ity ācakṣate kecid iti vipratipattidarśanāt tadvyutpādanaṃ yuktam, na tu tadvacanam, tasya vipratipattyabhāvād iti cet | na atrāpy avyāptivyatirekābhyāṃ nigadanto vipratipannā ity asyāpi vyutpādanaṃ nyāyyam |
athā'pi syāt, yadi paramparayā'numānahetutvena vacanam upacārād anumānam iti vyutpādyate tarhi jijñāsāsvāsthyādikam api paramparayā'numānahetutvād anumānaśabdena vaktuṃ śakyam iti tad api kiṃ nocyata ity āha --- na yāvad iti |
nanu svāsthyādikam api nimittam iti tadavastho doṣaḥ | na | nimittaṃ vyākyeyam ity avyahitam asādhāraṇaṃ nimittam ākhyeyam ity arthaḥ |
nanu svayaṃ pratītaṃ liṅgam anumānasya nimittam | tatkiṃ tadvacanena vyākhyātenety āha --- tac ce ti | co yasmādarthe | vā śabdo vikalpārthaḥ | yataḥ pareṇa pratipāditam api tal liṅgam anumānsya nimittaṃ tatas tasmād avaśyaṃ vaktavyaṃ pratipādakaṃ [58a] liṅgapratipādakaṃ vacanaṃ darśayann anmumānśabdenoktavān ācāryaḥ |
[DhPr p. 152]
tad dvividham iti | tad iti parārthānumānam | dvau vidhau prakārau yasya tad dvividham ||
kuto dvividham ity āha ---
prayogabhedāt III-4
prayogasya śabdavyāpārasya bhedāt | prayuktaḥ prayogorthābhidhānavyāpārabhedād dvividham anumānam ||
tad evābhidhānavyāpāranibandhanaṃ[211] dvaividhyaṃ darśayitum āha ---
__________NOTES__________
[211] a bhidhānasya vyāpāro nibandhanaṃ yasya --- ṭi-
_ __________________________
sādharmyavad vaidharmyavac ceti[212] III-5
__________NOTES__________

[212] vac ca || --- C
sādharmyavad vaidharmmavac ceti | samāno dharmo 'sya[213] so 'yaṃ sadharmā | tasya bhāvaḥ sādharmyam | visadṛśo dharmo | vidharmaṇo bhāvo vaidharmyam | dṛṣṭāntadharmiṇā saha sādhyadharmiṇaḥ sādṛśyaṃ hetukṛtaṃ sādharmyam ucyate | asādṛśyaṃ ca hetukṛtaṃ vaidharmyam ucyate | tatra yasya sādhanavākyasya sādharmyam abhidheyaṃ tat sādharmyavat | yathā --- yata kṛtakaṃ tad anityaṃ yathā ghaṭaḥ, tathā ca kṛtakaḥ śabda ity atra kṛtaktvakṛtaṃ dṛṣṭāntasādhyadharimiṇoḥ sādṛśyam abhidheyam | yasya tu vaidharmyam abhidheyaṃ tad vaidharmyavat | yathā --- yan nityaṃ tad akṛtakaṃ dṛṣṭaṃ yathākāśam | śabdas tu kṛtaka iti kṛtakatvā'kṛtakatvakṛtaṃ[214] śabdākāśayoḥ sādhyadṛṣṭāntadharmiṇor asādṛśyam ihābhidheyam ||
__________NOTES__________
[213] dharmo yasya --- CAPHEN
[214] iti akṛtakatvakṛtam --- C
yad anayayoḥ prayogayor abhidheyaṃ bhinnaṃ kathaṃ tarhi trirūpaṃ liṅgam abhinnaṃ prakāśyam ity āha ---
nānayor arthataḥ kaścid bhedaḥ III-6
nānayor arthata iti arthaḥ prayojanam | yat payojanaṃ prakāśayitavyaṃ vastu uddiśyānumāne prayujyete, tataḥ prayojanād anayor na bhedaḥ[215] kaścit | trirūpaṃ hi liṅgaṃ prakāśayitavyam | taduddiśya dve apy ete prayujyete | dvābhyām api trirūpaṃ liṅgaṃ prakāśyate eva | tataḥ prakāśayitavyaṃ prayojanam anayor abhinnam | tathā ca na tato bhedaḥ kaścit ||
__________NOTES__________
[215] prayojanān nānayor bhedaḥ --- BD
anenaitad āha --- na svāsthyādi pratipannam api parokṣārthapratipādakaṃ yena tad ucyeta | tad vacanam avaśyaṃ darśayitavyam anumānaśabdenā bhilapyeta | svayam aśaktam api tu hetuvacanaṃ parokṣaprakāśanavastusūcakatvād anumānaśabdenoktam iti | iti paramārtha evam asyopacārasya paramaḥ prakṛṣṭo 'rthaḥ prayojanam ||
vidha śabdena ca vigṛhṇato 'bhiprāyaḥ prāg eva pradarśitaḥ ||
abhidhānam arthaprakāśanam ||
[DhPr p. 153]
abhidheyabhdedo 'pi tarhi na syād ity āha ---
anyatra prayogabhedāt III-7
anyatra prayogabhedād iti | prayogo 'bhidhānaṃ vācakatvam | vācakatvabhedād anyo bhedaḥ prayojanakṛto nāstīty arthaḥ |
etad uktaṃ bhavati | anyad abhidheyam anyat prakāśyaṃ prayojanaṃ | tatrābhidheyāpekṣayā vācakatvaṃ bhidyate | prakāśyaṃ tv abhinnam | anvaye hi kathite vakṣyamāṇena nyānyena vyatirekagatir bhavati | vyatireke cānvayagatiḥ | tatas trirūpaṃ liṅgaṃ prakāśyam abhinnam | na ca yatrābhidheyabhdedas tatra sāmarthyagamyo 'py artho[216] bhidyate | yasmāt `pīno devadatto divā na bhuṅkte' `pīno devadatto rātrau bhuṅkte' ity anyor vākyayor abhidheyabhdedepi gamyamānam ekam eva[217] tadvad ihābhidheyabhede 'pi gamyamānaṃ vastv ekam eva ||
__________NOTES__________
[216] prayojanam --- ṭi-
[217] gamyaṃ divā bhojanābhāvaviśeṣaṃ pīnatvaṃ rātribhojanakāryam ekam eva --- ṭi-
kena kasya kim kṛtaṃ ca sādharmyaṃ vaidharmyaṃ cety āha --- dṛṣṭānte ti | sādṛśyaṃ hetukṛtam iti hetusadbhāvadvārakam | asādṛśyaṃ ca hetukṛtam iti hetusadbhāvāsadbhāvadvārakaṃ draṣṭavyam | vatubarthaṃ prayojayitum āha --- tatre ti vākyopanyāse | yasya vākyasya sādharmyaṃ sādṛśyam abhibheyam asti | etad evodāharaṇena darśayann āha --- yathe ti | yat kṛtakam iti | yad yad kṛtakam iti vīpsārtho vivakṣitaḥ, tad ity atrāpi | tathā ca kṛtakaḥ śabda iti pakṣadharmatākathanam idam | na tv evaṃ pakṣadharmo darśanīyaḥ | `kṛtakaś ca śabadaḥ' ity etāvataiva gatārthatvena tathāśabdasya vaiyarthyāt | tataḥ `kṛtakaś ca śabdaḥ' ity eva darśanīyaḥ | itarathā pareṣām ivopanayaprayogaḥ syāt | sa cāyukta iti | yan nityam iti sādhyābhāvānuvādas tad akṛtakam iti sādhanābhāvavidhiḥ ||
abhidheyaṃ bhinnam iti brubato 'yam āśayaḥ --- sādharmyavat prayogasyānvayaḥ pakṣadharmatā cābhidheyā | abhinnaṃ sādhāraṇaṃ prakāśyaṃ dvayoḥ prayogayoḥ |
arthaḥ prayojanavācy ācāreṇo kto nābhidheyavācīti darśayati yad uddiśye ti spaṣṭayan prayujyate 'neneti prayojanaṃ sādhanavākyasya pravarttakaṃ liṅgavastūktaṃ na phalaṃ prayojanam iti darśayati | prakāśayitavyaṃ rūpatrayayogiliṅgaṃ tac c ābhinnaṃ sādhāraṇaṃ dvayor api prayogayoḥ, dvābhyām api tasyaiva pratipādanāt | anumānahetutvād anumāne sādharmyavaidharmyavatī vākye kathite | tata iti prayojana samānādhikaraṇaṃ na hetupadam etat ||
nanv abhidheyam eva prakāśyaṃ ta tkathaṃ prakāśyābheda ityāśaṅkyāha --- etad uktaṃ bhavatī ti | anyat prakāśyam iti sāmarthyagamyaṃ prakāśyam | na tu tatrābhidhāvyāpāra ity ākūtam | tatre ti vākyopakṣepe |
yadi sādharmyavadvākye 'nvayo 'bhidheyas tarhi kathaṃ vyatirekaḥ prakāśyatāṃ gataḥ? vaidharmyavākye
[DhPr p. 154]
tatra sādharmyavat prayogaḥ[218]--- yad upalabdhilakṣaṇaprāptaṃ san na upalabhyate so asadvyavahāraviṣayaḥ siddhaḥ, yathā anyaḥ kaścid dṛṣṭaḥ śaśaviṣāṇaādiḥ | na upalabhyate ca kvacit pradeśaviśeṣa[219]upalabdhilakṣaṇaprāpto ghaṭa[220]ity anupalabdhiprayogaḥ III-8
__________NOTES__________
[218] -vat yadupa-
[219] viṣaye upa-
[220] ghaṭa iti
tatre ti tayoḥ sāhdarmyavaidharmyavator anumānayoḥ sādharmyavat [221] tāvad uhārann anupalabbhim āha --- yad itiyādinā | yad upalabdhdilakṣaṇaprāptaṃ --- yad dṛśyaṃ san nopalabhyate ity anena dṛśyānupalambho 'nūdyate | so 'sadvyavahāraviṣayaḥ[222] siddhaḥ --- tad asad iti vyavahartavyam ity arthaḥ | anenāsadvyahārayogyatvasya vidhi[223] kṛtaḥ | tataś cāsadvyvahārayogyatve dṛśyānupalambho niyataḥ kathitaḥ | dṛśyam anupalabdham asadvyavahārayogyam[224] evety arthaḥ | sādhanasya ca sādhye 'rthe niyatatvakathanaṃ vyāptikathanam |
__________NOTES__________
[221] tāvad uhāram {udāharam} udāharttum anu-
[222] viṣayas tad-
[223] yogyatve didhi
[224] -haraya yogya-
ca yadi vyatireko 'bhidheyaḥ, katham anvayaḥ prakāśyatām āpanna ity āha --- anvaya iti | hi r yasmāt | vakṣyamāṇena " sādharmyeṇāpi hī " tyādinā pratipādayiṣyamāṇena nyāyena yuktā |
syān mataṃ --- yayor abhidheyaṃ bhinnaṃ tayoḥ sāmarthyagamyam apy avaśyaṃ bhidyate --- yathā gaṅgāyāṃ ghoṣaḥ, kūpe gargakulam ity āśaṅkyāha --- na ce ti | co yasmādarthe | arthaḥ prayojanaṃ yaduddiśya pravṛttaṃ vākyam |

upapattim āha --- yamād iti | ekasya vākyasya divā bhojanābhāvo 'bhidheyo 'nyasya rātribhojanam ity anayor vākyayor [58b] abhiddheyabhedo 'sti | tasmin saty api yathā bhojanaviśiṣṭaṃ devadattasya pīnatvaṃ pratipādyaṃ na bhidyate tadvad atr ābhidheya syānvayapakṣadharmatālakṣaṇasya vyatirekapakṣadharmatālakṣaṇasya bhede 'pe gamyamānam ekam abhinanam |
atha gamyayānaṃ sāmarthyāt pratīyamānam uckyate | tac ca dṛṣṭāntadāntikayor bhidyata eva | tathā hi divā bhojananiṣedhavākyasya gamyamānaṃ rātribhojanaṃ rātribhojanavidhānavākyasya tu gamyanānaṃ divā bhojananiṣedhanam, tathā dārṣāntike 'pi sādhana(sādharmya)vad vākye vyatireko gamyamāno vaidharmyavad vākye cānvayo gamyamānaḥ | yad ekasyābhidheyaṃ tad ekasya gamyamānam, yad anyasya gamyanānaṃ tad itarasyābhidheyam iti saṃkṣepaḥ | tataḥ katham ucyate vākyayor gamyamānam ekam iti | kin nocyate? gamyamānaśabdasyehānyārthasya vikṣitatvāt | tathā hi gamyamānaśabdenātrābhidheyaṃ sāmarthyaprakāśyañ ca | yat tu dvayaṃ pratīyamānatāmātreṇopādhinā vivakṣitaṃ tac ca dṛṣṭāntavākyayor bhojananimittapīnatvalakṣaṇaṃ dārṣṭāntikavākyayoś cānvayavyatiriktapakṣadharmatātmakarūpatrayayogaliṅgalakṣaṇam ekam abhinnam ity anvadyam etat ||
sādharmyam abhidheyaṃ yasya vidyate tad udāhahraṇena darśayann anupalabdhim āha | tāvac chabdaḥ krame |
[DhPr p. 155]
yathoktam "vyāptir[225]vyāpakasya tatra bhāva eva, vyāpyasya[226]vā tatraiva bhāvaḥ" iti | [hetu- pṛ-53] vyāptisādhanasya pramāṇasya viṣayo dṛṣṭāntaḥ | tam eva darśayitum āha --- yathānya iti | sādhyadharimiṇo 'nyo dṛṣṭānta ity arthaḥ | dṛṣṭa iti pramāṇena[227]niścitaḥ | śaśaviṣāṇaṃ hi na cakṣuṣā viṣayīkṛtam api tu pramāṇe dṛśyānupalambhenāsadvyavahārayogyaṃ vijñātaṃ | śaśaviṣāṇādir yasyāsadvyavahāraviṣayasya sa tathoktaḥ | śaśaviṣāṇādau hi dṛśyāṇupalambhamātranimitto 'sadvayavahāraḥ pramāṇena siddhaḥ | tata eva pramāṇād anena vākyenābhidhīyamānā[228]vyāptir jñātavyā |
__________NOTES__________
[225] vāptivyā-
[226] sya ca
[227] pratiyakṣeṇaniścita iti na vyākaravyam --- ṭi-
[228] [228]vyāptisādhakena --- ṭi-
saṃprati vyāptiṃ kathayitvā dṛśyānupalambhasya pakṣadharmatvaṃ darśayitum āha --- nopalabhyate ce ti |
sa ca dvirāvṛttyā 'nupalabdhim ity atrāpi draṣtasvyaḥ | tenāyam arthaḥ --- sādharmyavat tāvad udāharann anupalabdhim āha | paścād vaidharmyavad udāharan vakṣyati | tathā 'nupalabdhiṃ tāvad āha paścāt svabhāvakārye vakṣyatīti |
nanv ācāryeṇai va sādharmyavad vaidharmyavac codāhṛtam atreti kim iti dharmottarena --- yathā yat kṛtakam ityādinā sādharmyavad vaidharmyavac codāhṛtaṃ prāg iti cet | naiṣa doṣaḥ | dṛṣṭāntasādhayadharmiṇoḥ sādṛśyākhyaṃ sādharmyam, vaisadṛśyākhyāṃ vaidharmyaṃ ca hetudvārakam eva na tu sāmānyena, anyathā pratiyogyapekṣayā 'pi sādharmyaṃ vaidharmyaṃ ca kenacid ākārenāstīti na tan nirākṛtaṃ syād iti darśayituṃ tad udāhṛtam, na tv ācāryeṇa nodāhṛtam ity udāhṛtam iti | tenātrāpy ācāryīye nidarśane hetukṛtam eva tat pratyetavyaṃ vyavasthitam |
asadvyavahāraḥ --- asad iti jñānam asad ity abhidhānaṃ niḥśaṅkā ca gamāgamādikā pravṛttiḥ | yato dṛśyānupalambho 'bhūd ato 'sadvyahārayogyataṃ vihitam | tatas tasmāt | co avadhāraṇe |
ayam āśayaḥ --- yad anūdyate tad vyāpyam | yad vidhīyate tad vyāpakam | vyāpyaṃ ca vyāpake niyataṃ bhavatīti | evam uttaratrāpy anuvādavidhikramo drṣṭavyaḥ |
atha dvyavayave sādhanavākye darśitavye vyāptiḥ pakṣadharmatā ca darśanīyā | na cātra vyāptir upadarśitā, kevalam anuvādavidhikramo darśitaḥ, pakṣadharmatā ca darśayiṣyate | tat kathaṃ pariparṇaṃ sādhanavākyam idaṃ bhaviṣyatīty āśaṅkyāha --- sādhanasye ti | co hetau |
nanu parokṣārthapratipattau sarvathā 'nupayogī dṛṣṭāntas tat kiṃ tenākhyātenety āha vyāptī ti | vyāpyavāpakadharmalakṣaṇā [59a] vyāptiḥ sādhyate niścīyate yena pramāṇena tasya viṣayo yatra
[DhPr p. 156]
pradeśa ekadeśaḥ pṛthivyāḥ | sa eva viśiṣyate 'nyasmād iti viśeṣaḥ ekaḥ | pradeśaviśeṣa ity ekasmin pradeśe | kvacid iti | pratipattuḥ pratyakṣa[229] eko 'pi pradeśaḥ | sa evābhāvavyavahārādhikaraṇaṃ yaḥ pratipattuḥ pratyakṣo nānyaḥ | upalabdhilakṣaṇaprāpta iti dṛśyaḥ | yathā cāsato 'pi ghaṭasya samāropitam upalabdhilakṣaṇāprāptatvaṃ tathā vyākhyātam ||
__________NOTES__________
[229] pratiyakṣe | eko
svabhāvahehoḥ sādharmyavantaṃ prayogaṃ darśayitum āha ---
tathā svabhāvahetoḥ prayogaḥ --- yat sat tat sarvam anityam, yathā ghaṭādir iti śuddhasya[230] svabhāvahetoḥ prayogaḥ III-9
__________NOTES__________
[230] śuddhasvabhāvasya prayogaḥ
tathe ti | yathā 'nulabdhes tathā svabhāvahetoḥ sādharmyavān prayoga ity athaḥ | yat sad iti
pravṛttaṃ pramāṇaṃ sādhyasādhanayor vyāptim avasyati | sa ca viṣayo dṛṣṭo niścitaḥ sādhyasādhanayor anto 'vasānaṃ yathāyogaṃ niyatatvaniyamaviṣayatvanipuṇo yasminn iti vyutpattyā dṛṣṭāntaśabdo 'bhilapyaḥ | tam eva khyāpayitum āh ācāryaḥ | anenaitad ākūtam --- vyāptisādhakapramāṇasyādhikaraṇatāṃ gacchan dṛṣṭāntaḥ sādhanāvayavasya vyāpteḥ pratipattyaṅgam | na tu sākṣāt sādhanasya | nāpi sādhyasiddheḥ | tadvacanam api tatsmārakatvena sādhanavākya upayujyate | ata eva vacanasādhanavākyasyāvayavo 'tha ca prayoktavaya iti | kuto 'nya ity āha --- sādhyadharmiṇa iti | śaśaviṣāṇādeś ca vyāptisādhakapramāṇādhikaraṇatvena dṛṣṭāntarūpatvād dṛṣṭānta ity artha iti spaṣṭayati |

nanu dṛṣṭaś cakṣuṣā jñāta iti kiṃ na vyākhyāyate? kiṃ punar evaṃ vyākhyāta ity āha--- śaśe ti | hī ti yasmāt | viṣayīkṛtaṃ vijñātam iti cātīte niṣṭhāṃ prayuñjānaḥ prāgbhāvi vyāptigrahaṇaṃ daṛśayati | kathaṃ punaḥ śaśaviṣāṇādi dṛṣṭānto yena sā khyāpyata ity āha --- śaśe ti | hi r yasmāt | dṛśyānupalambha eva tanmātraṃ tan nimittaṃ yasya sa tathā | anena vyāptisādhakapramāṇādhikaraṇatvāt tasya dṛṣṭāntarūpatām āha | kiṃ tat pramāṇaṃ yena tatra pravṛttena dṛśyānupalambhābhāvavyavahārayogyatvayor vyāptiḥ sādhyata iti cet | ucyate | vādanyāyo ktena nyāyena buddhivyapadeśābhāvāder asadvyavahārānimittatvena nimittāntarābhāve dṛśyānupalambha evānyanirapekṣo nimittam | yac ca yan mātranimittaṃ tatasmin sati bhavati | yathā bījādisāmagrīmātranimitto 'ṅkuraḥ sati tasmin bhavati | dṛśyānupalambhamātranimittaś cāsadvyavahāra ity anumānaṃ tatra pravṛttaṃ sādhyasādhanayor vyāpitim avasyatīti |
anena vākyena yad upalabdhilakṣaṇaprāptam ityādinā 'bhidhīyamānā prakāśyamānā | tata eva prākpravṛttād anantaroktād anumānātmanaḥ pramāṇād vyāptir jñātavyā |
etad uktaṃ bhavati tatpramāṇasiddhaiva vyāptir anena vākyena smaryata iti ||
svabhāve tyādinā svabhāvahetoḥ sādharmyavat prayogaṃ vivaritum upakramate | sarva śabdasyā 'śeṣatā 'rthaḥ | tayaiva pratipāditayā sādhanasya sādhyāyattatākhyo yo niyamaḥ sa pratipādito
[DhPr p. 157]
sattvam anūdya tat sarvam nityam ity anityatvaṃ vidhīyate | sarva grahaṇaṃ ca niyamārtham | sarvam nityam | na kiñcin nityam | yat sat tad aniyam eva | anityatvād anyatra nityatve sattvaṃ nāstīty evaṃ sattvam aniytyatve sādhye niyataṃ khyāpitaṃ bhavati | tathā ca sati vyāptipradarśanavākyam idam | yathā ghaṭādir iti [231]vyāptisādhakasya pramāṇasya viṣayakathanam etat | śuddhasye ti nirviśeṣaṇasya svabhāvasya [232]prayogaḥ |
__________NOTES__________
[231] vyāptisādhakasya; nityakramayogapadyābhyām arthakriyāvirodhād iti viparyayabādhakaṃ pramāṇam --- ṭi-
[232] prayogasya viśeṣaṇaṃ darśa-
saviśeṣaṇaṃ darśayitum āha ---
yad utpattimat tad anityam iti svabhāvabhūtadharmabhedena svabhāvasya prayogaḥ III-10
yad utpāttimad iti |[233] utapatti ḥ svarūpalābho[234] yasyāsti tad utapattimat | utpattimattvam anūdya tad anityam ity anityatvavidhiḥ[235] | tathā ca saty utpattimattvam anityatve niyatam ākhyātam |
__________NOTES__________

Original text: Dharmottarapradīpa subcommentary on Dharmottara's Nyāyabinduṭīkā on Dharmakīrti's Nyāyabindu · Edition: Dalsukhbai Malvania, Patna: Kashiprasad Jayaswal Research Institute 1971 (Tibetan Sanskrit Works, 2) · Data entry Helmut Krasser · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc