ધર્મોત્તરપ્રદીપ · ભાગ 4160

[233] ય્દ્ ઉત્પત્તિઃ; યદ્ ઉત્પત્તિમદ્ ઇતિ ઉત્પત્તિમત્ત્વમ્ અનૂ-
[234] લાભઃ સ યસ્માસ્તિ
[235] વિધેઃ
સ્વભાવં [236] ભૂતઃ [237]તદાત્મકો ધર્મઃ । તસ્ય ભેદેન । ભેદં હેતૂકૃત્ય પ્રયોગઃ । [238]અનુત્પન્નેભ્યો હિ વ્યાવૃત્તિમ્ આશ્રિત્યોત્પન્નો ભાવ[239] ઇત્ય્ ઉચ્યતે । સૈવ વ્યાવૃત્તિર્ યદા વ્યાવૃત્ત્યન્તરનિરપેક્ષા વક્તુમ્ ઇષ્યતે તદા વ્યતિરેકિનીવ નિર્દિશ્યતે --- ભાવસ્ય ઉત્પત્તિર્ ઇતિ । યથા ચ વ્યતિરિક્તયેવોત્પત્ત્યા વિશિષ્ટં[240] વસ્તુ ઉત્પત્તિમદ્ ઉક્તમ્ । તેન સ્વભાવભૂતેન ધર્મેણ કલ્પિતભેદેન
__________નોતેસ્__________
[236] અગ્રે સ્વયં દુર્વેકેણ `સ્વભાવભૂતઃ સ્વભાવાત્મ્કઃઽ ઇત્યાદિના `સ્વભાવભૂતઃઽ ઇત્ય્ એવ ધરોત્તર સંમતઃ પાઠ ઇતિ ગૃહીતસ્ તથાપિ અત્ર તેનૈવ `સ્વહાવં ભૂતઃઽ ઇત્ય્ એવ્ંરૂપેણ ગૃહીતો ઽસ્તિ ઇતિ વ્યાખ્યાનુરોધાદ્ ભાવિ --- સં- । સ્વભાવભૂતઃ --- અબ્ચ્દ્ફેન્
[237] સ્વભાવાત્મ્કો
[238] નનુ સ્વભાવભૂતસ્ય કથં ભદ ઇત્ય્ આહ --- ટિ-
[239] ભાવ ઉચ્યતે
[240] વિશિષ્ટં ચ વસ્તુ
ભવતીતિ નિયમખ્યાપનાર્થં સર્વ ગ્રહણં ભવતિ । અન્યથા નિઃશેષત્વાનુપપત્તેર્ ઇતિ । સર્વમ્ ઇત્યાદ્ય્ અસ્યૈવ સ્પસ્ટીકરણમ્ । તથા ચ સતિ નિયતત્વનિયમવિષયત્વખ્યાપનપ્રકારે સતિ । ઇદં વાક્યં યત્ સત્ તદ્ અનિત્યમ્ ઇત્ય્ આત્મકમ્ । વ્યાપ્તિસાધકસ્ય પ્રમાણસ્યે તિ યસ્ય ક્રમાક્રમા ઽયોગો ન તસ્ય ક્વચિત્ સામર્થ્યં યથાકાશકુશેશયસ્ય । અસ્તિ ચાક્ષણિકે સ ઇતિ વ્યાપકાનુપલમ્ભસમ્ભબસ્યાનુમાણસ્યેતિ દ્રષ્ટવ્યમ્ । એતચ્ ચ બહુવાચ્યમ્ અન્યત્ર વિપઞ્ચિતમ્ નેહાપ્રકૃતત્વાત્ પ્રતન્યતે ।
કથં પુનર્ ઉત્પત્તિર્ ભાવસ્ય વિશેષણમ્ ઇત્ય્ આઃઅ --- સ્વભાવમ્ ઇતિ । સ્વભાવં ભૂતઃ પ્રાપ્ત ઇતિ કર્ત્તરિ નિષ્ઠા "દ્વિતીયા" [પાણિનિ 2.1.24.] ઇતિ યોગવિભાગાત્ [59બ્] સમાસઃ । અસ્યૈવ સ્પષ્ટીકરણ તદાત્મક ઇતિ । યદિ સ્વભાવઃ કથં વિશેષણમ્, ભેદેન તસ્ય દર્શનાદ્ ઇત્ય્ આહ ---
[ધ્પ્ર્ પ્. 158]
વિશિષ્તઃ સ્વભાવઃ પ્રયુક્તો દ્રષ્ટવઃ ॥
યત્ કૃતકં તદ્ અનિત્યમ્ ઇત્ય્ ઉપાધિભેદેન ઇઇઇ-11
યત્ કૃતકમ્ ઇતિ કૃતક્ત્વમ્ અનૂદ્ય [241]અનિત્યત્વં વિધીયત ઇતિ અનિત્યત્વે નિયતં કૃતકતમ્ ઉક્તમ્ । અતો વ્યાપ્તિર્ અનિયત્વેન કૃતકત્વસ્ય દર્શિતા । ઉપાધિભેનેન સ્વભાવસ્ય પ્રયોગ ઇતિ સંબન્ધઃ । ઉપાધિર્ વિશેષણમ્ । તસ્ય ભ્દેદેન ભિન્નોપાધિના વિશિષ્ટઃ સ્વભાવઃ પ્રયુક્ત ઇત્ય્ અર્થઃ ।
__________નોતેસ્__________
[241] અનિત્યતત્વે
[242]ઇહ કદાચિચ્ છુદ્ધ એવાર્થ ઉચ્યતે, કદાચિદ્ અવ્યતિરિક્તેન વિશેષણેન વિશિષ્ટઃ કદાચિદ્ વ્યતિરિક્તેન । દેવદત્ત ઇતિ શુદ્ધઃ, લમ્બકર્ણ ઇત્ય્ અભિન્નકર્ણદ્વ્ચ્યવિશિષ્ટઃ , ચિત્રનુરિતિ વ્યતિરિક્તચિત્રગવીનિશિષ્તઃ । તદ્વત્ સત્ત્વં શુદ્ધમ્, ઉત્પત્તિમત્ત્વમ્ અવ્યતિરિક્તવ્શેષણમ્, કૃતકત્વં વ્યતિરિક્તવિશેષણમ્ ॥
__________નોતેસ્__________
[242] પરાર્થાનુમાને --- ટિ-
તસ્યે તિ । ભેદેન વિશેષ્યાવ્યતિરિક્તતયા વિશેષકત્વલક્ષણેન વિકલ્પસન્દર્શિતેન । સ્વભાવભૂતઃ સ્વભાત્મકો ધર્મ ઇતિ ચ પરમાર્થાભિપ્રાયેણોક્તમ્ । ભેદેને તીયં તૃતીયા હેતાવ્ ઇતિ દર્શયન્ન્ આહ --- ભેદમ્ ઇતિ । વ્યવહારસિદ્ધં ભેદમ્ ઉત્પત્તુઃ સકાશાદ્ અન્યત્વં હેતૂકૃત્ય નિબન્ધનીકૃત્ય પ્રયોગઃ સવિશેષણસ્ય સ્વભાવહેતોર્ ઇતિ પ્રકરણાત્ ।
કલ્પનયા ઽપિ કથં ભેદો યેનોત્પત્ત્યા વિશિષ્ટમ્ ઉત્પત્ત્યા વિશિષ્ટમ્ ઉત્પત્તિમદ્ ઉચ્યત ઇત્ય્ આહ --- અનુત્પન્નેભ્ય ઇતિ । હિ ર્ યસ્માત્ । અનુત્પન્નેભ્ય આકાશાદિભ્યો વ્યાવૃત્તિં વ્યવચ્છેદમ્ આશ્રિત્ય પરિકલ્પ્ય । યદિ વ્યાવૃત્ત્યાશ્રયેણોત્પન્નો ભાવ ઉચ્યતે તર્હિ કથમ્ ઉત્પત્તિર્ અસ્યેતિ પ્રયોગ ઇત્ય્ આહ --- સૈવે તિ । વ્યાવૃત્ત્યન્તરં મહત્ત્વાદિ તન્ નિરપેક્ષા વક્તુમ્ ઇષ્યતે યદા તદા । તેન પરમાર્થઃ સ્વભાવભૂતેનોત્પત્ત્યાખ્યેન ધાર્મેણ કલ્પિતઃ સમારોપિતો ભેદો ઽર્થાન્તરત્વં યસ્ય યે(તે)ન અવ્યતિરિક્તેન વિશેષણેન વિશિષ્ટસ્ય સ્વભાવહેતોઃ પ્રયોગ ઇત્ય્ અર્થઃ ।
પૂર્વમ્ અવ્યતિરિક્તવિશેષણવિશિષ્ટસ્ય સ્વભાવસ્ય પ્રયોગઃ । અધુના તુ ભિન્નવિશેષણ વિશિષ્ટસ્યેતિ ભેદસ્ તદ્ આહ --- ભિન્નેને તિ । યદ્ વા ભિન્નેન પૂર્વસ્ય્માદ્ અન્યાદૃશેન સઙ્કેતવશાદ્ અન્તર્ભાવિતેન, ન તુ વિદ્યમાનસ્વવાચકેન । અત એવાયમ્ અન્યતો ભિદ્યતે પ્રયોગઃ ।
ઇહે તિ પરપ્રતિપાદનાર્થે શબ્દપ્રયોગે । શુદ્ધો નિર્વિશેષણઃ । અથ કિમ્ એકો અર્થઃ શુદ્ધઃ કદાચિદ્ અવ્યતિરિક્તોપાધિના વિશિષ્ટઃ; કદાચિદ્ વ્યતિરિક્તવિશેષણવિશિષ્ટો દૃષ્ટઃ શિષ્ટૈઃ પ્રયુજ્યમાનો યેનૈવમ્ ઉચ્યમાનં પરભાગં પુષ્ણાતીય્ આહ --- દેવદત્ત ઇતિ । વક્ષ્યમાણ તદ્વત્ શબ્દાત્ યદ્વત્શબ્દો ઽત્ર દ્રષ્ટવ્યઃ । ચિત્રા ચાસૌ ગૌ શ્ ચેતિ "ગોર્ અતદ્ધિતલુકિ" [પાણિનિ 5.4.92] ઇતિ ટચ્, ટિત્વાઙ્ ઙીપ્ તયા વિશિષ્ટઃ । યથાક્રમમ્ એવ દૃષ્ટાન્તદાર્ષ્ટાન્તિકયોજના કાર્યા ।
ચિત્ત્રગુ શબ્દેન કૃતકશબ્દસ્ય સામ્યં નાસ્તીતિ મન્વાનઃ પર આહ --- નનુ ચે તિ । કારણાનાં વ્યાપારો નિયતપ્રાગ્ભાવસ્ તદતિરેકિણો વ્યાપારસ્યાભાવાત્ । નનુ ચ કૃતકશબ્દે ન વિશેષણવાચિશબ્દો ઽસ્તીતિ યદ્ ઉક્તં તત્ તદવદસ્થમ્ એવેત્ય્ આહ --- યદ્ય્ અપી તિ । અન્તર્ભાવિતં પ્રકાશિતમ્ । કથં
[ધ્પ્ર્ પ્. 159]
નનુ ચ ચિત્રગુશબ્દે વ્યતિરેક્તસ્ય વિશેષણસ્ય વાચકશ્ ચિત્રશબ્દો ગોશબ્દશ્ ચાસ્તિ । કૃતકશબ્દે તુ નિર્વિશેષણવાચિનઃ શબ્દસ્ય પ્રયોગો ઽસ્તીત્ય્ આશઙ્ક્યાહ ---
અપેક્ષિતપરવ્યાપારો હિ ભાવઃ સ્વભાવનિષ્પત્તૌ કૃતક ઇતિ ઇઇઇ-12
અપેક્ષિતે તિ । પરેષાં કારણાનાં વ્યાપારઃ સ્વભાવ સ્ય નિષ્પત્તૌ --- નિષ્પ્તત્ત્ય્ અર્થમ્ અપેક્ષિતઃ પરવ્યાપારો યેન સ તથોક્તઃ । હી તિ યસ્યાદર્થે । યસ્માદ્ અપેક્ષિત પરવ્યાપારઃ કૃતક ઉચ્યતે તસ્માદ્ વ્યતિરિક્તેન વિશેષણેન વિશિષ્ટઃ સ્વભાવ ઉચ્યતે । યદ્ય્ અપિ વ્યર્તિરિક્તં વિશેષણપદં [243]ન પ્રયુક્તં તથાપિ કૃતકશબ્દેનૈવ વ્યતિરિક્તં [244]વિશેષણપદમ્ અન્તર્ભાવિતમ્ । અત એવ સંજ્ઞાપ્રકારો ઽયં કૃતકશબ્દો યસ્માત્ સંજ્ઞાયામ્ અયં કન્ પ્રત્યયો વિહિતઃ । યત્ર ચ વિશેષણમ્ અન્તર્ભાવ્યતે તત્ર વિશેષણપદં ન પ્ર્યુજ્યતે ।
__________નોતેસ્__________
[243] ન ચ પ્રયુ-
[244] વિશેષણમન્ત-
ક્વચિત્[245] તુ પ્રતીયમાનં વિશેષણં યથા કૃત ઇત્ય્ ઉક્તે હેતુભિર્ ઇત્ય્ એતત્ પ્રતીયતે । તત્ર[246] ચ હેતુશબ્દઃ પ્રયુજ્યતે, કદાચિન્ ન વા પ્રયુજ્યતે ॥
__________નોતેસ્__________
[245] ક્વચિત્ પ્ર-
[246] તત્ર હેતુ
એવં પ્રત્યયભેદભેદિત્વાદયો અપિ[247] દ્રષ્ટવ્યાઃ ઇઇઇ-13
__________નોતેસ્__________
[247] -દઓ દ્ર-

પ્રયુજ્યમાનસ્વશબ્દશ્[248] ચ યથા પ્રયયભેદભેદિશબ્દે[249] પ્રયયભેદશબ્દઃ[250] । યથા ચ કૃતકશબ્દો ભિન્નવિશેષણસ્વભાવાભિધાયી એવં પ્રયયભેદભેદિત્વમ્ આદિર્ યેષાં પ્રયત્નાનતરીયકત્વાદીનાં તે ઽપિ સ્વભાવહેતોઃ પ્રયોગા ભિન્નવિશેષણસ્વભાવાભિધાયિનો દ્રષ્ટાવ્યાઃ ।
__________નોતેસ્__________
[248] સ્વ શબ્દો વિશેષણશબ્દ --- ટિ-
[249] પ્રત્યયભેદશબ્દે
[250] પ્રયયભેદઃ
પ્રયયા નાં કારણાનાં ભેદો વિશેષસ્ તેન પ્રયયકાલાભેદેન ભેત્તું શીલં યસ્ય સ પ્રયયભેદભેદી શબ્દસ્ તસ્ય ભાવઃ પ્રયયભેદભેદિત્વ મ્ । તતઃ પ્રયયભેદભેદિત્વાચ્ છબ્દસ્ય કૃતક્ત્વં સાધ્યતે । પ્રયત્નાનન્તરીયકત્વાદ્ અનિત્યત્વમ્[251]। તત્ર પ્રયયભ્દેદશબ્દો વ્યતિરિક્તવિશેષણાભિધાયી પ્રયયભેદભેદિશબ્દે પ્રયુક્તઃ । પ્રયત્નાનન્તરીયકશબ્દે ચ પ્રયત્નશબ્દઃ ।
__________નોતેસ્__________
[251] ત્વં સાધ્યતે
પુનઃ કૃતકશબ્દેનાન્તર્ભાવિતમ્ ઇત્ય્ આહ --- યસ્માદ્ ઇતિ । સંજ્ઞાયાં નામ્નિ કન્ પ્રત્યયો વિહિતસ્ તસ્માદ્ અન્તર્ભાવિતમ્ ઇતિ । અત એવ સંજ્ઞાયા કનો વિધાન્બાદ્ એવાયં કૃતકશબ્દઃ સંજ્ઞાપ્રકારઃ સંજ્ઞાવિશેષઃ સંજ્ઞાશબ્દ ઇતિ યાવાત્ ।
અન્તર્ભાવે ઽપિ કથં વિશેષણપદાપ્રયોગ ઇત્ય્ આહ --- યત્રે તિ । ચો યસ્માદર્થે । અથાવસિતસ્યાપ્ય્ અસ્તિ પ્રયોગો યથા કૃતક ઇત્ય્ ઉક્તે હેતુનેતિ પ્રતીતાવ્ અપિ હેતુશબ્દપ્રયોગ ઇત્ય્ આહ --- ક્વચિદ્ ઇતિ । તુ ઃ પૂર્વસ્માદ્ વૈધર્મ્યં(-મ્યે) । પ્રતીયમાનં સ્વત ઉત્પાદાયોગાત્ સામર્થ્યાદ્ અવસીયમાનમ્ ।
[ધ્પ્ર્ પ્. 160]
તદ્ એવં તિર્વિધઃ સ્વભાવહેતુપ્રયોગો[252] દર્શિતઃ શુદ્ધો ઽવ્યતિર્ક્તવિશેષણો વ્યતિર્ક્તવિશેષણશ્ ચ ।
__________નોતેસ્__________
[252] -હેતુયોગો
[253]એવમર્થં ચૈતદ્ આખ્યાતં --- વાચકભેદાન્ મા ભૂત્ કસ્યચિત્ સ્વભાવહેતાવ્ અપિ પ્રયુક્તે વ્યામોહ ઇતિ ॥
__________નોતેસ્__________
[253] એતદ્ અર્થમ્
[254]સન્ન્ ઉત્પત્તિમાન્ કૃતકો વા શબ્દ ઇતિ પક્ષધર્મૌપદર્શનમ્ [255] ઇઇઇ-14
__________નોતેસ્__________
[254] અન્નોત્પ-
[255] અસ્મિન્ સૂત્રે ન કિંચિત્ કેનચિદ્ વ્યાખ્યાતમ્
અથ કિમ્ એતે સ્વભાવહેતવઃ સિદ્ધસમ્બન્ધે સ્વભાવે સાધ્યે પ્રયોક્તવ્યા આહોસ્વિદ્ અસિદ્ધસમ્બન્ધ ઇત્ય્ આશઙ્ક્ય સિદ્ધસમ્બન્ધે પ્રયોક્તવ્યા ઇતિ દર્શયિતુમ્ આહ ---
સર્વ એતે સાધનધર્મા યથાસ્વં પ્રમાણૈઃ સિદ્ધસાધનધર્મમાત્રાનુબન્ધ એવ સાધ્યધર્મે ઽવગન્તવ્યાઃ ઇઇઇ-15
સર્વ એત ઇતિ । ગમકત્વાત્ સાધનાનિ, પરાશ્રિતત્વાચ્ ચ ધર્માઃ, સાધનધર્મા એવ
અયમ્ અસ્યાશયઃ --- ન કૃતકશબ્દેન પ્રતિપાદિતસ્યાર્થસ્ય અન્યથાનુપપત્ત્યા હેતુવ્યાપારો ઽત્ર પ્રતીયતે યેનાતરાપિ વિશેષણપદસ્ય [60અ] પ્રયોગો વક્તુર્ ઇચ્છાતઃ સ્યાદ્ વા ન વા કિન્ તુ સ્વોત્પત્તાવ્ અપેક્ષિતપરવ્યાપારસ્યૈવાર્થસ્યેદં નામેતિ કુતો ઽનયોઃ સામ્યમ્ ઇતિ ।
એવં તાવત્ કશ્ચિદ્ વિશેષણભૂતો ઽર્થો ઽર્થાત્ પ્રતીયમાનઃ સ્વશબ્દેનોચ્યતે ન વા વક્તુર્ ઇચ્છાવશાદ્ ઇતિ પ્રતિપાદ્ય કશ્ચિત્ પુનર્ વિશેષણભૂતો ઽર્થઃ પ્રતીયમાનો ઽપ્ય્ અવશ્યં સ્વશબ્દોપાદેય ઇતિ દર્શયિતુમ્ આહ --- પ્રયુજ્યમાને તિ । પ્રયુજ્યમાન ઉપાદીયમાનઃ । સ્વશબ્દઃ સ્વવાચકો યસ્ય વિશેષણરૂપસ્યાર્થસ્ય સ તથોક્તઃ । કો ઽસાવ્ ઈદૃશ ઇત્ય્ આહ --- યથે તિ । પ્રયયભેદઃ પ્રયયભેદલક્ષણો ઽર્થો વિશેષણાત્મા ઽવશ્યં સ્વવાચકેન પ્રયયભેદશબ્દેનાભિધીયતે ઇતિ પ્રકરણાત્ ।
ભેત્તું ભિદાં ગન્તું । કસિમિન્ સાધ્યે સાધનમ્ ઇદમ્ ઇત્ય્ આહ --- શબ્દસ્યે તિ । એતચ્ ચ મીમાસકાદિનાં પ્રતિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
તદ્ એવમ્ ઇત્યાદિનોપસહારઃ । સ્વભાવહેતોઃ સાધર્મ્યવત્ પ્રયોગમાત્રે દર્શયિતવ્યે કિમ્ અનેકસ્ય સ્વભાવહેતોઃ પ્રયોગો દર્શિત ઇત્ય્ આશઙ્ક્ય ફલમ્ અસ્યોપદર્શયન્ન્ આહ --- એવમર્થં ચૈતદ્ ઇતિ । એવં વક્ષ્યમાણકો ઽર્થઃ પ્રયોજનં યસ્યેતિ વિગ્રહઃ કાર્યઃ । ચો ઽવધારણે હેતૌ વા । એતદ્ ઇતિ ત્રૈવિધ્યમ્ । એવમર્થં ચૈતત્ હેતુજાતમ્ ઇતિ ક્વચિત્ પાઠસ્ તત્ર ચ જાતં વૃન્દં દ્રષ્ટવ્યમ્ । તમ્ એવાર્થં વાચકે ત્યાદિના દર્શયતિ । વાચકે વ્યામોહો ભ્રમસ્ તસ્માત્ । કસ્યચિત્ પ્રતિપત્તુઃ સ્વભાવહેતાવ્ અપિ પ્રયુક્તે વ્યામોહો `નાયં સ્વભાવઃઽ ઇતિ વિપર્યયજ્ઞાનમ્ ।
એતદ્ ઉક્તં ભવતિ --- યદિ ત્રયાણામ્ અન્યતમ ઉપાદીયતે તદા કદાચિદ્ અન્યેનાન્યથા પ્રયુક્તે સ્વભાવહેતૌ શાસ્ત્રોક્તસ્વભાવહેતુવાચક[ભિન્ન]ત્વાત્ `નાયં સ્વભાવવાચકઃઽ ઇતિ વાચકે
[ધ્પ્ર્ પ્. 161]
સાધનધર્મમાત્રમ્ । માત્ર શબ્દેનાધિકસ્યાપેક્ષણીયસ્ય નિરાસઃ । તસ્ય્ આનુબન્ધો ઽનુગમનમ્ અન્વયઃ । સિદ્ધઃ સાધનધર્મમાત્રાનુબન્ધો યસ્ય સ તથોક્તઃ । કેન સિદ્ધ ઇત્ય્ આહ --- યથાસ્વં પ્રમાણૈર્ ઇતિ[256] । યસ્ય સાધ્યધર્મ્યસ્ય યદાત્મીયં પ્રમાણં તેનૈવ પ્રમાણેન સિદ્ધ ઇત્ય્ અર્થઃ । સ્વભાવહેતૂનાં ચ બહુભેદત્વાત્ સંબન્ધસાધનાન્ય્ અપિ પ્રમાણાનિ બહૂનીતિ પ્રમાણૈર્ ઇતિ બહુવચનનિર્દેશઃ । ગમયિતવ્યત્વાત્ સાધ્યઃ, પરાશ્રિતત્વાચ્ ચ ધર્મઃ સાધ્યધર્મઃ ।
__________નોતેસ્__________
[256] અથ નાન્તરીયત્વાનિશ્ચયે ઽપિ લિઙ્ગસ્ય પરોક્ષાર્થપ્રતિપાદકત્વં સ્યાદ્ ઇત્ય્ આહ --- ટિ-
તદ્ અયં પરમાર્થઃ --- ન હેતુઃ પ્રદીપવદ્ યોગ્યતયા ગમકો ઽપિ તુ નાન્તરીયકતયા વિનિશ્ચિતઃ[257] । સાધ્યાવિનાભાવિત્વનિશ્ચિયનમ્ એવ[258] હિ હેતોઃ સાધ્યપ્રતિપાદનવ્યાપારો નાયઃ કશ્ચિત્ ।
__________નોતેસ્__________
[257] પ્રમાણૈર્ યસ્ય સાધનધર્મસ્ય યદાત્મીયં; પ્રમાણૈર્ યદાત્મીયં
[258] એવ હેતોઃ
વ્યામુહ્ય `નાયં સ્વભાવઃઽ ઇતિ સાધને ઽપિ વ્યામુહ્યેત । સ વ્યામોહો મા ભૂદ્ ઇત્ય્ એતદ્ અર્થં ત્રિવિધઃ સ્વભાવહેતુર્ ઉક્તઃ ।
અથે તિ સમ્બોધને । સિદ્ધો નિશ્ચિતઃ સમ્બન્ધસ્ તાદાત્મ્યલક્ષણો યસ્ય તસ્મિન્ । યસ્ય સાધ્યધર્મસ્ય યદાત્ન્મીયમ્ ઇતિ યેન પ્રમાણેન યસ્ય સાધ્યસ્ય સાધનવ્યાપ[ક]તં નિશ્ચીયતે । તદ્ એવ તસ્યેત્ય્ અભિપ્રયેણોક્તમ્ । વ્યક્તિભેદવિવક્ષયા બહૂનીત્ ય્ ઉક્તમ્ ।
સાધ્યસાધનયોઃ સમ્બન્ધો વાસ્તવો ઽસ્તુ । કિં તન્નિશ્ચયેનેત્ય્ આહ --- તદ્ અયમ્ ઇતિ । યત એવં તત્ તસ્માદ્ અયમ્ અભિધાસ્યમાનસ્ તાત્પર્યાર્થઃ સર્વ ઇત્યાદેર્ વાક્યસ્ય । પ્રદીપો વૈધર્મ્યદૃષ્ટાન્તઃ । યોગ્યતયા તથાશક્ત્યતયા ।

નનુ પરોક્ષાર્થપ્રતિપાદનવ્યાપારસમાવેશાદ્ હેતુર્ ગમકઃ તત્ કિં સાધ્યનાન્તરીયકત્વનિશ્ચયેનેત્ય્ આહ --- સાધ્યે તિ । હિ ર્ યસ્માદર્થે । સાધ્યાવિનાભાવિત્વનિશ્ચયનમ્ અત્રાપીદમ્ એતત્ સ્વભાવમ્ ઇતિ નિશ્ચયઃ । તદ્ એવ હેતોઃ પ્રતિપાદનવ્યાપારઃ પરોક્ષાર્થપ્રતિપાદનલક્ષણો વ્યાપારઃ પરોક્ષાર્થપ્રતિપાદકતમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । યદ્ય્ એવમ્ અનિશ્ચતસમ્બન્ભે ઽપિ સાધ્યધર્મે સાધનધર્મસ્ તન્નાન્તરીયકતયા નિશ્ચેતું શક્ય ઇતિ કિં સિદ્ધસમ્બન્ધેન સાધ્યેનાનુસૃતેનેત્ય્ આહ --- પ્રથમમ્ ઇતિ । પ્રથમં હેતુપ્રયોગાત્ પ્રાક્, બાધકેને સાધ્યવિપર્યયો હેતો [60બ્][259].......................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................... .................................................................................................. ................. [61] સાધ્યસાધનભાવ ઇતિ ચેત્ । યદ્ દર્શનદ્વારાયાતાવ્ એતૌ કૃતકત્વાનિત્યત્વવિકલ્પૌ વ્યાવૃત્તિનિષ્ઠૌ પરમાર્થતસ્ તસ્ય તાદાત્મ્યાદ્ ઇત્ય્ ઉક્તપ્રાયમ્ ઇત્ય્ દોષઃ । તાદાત્મ્યાવસાયઃ કુત ઇતિ ચેત્ વિપર્યયે વાધકપ્રમાણવશાત્ । તત એવ તર્હિ સાધ્યં સિદ્ધમ્ ઇતિ કિં સાધ્યત ઇતિ ચેત્ । ન તતો ધર્મ્યનવચ્છેદેન પ્લવમાનાકારાયાઃ પ્રતીતેર્ અપ્રવૃત્ત્યઙ્ગસ્યોદયાત્ । યત્ પુનર્ ઇયં ઘર્મકાલવિશેષાનવચ્છેદેન
__________નોતેસ્__________
[259] નૈતત્પત્રં પ્રતિબિમ્બિતમ્ --- સં-
[ધ્પ્ર્ પ્. 162]
[260]પ્રથમં બાધકેન પ્રમાણેન સાધ્યપ્રતિબન્ધો નિશ્ચેતવ્યો હેતોઃ । પુનર્ અનુમાનકાલે[261] સાધનં સાધ્યનાન્તરીયકં[262] સામાન્યેન સ્મર્તવ્યમ્ । કૃતકત્વં નામાણિત્યસ્વભાવમ્[263] ઇતિ સામાન્યેન સ્મૃતમ્ અર્થં[264] પુનર્ વિશેષે યોજયતિ --- ઇદમ્ અપિ કૃતકત્વં શબ્દે વર્તમાનમ્ અનિત્યસ્વભાવમ્[265] એવેતિ ।
__________નોતેસ્__________
[260] પ્રાગ્ અનુમાનાત્ --- ટિ-
[261] -કાલેન સાધનં
[262] સાધ્યાનન્તરીકં
[263] -ત્યત્વસ્વ-
[264] સ્મૃતમ્ અર્થાય
[265] -ત્યત્વસ્વ-
તત્ર સામાન્યસ્મરણં લિઙ્ગજ્ઞાનમ્[266] । વિશિષ્ટસ્ય તુ શબ્દગતકૃતકત્વસ્યા [267]ઽનિત્યત્વસ્વભાસ્ય સ્મરણમ્ અનુમાનજ્ઞાનમ્[268] । તથા ચ સત્ય્ અવિનાભાવિત્વજ્ઞાનમ્ એવ પરોક્ષાર્થપ્રતિપાદકત્વં નામ । તેન નિશ્ચિતતન્માત્રાનુબન્ધે સાધ્યધર્મે સાધ્યધર્મ્ને સ્વભાવહેતવઃ પ્રયોક્તવ્યા નાન્યત્રેત્ય્ ઉક્તમ્ ॥
__________નોતેસ્__________
[266] લિઙ્ગનિશ્ચાયકં જ્ઞાનમ્ --- ટિ-
[267] કૃતકસ્યા
[268] માનં જ્ઞાનં
યદ્ય્ એવં સમ્બન્ધો નિશ્ચેતવ્યઃ સાધ્યસ્ય સાધનેન સહ । સાધનધર્મમાત્રાનુબન્ધસ્ તુ સાધ્યસ્ય કસ્માન્ નિશ્ચિતો મૃગ્યત ઇત્ય્ આહ ---
[269]તસ્ય એવ તત્સ્વભાવત્વાત્ ઇઇઇ-16
__________નોતેસ્__________
[269] તસ્યૈવ --- ઓમ્.
તસ્યૈવે તિ સિદ્ધસાધનધર્મમાત્રાનુબન્ધસ્ય । તત્સ્વભાવત્વાદ્ ઇતિ સાધનધર્મસ્વભાવત્વાત્ । યો હિ સાધયધર્મઃ સાધનધર્મમાત્રાનુબન્ધવાન્ સ એવ તસ્ય સાધનધર્મસ્ય્ સ્વભાવો નાન્યઃ ॥
ભવતુ ઈદૃશ એવ સ્વભાવઃ । સ્વભાવ એવ તુ સાધ્યે કસ્માદ્ ધેતુપ્રયોગઃ?
સ્વભાવસ્ય ચ[270] હેતુત્વાત્ ઇઇઇ-17
__________નોતેસ્__________
[270] -સ્ય હેતુ-
સ્વભાસસ્ય ચ[271] હેતુત્વાત્ । સ્વભાવ એવ[272] ઇહ હેતુઃ પ્રક્રાન્તઃ । તસ્માત્ સ એવ સાધ્યઃ કર્તવ્યઃ યઃ સાધનસ્ય સ્વભાવઃ સ્યાત્ । સાધનધર્મમાત્રાનુબન્ધવાંશ્[273] ચ સ્વભાવો ન્યાયઃ ॥
__________નોતેસ્__________
[271] -સ્ય હેતુ-
[272] સ્વભાવ એવ હેતુ; સ્વભાવ ઇહ
[273] -ન્ધશ્ ચ સ્વ-
યદિ સાધ્યધર્મઃ સાધનસ્ય સ્વભાવઃ[274] સ્યાત્ પ્રતિજ્ઞાર્થૈકદેશસ્ તર્હિ હેતુઃ સ્યાદ્ ઇત્ય્ આહ ---
__________નોતેસ્__________
[274] સ્વભાવઃ પ્રતિ-
વસ્તુતસ્ તયોસ્ તાદાત્મ્યમ્[275] ઇઇઇ-18
__________નોતેસ્__________
[275] -આત્મ્યાત્
વસ્તુત ઇતિ । વસ્તુતઃ પરમાર્થતઃ સાધ્યસાધનયોસ્ તાદાત્મ્યમ્ । સમારોપ્તિતસ્ તુ સાધ્યસાધનભેદઃ[276] । સાધ્યસાધનભાવો હિ નિશ્ચયારૂઢે રૂપે । નિશ્ચયારૂઢં ચ રૂપં સમારોપિતેન
__________નોતેસ્__________
[276] -સાધનયોર્ ભેદઃ

તદાત્મતાપ્રતીતિઃ પ્રવૃત્ત્યઙ્ગમ્ ઇયમ્ અસ્માદ્ એવ લિઙ્ગાદ્ ઇતિ કિમ્ અવદ્યમ્? એવં સત્ત્વહેતાવ્ અપિ દ્રષ્ટવ્યમ્ । એતચ્ ચોક્તમ્ અપિ સ્વાર્થાનુમાને ઽધિકાભિધાનાર્થં પુનર્ ઉક્તમ્ ઇહેતિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ॥
[ધ્પ્ર્ પ્. 163]
ભેદેનેતરેતરવ્યાવૃત્તિકૃતેન ભિન્નમ્ ઇતિ અન્યત્ સાધનમ્, અન્યત્ સાધ્યમ્ । દૂરાદ્ ધિ શાખાદિમાન્ અર્થો વૃક્ષ ઇતિ નિશ્ચીયતે ન શિંશપેતિ । અથ ચ સ એવ વૃક્ષઃ સૈવ શિંશપા । તસ્માદ્ અભિન્નમ્ અપિ વસ્તુ નિશ્ચયો ભિન્નમ્ આદર્શયતિ
વ્યાવૃત્તિભેદેન । તસ્માન્ નિશ્ચયારૂઢરૂપાપેક્ષયા અન્યત્ સાધનમ્ અન્યત્ સાધ્યમ્ । અતો ન પ્રતિજ્ઞાર્થૈકદેશો હેતુઃ । વાસ્તવં ચ તાદાત્મ્યમ્ ઇતિ ॥
કસ્માત્ પુનઃ સાધનધર્મમાત્રનુબન્ધ્યેવ[277] સાધ્યઃ સ્વભાવો નાન્ય ઇત્ય્ આહ ---
__________નોતેસ્__________
[277] -બન્ધે ચ સાધ્યઃ
તન્નિષ્પત્તાવ્ અનિષ્પન્નસ્ય તત્સ્વભાવત્વઅભાવાત્[278] ઇઇઇ-19
__________નોતેસ્__________
[278] સ તન્નિષ્પત્તાવ્ અનિષ્પન્નસ્ય સાધન
તન્ નિષ્પત્તાવ્ ઇતિ । યો હિ યન્ નાનુબધ્યાતિ સ[279] તન્નિષ્પત્તાવ્ અનિષ્પન્નઃ । તસ્ય તન્નિષ્પત્તાવ્ અનિષ્પન્નસ્ય સાધનસ્વભાવત્વમ્ અયુક્તમ્ । યતો નિષ્પત્ત્યનિષ્પત્તી ભાવાભાવરૂપે । ભાવાભાવી ચ પરસ્પરપરિહારેણ સ્થિતૌ । યદિ ચ પૂર્વનિષ્પન્નસ્ય, અનિષ્પન્નસ્ય ચક્યં ભવેદ્ એકસ્યૈવાર્થસ્ય ભાવાભાવૌ સ્યાતાં યુગપત્ । ન ચ વિરુદ્ધયોર્ ભાવાભાવયોર્ ઐક્યં યુજ્યતે, વિરુદ્ધધર્મસંસર્ગાત્મકત્વાદ્ એકત્વાભાવસ્ય [280]।
__________નોતેસ્__________
[279] અયમ્ એવ ભેદોભાવનાં વિરુદ્ધધર્માધ્યાસઃ, કારણભેદશ્ ચ --- ટિ-
[280] વ્યભિચારેત્યાદિ --- ઓમ્.
કિઞ્ ચ પશ્ચાદ્ ઉત્પદ્યમાનં પૂર્વનિષ્પન્નાદ્ ભિન્નહેતુકમ્ । હેતુભેદપૂર્વકશ્ ચ કાર્યભેદઃ । તતો નિષ્પન્નાનિષ્પન્ન્યોર્ નિરુદ્ધધર્મસંસર્ગાત્મ્કો ભેદો ભેદહેતુશ્ ચ કારણભેદ ઇતિ કુત એકત્વમ્? તમાત્ સાધધર્મમાત્રાનુબન્ધ્ય્ એવ સાધ્યઃ સ્વભાવો નાયઃ ॥
મા ભૂત્ પશ્ચાન્ નિષ્પન્નઃ પૂર્વજસ્ય સ્વભાવઃ । સાધ્યસ્ તુ કસ્માન્ ન ભવતીત્ય્ આહ
વ્યભિચારસમ્ભવાચ્ ચ ઇઇઇ-20
વ્યભિચારેત્યાદિ । પૂર્વજેન પશ્ચાન્ નિષ્પન્નસ્ય વ્યભિચારઃ પરિત્યાગો યસ્ તસ્ય સ ભવાચ્ ચ
નનુ કિમ્ અસ્ય સમ્ભવો ઽસ્તિ યદ્ ઉત્તૈકાત્મન એવૈકા વ્યાવૃત્તિર્ નિશ્ચીયતે નેતરેત્ય્ આહ --- દૂરાદ્ ઇતિ । હિ ર્ યસ્માત્ । અથ ચે તિ નિપાતસમુદાયઃ પ્રતિપિપાદયિષિતપરમાર્થદ્યોતકઃ । વૃક્ષઃ શિંશપ્ એતિ ચોપલક્ષણમ્ એતત્ ।
તસ્માદ્ ઇત્યાદિનોપસંહારઃ । વાસ્તવં વસ્તુસ્વરૂપાદ્ આગતમ્ અસમારોપિતમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । તુશબ્દાર્થશ્ ચ કારઃ ॥
યઃ સાધ્યધર્મો યં સાધનધર્મં નાનુબધ્યાતિ , નાનુગચ્છતિ, તસ્મિન્ સતિ નિયમેન નોપતિષ્ઠત ઇતિ યાવત્ । કસ્માત્ તત્સ્વભાવત્વમ્ અયુક્તમ્ ઇત્ય્ આહ --- યત ઇતિ । ભવતાં ભાવાભાવરૂપે તથા ઽપિ કિં તયોસ્ તત્સ્વભાવત્વમ્ ઇત્ય્ આહ --- ભાવે તિ । ચો યસ્માદર્થે । યદ્ ઇચ્છ (યદિ ચે) તિ ચ શબ્દો વક્તવ્યાન્તરસમુચ્ચયે ।
[ધ્પ્ર્ પ્. 164]
ન પૂર્વનિષ્પન્નસ્ય પશ્ચાન્ નિષ્પન્નઃ સાધ્યઃ । તસ્માત્ સાધનધર્મમાત્રાનુબન્ધ્ય્[281] એવ સ્વભાવઃ । સ એવ ચ સાધ્યઃ । તથા ચ સિદ્ધસાધનધર્મમાત્રાનુબન્ધ એવ સ્વભાવે સ્વભાહેતવઃ પ્રયોક્તવ્યા ઇતિ સ્થિતમ્ ॥
__________નોતેસ્__________
[281] -બન્ધ્ય્ એવ યઃ સ્વભાવઃ
કાર્યહેતોઃ[282] પ્રયોગઃ--- યત્ર ધૂમસ્ તત્રાગ્નિઃ, યથા મહાનસાદૌ । અસ્તિ ચ ઇહ ધૂમ ઇતિ ઇઇઇ-21
__________નોતેસ્__________
[282] કાર્યહેતુપ્રયોગઃ; કાર્યહેતોર્ અપિ પ્રયોગઃ
કાર્યહેતોઃ પ્રયોગઃ । સાધર્મ્યવાન્ ઇતિ પ્રકરણાદ્ અપેક્ષીયમ્ । યત્ર ધૂમ ઇતિ ધૂમમ્ અનૂદ્ય તત્રાગ્નિર્ ઇત્ય્ અગ્નેર્[283] વિધિઃ । તથા ચ[284] નિયમાર્થઃ પૂર્વવદ્ અવગન્તવ્યઃ । તદ્ અનેન કાર્યકારણભાવનિમિત્તા વ્યાપ્તિર્ દર્શિતા ।
__________નોતેસ્__________
[283] ઇત્ય્ અગ્નિવિધઃ
[284] વ્યાપ્તિર્ વ્યાપકસ્ય તત્ર ભાવ એવેત્યાદિકઃ --- ટિ-
વ્યાપ્તિસાધનપ્રમાણવિષયં દર્શયિતુમ્ આહ --- યથા મહાનસઆદૌ । મહાનસાદૌ હિ પ્રત્યક્ષાનુપલમ્ભાભ્યાં કાર્યકારણભાવાત્માવિનાભાવો નિશ્ચિતઃ ।
અસ્તિ ચ ઇહે તિ સાધ્યધર્મિણિ પક્ષધર્મોપસંહારઃ ॥
ઇહ અપિ સિદ્ધ એવ કાર્યકારણભાવે કારણે સાધ્યે[285]કાર્યહેતુર્ વક્તવ્યઃ ઇઇઇ-22
__________નોતેસ્__________
[285] કાર્યં હેતુ-
ઇહ અપી તિ । ન કેવલં સ્વભાવહેતાવ્ ઇહાપિ કાર્યહેતૌ[286] । સિદ્ધ એવે તિ નિશ્ચતે કાર્યકારણત્વે । કાર્યકારણભાવ[287] નિશયો હ્ય્ અવશ્યં કર્યવ્યઃ । યતો ન યોગ્યતયા હેતુર્ ગમકો ઽપિ તુ નાન્તરીયકત્વાદ્ ઇત્ય્ ઉક્તમ્ ॥
__________નોતેસ્__________
[286] કાર્યહેતોઃ

[287] કાર્યકારણત્વનિશ્ચિયો; કાર્યકારણનિશ્ચિયો
એવં નિરુદ્ધધર્મસંસર્ગાત્મકભેદં પ્રતિપાદ્ય તસ્ય હેતું કારણભેદં પ્રતિપાદ્યિતુમ્ આહ --- કિઞ્ ચે તિ નિપાતસમુદાયો વક્તવ્યાન્તરસમુચ્ચયે । પૂર્વનિષ્પન્નવસ્તુહેતુકત્વે તદૈવોત્પત્તિપ્રસઙેન પશ્ચાદ્ ઉપાદાયોગાદ્ ઇતિ ભાવો ભિન્ન્હેતુકમ્ ઇતિ બ્રુવતઃ । ભિન્નહેતુકત્વે ઽપિ કથં ભેદ ઇત્ય્ આહ --- હેતુભેદે તિ । ચો હેતૌ । તત ઇત્યાદિનો ઽપસંહારઃ । તસ્માદ્ ઇત્યાદિના ઽઽદ્યસ્યોપસંહારઃ ॥
પૂર્વસ્મિન્ કાલે જાતઃ પૂર્વજઃ । વ્યભિચારસ્ તદ્ અન્તરેણા ઽપિ કેવલસ્ય સ્થિતિઃ । ચો ઽસ્વભાવતાપેક્ષયા ઽસાધ્યતાં સમુચ્ચિનોતિ । તસ્માદ્ ઇત્યાદિના સાધનધર્મમાત્રાનુબન્ધિનસ્ તત્ સ્વભાવત્વં સાધનસ્વભાવ્ત્વઞ્ ચોપસંહરતિ । ચ શબ્દઃ સાધ્ય ઇત્યસ્યાનન્તરં તત્સ્વભાવત્વાપેક્ષયા સાધ્યત્વં સમુચ્ચિનોતિ । તથા ચ તન્નિષ્પત્તાવ્ એવ નિષ્પન્ન્સસ્ય તાદાત્મ્યે તન્માત્રાનુબન્ધિન એવ ચ સાધ્યત્વે સતિ ॥
[ધ્પ્ર્ પ્. 165]
સાધર્મ્યવાન્ સ્વભાવકાર્યાનુપલમ્ભાનાં પ્રયોગો દર્શિતઃ । વૈધર્મ્યવન્તં દર્શયિતુમ્ આહ ---
વૈધર્મ્યવતઃ[288]પ્રયોગઃ --- યત્ સદ્ ઉપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તં તદ્ ઉપલભ્યત એવ, યથા નીલાદિવિશેષઃ । ન ચ એવમ્ ઇહ ઉપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તસ્ય સત ઉપલબ્ધિર્ ઘટસ્ય ઇત્ય્ અનુપલબ્ધિપ્રયોગઃ ઇઇઇ-23
__________નોતેસ્__________
[288] વૈધર્મવતઃ
વૈધર્મ્યવત[289] ઇતિ યત્ સદ્ ઉપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તમ્ ઇતિ યત્ સત્ દૃશ્ય ઇત્ય્ અસ્તિત્વાનુવાદઃ । તદ્ ઉપલભ્યત ઇત્ય્ ઉપલમ્ભવિધિઃ । [290]તદ્ અનેન દૃશ્યસ્ય સત્ત્વં દર્શનવિષયત્વેન વ્યાપ્તં કથિતમ્, અસત્ત્વનિવૃત્તિશ્ ચ સત્ત્વમ્, અનુપલમ્ભનિવૃત્તિશ્ ચ ઉપલભઃ । તેન સાધ્યનિવૃત્ત્યનુવાદેન સાધનનિવૃત્તિર્ અહિતા । તથા ચ [291]સાધ્યનિવૃત્તિઃ સાધનનિવૃત્તૌ નિયતત્વાત્ સાધનનિવૃત્ત્યા વ્યાપ્તા કથિતા । યદિ ચ ધર્મણિ સાધ્યધર્મો ન ભવેદ્ [292]હેતુર્ અપિ ન ભવેત્ । [293]હેત્વભાવેન [294]સાદ્ધ્યાભાવસ્ય વ્યાપ્તત્વાત્ । અસ્તિ ચ હેતુઃ[295] । અતો વ્યાપકસ્ય સાધનાભાવસ્યાભાવાદ્[296] વ્યાપ્યસ્ય[297] સાધ્યાભાવસ્યાભાવ ઇતિ સાધ્યગતિર્[298] ભવતિ । તતો વૈધર્મ્યપ્રયોગે સાધનાભાવે સાધ્યાભાવો[299] નિયતો દર્શનીયઃ સર્વત્રેતિ ન્યાયઃ ॥
__________નોતેસ્__________
[289] વૈધર્મ્યવતઃ યત્ સદ્ ઇતિ
[290] તસ્માત્ --- ટિ-
[291] સત્ત્વં--- ટિ-
[292] હેતુર્ અપિ । હેત્વ-; હેતુર્ અપિ ન સ્યાત્
[293] ઉપલમ્ભઃ --- ટિ-
[294] સત્ત્વસ્ય --- ટિ-
[295] અનુપલભ્યમાનઃ --- ટિ-
[296] ઉપ્લમ્ભઃ --- ટિ-
[297] સત્ત્વસ્ય --- ટિ-
[298] સાધ્યનિશ્ચયો ભવતિ
[299] નિયમઃ
પ્રકરણાત્ સાધર્મ્યવત્ પ્રયોગદર્શનપ્રસ્તાવાત્ । તથા ચે તિ ધૂમાનુવાદેનાગ્નિવિધાને સતીત્ય્ અર્થઃ । નિયમો ઽવ્યભિચારઃ, તલ્લક્ષણો ઽર્થઃ પ્રતિપાદ્યતયા ઽભિધેયઃ પ્રયોજનં વા ઽસ્ય --- યત્ર ધૂમ ઇત્યાદેઃ પ્રયોગસ્યેતિ પ્રસ્તાવાત્, સો ઽનુગન્તવ્યઃ પ્રત્યેતવ્યઃ । પૂર્વવદ્ અનુપલબ્ધ્યાદિવત્ ।
એતદ્ એવ વ્યનક્તિ તદ્ ઇતિ યત એવં તત્ તસ્માત્ । વ્યાપ્તિર્ અવિનાભાવઃ, સાધ્યનિયતત્વં સાધનસ્યેતિ યાવત્ । દર્શિતા પ્રદર્શિતા । કિં નિમિત્તા સેત્ય્ આહ --- કાર્યે તિ ।
અયમ્ આશયઃ --- વ્યાપ્તિઃ ખલુઃ પ્રતિબન્ધઃ સાધ્યાયત્તત્વમ્ । તચ્ ચાર્થાન્તરસ્યાર્થાન્તરે પ્રતિબદ્ધત્વં કાર્યકારણભાવવશાદ્ ઇતિ સ એવ નિમિત્તં તસ્ય, અનર્થાન્તરસ્ય તુ તાદાત્મ્યમ્ [61બ્] ।
મહાનસઃ સૂપકારશાલા । આદિ શબ્દેનાયસ્કારકુટ્યાદેર્ ગ્રહણમ્ । કિં તત્ર વ્યાપ્તિસાધકં પ્રમાણં યદ્ અપેક્ષયા તસ્ય વિષયત્વમ્ ઇત્ય્ આહ --- પ્રત્યક્ષે તિ । હિ ર્ યસ્માત્ । પ્રત્યક્ષાનુપલમ્ભાનાં પ્રત્યેકં જાત્યેકત્વવિવક્ષયા પ્રત્યક્ષાનુપલમ્ભ્યામ્ ઇત્ય્ અવસેયમ્ । કાર્યકારણ્ભાવાદ્ આત્મા નિશ્ચયારૂઢઃ સ્વભાવો યસ્યેતિ વિગ્રહઃ કાર્યો ઽન્યથા યુક્તિવિરોધઃ સ્વવચનવિરોધશ્ ચા ઽસ્ય સ્યાત્ । અવિનાભાવો ઽવ્યભિચારઃ સાધ્યાયત્તતા સાધનસ્યેતિ યાવત્ ।
પક્ષધર્મસ્યોપસંહારો ઢૌકનં તત્ર સત્ત્વપ્રદર્શનમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ ॥
[ધ્પ્ર્ પ્. 166]
સ્વભાવહેતોર્ વૈધર્મ્યપ્રયોગમ્ આહ ---
અસત્ય્ અનિત્યત્વે ન અસ્ત્ય્ એવ[300] સત્ત્વમ્ ઉત્પત્તિમત્ત્વં કૃતકત્વં વા ।[301] સંશ્ ચ શબ્દ ઉત્પત્તિમાન્ કૃતકો વા ઇતિ સ્વભાવહેતોઃ પ્રયોગઃ ઇઇઇ-24
__________નોતેસ્__________
[300] નાસ્તિ સત્ત્વમ્
[301] અસંશ્ ચ
અસત્ય્ અનિત્યત્વ ઇતિ । ઇહાનિત્યત્વસ્ય સાધ્યસ્યાભાવો હેતોર્ અભાવે નિયત[302] ઉચ્યતે । તેન હેત્વભાવેન[303] સાધ્યાભાવો વ્યાપ્ત[304] ઉક્તસ્ ત્રિષ્વ્ અપિ સ્વભાવહેતુષુ । સન્ન્ ઉત્પત્તિમાન્ કૃતકો વા શબ્દ ઇતિ ત્રયાણામ્ અપિ પક્ષધર્મત્વપ્રદર્શનમ્ । ઇહ[305] ચ સાધનાભાવસ્ય વ્યાપકસ્યાભાવ ઉક્તઃ । તતો વ્યાપ્યો ઽપિ સાધ્યાભાવો નિર્વર્તત[306] ઇતિ સાધ્યગતિઃ ॥
__________નોતેસ્__________
[302] નિયમઃ
[303] સત્ત્વેન --- ટિ-
[304] નિત્યત્વમ્ --- ટિ-
[305] શબ્દે ધર્મિણી --- ટિ-
[306] બુવૃત્ત ઇતિ
કાર્યહેતોર્[307] વૈધર્મ્યવત્ પ્રયોગમ્ આહ ---

__________નોતેસ્__________
[307] વૈધર્મ્યપ્રયો-
અસત્ય્ અગ્નૌ ન ભવત્ય્ એવ ધૂમઃ[308] । અત્ર ચ અસ્તિ ધૂમ ઇતિ કાર્યહેતોઃ પ્રયોગઃ ઇઇઇ-25
__________નોતેસ્__________
[308] અત્ર ચાસ્તીતિ કાર્ય
અસત્ય્ અગ્નાવ્ ઇતિ । ઇહાપિ[309] વહ્ન્યભાવો ધૂમાભાવેન વ્યાપ્ત ઉક્તઃ । [310]અસ્તિ ધૂમ અત્ર ઇતિ વ્યાપકસ્ય ધૂમાભાસ્યાભાવ ઉક્તઃ । તતો વ્યાપ્યસ્ય વહ્ન્યભાવે સાધ્યગતિઃ ॥
__________નોતેસ્__________
[309] ઇહાપિ ચ
[310] અત્ર ચાસ્તિ ધૂમ ઇતિ
નનુ ચ સાધર્મ્યવતિ[311] વ્યતિરેકો નોક્તઃ । વૈધર્યવતિ ચાન્વયઃ । તત્ કથમ્ એતત્ ત્રિરૂપલિઙ્ગાખ્યાનમ્ ઇત્ય્ આહ ---
__________નોતેસ્__________
[311] સાધર્મ્યવ્યતિરેકો
દૃષ્ટાન્તદાર્ષ્ટાન્તિકયોર્ હેતુસદ્ભાવાસદ્ભાવદ્વારકં વૈધર્મ્યં વિદ્યતે પ્રતિપાદ્યતયા યસ્ય તં દર્શયિતુમ્ આહ વાર્તિકકારઃ ।
તથા ચે તિ સાધ્યનિવૃત્ત્યનુવાદેન સાધનનિવૃત્તિપ્રકારે સતીત્ય્ અર્થઃ । સાધ્યનિવૃત્તિર્ અભાવઃ સાધન સ્ય નિવૃત્ત્યા ઽભાવેન વ્યાપ્તા આત્મનિયતીકૃતા કથિતા પ્રકાશિતા । કુત ઇત્ય્ આહ --- સાધન સ્ય નિવૃત્તાવ્ અભાવે નિયતત્વાદ્ અવ્યભિચારિત્વાત્ સાધ્યનિવૃત્તેર્ ઇતિ પ્રક્રમાત્ । યતો યત્ર સાધ્યાભાવસ્ તન્ નિયતત્વમ્ અસ્ય । ઇમાન્ એવ વ્યાપ્તિ વ્યનક્તિ યદી તિ । ચો હેતૌ । ધર્મણી ત્ય્ અનેન ધર્મમાત્રમ્ ઉપદર્શયન્ સર્વોપસંહારવતીં વ્યાપ્તિમ્ આહ । કુતઃ પુનઃ સાધ્યાભાવે સાધનાભાવ ઇત્ય્ આહ --- હેત્વભાવેને તિ । અસ્તિ હેતુર્ દૃશ્યાનુપલમ્ભઃ । અનેન વ્યાપકસ્ય સાધનાભાવલક્ષણસ્યાભાવો દર્શિતઃ । અતો વ્યાપકાભાવાત્ સાધ્યાભાવઃ સદ્વ્યવહારયોગ્યત્વલક્ષણો વ્યાપ્યો નિવર્ત્તતે । યત એવમ્
[ધ્પ્ર્ 167]
સાધર્મ્યેણ અપિ હિ પ્રયોગે અર્થાદ્ વૈધર્મ્યગતિર્ ઇતિ[312] ઇઇઇ-26
__________નોતેસ્__________
[312] ગતિઃ ।
સાધમ્યેણે તિ । સાધર્મ્યણાપિ અભિધેયેન ઉક્તે પ્રયોગે ક્રિયમાણે અર્થાત્[313] સામર્થ્યાત્ વૈધર્યસ્ય વ્યતિરેકસ્ય ગતિર્ ભવતીતિ[314] । હી તિ યસ્માત્ । તસ્માત્ ત્રિરૂપલિઙ્ગાખ્યાનમ્ એતત્[315] ।
__________નોતેસ્__________
[313] અર્થાદ્ ઇતિ
[314] ભવતિ । હી
[315] આખ્યાનમ્- એવ તત્
યદિ નામ વ્યતિરેકો ઽન્વયવતા[316] નોક્તસ્ તથાપિ અન્વ્યવચનસામર્થ્યાદ્ એવાવસીયતે ॥
__________નોતેસ્__________
[316] -વતિ નોક્તો ઽન્વય-
કથમ્?
અસતિ તસ્મિન્ સાધ્યેન હેતોર્ અન્વયાભાવાત્ ઇઇઇ-27
અસતિ તસ્મિન્ વ્યતિરેકે[317] બુદ્ધ્યાધ્યવસિતે સાધ્યેન હેતોર્ અન્વ્યસ્ય [318] બુદ્ધ્યાધ્યવસિતસ્યાભ્વાત્[319] । [320]સાધ્યે નિયતં સાધનમ્ અન્વયવાક્યાદ્ અવસ્યતા સાધ્યાભાવે સાધનં નાશઙ્કનીયમ્ ।
__________નોતેસ્__________
[317] વ્યતિરેકબુ-
[318] બુદ્ધ્યધ્યવસિતે; બુદ્ધ્યધ્યવસિતસ્ય
[319] -સિતત્વાભાવાત્
[320] સાધ્યે નિયતમ્ ઇત્યાદિના ઽન્વયબા(બો)ધસામર્થ્યાત્ વ્યતિરેકં દર્શયતિ --- ટિ-
ઇતિ સ્ તસ્માત્ । સાધ્યસ્યાસદ્વ્યવહારયોગ્યત્વસ્ય ગતિર્ અવસાયો ભવતિ, સર્વત્ર હેતુત્રયવૈધ્ર્મ્યપ્રયોગે ॥
સ્વભાવહેતુમ્ અધિકૃત્યાહ --- સ્વભાવે તિ । વૈધર્મ્યપ્રતિપાદકઃ પ્રયોગસ્ તથોક્તઃ । કથં પુનસ્ અત્ર સાધ્યનિશ્ચયો જાયત ઇત્ય્ આહ --- ઇહે તિ સ્વભાવહેતુપ્રયોગત્રયે । ચો યસ્માત્ સાધનાભાસ્ય સત્ત્વાદિનિવૃત્તે અભાવઃ સત્ત્વાદિવિધિર્ ઉક્તઃ । તતસ્ તસ્માત્ । વ્યાપ્યો અપિ ક્ષણિકત્વ્ આભાવો ઽપિ । અપિ ઃ સાધનાભાવનિવૃત્ત્યપેક્ષયા સાધ્યાભાવનિવૃત્તિં સમુચ્ચિનોતિ । યત એવમ્ ઇતસ્ તસ્માત્ । સાધ્યસ્ય ક્ષણિકત્વસ્ય ગતિ ર્ નિશ્ચિય ઇતિ ॥
કાર્યહેતુમ્ ઉદ્દિશ્યાહ કાર્યે તિ । ન કેવલં પૂર્વયોર્ ઇત્ય્ અપિ શબ્દઃ । ધૂમાભાવસ્યાભાવો ધૂમસત્તૈવ પ્રતિષેધપ્રતિષેધસ્ય વિધિરૂપત્વાદ્ એવં પૂર્વત્રાપિ વિજ્ઞેયમ્ । તતો વ્યાપકસ્ય ધૂમાભાવસ્યાભાવાત્ વ્યાપ્યસ્ય વહ્ન્યભાવસ્યાભાવ(વે) ન્યાયસિદ્ધે સતિ ॥
ન કેવલં વ્યતિરેકેણાભિધેયેન યુક્ત ઇત્ય્ અપિ શબ્દઃ । અભિધેયેન સાક્ષાદ્ અભિધાવિશ્રામવિશયેણ । સામર્થ્યાદ્ અન્યથા ઽનુપપત્તેઃ ।
એતદ્ ઇહ જ્ઞાતવ્યમ્ --- અન્વયવ્યતિરેકઓર્ ભેદસ્ય વ્યાવૃત્તિનિબન્ધન્બત્વાદ્ વસ્તુતસ્ તાદાત્મ્યાત્ સ્વભાવહેતુજાનુમાનબલાદ્ ઇતરપ્રતીતિર્ ન ત્વ્ અન્યથા ઽનુપપત્તિલક્ષણાર્થાપત્તિર્ અનેનોચ્યત ઇતિ ।
[ધ્પ્ર્ 168]

ઇતરથા [321]સાહ્દ્યનિયતમ્ એવ ન પ્રતીતં સ્યાત્ । સાધ્યાભાવે ચ સાધનાભાવગતિર્ વ્યતિરેકગતિઃ । અતઃ સાધ્યનિયતસ્ય સાધનસ્યાભિધાનસામર્થ્યાદ્ અન્વ્યવાક્યે ઽવસિતો વ્યતિરેકઃ ॥
__________નોતેસ્__________
[321] સાધ્યે નિયત-
તથા વૈધર્મ્યેણ અપ્ય્ અન્વયગતિઃ ઇઇઇ-28
તથે તિ । યથા ઽન્વયવાક્યે તથા ઽર્થાદ્ એવ વૈધર્મ્યેણ પ્રયોગે ઽન્વયસ્યાનભિધીયમાનસ્યાપિ ગતિઃ ॥
કથમ્?
અસતિ તસ્મિન્ સાધ્યાભાવે હેત્વભાવસ્ય અસિદ્ધેઃ ઇઇઇ-29
અસતિ તસ્મિન્ અન્વયે બુદ્ધિગૃહીતે [322] સાધ્યાભાવે હેત્વભાવસ્યાસિદ્ધેર્ અનવસાયાત્ । હેત્વ્ અભ્વે સાધ્યાભાવં નિયતં વ્યતિરેકવાક્યાદ્ અવસ્યતા હેતુસંભવે સાધ્યાભાવો નાશઙ્કનીયઃ । ઇતરથા હેત્વભાવે[323] નિયતો[324] ન સ્યાત્ પ્રતીતઃ । હેતુસત્ત્વે ચ સાધ્યસત્ત્વગતિર્[325] અન્વયગતિઃ । અતઃ સાધનાભાવનિયતસ્ય[326] સાધ્યાભસ્યાભિધાનસામર્થ્યાદ્ વ્યતિરેક્યે ઽન્વયગતિઃ ॥
__________નોતેસ્__________
[322] ગૃહીતે તે સાધ્યા
[323] સાધ્યાભારો(વો) ઽનગ્નિઃ --- ટિ-
[324] નિયતઃ સાધ્યાભાવો ન સ્યાત્
[325] સાધ્યસત્ત્વં ગતિઃ
[326] સાધનાભાવે નિયતસ્ય
એતદ્ એવ દર્શયિતુમ્ --- યદિ નામે તિ । વિશેષાભિધાનનિમિત્તાભ્યુપગમે ચાયં નિપાતસમુદાયઃ । અન્વયવતા ઽન્વયેનાભિધેયેન યુક્તે પ્રયોગેણેતિ પ્રસ્તાવાત્ । અન્વયવચનસામ્ર્થ્યાદ્ [62અ] અન્વયા ભિધાનબલાત્ ॥
અભિપ્રાયમ્ અજાનાનઃ પર આહ --- કથમ્ ઇતિ ।
અસતી ત્યાદિ સિદ્ધાન્તવાદી । અભિધેયતયા સ્થિત ઇત્ય્ આશઙ્કામ્ અપાકૃત્તુમ્ આહ --- બુદ્ધ્યે તિ । તાદાત્મ્યતદુત્પત્તિનિબન્ધને પ્રતિબન્ધેન પ્રતિબન્ધેન પ્રતિબદ્ધત્વાત્ સાધનમ્ ઇદં સાધ્યાભ્વે ન ભવત્ય્ એવેતિ બુદ્ધ્યા ઽધ્યવસિતે વિષયીકૃતે ઽસતિ । સાધ્યેન હેતોર્ અન્વયસ્ય --- અન્વીયમાનત્વસ્ય --- યત્ર સાધનં તત્ર સર્વત્રાવશ્યં સાધ્યમ્ ઇત્ય્ એવંરૂપસ્ય બુદ્ધ્યા ઽધ્યવસિતસ્યે ત્ય્ એતદ્ અન્વયવાક્યોપસ્થાપિતયા બુદ્ધ્યા ગૃહીતસ્ય્ આભાવાદ્ અબાવપ્રસઙ્ગાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ ।
એતદ્ ઉક્તં ભવતિ । યદિ સાધ્યાભાવે ઽપિ સાધનં સ્યાત્ તદા યત્રૈવાદઃ સાધ્યાભાવે ઽપિ વૃત્તમ્ ઇષ્યતે તત્રૈવ તત્ સાધનમ્ અપ્ય્ અસ્તિ ન ચ સાધ્યમ્ ઇતિ કથં યત્ર યત્ર સાધનધર્મસ્ તત્ર તત્ર સાધ્યધર્મ ઇતિ સર્વોપસંહારેણાન્વય ઉક્તઃ સ્યાદ્ ઇતિ । તસ્માદ્ હેતોર્ અન્વ્યાભાવાદ્ હેતોઃ સાધ્યે નિયતં સાધ્યાવિનાભાવિસાધનમ્ અન્વયવાક્વાદિવાસ્યતા (અન્વયવાક્યાદ્ અવયતા ) પ્રતિયતા સાધ્યાભાવે સાધનં નાશઙ્કનીયં ન સન્દેહનીયમ્ । આશઙ્કાનિષેધેન ચ વિપર્યયો ઽત્યન્તં નિષિદ્ધઃ ।
કથં પુનસ્ તેનૈવં નાશઙ્કનીયમ્ ઇત્ય્ આહ --- ઇતરથે તિ --- અતો ઽન્યેન પ્રકારેણ । અસ્તુ સાધ્યાભાવે સાધનાભાવાવસાયો વ્યતિરેકસ્ તુ કથં પ્રતીયત ઇત્ય્ આહ --- સાધ્યેતિ । ચો યસ્માદ્ । યત
[ધ્પ્ર્ 169]
યદિ નામાકાશાદૌ સાધ્યાભાવે સાધનાભાવસ્ તથાપિ કિમ્ ઇતિ હેતુસમ્ભવે સાધ્યસંભવ ઇત્ય્ આહ ---
ન હિ સ્વભાવપ્રતિબન્ધે અસત્ય્ એકસ્ય નિવૃત્તાવ્ અપરસ્ય નિયમેન નિવૃત્તિઃ ઇઇઇ-30
ન હી તિ । [327]સ્વભાવેન પ્રતિબન્ધો યસ્ તસ્મિન્ન્ અસ્ત્ય્ એકસ્ય સાધયસ્ય નિવૃત્ત્યા નાપરસ્ય સાધનસ્ય નિયમેન યુક્તા નિયમવતી નિવૃત્તિઃ ॥
__________નોતેસ્__________
[327] ભાવઃ --- ઉત્પાદઃ, સત્તા વા --- ટિ-
સ ચ દ્વિપ્રકારઃ સર્વસ્ય । તાદાત્મ્યલક્ષણસ્ તદુત્પત્તિલક્ષણશ્ ચ ઇત્ય્ ઉક્તમ્ ઇઇઇ-31
એવમ્ અતો હેતોર્ ઇત્યાદિનોપસંહારઃ । અસ્તિ વ્યતિરેકે પ્રતિબન્ધાનાક્ષેપાદ્ અન્વયસ્યૈવાસત્ત્વાદ્ અસતશ્ ચ સત્ત્વેન તત્પ્રતિપાદનાયોગાત્ પ્રેક્ષાવતામ્ અન્વયવચનમ્ એવ ન પ્રયુક્તં સ્યાદ્ ઇતિ સમુદાર્યાર્થઃ ॥
વૈધર્મ્યેના ભિધેયેન યુક્ત ઇત્ય્ અધ્યાહારઃ । પ્રયોગે સાધનવાચકશબ્દસમૂહે ॥
કથમ્ ઇતિ પરઃ ।
અસતી ત્યાદિ સિદ્ધાન્તવાદી । બુદ્ધિગૃહીત ઇતિ બુદ્ધ્યન્તરગૃહીત ઇતિ ગ્રાહ્યમ્ । એતદ્ એવ પ્રતિપાદયન્ન્ આહ --- હેત્વભાવ ઇતિ । ઇતરથા હેતુસદ્ભાવે સાધ્યાભાવસમ્ભવપ્રકારે સતિ નિયતો ન સ્યાત્ પ્રતીતઃ સાધ્યાભાવ ઇતિ શેષઃ ।
મા ભૂન્ નિયતો ઽનુગતઃ કિં નશ્ ચ્છિન્નમ્ ઇત્ય્ આહ --- હેતુસત્ત્વે ઇતિ । ચ ઃ સમુચ્ચયે ।
અયમ્ આશયઃ --- સતિ સાધને ઽવશ્યં સાધ્યમ્ ઇત્ય્ એવંલક્ષણો ઽન્વયો ઽસ્ત્ય્ એવ । કેવલં વ્યતિરેકવાક્યાન્ ન પ્રતીયત ઇત્ય્ ઉચ્યતે પૂર્વપક્ષવાદિના । યદા ચ હેત્વભાવે ન નિયતઃ સાધ્યાભાવઃ સમ્ભાવ્યત ઇતિ કુતો યત્ર યત્ર સાધનં તત્ર તત્ર સાધ્યમ્ ઇત્ય્ એવંરૂપો ઽન્વયઃ સિદ્ધ્યેત । તત્રૈવંસમ્ભાવનાવિષયે હેતુભાવે ઽપિ સાધ્યાભાવાદ્ ઇતિ ।
યત એવમ્ અતો ઽસ્માદ્ હેતોર્ ઇત્યાદિનોપસંહારઃ । અત્રાપ્ય્ અયમ્ આશયઃ --- યદિ યત્ર સાધનં તત્રાવશ્યં સાહ્દ્યમ્ ઇતિ ન સ્યાત્ તદા તત્રૈવ તાવદ્ અસત્ય્ અપિ સાધ્યે સાધનં વૃત્તમ્ ઇતિ કુતઃ સાધ્યાભ્વે સાધનં ન વર્ત્તત ઇત્ય્ એવંરૂપો વ્યતિરેકઃ સિદ્ધ્યેદ્ ઇતિ ॥
અત્રાભિપ્રાયમ્ અપરિજ્ઞાયમાનઃ (-જાનાનાઃ) પ્રાહ --- યદિ નામે તિ ।
ન હી ત્યાદિ પ્રતિવિધાનમ્ આચાર્યીયં ન હી ત્યાદિના વ્યાચષ્તે । અયં ચ મૌલો હિ શબ્દઃ પશ્ચાદ્ વ્યાખાસ્યતે । નિયમેના વશ્યંતયા । યા ચાવશં ભાવિની નિવૃત્તિઃ સા નિયમ્ એવ ઉક્તા ભવતીત્ય્ અર્થકથનમ્ એતત્ ॥
[ધ્પ્ર્ 170]
સ ચ સ્વભાવપ્રતિબન્ધો દ્વિપ્રકારઃ સર્વસ્ય [328]પ્રતિબદ્ધસ્ય । તાદાત્મ્યં લક્ષનં નિમિત્તં યસ્ય સ તથોક્તઃ । તદુત્પત્તિર્ લક્ષણં નિમિત્તં યસ્ય સ તથોક્તઃ । યો યત્ર પ્રતિબદ્ધસ્ તસ્ય સ પ્રતિબન્ધવિષયો ઽર્થઃ સ્વભાવઃ કારણં વા સ્યાત્ । અન્યસિમિન્ પ્રતિબદ્ધત્વાનુપપત્તેઃ । તસ્માદ્ દ્વિપ્રકારઃ સ ઇત્ય્ ઉક્તમ્ । `સ ચ સાધ્યે `ર્થે લિઙ્ગસ્યઽ ઇત્ય્ ૠન્બ્ ઇઇ-21 અત્રાન્તરે ઽભિહિતઃ ॥
__________નોતેસ્__________
[328] હેતોઃ --- ટિ-; પ્રતિબદ્ધસ્ય ઇતિ ઓમ્.
તેન હિ નિવૃત્તિં કથયતા પ્રતિબન્ધો દર્શનીયઃ । તસ્માત્ નિવૃત્તિવચનમ્ આક્ષિપ્તપ્રતિબન્ધોપદર્શનમ્ એવ ભવતિ । યચ્ ચ પ્રતિબન્ધોપદર્શનં[329]તદ્ એવ અન્વયવચનમ્ ઇત્ય્ એકેન અપિ વાક્યેન અન્વયમુખેન વ્યતિરેકમુખેન વા પ્રયુક્તેન સપક્ષાસપક્ષયોર્ લિઙ્ગસ્ય સદસત્ત્વખ્યાપનં[330]કૃતં ભવતિ ઇતિ ન અવશ્યં વાક્યદ્વયપ્રયોગઃ ઇઇઇ-32

__________નોતેસ્__________
[329] તદ્ અન્વય-
[330] સદસત્ત્વાખ્યાપનં
[331]હિ ર્ યસ્માદર્થે । યસ્માત્ સ્વભાવપર્તિબન્ધે નિર્વર્ત્યનિવર્તકભાવસ્ તેન[332] સાધ્યસ્ય નિવૃત્તૌ સાધનસ્ય[333] નિવૃત્તિં કાથયતા પ્રતિબન્ધો નિવર્ત્યનિવર્તકયોર્ દર્શનીયઃ । યદિ હિ સાધનં સાધ્યે પ્રતિબદ્ધં ભવેદ્ એવં સાધ્યનિવૃત્તૌ[334]તન્ નિયમેન નિવર્તેત । યતશ્ ચ તસ્ય પ્રતિબન્ધો દર્શનીયઃ તાસ્માત્ સાધ્યનિવૃત્તૌ યત્ સાધન નિવૃત્તિવચનં[335] તેન્ આક્ષિપ્તં પ્રતિબન્ધોપદર્શનમ્ । યચ્ ચ તદાક્ષિપ્તં[336] પ્રતિબન્ધોપદર્શનં તદ્ એવાન્વયવચનમ્ । પર્તિબન્ધશ્ ચેદ્ અવશ્યં દર્શયિતવ્યો ન વક્તવ્યસ્ તર્હ્ય્ અન્વયઃ । યસ્માદ્ દૃષ્ટાન્તે પ્રમાણે પ્રતિબન્ધો[337] દર્શ્યમાન એવાન્વયો નાપરઃ કશિચિત્,
__________નોતેસ્__________
[331] પૂર્વસૂત્રોક્તઃ --- ટિ-
[332] તેનેત્ય્ ઉપસંહરતિ --- ટિ-
[333] સાધનનિવૃત્તિં
[334] નિવૃત્તૌ નિયમેન
[335] અન્તર્ભાવિતમ્ --- ટિ-; તેનાક્ષિપ્ત પ્રતિબન્ધોપદર્શનં તદ્ એવાન્વય
[336] ક્ષિપ્તપ્રતિ
[337] વચનરૂપો યત્ર યત્ર ધૂમસ્ તત્રાગ્નિર્ ઇત્ય્ એવં ન વક્તવ્યસ્ તર્હ્ય્ અન્વયઃ પ્રતિબન્ધશૂન્યઃ । સાધ્યહેત્વોસ્ તાદાત્મ્યતદુપત્તિરૂપપ્રતિબન્ધે સ્થિતે સિદ્ધ એવાન્વય ઇતિ ભાવઃ --- ટિ-
અથ સ્વભાવપ્રતિબન્ધશ્ ચેદ્ એકનિવૃત્તાવ્ અપરનિવૃત્તિનિબન્ધનં તદા કાર્યહેતોર્ એવ વ્યતિરેકો ન સ્વભાવહેતોર્ [62બ્] ઇતિ[338]............. તસ્યાસૌ ન તર્હિ કાર્યં હેતાવ્ ઇત્ય્ આહ --- સ ચે તિ । ચો યસ્માદર્થે । સ્વભાવેન પ્રતિબન્ધઃ પ્રતિબદ્ધત્વં સાધ્યાયત્તત્વમ્ । કસ્યાસાવ્ ઇત્ય્ આશઙ્કાયામ્ આહ --- પ્રતિબદ્ધસ્ય સાધનસ્ય । સર્વસ્યે ત્ય્ અનેન વ્યાપ્તિં દર્શયતિ । તત્ર સંયોગાદિનિમિત્તશઙ્કાવ્યુદાસાયાભિમતં દ્વિતં (દ્વૈતં) દર્શયન્ન્ આહ --- તાદાત્મ્યમ્ ઇત્યાદિ । લક્ષ્યતે ઽનેનેતિ લક્ષણમ્ । અત એવાહ નિમિત્તમ્ ઇતિ કિમ્ પુનસ્ તેન સ્વભાવેન[339].......મ્ ઇત્ય્ આહ --- અન્યસ્મિન્ન્ અસ્વભાવે ઽકારણે ચ । સંયોગસમવાયયોઃ પ્રમાણબાધિતત્વેન નિમિત્તત્વાનુપપત્તેર્ ઇતિ ભાવઃ । યત એવં તસ્માદ્ હેતોઃ । સ ઇતિ પ્રતિબન્ધઃ ॥
__________નોતેસ્__________
[338] પાઠો ઽત્ર ઘૃષ્ટઃ ।
[339] પાઠો ઽત્ર ઘૃષ્ટઃ ।
પૂર્વકં હિ શબ્દમ્ ઇદાનીં યથાયોગં વ્યાચષ્ટે --- હિ ર્ ઇતિ યસ્માદ્ અર્થવૃત્તિ હિ શબ્દમ્ । અસ્ય
[ધ્પ્ર્ 171]
તસ્માન્ નિવર્ત્યનિર્વતકયોઃ[340] પ્રતિબન્ધો જ્ઞાતવ્યઃ । તથા ચાન્વય એવ જ્ઞાતો ભવતિ । ઇતિ શબ્દો હેતૌ । યસ્માદ્ અન્વયે ઽપિ[341] વ્યતિરેકગતિઃ વ્યતિરેકે ચાન્વયગતિઃ, તસ્માદ્ એકેનાપિ સપક્ષે ચાસપક્ષે ચ સત્ત્વાસત્તય્ઃ ખ્યાપનં કૃતમ્ ।
__________નોતેસ્__________
[340] -વર્તકપ્રતિ-
[341] અન્વયે વ્ય-
અન્વયો મુખમ્ ઉપાયો ઽભિધેયત્વાદ્ યસ્ય તદ્ અન્વયમુખં વાક્યમ્ । એવં વ્યતિરેકો મુખં [342]યસ્યેતિ । ઇત્[343]ઇ હેતૌ । યસ્માદ્ એકેનાપિ વાક્યેન દ્વયગતિસ્ તસ્માદ્ એકસ્મિન્ સાધનવાક્યે દ્વયોર્ અન્વયવ્યતિરેકવાક્યયોર્ અવશ્યમ્ એવ પ્રયોગો ન કર્ત્તવ્યઃ ।
__________નોતેસ્__________
[342] મુખમ્ અસ્ય
[343] ઇતિ કરણો હેતૌ
અર્થગત્યર્થો હિ શબ્દપ્રયોગઃ । અર્થશ્ ચેદ્ અવગતઃ, કિં શબ્દપ્રયોગેણ? [344]એકમ્ એવાન્વ્યવાક્યં વ્યતિરેકવાક્યં વા પ્રયોક્તવ્યમ્ ॥
__________નોતેસ્__________
[344] એકમ્ એવ ત્વ્ અન્વય-
અનુપલબ્ધાવ્ અપિ --- યત્ સદ્ ઉપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તં તદ્ ઉપલભ્યત એવ ઇત્ય્ ઉક્તે --- અનુપલભ્યમાનં તાદૃશમ્ અસદ્ ઇતિ પ્રતીતેર્ અન્વયસિદ્ધેઃઅનુપલભ્યમાનં તાદૃશમ્ અસદ્ ઇતિ પ્રતીતેર્ અન્વયસિદ્ધેઃ ઇઇઇ-33
હિ શબ્દ સ્ય્ અ અર્થં કૃત્વા શબ્દપદાર્થકસ્યા[345]............................. એવમ્ ઉક્તે વક્ષ્યમાણે ચ સર્વત્ર દ્રષ્ટવ્યમ્ । અમુમ્ એવ યસ્માદ્ અર્થમ્ અપેક્ષ્ય તેનેતિ યોજયિતુમ્ ઇતિ દર્શયિતુમ્ આહ --- યસ્માદ્ ઇતિ । એતચ્ ચ ન હી ત્યાદિવાક્યસ્ય પ્રકાશ્યમ્ અર્થં ગૃહીત્વોક્તં ન ત્વ્ અભિધેયમ્, નિવૃત્તિનિષેધસ્યૈવ તત્રાભિધેયત્વાત્ ।
__________નોતેસ્__________
[345] પાઠો ઽત્ર ઘૃષ્ટઃ ।
નનુ પ્રતિબન્ધઃ પ્રતિબદ્ધત્વમ્ । સ ચ નિવર્ત્તમાનસ્યૈવ ન નિવર્ત્તકસ્ય । યદિ હી ત્યાદિન ચ[346]................... દર્શયિષ્યતિ । તત્ કથમ્ ઇહ નિવર્ત્યનિવર્ત્તકયોર્ ઇત્ય્ ઉક્તમ્ । સત્યમ્ । કેવલમ્ અત્ર પ્રતિબધશબદેન પ્રતિબદ્ધત્વં પ્રતિબન્ધવિષયત્વં ચ વિવક્ષિતમ્ ।
__________નોતેસ્__________
[346] પાઠો ઽત્ર ઘૃષ્ટઃ ।
તેનાયમ્ અર્થઃ । પ્રતિબન્ધવિષયે પ્રતિબદ્ધત્વં દર્શનીયમ્ । તથા ચ ન કશ્ચિદ્ દોષઃ ।
કસ્માત્ પુનઃ પ્રતિબન્ધો । દર્શનીય ઇત્ય્ આશઙ્ક્યાહ --- યદી તિ । હી તિ યસ્માત્ । તેન વ્યતિરેકવચનેન્ આક્ષિપ્તં પ્રકાશિતં । પ્રતિબદ્ન્ધસ્ તાદાત્મ્યતદુપ્તત્તિનિબન્ધનં દર્શયયિતે પ્રકાશ્યતે ઽનેનેતિ તથા । પ્રતિબન્ધો ઽવશ્યદર્શયિતવ્યો ઽન્યથા વ્યતિરેકસ્યૈવાસિદ્ધેર્ ઇતિ ભાવઃ । ભવતુ તત્ તથા --- યદ્ ઇતિ । ચો ઽવધારણે । તદ્ અયમ્ અર્થઃ --- યદ્ એવાક્ષિપ્તપ્રતિબન્ધોપદર્શનં તદ્ એવાન્વયવચનમ્ અન્વયપ્રકાશનમ્ ।
નનૂપદર્શ્યતાં પ્રતિબધો[347].................. સ કથં તેનોક્તો ભવતીત્ય્ આહ --- પ્રતિબન્ધ ઇતિ । યદ્ય્ અવશ્યં દર્શયિતવ્યો નિયમેન ખ્યાપનીયસ્ તર્હિ ન વક્તવ્યઃ પ્રતિપાદયિતવ્યો ઽઅન્વયઃ ।
__________નોતેસ્__________

[347] પાઠો ઽત્ર ઘૃષ્ટઃ ।
નનુ ચ દૃષ્ટાન્તેન પ્રતિબન્ધસાધનકેન પ્રમાણેન કેવલં પ્રતિબન્ધઃ પ્રદર્શ્યતે, ન ત્વ્ અન્વયઃ । તત્ કથં વક્તવ્યસ્ તેન વાક્યેનેત્ય્ આહ --- યસ્માદ્ ઇતિ । તસ્ય તાદાત્મ્યનિબન્ધનસ્ય તદુત્પત્તિનિબન્ધનસ્ય વા ઽન્વયાત્મકત્વાદ્ ઇતિ ભાવઃ ॥
[ધ્પ્ર્ 172]
અનુપલબ્ધાવ્ અપિ વ્યતિરેકેણોક્તેનાન્વયગતિઃ[348] । યત્ સદ્ ઉપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તમ્ ઇતિ સાધ્યસ્ય --- અસદ્વ્યવહારયોગ્યત્વસ્ય નિવૃત્તિં દૃશ્યસત્ત્વરૂપામ્[349] આહ । તદુપલભ્યતએ એવે તિ અનુપલમ્ભસ્ય નિવૃત્તિમ્ ઉપલમ્ભરૂપામ્ આહ । તદ્ અનેન સાધ્યનિવૃત્તિઃ સાધનનિવૃત્ત્યા વ્યાપ્તા દર્શતા । યદિ ચ સાધનસંભવે ઽપિ [350]સાધ્યનિવૃત્તિર્ ભવેત્ ન સાધનાભાવેન[351] વ્યાપ્તા ભવેત્ । અતો વ્યાપ્તિં[352] પ્રતિપદ્યમાનેન સાધનસંભવઃ સાધ્યસમ્ભવેન વ્યાપ્તઃ પ્રતિપત્તવ્યઃ । અત એવાહ --- અનુપલભ્યમાનં તાદૃશમ્ ઇતિ દૃશ્યમ્ અસદ્ ઇતિ પ્રતીતેઃ[353] સંપ્રત્યયાદ્ અન્વયસિદ્ધિર્ ઇતિ ॥
__________નોતેસ્__________
[348] કેણ યુક્તેન
[349] સત્ત્વસ્વરૂપામ્ આહ
[350] સત્ત્વં --- ટિ-
[351] ઉપલમ્ભેન --- ટિ-
[352] વ્યાપ્તિપ્રતિ
[353] પ્રતીતિઃ --- ઓમ્.
દ્વયોર્ અપ્ય્ અનયોઃ પ્રયોગયોર્[354]ન અવશ્યં પક્ષનિર્દેશઃ ઇઇઇ-34
__________નોતેસ્__________
[354] પ્રયોગે ઽવશ્યં; પ્રયોગે નાવશ્યં
યતશ્ ચ સાધનં સાધ્યધર્મપ્રતિબદ્ધં તાદાત્મ્યતદુત્પત્તિભ્યાં પ્રતિપત્તવ્યં દ્વયોર્ અપિ પરયોગયોઃ તસ્માત્ પક્ષો ઽવશ્યમ્ એવ ન નિર્દેશ્યઃ । યત્ સાધનં સાધ્યનિયતં પ્રતીતં તત એવ સાધ્યધર્મિણિ દૃષ્ટાત્[355] સાધ્યપ્રતિતઃ । અતો ન કિંચિત્ સાધ્યનિર્દેશેનેતિ ॥
__________નોતેસ્__________
[355] દૃષ્ટ્વા
નિવૃત્તિવચનં ચૈતદ્ ઉપલક્ષણં દ્રષ્ટવ્યમ્ । તેનાન્વ્યવચને ઽપિ સર્વં યથાયોગં દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
યસ્માદ્ એવમ્ અનુવાદવિધિક્રમસ્ તત્ તસ્માદ્ અનેન વાક્યેન દર્શિતા પ્રકાશિતા । ભવત્વભાવયોર્ વ્યાપ્યવ્યપાકભાવસ્ તથાપ્ય્ અન્વયઃ કથં સિદ્ધ્યતીત્ય્ આહ --- યદી તિ । ચો હેતૌ । ન વ્યાપ્તા ભવેત્ સાધ્યનિવૃત્તિર્ ઇતિ પ્રકૃતત્વાત્ ॥
તસ્માત્ પક્ષો ઽવશ્યમ્ એવ ન નિર્દેશ્ય ઇત્ય્ અનેન નાવશ્યં પક્ષનિર્દેશ ઇત્ય્ અસ્યાર્થઃ કથિતઃ ।
એવઞ્ ચ વ્યાચક્ષાણેન યત્ કૈશ્ચિત્ સ્વયૂથ્યૈર્ વિદ્વસ્યમાનૈઃ "અવશ્યં પક્ષનિર્દેશો ન; કિન્ તર્હિ? કદાચિન્ નિર્દેશઃ, કદાચિન્ ન" ઇતિ વ્યાખ્યાતં તદ્ અપહસ્તિતં દ્રષ્ટવ્યમ્ । કદાચિદ્ અપિ તસ્ય પ્રયોગાર્હત્વે પ્રતિજ્ઞાયાઃ સાધનાઙ્ગત્વપ્રસઙ્ગાત્ । તથાત્વે ચ વાદન્યાય સ્ય [63અ][356][વિરોધઃ સ્યાત્] ।
__________નોતેસ્__________
[356] અસ્મિન્ પત્રે અધિકં ઘૃષ્ટં વર્તતે । અત એવ સમ્યક્ ન પઠયતે --- સં-
નન્વ્ અસતિ સાધ્યનિર્દેશે કુતસ્ તદ્ અવગતિર્ યેન તદનિર્દેશ ઇત્ય્ આશઙ્ક્યાહ --- યદ્ ઇતિ । સાધ્યનિયતં સાધ્યનાન્તરીયકમ્ । પ્રતિબન્ધસાધકેન પ્રમાણેનેતિ બુદ્ધિસ્તમ્ । તત એવ સાધનાત્ ધર્મિણિ વિવાદાસ્પદીભૂતે દૃષ્ટાત્ પ્રમાણેનાવગતાત્ સાધ્ય સ્ય ધર્મધર્મિસમુદાયસ્ય પ્રતીતિર્ ભવતિ ।
એતદ્ ઉક્તં ભવતિ .........પ્રતિતાર્થપ્રતિપાદકેન કર્ત્તવ્યમ્ ઇતિ । શઙ્કરાચાર્ય .. ઈશ્વરકારણે ................વિશેષઃ પ્રતીયેતેત્યાદિના વાક્યપ્રબન્ધેન વિરુદ્ધશઙ્કાવ્યવચ્છેદાર્થં સાધ્યવચનમ્ ઇતિ સંઆધાનાત્ । તથા હિ તસ્ય પ્રબન્ધસ્યાયમ્ અર્થઃ --- અસતિ સાધ્યવચને યત્ કૃતકં તદ્ સર્વમ્ અનિત્યં
[ધ્પ્ર્ 173]
યથા .................. કુતશ્ચિદ્ ભ્રાન્તિનિમિત્તાદ્ ઈદૃશં વ્યાપ્તિવચનં સંભાવ્યતે । અથ તથાવિધાભિપ્રાયો વક્તા કૃતકત્વં પ્રયુઞ્જાનઃ તસ્ય નિત્યતેન વ્યાપ્તિં બ્રૂયાત્ । તદ્ અયુક્તમ્ । યત્સ્ તયોર્ વ્યાપ્તિ બ્રુવાણો ............... કથયેત્ ................ ચેત્ સાધન ............................ સાધનવિકલઃ ષધ્યવિકલો વા મા ભૂદ્ દૃષ્ટાન્ત ઇતિ યત્ કૃતકં તદ્ અનિત્યમ્ ઇતિ પ્રયોગો ઽપિ વિરુદ્ધવાદ્ય્ એવ દ્રષ્ટવ્યઃ । .......... તદ્ એતદ્ ભૌ[તાખ્યાનં] કિમ્ અત્ર બ્રૂમઃ તથા હિ કઃ ખલુ પ્રેક્ષાવાન્ સાધનવિકલં વિહાયસં સાધ્યવિકલં ચ કુમ્ભમ્ આલોચયિતુમ્ ઈશાનો ઽભિપ્રેતનિત્યત્વવિરુદ્ધેનાનિત્યત્વેન સાધ્યે(ધ્ય)વિકલતયા કુમ્ભસન્નિભ એવ ઘટે વ્યાપ્તિં દર્શયેત્ । ભ્રાન્ત્યા ચેત્ । સાધનવૈકલ્યમ્ આકાશસ્ય ..................................... વા ઽભિપ્રેતેન નિત્યત્વેન કૃતકત્વસ્ય વ્યાપ્તિં ન પ્રદર્શયેત્ । તત્ર સાધનવૈકલ્યમ્, કુમ્ભે ચ સાધ્યવૈકલ્ય ...................... કુમ્ભતુલ્યે ઽપિ ઘટે વ્યામુહ્યતિ, ભ્રાતેર્ નિયતનિમિત્તત્વાદ્ ઇતિ ચેત્ । એવં તર્હિ પક્ષવચને ઽપિ કથં ....................... સંભાવ્યત્વાત્ । .................... સમાનો ઽપિ વિસંવાદનાભિપ્રાયો ન ............. । ન ચાપ્યુતત્તૌ ન ચાન્યદાસ્યાન્યાદૃશં વચનમ્ ઇદાનીં તુ દ્રુતાદિભેદભિન્નમ્ ઇત્યાદિના પ્રકારેણ વચનવિશેષેણ જ્ઞાનેન કાર્યભૂતેનાવિપરીતો ઽભિપ્રાયો ઽવધાર્યતે । તેન ............................. તદ્ અનિત્યમ્ અભિધાતરિ ........... વિશેષઃ । વચનસાંકર્યાન્ નૈવં તત્ર નિશ્ચય ઇતિ ચેત્ । એતત્ પક્ષવચને ઽપિ સમાનમ્ । એવં નિશ્ચેતું શક્યેતિ તસ્ય તત્ર તથાવાવગમો ભવિષ્યતીતિ ચેત્ સર્વં સમાનમન્યત્રા ઽવિશેષાત્ । કિઞ્ ચ સ એવં વાદી તપસ્વી ............ [63બ્] સ્વયમ્ એવ તાવદ્ દુષ્યતિ । ન હિ કશિત્ સાધનવાદી પ્રતિજ્ઞાહેતૂદાહરણાન્ય્ એવાભિધાયોપરમતે । કિન્ તર્હિ? નિગમનમ્ અપ્ય્ ઉપાદત્તે --- તસ્માદ્ અનિત્યઃ શબ્દ ઇતિ । એવમ્ ઉક્તે ચ કુતો નિત્યત્વશઙ્કા, યતઃ કૃતકત્વસ્ય વિરુદ્ધતા ભવેત્? તતશ્ ચ નિગમનેનૈવ વિરુદ્ધશઙ્કાવ્યવચ્છેદસ્ય કૃતત્વાત્ પકાસ્વચનમ્ અપાર્થકમ્ । યદ્ આહ્ આક્ષપાદઃ [357]--- "સાધ્યે વિપરીતશઙ્કાવ્યવચ્છેદાર્થં નિગમનમ્ ઇતિ" । તથા હેતુવચનસ્યાપ્ય્ અનુત્થાનમ્ આયાતમ્ । નિગમને ઽનાશ્વાસ ઇતિ ચેદ્ । હન્ત પ્રતિજ્ઞાવચને ઽપ્ય્ અનાશ્વાસસ્ તુલ્યઃ । યત્ તત્ર સમાધાનં તન્ નિગમને ઽપિ ભવિષ્યતિ । તસ્માત્ તન્મતે ઽપિ નિગમનાદ્ એવાભિપ્રેતસાધ્યપ્રતીતેર્ ન વિરુદ્ધાશઙ્કાનિરાસાર્થં અપેક્ષાવચનં કરણિયમ્ । તદ્ અયમ્ યથા નામ કશ્ચિત્ સ્વાઙ્ગુલિજ્વાલયા
પરં દિધક્ષુઃ સ પ્રરં દહેદ્ વા ન વા, સ્વાઙ્ગુલિદાહમ્ એવ તાવદ્ અનુભવતીતિ વૃત્તાન્તો જાતઃ ।
__________નોતેસ્__________
[357] અત્ર અક્ષપાદ વચનત્વેન યદ્ ઉદ્ધૃતં તન્ નાસ્તિ ન્યાયસૂત્રે કિન્ તુ વાર્તિકે --- "સાધ્યવિપરીતપ્રસઙ્ગપ્રતિષેધાર્થં યત્ પુનર્ અભિધાનં તત્ નિગમનમ્" ઇતિ વર્તતે --- 1.1.39.
યદ્ય્ એવં નિગમનમ્ અપ્ય્ અપાર્થકમ્ આપદ્યત ઇતિ ચેત્ । અયમ્ અપરો ઽસ્તુ દોષઃ । કથં નામ તાથાગતા જયન્તિ? કેવલં સતિ નિગમને વિરુદ્ધશઙ્કાવ્યવચ્છેદાર્તહ્ં પક્ષાવચનં ન કાર્યમ્ । નિગમનેનૈવ તદાશઙ્કાવ્યવઅચ્છેદસ્ય કૃતત્વાદ્ ઇત્ય્ ઉચ્યત ઇતિ ।

ત્રિલોચચઃ પુનર્ ન્યાયભાષ્યટીકાયામ્ ઇદમ્ અવાદીત્ --- "સાધ્યવચનમ્ અસાધનાઙ્ગવચનં ન ભવતિ, યતો વિવાદેષુ પરપ્રતિપત્તિમ્ અધિકૃત્ય ન પ્રયોગનિયમઃ શક્યઃ । પટુમન્દાદિભાવેન પરપતિપત્તીનામ્ અનવસ્થાનાત્ । તથા હિ હેતુવચનાદ્ એવ કશ્ચિત્ પ્રતેતિ । કશ્ચિત્ પુનર્ અન્તરેણાપિ હેતુવચનં વક્તૃસ્વરૂપપરિશીલનાત્ પ્રાગ્ એવ શબ્દનિષ્પત્તેર્ ઓષ્ઠાદિસ્થાનવ્યાપારોપલબ્ધેર્ વક્તુર્ અભિપ્રેતમ્ અન્વેતિ । તસ્માદ્ અનપેક્ષિતપરપ્રતિપત્તિર્ એવાયં જ્ઞાતા જ્ઞાનસ્થમ્ અર્થં પ્રતિપાદયન્તં તસ્ય સ્વપ્રતિપત્ત્યા ઽઽરૂઢસ્યાર્થસ્ય
[ધ્પ્ર્ 174]
[358]એવમ્ એવાર્થમ્ અનુપલબ્ધિપ્રયોગે દર્શયતિ ---
__________નોતેસ્__________
[358] એતમ્
યસ્માત્ સાધર્મ્યવત્પ્રયોગે અપિ યદ્ ઉપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તં સન્ ન ઉપલભ્યતે સો અસદ્વ્યવહારવિષયઃ[359]। ન ઉપલભ્યતે ચ અત્ર ઉપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તો ઘટ ઇત્ય્ ઉક્તે સામર્થ્યાદ્ એવ નેહ ઘટ ઇતિ ભવતિ ઇઇઇ-35
__________નોતેસ્__________
[359] વિષયઃ સિદ્ધઃ
સાધર્મ્યવતિ પ્રયોગે ઽપિ સામર્થ્યાદ્ એવ નેહ પ્રદેશે[360] ઘટ ઇતિ ભવતિ ।

__________નોતેસ્__________
[360] નેહ ઘટ
કિં પુનસ્ તત્ સામર્થ્યમ્ ઇત્ય્ આહ --- યદ્ ઉપલબ્ધિલક્ષણાપ્રાપ્તં[361] સન્ નોપલભ્યતે --- ઇત્ય્ અનુપલમ્ભાનુવાદઃ । સો ઽસદ્વ્યવહારવિષયઃ --- ઇત્ય્ અસદ્વ્યવહારયોગ્યત્વવિધિઃ । તથા ચ સતિ દૃશ્યાનુપ્લમ્ભોપલમ્ભો
__________નોતેસ્__________
[361] પ્રાપ્તમ્ ઇતિ । અનુ-
વાચકં શબ્દં પ્રયોક્તુમ્ અર્હતિ । સ્વપ્રતિપત્તિશ્ ચ લિઙ્ગજા જ્ઞાપનીયધર્મવિશિષ્ટં ધર્મિણમ્ અભિનિવિશતે । તસ્માત્ પ્રરસ્ય વિવાદયિત્રા જ્ઞાનસ્થમ્ અર્થં પરો બોદ્ધવ્ય ઇતિ સ એવ પરં પ્રત્ય્ ઉપાય ઇતિ ।"
તદ્ એતત્ કાર્પટિકકર્ણાટ રટિતમ્ અશ્રદ્ધેયં ધીમતામ્ । તથા હિ --- સત્યમ્, સ્વપ્રતિપત્ત્યા ઽઽરૂઢ એવાર્થઃ પરસ્મૈ પ્રતિપાદ્યતે । કેવલમ્ ઇદમ્ આલોચ્યતામ્ --- કિં પક્ષધર્મવચનાદ્ વ્યાપ્તિવચનસહિતાત્ સો ઽર્થઃ પ્રતિપાદિતો ભવતિ ન વેતિ । પ્રતિપાદને કિં પ્રતીતપ્રત્યાયકેન તદ્વચનેન કાર્યમ્? તાવતો વચનાત્ તત્પ્રતિપત્તિમ્ અપહ્નવાન્ એવ (-હ્નવાનેન) તુ નાપહનુતં નામ કિઞ્ચિદ્ । અવશ્યં ચૈતદ્ અન્ય્થા સ્વાર્થાનુમાનકાલે પ્રતિજ્ઞાવચનમ્ અન્તરેણ કથં પ્રતિપત્તિઃ સ્યાત્? સ્વપ્રતિપત્તિકાલે ચ યાવતો ઽર્થાત્ સાધ્યપ્રતીતિર્ આસીત્ પરાર્થાનુમાનકાલે ઽપિ તાવત્ એવ વચનમ્ ઉપાદેયમ્ । તત્ર ચ ન પ્રજ્ઞાપનીયધર્મવિશિષ્ટધર્મિદર્શનપૂર્વકાદિસાધનાદિદર્શનાત્ સાધ્યપ્રતીતિર્ આસીત્ । કિન્ તર્હિ? પક્ષધર્મદર્શનાત્ તદ્ અવિનાભાવસ્મરણસહિતાદ્ ઇતિ તાવત્ એવ વચનં ન્યાય્યમ્ ।
અથોક્તં પટુમન્દાદિભાવેન પરપ્રતીતીનામ્ અનવસ્થાનાન્ ન શક્ય્તે પ્રયોગનિયમઃ કર્ત્તુમ્ ઇતિ । સત્યમ્ ઉક્તમ્ [64અ] કેવલં સ્વવધાય કૃત્યોત્થાપનપ્રાયં તત્ । યતઃ પટુમન્દાદિભેદેન પ્રતિપતૃણામ્ અનેકપ્રકારત્વાત્ સ્યાદ્ અપિ કશ્ચિદ્ યઃ પઞ્ચાવયવે ઽપિ વાક્યે પ્રયુક્તે પૂર્વં સંશયજિજ્ઞાસાદિવચનમ્ અન્તરેણ ન બુદ્ધ્યતે બોધયિતવ્યમ્ ઇતિ તદ્વચનસ્યાપ્ય્ અવશ્યપ્રયોજ્યત્વાદ્ અવયવત્વાદ્ અવગત( અપગતં) પઞ્ચાવયવત્વં સાધનવાક્યસ્ય । અભ્યુપગમે ચ ગૌડકાશ્મીર પુરુષવિધાયો(-વિષયો)પાખ્યાનં કુતૂહલાસ્પદમ્ અવતરતે । પ્રતિજ્ઞાહેતૂદાહરણોપનયનિગમનાન્ય્ અવાવયવા ઇતિ શાસ્ત્રસ્થિતેર્ અપસિદ્ધાન્તો ઽપિ દીપ્તાજ્ઞઃ પાર્થિવ ઇવ નિગૃહ્ણાતિ ।
અથ કિમ્ અસ્ય સમ્ભવો ઽસ્તિ યો નિર્દિષ્ટે હિ સાધ્યે સાધને વા ઽભિહિતે નિર્દશિતે ચોદાહરણે કૃતે ઽપ્ય્ ઉપનયે નિગમિતે ચ સર્વાવયવવ્યાપારે સાધ્યં ન બુધ્યત ઇતિ? નનુ અસ્યાપિ પ્રતિપત્તુઃ કિમ્ અસ્તિ સમ્ભવો યત્ર ધર્મિણિ સાધનં બોધિતઃ, તસ્ય સાધ્યાવિનાભાવિતાં સ્મરિતો ઽપિ યસ્ તત્ર સાધ્યં નાવબુધ્યત ઇતિ? સમ્ભવતિ બુદ્ધિમાન્દ્યાદ્ ઇતિ ચેત્ । સર્વં સમાનમ્ ઇદમ્ અન્યત્રાભિનિવેશાદ્ ઇત્ય્ અલં વિસ્તરેણ ।
[ધ્પ્ર્ 175]
ઽસદ્વ્યવહારયોગ્યત્વેન વ્યાપ્તો દર્શિતઃ । નોપલભ્યતે ચ[362] ઇત્યાદિના સાધ્યધર્મિણિ તત્ત્વં લિઙ્ગસ્ય દર્શિતમ્ । યદિ ચ સાધ્યધરમસ્ તત્ર સાધ્યધર્મિણિ ન ભવેત્ સાધનધર્મો ઽપિ ન ભવેત્ । સાધ્યનિયતત્વાત્ તસ્ય સાધનધર્મસ્યેતિ સામર્થ્યમ્ ॥
__________નોતેસ્__________
[362] ચ --- ઓમ્.
તથા વૈધર્મ્યવત્પ્રયોગે અપિ --- યઃ સદ્વ્યવહારવિષય ઉપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તઃ, સ ઉપલભ્યત એવ । ન[363]તથા અત્ર તાદૃશો ઘટ ઉપલભ્યત ઇત્ય્ ઉક્તે સામર્થ્યાદ્ એવ નેહ સદ્વ્યવહારવિષય ઇતિ ભવતિ ઇઇઇ-36
__________નોતેસ્__________
[363] ન ચ
યથા સાધર્મ્યવત્પ્રયોગે તથા વૈધર્મ્યવત્પ્રયોગે ઽપિ સામર્થ્યાદ્ એવ નેહ સવ્યવહારવિષયો[364] ઽસ્તિ ઘટ ઇતિ ભવતિ ।
__________નોતેસ્__________
[364] -વ્યવહારસ્ય વિષયો
સામર્થ્યં દર્શયિતુમ્ આહ--- યઃ સદ્વ્યવહારવિષય ઇતિ વિદ્યમાનઃ । ઉપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્ત ઇતિ દૃશ્યઃ ઇત્ય્ એષા સાધ્યનિવૃત્તિઃ । [365] સ ઉપલભ્યત એવે તિ સાધનનિવૃત્તિર્ ઇતિ । અનેન ચ[366] સાધ્યનિવૃત્તિઃ સાધનનિવૃત્ત્યા વ્યાપ્તા દર્શિતા । ન તથે તિ --- યથા ઽન્યો દૃશ્ય ઉપલભ્યતે ન તથાત્ર પ્રદેશે તાદૃશ ઇતિ દૃશ્યો ઘટ ઉપલભ્યત ઇતિ । અનેન સાધ્યનિવૃત્તેર્ વ્યાપિકા નિવૃત્તિર્ અસતી સાધ્યધર્મિણિ દર્શિતા । યદિ ચ[367] સાધ્યધર્મઃ સાધ્યધર્મિણિ ન સ્યાત્ સાધનધર્મો ઽપિ ન ભવેત્[368] ।
__________નોતેસ્__________
[365] સ --- ઓમ્.
[366] ચ --- ઓમ્.; અનેન ન
[367] ચ ન સાધ્ય-
[368] -ધર્મિણિ ભવેત્ સાધન-
તદ્ અપિ (યદ્ અપિ) ન્યાયભાષ્યટીકાવાર્તિકયોર્ વિશ્વરૂપોદ્યોતક્રરાવ્ આહતુઃ "પુરા વિષયનિરૂપણપૂર્વકમ્ એવ હિ કરણવ્યાપરણં દૃષ્ટમ્ । કરણં ચ સાધન(નં) વ્યાપારયિતવ્યમ્ । અતો વિષયનિરૂપણં સાધ્યવચનેન ક્રિયતે, અન્યથા કરણપ્રવર્ત્તનસ્યાશક્યત્વાદ્ ઇતિ ।"[369]તદ્ અપિ ન ચતુરસ્રમ્ । યતો યદિ હેતું પ્રયુઞ્જાનેન વિષયઃ સિસાધયિષિતો ઽર્થો નિરૂપયિતવ્યો બુદ્ધૌ નિવેશનીય ઇત્ય્ અભિમતમ્, તદા ઽભ્યુપગમ એવોત્તરમ્ । ન હિ કશ્ચિત્ સાધ્યમ્ અનિશ્ચિત્યૈવ પરપ્રતિપત્તયે સાધનવાક્યમ્ અભિધત્તે । અથ વચનેન કરણસ્ય હેતોઃ સ વિષયો દર્શયિતવ્ય ઇતિ મતિઃ, તદા તેનૈવ તાવદ્ દર્શિતેન કો ઽર્થઃ? યદિ પરસ્ય પ્રતીતિર્ અન્યથા ન સ્યાત્ સર્વં શોભેતેત્ય્ ઉત્તરમ્ ઇતિ કિં ક્ષુણ્ણક્ષોદીકરણેન?
__________નોતેસ્__________
[369] નોપલભ્યતે ન્યાયવાર્તિકે --- સં-
અધ્યયનઃ પુના રુચિટીકાયામ્ ઇદમ્ અવોચત્ "ધર્મવિશિષ્ટસ્ય ધર્મિણો નિર્દેશઃ ક્રિયતે શ્રોતુર્ આશ્વાસનાર્થમ્ । ન ત્વ્ આદૌ ધર્મવિશિષ્ટસ્ય ધર્મિણો નિર્દેશો યુક્તઃ । અયુક્તતાં(તા) તસ્ય પ્રતિપત્તાવ્ અદૃષ્ટત્વાત્ । તત્ર પ્રદેશમાત્રમ્ ઉપલભતે, તત્સ્થં ચ ધરમમ્ । તતો ઽવિનાભાવં સ્મરતિ તદનન્તરં તદ્ એવેદમ્ ઇતિ પરામૃશતિ । તતો વિશિષ્ટતાં પ્રદેશસ્ય પ્રતિપદ્યતે, ન ત્વાદ્ એવ (ત્વ્ આદાવ્ એવ) । પરામર્શસ્ય ચ સ્વાર્થપૂર્વકત્વમ્ । ન ચ સ્વાર્થે ધર્મવિશિષ્ટસ્ય ધર્મિણો દર્શનમ્ અસ્તિ । તેન પ્રતિપત્તાવ્ અપિ ન કાર્યમ્ । આદૌ તુ ક્રિયતે, પ્રતિપાદ્યસ્યાસ્થોત્પાદનાર્થમ્ ઇતિ ।"
[ધ્પ્ર્ 176]
અસ્તિ ચ સાધનધર્મ ઇતિ સામર્થ્યમ્[370] । અતઃ સામર્થ્યાત્ નાસ્ત્ય્ અત્ર ઘટ ઇતિ પ્રતીતેર્ ન પક્ષાનિર્દેશઃ । એવં કાર્યસ્વભાવહેત્વોર્ અપિ સામર્થ્યાત્ સંપ્રયય ઇતિ ન [371]પક્ષનિર્દેશઃ
__________નોતેસ્__________
[370] સામર્થ્યાત્ તતઃ
[371] પક્ષો નિર્દેશ્યઃ
કીદૃશઃ પુનઃ[372]પક્ષ ઇતિ નિર્દેશ્યઃ ઇઇઇ-37
__________નોતેસ્__________
[372] પક્ષઃ નિર્દેશઃ
કીદૃશઃ પુનર્ અર્થઃ પક્ષ ઇતિ --- અનેન શબ્દેન નિદ્દેશો વક્તવ્યઃ?ઇત્ય્ આહ ---
સ્વરૂપેણૈવ સ્વયમ્ ઇષ્ટો[373]ઽનિરાકૃતઃ પક્ષ ઇતિ[374] ઇઇઇ-38
__________નોતેસ્__________

[373] ઇષ્ટો નિર્-
[374] ઇતિ નિર્દેશ્યઃ
સ્વરૂપેણૈવે તિ સાધ્યત્વેનૈવ । સ્વયમ્ ઇતિ વાદિના । ઇષ્ટ ઇતિ --- નોક્ત એવાપિ ત્વ્ ઇષ્ટો ઽપીત્ય્ અર્થઃ । એવંભૂતઃ સન્ પ્રત્ય્ક્ષાદિભિઃ અનિરાકૃતો
[375] યો ઽર્થઃ સ પક્ષ ઇત્ય્ ઉચ્યતે ।
__________નોતેસ્__________
[375] -કૃતો ઽર્થો યઃ સ
અથ યદિ [376]પક્ષો ન નિર્દેશ્યઃ, કથમ્ અનિર્દેશ્યસ્ય લક્ષણમ્ ઉક્તમ્? ન સાધનવાક્યાવયવત્વાદ્ અસ્ય લક્ષણમ્ ઉક્તમ્ અપિ ત્વ્ અસાધ્યં [377]કેચિત્ સાધ્યમ્, સાધ્યં ચાસાધ્યં [378]કેચિત્ પ્રતિપનાઃ । તત્ સાધ્યાસાધ્યવિપ્રતિપત્તિનિકારણાર્થં પક્ષલક્ષન્ ઉક્તમ્ ॥
__________નોતેસ્__________
[376] અથ યદિ ન પક્ષો
[377] કિઞ્ચિત્
[378] કિઞ્ચિત્ --- ઓમ્.
સ્વરૂપેણેષ્ટ ઇત્ય્ અસ્ય વિવરણમ્ ---
સ્વરૂપેણ ઇતિ સાધ્યત્વેન ઇષ્ટઃ ઇઇઇ-39
સાધ્યત્વેનેષ્ટ ઇતિ । પક્ષસ્ય સાધ્યત્વાન્ નાપારમ્ અસ્તિ રૂપમ્ । અતઃ સ્વરૂપં સાધ્યત્વમ્ ઇતિ
એવ શબ્દં વિવરિતુમ્ આહ ---
સ્વરૂપેણૈવ ઇતિ સાધ્યત્વેન એવ ઇષ્ટો[379]ન સાધનત્વેન અપિ ઇઇઇ-40
__________નોતેસ્__________
[379] -ત્વેનેષ્ટો
સ્વરૂપેણૈવે તિ । નનુ ચૈવશબ્દઃ કેવલ એવ પ્રત્યવમર્ષ્ટવ્યસ્ તત્[380] કિમર્થં સ્વરૂપશબ્દેન
__________નોતેસ્__________
[380] તત્ કથમ્
તેન તુ તપસ્વિના બહૂક્તં સમઞ્જસં । કેવલં પ્રતિપત્તુર્ આશ્વાસેનૈવોત્પાદિતેન કિં પ્રયોજનમ્? કથં ચાસૌ સન્દ્ગિધાર્થાભિધાયિનઃ પ્રતિજ્ઞાવચનાદ્ આસ્થામ્ ઉત્પાદયતીતિ સમીચીનં નિરૂપિતમ્ । આસ્થા ખલુ ઇદમ્ એવ મન્યે ઽર્થેત્ય્ અભિસમ્પ્રતયયઃ । સા કથં વચનમાત્રાજ્ જાયેત? જાતૌ વા સાધનાદ્યભિધાનં ન કથં વૈયર્થમ્ અશ્નુવીતેત્ય્ અલં બહુના ॥
અત્ર સામર્થ્યાત્ સ્વયં શબ્દસ્ય વાદિને તિ વિવૃતિઃ કૃતા ન તુ સ્વયમ્ શબ્દસ્ય વાદિને ત્ય્ અર્થઃ । એતચ્ ચાનન્તરમ્ એવ દર્શયિષ્યતે ॥
[ધ્પ્ર્ 177]
સહ પ્રત્યવમૃષ્ટઃ? ઉચ્યતે । એવ શબ્દો નિપાતો દ્યોતકઃ । પદાન્તરાભિહિતસ્યાર્થસ્ય વિશેષં દ્યોતયતિ ઇતિ પદાન્તરેણ વિશેષ્યવાચિના સહ નિર્દિષ્ટઃ । ન સાધનત્વેનાપીતિ । યત્ સાધનત્વેન નિર્દિષ્ટં તત્ સાધનત્વેનેષ્ટમ્ । અસિદ્ધત્વાચ્ ચ[381] સાધ્યત્વેનાપીષ્ટમ્ । તસ્ય નિવૃત્ત્યર્થ[382] એવ શબ્દઃ ॥
__________નોતેસ્__________
[381] -ત્વાત્ સાધ્ય-
[382] -અર્થમ્
તદુદાહરતિ ---
યથા શબ્દસ્ય અનિત્યત્વે સાધ્યે ચાક્ષુષત્વં હેતુઃ, શબ્દે અસિદ્ધત્વાત્ સાધ્યમ્ । ન પુનસ્ તદ્ ઇહ સાધ્યત્વેન એવ ઇષ્ટમ્[383], સાધનત્વેન અભિધાનાત્[384] ઇઇઇ-41
__________નોતેસ્__________
[383] સાધ્યત્વેનેષ્ટમ્
[384] -ત્વેનાપ્યભિધાનાત્
[385]યથે તિ । શબ્દસ્ય અનિત્યત્વે સાધ્યે ચાક્ષુષત્વં હેતુઃ શબ્દે અસિદ્ધત્વાત્ સાધ્યમ્ --- ઇત્ય્ અનેન સાધ્યત્વેનેષ્ટમ્ આહ ।
__________નોતેસ્__________
[385] યથા --- ઓમ્.
તદ્ ઇતિ ચાક્ષુષત્વમ્ । ઇહે તિ શબ્દે । સાધ્યત્વેનૈવેષ્ટમ્ --- ઇતિ સાધયત્વેનેષ્ટનિયમાભાવમ્ આહ । સાધનત્વેન અભિધાનાદ્ ઇતિ --- યતઃ સાધનત્વેનાભિહિતમ્, અતઃ સાધનત્વેનાપીષ્તમ્ । ન સાધ્યત્વેનૈવેતિ ॥
સ્વયમ્ ઇત્ય્ અનેન સ્વયં શબ્દં વ્યાખ્યેયમ્ ઉપક્ષિત્ય તસ્યાર્થમ્ આહ ---
સ્વયમ્ ઇતિ વાદિના ઇઇઇ-42
વાદિને તિ । સ્વયં શબ્દો નિપાત આત્મન ઇતિ [386]ષષ્ઠ્યન્તસ્યાત્મનેતિ ચ તૃતીયાન્તસ્યાથ[387] વર્ત્તતે । તદ્ ઇહ તૃતીયાન્તસ્યાત્મશબ્દસ્યાર્થે વૃત્તઃ સ્વયં શબ્દઃ । આત્મશબ્દશ્ ચ સમ્બન્ધિશબ્દઃ । વાદી ચ પ્રત્યાસન્નઃ[388] । તતો યસ્ય વાદિન આત્મા તૃતીયાર્થયુક્તઃ[389] સ એવ[390] તૃતીયાર્થયુક્તો નિર્દિષ્ટો વાદિને તિ । ન[391] તુ સ્વયં શબ્દસ્ય વાદિને ત્યેષ પર્યાયઃ ॥

__________નોતેસ્__________
[386] નાશં સ્વયમ્ ઇચ્છતીત્યાદૌ આત્મનો નાશમ્ ઇચ્છતીત્ય્ અર્થઃ --- ટિ-
[387] -સ્યાર્થેન યુક્તઃ
[388] પ્રત્યાસન્નભૂતઃ યસ્ય
[389] તૃતીયાર્થેન યુક્તઃ
[390] એવ --- ઓમ્.
[391] નનુ
પક્ષસ્યા નુમેયસ્ય ॥
સ્વરૂપશબ્દેને તિ સહાર્થે તૃતીયા ।
[64બ્] ઉચ્યતે ઇતિ સિદ્ધાન્તવાદી ॥
યત્ સાધનત્વેનેષ્ટં તત્ કથં સાધ્યત્વેનાપીષ્ટં ભવતીત્ય્ આહ --- અસિદ્ધ[ત્વા]દ્ ઇતિ । ચો યસ્માદ્ । સાધ્યત્વેનેષ્ટો ઽપિ યદા સાધનત્વેનોક્તસ્ તદા ઽપક્ષ ઇત્ય્ એવમ્ અર્થ એવ શબ્દ ઇતિ સમુદાયાર્થઃ ॥
[ધ્પ્ર્ 178]
કઃ પુનર્ અસૌ વાદીત્ય્ આહ ---
યસ્ તદા સાધનમ્ આહ ઇઇઇ-43
યસ્ તદા --- ઇતિ વાદકાલે સાધનમ્ આહ । અનેકવાદિસમ્ભવે ઽપિ[392] સ્વયં શબ્દવાચ્યસ્ય વાદિનો વિશેષણમ્ એતત્ ।
__________નોતેસ્__________
[392] -સમ્ભવે સ્વયં
યદ્ય્ એવં[393] વાદિના ઇષ્ટઃ સાધ્યઃ --- ઇત્ય્ ઉક્તમ્ । એતેન ચ કિમ્ ઉક્તેન? અનેન[394] તદા વાદકાલે તેન વાદિના સ્વયં યો ધર્મઃ સાધયિતુમ્ ઇષ્ટઃ સ એવ સાધ્યો[395] નેતરો [396]ધર્મ ઇત્ય્ ઉક્તં ભવતિ । વાદિનો ઽનિષ્ટધર્મસાધ્યત્વનિવર્ત્તનમ્ અસ્ય વચનસ્ય ફલમ્ ઇતિ યાવત્ ॥
__________નોતેસ્__________
[393] યદ્ય્ એવ
[394] અનેન ચ
[395] સાધ્યો ધર્મો નેતર ઇત્ય્ ઉક્તં
[396] ધર્મ --- ઓમ્.
અથ કસ્મિન્ સત્ય્ અન્યધર્મસાધ્યત્વસ્ય સમ્ભવો યન્નિવૃત્ત્યર્હં [397]તદ્ વક્તવ્યમ્ ઇત્ય્ આહ ---
__________નોતેસ્__________
[397] -અર્થં ચેદં
એતેન યદ્ય્ અપિ ક્વચિચ્ શાસ્ત્રે સ્થિતઃ સાધનમ્ આહ, તચ્છાસ્ત્રકારેણ તસ્મિન્ ધર્મિણ્ય્ અનેકધર્માભ્યુપગમે ઽપિ યસ્ તદા તેન વાદિના[398]ધર્મઃ સ્વયં સાધયિતુમ્
__________નોતેસ્__________
[398] તેન સ્વયં વાદિના ધર્મઃ સાધ-
તત્ તસ્માદ્ અર્થદ્વયવૃત્તિત્વાત્ । ઇહ પક્ષલક્ષણે સ્વયંશબ્દો ગૃહીત ઇતિ શેષઃ । તૃતીયાપ્રતિપાદ્યો ઽર્થો ઽત્રૈષણકર્ત્તૃત્વમ્ । આત્મના ઇષ્ટ ઇત્ય્ અત્ર તૃતીયાયાઃ કર્ત્તરિ વિધાનાત્ ॥
અનેકવાદિસમ્ભવે ઽપિ શબ્દગતાકાશગુણત્વાદિવાદિભૂયસ્ત્વે ઽપિ । બાદિત્વં ચ યોગ્યતયા । ન તુ તદા સ્વ્પરપક્ષસિદ્ધ્યસિદ્ધ્યર્થવચ્xઅનલક્ષણવાદપ્રણેતારઃ । વિશેષણં વ્યવચ્છેદકમ્ એતદ્ યસ્તદાસાધનમ્ અહેત્ વચનમ્ ।
યદ્ય્ એવમ્ ઇતિ પ્રરઃ । અયં ચ નિપાતસમુદાયો ઽનિષ્ટાપાદનપ્રારમ્ભે વર્ત્તતે । ઇત્ય્ક્તમ્ અનેન વાક્યેનેતિ શેષઃ ।
ઉચ્યતામ્ એવં કો દોષ ઇત્ય્ આહ --- એતેને તિ । ચ શબ્દો ઽપિ શદસ્યાર્થે । શાસ્ત્રકારેષ્ટમ્ અપિ વાદીષ્ટં ભવતિ । તત્ કો ઽતિશયો ઽનેન પ્રતિપાદિતિઅ ઇતિ ચેદયિતુર્ આશયઃ । અનેને તિ સિદ્ધાન્તઆદી । અનેન યસ્ તદા સાધનમ્ આહેતિ વિશેષણાવચ્છિન્નેન સ્વયંશબ્દેન ।
એતદ્ ઉક્તં ભવતિ । યચ્છાસ્ત્રાભ્યુપગમ્ એત્નાપિ વાદી ક્વચિત્સાધનમ્ અભિધત્તે, તચ્છાસ્ત્રકારેણ તત્ર યાવદ્ ઇષ્ટં તાવચ્ચેત્તસ્યસાધ્યત્વેનેષ્ટં તદ્ષ્ટમ્ ઇત્ય્ એવ કૃતં સ્યાત્, ન તુ સ્વયમ્ ઇતિ । નેતર ઇતિ તચ્છાસ્ત્રકારેષ્ટો ઽમ્બરગુણત્વાદ્ ઇતિ બુદ્ધિસ્થમ્ । વાદિન ઇતિ આદ્યસ્યૈવ વ્યક્તીકરણમ્ ॥
[ધ્પ્ર્ 179]
ઇષ્ટઃ, સ એવ સાધ્યો ન ઇતર ઇત્ય્ ઉક્તં ભવતિ ઇઇઇ-44
તચ્છાસ્ત્રકારેણે તિ । યચ્છાસ્ત્રં તેન વાદિના ઽભ્યુઅગતં તચ્છાસ્ત્રકારેણ તસ્મિન્ સાધ્યધર્મિણિ અનેકસ્ય [399]ધર્મસ્યાભ્યુપગમે સતિ અન્યધરમસાધ્યત્વસમ્ભવઃ । તથા હિ --- શાસ્ત્રં યેનાભ્યુપગતં [400]તત્સિદ્ધો ધરમઃ સર્વ એવ તેન સાધ્યત્ય્ ઇત્ય્ અસ્તિ વિપ્રતિપત્તિઃ । અનેનાપાસ્યતે । અનેકધર્માભુય્પગમે ઽપિ સતિ સ એવ સાધ્યે યો વાદિન ઇષ્ટો નાન્ય ઇતિ ।
__________નોતેસ્__________
[399] અનેકધર્મ-
[400] તસ્મિન્ સિદ્ધો

નનુ ચ શાસ્ત્રાનપેક્ષં [401]વસ્તુબલપ્રવૃત્તં લિઙ્ગમ્ । અતો ઽનપેક્ષણીયત્વાન્ ન શાસ્ત્રે સ્થિત્વા વાદઃ કર્ત્તવ્યઃ । સત્યમ્ । આહોપુરુષિકયા તુ યદ્ય્ અપિ ક્વચિચ્છાષ્ત્રે સ્થિત ઇતિ કિઞ્ચિચ્છાસ્ત્રમ્ અભ્યુપગતઃ સાધનમ્ આહ, તથાપિ ય એવ તસ્યેષ્ટઃ સ એવ[402] સાધ્ય[403] ઇતિ જ્ઞાપનાયેદમ્ ઉક્તમ્ ॥
__________નોતેસ્__________
[401] તાદાત્મ્યતદુત્પ્ત્તેઃ --- ટિ-
[402] સ એવ તસ્ય
[403] સાધ્યત ઇતિ
ઇષ્ટ ઇત્ ઈષ્ટ શબ્દમ્ ઉપક્ષિપ્ય વ્યાચષ્ટે ---
ઇષ્ટ ઇતિ યત્રાર્થે વિવાદેન સાધનમ્ ઉપન્યસ્તં તસ્ય સિદ્ધિમ્ ઇચ્છતા સો [404]અનુક્તો અપિ વચનેન સાધ્યઃ ઇઇઇ-45
__________નોતેસ્__________
[404] સો ઽર્થો ઽનુ-
યત્રાર્થ આત્મનિ વિરુદ્ધો વાદઃપ્રક્રાન્તઃ --- `નાસ્તિ આત્માઽ --- ઇત્ય્ આત્મપ્રતિષેધવાદ આત્મસત્તાવાદવિરુદ્ધઃ, વિધિપ્રતિષેધયોર્ વિરોધાત્ । તેન વિવાદેન હેતુના સાધનમ્ ઉપન્યસ્તં તસ્યા તામાર્થસ્ય સિદ્ધિં નિશ્ચયમ્ ઇચ્છતા વાદિના સો ઽર્થઃ સાધ્ય ઇત્ય્ ઉક્તં ભવતિ ઇષ્ટ શબ્દેન । યત્ તદ્ ` ઇત્ય્ ઉક્તં ભવતિ ઽ ઇતિ ગ્રહણમ્ અન્તે તદ્ ઇહાપેક્ષ્ય વાક્યં [405]સમાપયિતવ્યમ્ ।
__________નોતેસ્__________
[405] વાક્યં પરિસમા-
યદ્ય્ અપિ પરાર્થાનુમાન ઉક્ત એવ સાધ્યો ઉક્તઃ, અનુક્તો ઽપિ [406]તુ વચનેન સાધ્યઃ, સામર્થ્યોક્તત્વાત્ તસ્ય ॥
__________નોતેસ્__________
[406] તુ શબ્દસ્ તથાપીત્ય્ અર્થે --- ટિ-
ઇત્ય્ અસ્તિ વિપ્રતિપત્તિર્ ન્યાયવિરુદ્ધા પ્રતિપત્તિઃ કેષાઞ્ચિત્ । અનેના ત્મવિશેષણેનાપાસ્યતે । અનેકે તિયાદિનોપસંહરતિ । અનેકધર્માભ્યુપગમે ઽપિ શાસ્ત્રકારસ્ય તત્ર ધર્મિણ્ય્ અનેકધર્મોપગમે સત્ય્ અપિ । વાદિન ઇત્ય્ આત્મન ઇતિ ષષ્ઠ્યન્તસ્યાર્થે વૃત્તં સ્વયંશબ્દમ્ ઉ[પા]દાય ।
આહોપુરુષિકયા ઽભ્યુપગત ઇતિ કર્ત્તરીયં નિષ્ટ્ઃઆ ॥
વિરુદ્ધઃ પરસ્ય ચાભિપ્રેતવિપરીતાર્થોપસ્યાપકો વાદઃ સ્વપરપક્ષયોઃ સિદ્ધ્યસિદ્ધ્યર્થં વચનમ્ । પ્રક્રાન્તઃ પ્રવૃત્તઃ । ઇત્ય્ ઉક્તં ભવતી તિ નાત્ર શ્રૂયતે તત્ કથમ્ એવં વ્યાખ્યાયત ઇત્ય્ આહ --- યત્ તદ્ ઇતિ । લોકોક્તિશ્ ચૈષા । ઇહે ષ્ટપદવિવરણે । સમાપયિતવ્યં સઙ્ગતાર્થં કર્ત્તવ્યમ્ ।
[ધ્પ્ર્ 180]
કુત એતદ્ ઇત્ય્ આહ ---
તદ્ અધિકરણત્વાદ્ વિવાદસ્ય ઇઇઇ-46
[407]તદ્ ઇતિ સો ઽર્થો ઽધિકરણમ્ આશ્રયો યસ્ય સ તદ્ અધિકરણો વિવાદઃ । તસ્ય ભાવસ્ તત્ત્વમ્ । તસ્માદ્ ઇતિ ।
__________નોતેસ્__________
[407] તદ્ ઇત્યાદિ તદ્ ઇતિ
એતદ્ ઉકતં ભવતિ --- યસ્માદ્ વિવાદં નિરાકર્ત્તુમ્ ઇચ્છતા વાદિના સાધનમ્ ઉપન્યસ્તં તસ્માદ્ યદધિકરણં વિવાદસ્ય તદ્ એવ સાધ્યમ્ । યતો વિરુદ્ધં વાદમ્ અપનેતું સાધનમ્ ઉપન્યસ્તં તચ્ ચેત્ ન સાધ્યં કિમ્ ઇદાનીં [408]જાતિનિયતં કિંચિત્ સાધ્યં સ્યાદ્ ઇતિ ॥
__________નોતેસ્__________
[408] જગતિ નિયતમ્
અનુક્તમ્ અપિ પરાર્થાનુમાને સાધ્યમ્ ઇષ્ટમ્ । [409]તદ્ ઉદાહરતિ ---
__________નોતેસ્__________
[409] -ઇષ્ટમ્ ઉદારતિ; સાધ્યં દૃષ્ટમ્ ઉદાહ-
યથા પરાર્થાશ્ ચક્ષુરાદયઃ સંઘાતત્વાચ્ છયનાસનાદ્યઙ્ગવદ્ ઇતિ । [410]અત્રાત્માર્થા ઇત્ય્ અનુક્તાવ્ અપ્ય્ આત્માર્થતા સાધ્યા । [411]તેન નોક્તમાત્રમ્ એવ સાધ્યમ્ ઇત્ય્ ઉક્તં ભવતિ ઇઇઇ-47
__________નોતેસ્__________
[410] ઇતિ । આત્માર્થા ઇત્ય્ અનુત્થા(ક્તા)પ્યાત્માર્થતા સાધ્યતે તેન
[411] સાધ્યા । અનેન
પરાથા ઇતિ । ચક્ષુર્ આદિર્ યેષાં શ્રોત્રાદીનાં તે[412] ચક્ષુરાદય ઇતિ ધર્મી । પરસ્માયિમે પરાર્થા ઇતિ સાધ્યં પારાર્થ્યમ્ । સઙ્ઘાતત્વાદ્ ઇતિ હેતુઃ । વ્યાપ્તિવિષયપ્રદર્શનં [413]ચ શયનાસનાદ્યઙ્ગવદ્ ઇતિ । શયનમ્ આસનં ચ તે આદી[414] યસ્ય તચ્છયનાદિ પુરુષોપભોગાઙ્ગ સંઘાતરૂપમ્ । તદ્વદ્ અત્ર [415]પ્રમાણે યદ્ અપ્ય્ આત્માર્થાશ્ ચક્ષુરાદય ઇત્ય્ આત્માર્થતા નોક્તા [416] અનુક્તાવ્ અપ્ય્ આત્માર્થતા સાધ્યા ।
__________નોતેસ્__________
[412] તે --- ઓમ્.
[413] ચ --- ઓમ્.
[414] આદિર્ યસ્ય
[415] તદ્વદ્ અત્ર યત્ પ્રમાણે

[416] નોક્તાપ્યા-; અનુક્તાપ્યા
અનુક્તો ઽપિ તુ વચનેન । વચનેન સાક્ષાદ્ અભિધાવ્યાપારવિષયત્વમ્ અનાપાદિતો ઽપિ । તુ ર્ વિશેષદીપને । સાધ્યઃ સાધ્ય એવ । કુત ઇત્ય્ આહ --- સામર્થ્યોક્તત્વાત્ તસ્ય બુદ્ધિસ્થસ્યાત્માદેઃ ।
એતદ્ ઉક્તં ભવતિ --- પરાર્થાનુમાને ઉક્તો ઽર્થઃ સાધ્યઃ । ઉક્તશ્ ચ પ્રકાશિત ઉચ્યતે । પ્રકાશ્યમાનતા ચ સાક્ષાદ્ અભિધાવ્યાપારવિષયતયા ચ સામર્થ્યમ્યતયા ચ । ઉક્તમ્ (ઉક્તતા) તુ પ્રકાશિતતાખ્યા દ્વયોર્ અપ્ય્ અવિશિષ્ટેતિ ॥
કુત એતદ્ ઇતિ સામર્થ્યોક્તત્વમ્ ઇતિ હેતોર્ આહ વાર્ત્તકકારઃ ।
[ધ્પ્ર્ 181]
તથા હિ --- સાંખ્યેનો ક્તમ્ --- અસ્તિ આત્મા । તદ્ વિરુદ્ધં બૌદ્ધેનોક્તં --- નાસ્ત્યાત્મેતિ । તતઃ સાઙ્ખ્યેન સ્વવાદવિરુદ્ધં બૌદ્ધવાદ હેતૂકૃત્ય વિરૂદ્ધવાદનિરાક્રણાય સ્વવાદપ્રતિષ્ઠાપનાય ચ સાધનમ્ ઉપન્યસ્તમ્ । અતો ઽનુક્તાવ્ અપ્ય્ આત્માર્થતા[417] સાધ્યા, તદ્ [418]અધિકરણત્વાદ્ વિવાદસ્ય ।[419] શયનાસનાદિષુ હિ પુરુષોપભોગાઙ્ગેષ્વ્ આત્માર્થત્વેનાન્વયો[420] ન પ્રસિદ્ધઃ । સઙ્ઘાત ત્વસ્ય [421]પારાર્થ્યમાત્રેણ તુ સિદ્ધઃ । તતઃ પરાર્થા ઇત્ય્ ઉક્તમ્ ।
__________નોતેસ્__________
[417] -નુક્તાપ્યા-
[418] ય આત્મપ્રતિષેધવાદો ઽધિકરણં યસ્ય --- ટિ-
[419] શયનાદિષુ
[420] -અર્થત્વેન પ્રસિદ્ધઃ
[421] પરાર્થમા-; પરાર્થાદિષુ
ચક્ષુરાદય ઇત્યાદિગ્રહણાદિવિજ્ઞાનમ્ અપિ[422] પરાર્થં સાધયિતુમ્ ઇષ્ટમ્ । વિજ્ઞાનાચ્ ચ પર આત્મૈવ સ્યાત્ ।
__________નોતેસ્__________
[422] બૌદ્ધાનાં મતે પરમાણુરૂપં જ્ઞાણમતઃ સાઙ્ઘાતરૂપત્વમ્ --- ટિ-
[423]પરસ્યાર્થકારિ વિજ્ઞાનં સેત્સ્યતીતિ સામર્થ્યાદ્ આત્માર્થત્વં સિધ્યતે ચક્ષુરાદીનામ્ ઇતિ મત્વા પરાથ ગ્રહણં કૃતમ્ । [424]તેનેષ્ટસાધ્યત્વચન્ચન નોક્તમાત્રમ્, અપિ તુ પ્રતિવાદિનો વિવાદાસ્પદત્વાદ્ વાદિનઃ[425] સાધયિતુમ્ ઇષ્ટમ્ --- ઉક્તમ્, અનુક્તં વા પ્રકરણગમ્યં સાધ્યમ્ ઇત્ય્ ઉક્તં ભવતિ ॥
__________નોતેસ્__________
[423] પરસ્ય --- ઓમ્.
[424] સાધ્યવચ-
[425] વાદિના
યદ્ય્ અપિ તન્મૂલો વિવાદસ્ તથાપિ અભિધાવ્યાપારવિશ્રામભૂમિર્ એવાર્થઃ ષધ્યઃ । ન ચાત્માદિર્ વિવાદાધિકરણમ્ । તથાભૂતસ્ તત્ કથં સાધ્ય ઇત્ય્ આશઙ્ક્યાહ --- એતદ્ ઉક્તં ભવતી તિ । યદ્ આત્માદિ અધિરકણમ્ આસ્પદં વિવાદસ્ય --- અસ્તીદં નાસ્તીદમ્ ઇત્ય્ આત્મકસ્ય પ્રરસ્પરવિરુદ્ધસ્ય વાદસ્ય । અત્રોપપ[65અ]ત્તિમ્ આહ --- યત ઇતિ । વિરુદ્ધં સ્વપક્ષપ્રત્યનીકં નાસ્તીદમ્ ઇતિ વાદમ્ । તદ્ વિરુદ્ધવાદાપનેતૃહેતૂપન્યાસવિષયં ચેદ્ યદિ ન સાધ્યં ન જિજ્ઞાપયિષિતમ્ ઇદાનીમ્ એતસ્મિન્ન્ અભ્યુપગમે કિં જાતિનિયતં સાધ્યત્વજાતિનિયતં જાતિવશં કિઞ્ચિદ્ વસ્તુ સાધ્યં સ્યાદ્ ભવિતુમ્ અર્હતિ । ક્ષેપે કિમ્ અઃપ્રયોગાન્ ન કિઞ્ચિદ્ ઇત્ય્ અર્થો ઽવતિષ્ઠતે ॥
અનુક્તમ્ અપિ સાક્ષાદ્ અભિધાવ્યાપારાવિષયો ઽપિ । સંહા(ઘા)તત્વાદ્ અનેકરૂપત્વાત્ । કાલવિશેષાનપેક્ષં ચૈતદ્ દ્રષ્ટવ્યમ્ । તેન ક્રમેણ યુગપદ્ વા સંહતં તદ્ ઇતિ સંહતરૂપં વિજ્ઞાનમ્ અપિ ક્રમેણાનેકરૂપમ્ અતસ્ તત્રાપિ સંહા(ઘા)તત્વં સિદ્ધિમ્ ઇતિ તદ્ અપ્ય્ આદિ શબ્દેન સઙ્ગૃહીતં ધર્મિ કર્ત્તવ્યમ્ । અત એવાનન્તરમ્ ` અત્ર્ આદિ શબ્દાદ્ વિજ્ઞાનમ્ અપિ ઽ ઇતિ વક્ષ્યતે । અન્યથા તુ ચક્ષુરાદીનાં વિજ્ઞાનલક્ષણપરાર્થતાસિધાવ્ આ(અ)પિ નાભિપ્રેતં સાંખ્ય સ્ય સિદ્ધ્યેત્ । અનુક્તાવ્ અપ્ય્ અનભિધાને ઽપિ તસ્યેત્ અર્થાત્ । ક્વચિત્ પુનર્ અનુક્તાપ્ય્ આત્માર્થતે તિ પાઠઃ । તત્રાર્જવેનૈ[વ] સમ્બન્ધઃ । સાધનોપન્યાસાશ્રત્વેન પ્રકૃતત્વાત્ તસ્યા ઇતિ ભાવઃ ।
તથા હી ત્યાદિનૈતદ્ એવ પ્રતિપાદયતિ । હેતૂકૃત્ય નિમિત્તીકૃત્ય । ચ ઃ ફલસમુચ્ચયે અનુક્તાવ્ અપી તિ પૂર્વવદ્વાચ્યમ્ । યદ્ય્ અય્ં તસ્યાભિપ્રાયસ્ તદા ઽઽત્માર્થા ઇત્ય્ એવ કિં ન બ્રવીતીત્ય્ આશઙ્ક્ય યેનાભિપ્રાયેણૈવમ્ અવાદીત્તં દર્શયિતુમ્ આહ --- શયને તિ । હી ર્ યસ્માદર્થઃ ।
[ધ્પ્ર્ 182]
અનિરાકૃત ઇતિ --- એતલ્લક્ષણયોગે અપિ યઃ સાધયિતુમ્ ઇષ્ટો અપ્ય્ અર્થઃ પ્રત્યક્ષાનુમાનપ્રતીતિસ્વવચનૈર્ નિરાક્રિયતે, ન સ પક્ષ[426]ઇતિ પ્રદર્શનાર્થમ્ ઇઇઇ-48
__________નોતેસ્__________
[426] પક્ષઃ દર્શન-
અનિરાકૃત ઇતિ વ્યાખ્યેયમ્ । એતદ્ ઇતિ અનન્તરપ્રકાન્તં ય પક્ષણમ્ ઉત્કં સાધ્યતેનેષ્ટેત્યાદિ[427] --- એતલ્લક્ષણે ન યોગે ઽપિ અપ્ય્ અર્થો ન પક્ષ ઇતિ પ્રદર્શનાર્થમ્ [428] પ્રતિપાદનાય અનિરાકૃત ગ્રણં કૃતમ્ ।
__________નોતેસ્__________
[427] સાધ્યત્વેનેષ્ટત્વાદિ
[428] પ્રદર્શનાય
કીદૃશો ઽર્થો ન પક્ષઃ સાધય્તુમ્ ઇષ્ટો ઽપીત્ય્ આહ --- યઃ સાધયિતુમ્ ઇષ્ટો ઽર્થો --- પ્રત્યક્ષં ચાનુમાનં ચ પ્રતીતિશ્ ચ સ્વવચનં ચ --- [429] એતૈર્ નિરાક્રિયતે --- વિપરીતઃ સાધ્યતે [430]ન સ પક્ષ ઇતિ ॥
__________નોતેસ્__________
[429] તૈર્ નિર્-
[430] સાધ્યતે સ ન પક્ષ
તત્ર પ્રત્યક્ષનિરાકૃતો યથા, અશ્રાવણઃ શબ્દ ઇતિ ઇઇઇ-49
તત્રે તિ । તેષુ ચતુર્ષુ પ્રતક્ષાદિનિરાર્કૃતેષુ[431] પ્રક્ષનિર્રાકૃતઃ કીદૃશઃ? યથે તિ । યથા ઽયં પ્રત્યક્ષનિરાકૃતસ્ તથાઽયે ઽપિ દ્રટવ્યા ઇતિ યથા શબ્દાર્થઃ ।
__________નોતેસ્__________
[431] -કૃતેષુ નિર્-
શ્રવણેન ગ્રાહ્યઃ શ્રાવણઃ । ન શ્રાવણો ઽશ્રાવણઃ । શ્રોત્રેણ ન ગ્રાહ્ય ઇતિ પ્રતિજ્ઞાર્થઃ । શ્રોત્રાગ્રાહ્યત્વં શબ્દસ્ય પ્રત્યક્ષસિદ્ધેન [432]શ્રોત્રગ્રાહ્યત્વેન બધ્યતે ॥

__________નોતેસ્__________
[432] શ્રોત્રજ્ઞાનગ્રાહ્ય- --- ટિ-
નનુ ચક્ષુરાદીનાં વિજ્ઞાનલક્ષણપ્રરાર્થતા સેત્સ્યતિ । તત્ કથમ્ આત્માર્થતાસિદ્ધિર્ ઇત્ય્ આહ ચક્ષુરાદય ઇત્ય્ અત્રે તિ । તથાપિ કુતસ્ તત્સિદ્ધિર્ ઇત્ય્ આહ વિજ્ઞાનાચ્ ચે તિ । ચો યસ્માત્ । અથ વિજ્ઞાન્સ્યાપિ ધર્મિત્વે કથમ્ આત્માર્થતાસિદ્ધિર્ ઇત્ય્ આશઙ્ક્ય સ્પષ્ટયિતુમ્ આહ --- પરસ્યે તિ । સામર્થ્યાદ્
આત્માર્થત્વં સિદ્ધ્યાત્ ચક્ષરાદીનામ્ ઇત્ય્ એવં મત્વા પરાર્થગ્રહણં કૃતં સાંખ્યેને તિ પ્રસ્તાવાત્, અધ્યાહારે વા, તેષાં વિજ્ઞાનાર્થતાયા અપિ સમ્ભાવ્યત્વાત્ । તત્ સિદ્ધૈકં સામર્થ્યમ્ ઇત્ય્ આશઙ્ક્ય પરસ્યે તિ યોજ્યમ્ ।
અર્થકારિ પ્રયોજનકારિ વિજ્ઞાનમ્ અપીતિ દ્રષ્ટવ્યમ્ । સેત્સ્યતી તિ બ્રુવતો ઽયં ભાવઃ । આદિ શબ્દાદ્ વિજ્ઞાસ્યાપિ તથાત્વે સાધ્યે વિજ્ઞાનં પરાર્થકારિ સેત્સ્યતીતિ । ઇતિ ર્ હેતૌ । અનેન સામર્થ્યં ચક્ષુરાદીનામ્ આત્માર્થતાસિદ્ધૌ દર્શિતમ્ ।
તેને ત્ય્ અસ્ય મૂલસ્ય વ્યાખ્યાનમ્ ઇષ્ટસાધન(સાધ્યત્વ)વચનેનેતિ વાદિનઃ સાધયિતુમ્ ઇચ્છયા વિષયીકૃતમ્ ।
તચ્ ચ દ્વવિધમ્ ઇતિ દર્શયન્ન્ આહ --- ઉક્તમ્ ઇત્યાદિ । ઉક્તં સાક્ષાદ્ અભિધાવિષયીકૃતમ્ । તદ્ વિપરીતમ્ અનુક્તમ્ । કથં તર્હિ તત્સાધ્યમ્ ઇત્ય્ આહ --- પ્રકરણે તિ । પ્રકરણે ન સાધ્યોપન્યાસાશ્રયતયા પ્રકૃતત્વેન ગમ્યં પ્રકાશ્યં સાધ્યં સાધ્યમ્ એવેત્ય્ ઉક્તં ભવતિ ॥
[ધ્પ્ર્ 183]
અનુમાનનિરાકૃતો યથા --- નિત્યઃ શબ્દ ઇતિ ઇઇઇ-50
[433]અનુમાનનિરાકૃતો યથા[434] નિત્યઃ શબદ ઇતિ । શબ્દસ્ય પ્રતિજ્ઞાતં નિત્યત્વમ્ અનિત્યત્વેનાનુમાનસિદ્ધેન નિરાક્રિયતે ॥
__________નોતેસ્__________
[433] શ્રવણેન્દિર્ય પ્રભવજ્ઞાનેનેત્ય્ અર્થઃ --- ટિ-
[434] યથા --- ઓમ્.
પ્રતીતિનિરાકૃતો યથા --- અચન્દ્રઃ શશી ઇતિ ઇઇઇ-51
પ્રતીત્યા નિરાકૃતઃ અચન્દ્ર ઇતિ ચન્દ્રશબ્દવાચ્યો ન ભવતિ શશી તિ પ્રતિજ્ઞાતાર્થઃ[435] । અયં ચ પ્રતીયા નિરાકૃતઃ । પતીતો ઽર્થ ઉચ્યતે વિકલ્પવિજ્ઞાનવિષયઃ । પ્રતીતિઃ પ્રતીતત્વં
__________નોતેસ્__________
[435] પર્તિજ્ઞાર્થઃ
એતલ્લક્ષણયોગે ઽપી ત્ય્ અસ્યાર્થકથનમ્ ઇદમ્ એતલ્લક્ષણેન યોગે ઽપ્ય્ અર્થ ઇતિ ।
નનુ ચ પ્રત્યક્ષાદિભિર્ નિરાક્રિયતે ઽપસાર્યતે ઇતિ કિલ મતમ્ । ન ચાક્ષા(ર્થા)પસારણં પ્રત્યક્ષાદિધર્મો ઽપિ તુ વસ્તુવ્યવસ્થાપનમ્ ઇત્ય્ આહ --- વિપરીત ઇતિ ॥
શ્રૂયતે ઽનેનેતિ શ્રવણં શ્રોત્રેન્દ્રયં તેન ગ્રાહ્યઃ ઉપલબ્ધઃ । તજ્જ્ઞાણગ્રાહ્યત્વાચ્ ચ તદ્ગ્રાહ્યત્વમ્ ઉક્તમ્ । નઞા સમાસમ્ આહ --- ને તિ । સમસ્તસ્યાર્થમ્ આહ --- શ્રોત્રે તિ । અયમ્ અસ્યાશયઃ --- અશ્રાવણઃ શબ્દઃ --- શ્રોત્રજે [65બ્] ન જ્ઞાનેન નાનુભૂયત ઇતિ યઃ પ્રતિજાનીતે તસ્ય સા પ્રતિજ્ઞા શ્રવણેન્દ્રિયજેન પ્રત્યક્ષેણ શબ્દાલમ્બનેન બાધ્યતે શબ્દગતા ઽપ્રતિભાસનવિપરીતસ્ય તત્પ્રતિભાસનસ્ય તેનોપસ્થાપનાદ્ ઇતિ ।
એતેન તન્ નિર્કૃતમ્, યદ્ ઉદ્દ્યોતકરેણો ક્તમ્[436]--- `અશ્રાવણઃ શબ્દ ઇતિ પ્રત્યક્ષવિરુદ્ધોદાહરણ વર્ણયતિ । ન પ્રત્યક્ષસ્ય વિષયો જ્ઞાતો નાનુમાનસ્ય । કિં કારણમ્? ઇન્દ્રિયવૃત્તીનામ્ અતીન્દ્રિયત્વાત્ । શ્રાવણત્વઞ્ ચેન્દ્રિયવૃત્તિઃ । સા કથં પ્રત્યક્ષા ભવિષ્યતિ? તસ્માદ્ અનુમાનવિરુદ્ધસ્યોદાહરણમ્ ઇદમ્ । અનુષ્ણો વહ્નિઃ કૃતક્તાદ્ ઇતિ પ્રત્યક્ષવિરુદ્ધસ્યેતિ ।ઽ
__________નોતેસ્__________
[436] ન્યાયવાર્ત્તિકં દ્રષ્ટવ્યમ્ --- 1,1,33, પ્. 113.
ન હ્ય્ અશ્રાવણશબ્દેન શબ્દાખ્યે વિષયે જ્ઞાનોત્પત્તૌ શ્રોત્રેન્દ્રિયસ્ય વૃત્તેર્ અભાવો ઽભિમતો યસ્ય વાદિનસ્ તમ્ પ્રતિ શબ્દવિષયશ્રવણેન્દ્રિયવૃત્તેઃ પ્રત્યક્ષવિરુદ્ધત્વાત્ પ્રત્યક્ષનિરાકૃતમ્ ઇદમ્ આચાર્યેનોક્તમ્, યેનોચ્યતે ઽતીન્દ્રિયેન્દ્રિયવવૃત્તિઃ કથં પ્રત્યક્ષા યેનેદમ્ ઉદાહરણં સંગચ્છેતેતિ । કિન્ તર્હિ? યઃ કશ્ચિદ્ વ્યામોહમાહાત્મ્યાદ્ યદ્ એતચ્ છ્રોત્રગ્રાહ્યં રૂપમ્ અદ્વયં તન્ નાસ્તીતિ પ્રતીજાનીતે તં વાદિવિશેષં પ્રતીતિ કથં ન પ્રત્યક્ષવિરુદ્ધોદાહરણમ્ ઇદમ્ ઇતિ ।
એતદ્ ઉક્તં ભવતિ । શબ્દો નાસ્તીત્ય્ એવં બ્રુવાણસ્યાસ્તિ પ્રત્યક્ષબાધા । કેવલં વિષયો નિષેધો ઽનેકમાર્ગઃ । શબ્દો નાસ્તિ વ્યાપિતયા નિત્યતયેત્યાદિ । તત્રાસતિ શ્રાવણશબ્દે સર્વસ્યૈવ નિષેધે પ્રત્યક્ષબાધા શઙ્ક્યેત । શ્રાવણશબ્દેન તુ શ્રુતિમાત્રગ્રાહ્યમ્ એવ યદ્રૂપં તન્નિષેધે પ્રત્યક્ષબાધા ન તુ સામાન્યધર્મનિષેધ ઇતિ ખ્યાપ્યત ઇતિ ॥
[ધ્પ્ર્ 184]
વિકલ્પવિજ્ઞાનવિષયત્વમ્ ઉચ્યતે । તેન વિકલ્પજ્ઞાનેન[437] પ્રતીતિરૂપેણ શશનશ્ ચનદ્રશબ્દવાચ્યત્વં સિદ્ધમ્ એવ । તથા હિ --- યદ્ વિકલ્પવિજ્ઞાનગ્રાહ્યં[438] તચ્ છબ્દાકારસંસર્ગયોગ્યમ્ । યચ્ છશદાકારસંસર્ગયોગ્યં તત્ સાઙ્કેતિકેન શબ્દેન વક્તું શક્યમ્ । અતઃ પ્રઈતિરૂપેણ વિકલ્પવિજ્ઞાનવિષયત્વેન સિદ્ધં ચન્દ્રશબ્દવાચ્યત્વમ્ અચન્દ્રત્વસ્ય બાધકમ્ । સ્વભાવહેતુશ્ ચ પ્રતીતિઃ । યસ્માદ્ વિકલ્પવિષયત્વમાત્રાનુબન્ધિની સાઙ્કેતિકશબ્દવાચ્યતા, તતઃ સ્વભાવહેતુસિદ્ધં ચન્દ્રશબ્દવાચ્યત્વમ્ વાચ્યત્વસ્ય બાધકં દ્રટવ્યમ્ ॥
__________નોતેસ્__________
[437] વિકલ્પવિજ્ઞાનવિષયત્વેન; વિકલ્પજ્ઞાનવિષય્ત્વેન; વિકલ્પવિજ્ઞાનેન
[438] યદ્ વિકલ્પજ્ઞાન-; યજ્ જ્ઞાનગ્રાહ્યં
પ્રતીત્યા વિકલ્પવિજ્ઞાનરૂપેણ વિષયિણા વિષયસ્ય નિર્દેશાત્ । એતદ્ એવ દર્શયતિ પ્રતીત ઇતિ । પ્રતિત ઉચ્યતે વ્યવહ્રિયતે, સાક્ષાત્ કૃતસ્યાપ્ય્ અજાતાધ્યવસાયસ્ય તથાવ્યવહારાભાવાદ્ ઇતિ ભાવઃ । વિષયિણા વિષયગતો ધર્મ ઉક્ત ઇતિ સ્ફુટયતે પ્રતીતિઃ પ્રતીતત્વરૂપેણ પતીતત્વમ્ ઇતિ । તેન વિકલ્પજ્ઞાનેનેતિ વિકલ્પવિજ્ઞાનવિષયત્વેનેતિ જ્ઞેયં પ્રતીતરૂપેણ । તથા હીત્ય્ અનેનૈતદ્ એવોપપાદયતિ ।
ભવતુ શબ્દાકારસંસર્ગયોગ્યત્વમ્ । તચ્છબ્દવાચ્યતા તુ કથમ્ ઇત્ય્ આહ --- યદ્ ઇતિ । અત ઇત્યાદિના પતીતેર્ બાધકત્વં દર્શયતિ । અચન્દ્રત્વસ્યા ચન્દ્રશબ્દવવાચ્યત્વસ્ય । કિં સાધનસિદ્ધિમ્ ઇદં ચન્દ્રશબ્દવાચ્યત્વમ્ ઇત્ય્ આહ --- સ્વભાવે તિ । સ્વભાવહેતુલક્ષણં યોજયન્ન્ આહ --- યસ્માદ્ ઇતિ । તત ઇત્યાદિનોપસંહારઃ ।
એવં તુ પ્રયોગો દ્રષ્ટવ્યઃ --- યો ઽર્થો વિકલ્પવિજ્ઞાનવિષયઃ સ સાઙ્કેતિકેન શબ્દેન વક્તું શક્યઃ । યથા શાખાદિમાન્ અર્થો વૃક્ષશબેન । વિકલ્પવિજ્ઞાનવિષયશ્ ચ શશીતિ ।

ઇહ કેનચિચ્ છબ્દેન કસ્યચિદ્ અભિધાતુમ્ અશક્યત્વં વાસ્તવે પ્રતિનિયતાર્થશબ્દસમ્બન્ધે સતિ સ્યાત્ । સ ચાન્યત્ર પ્રતિષિદ્ધઃ । પારિશેષ્યાજ્ જ્ઞાનાત્મન્ય્ આરૂઢસ્યાર્થસ્ય શબ્દસમ્બન્ધઃ કર્ત્તું કસ્ય શક્યો યસ્ તેન શબ્દાકારેણ સહ નૈકસ્મિન્ જ્ઞાનેન સંસૃજુયતે । અનિયતાર્થં ચ વિજ્ઞાનમ્ ઇતિ તદારૂઢો ઽર્થસ્ તદભિધાનાકારસંસર્ગયોગ્ય એવ । તસ્માત્ તેન શબ્દેનાભિધાતુમ્ અશક્યત્વમ્ અતદાકારસંસર્ગયોગત્વેન વ્યાપ્તમ્ । વ્યા[66અ]પકવિરુદ્ધં ચ તદભિધાનાકારસંસર્ગયોગ્યત્વમ્ । તેન ચ વિકલ્પવિજ્ઞાનવિષયત્વં વ્યાપ્તમ્ । તદ્ એવં વિકલ્પવિજ્ઞાનવિષયત્વં તદ્વ્યાપકવિરૂદ્ધવ્યાપ્તત્વાત્ તેનાપિ વિરુદ્ધ્યતે । તતશ્ ચ તદ્વિરુદ્ધેન શક્યત્વેન વ્યાપ્ત ઇતિ સ્વભાવહેતુઃ । તસ્માદ્ વિકલ્પવિજ્ઞાનવિષયત્વમ્ એવ પ્રતીતિઃ પ્રસિદ્ધિર્ વ્યવહારશ્ ચોચ્યતે । અનયા પતીત્યા યત્ સાધિતં શશિનશ્ ચન્દ્રશબ્દવાચ્યત્વં તત્ સ્વવિરુદ્ધસ્ય તદનભિધેયત્વસ્ય બાધકં બહ્વતિ । તેન પ્રતીતેર્ વિકલ્પવિજ્ઞાનલક્ષણાયા જાતો ધર્મ ઇષ્ટશબ્દાભિધેયત્વલક્ષણસ્ તેનાનભિધેયત્વસ્ય બાધનાત્ પ્રતીતિબાધોચ્યત ઇતિ પરમાર્થઃ ।
યદ્ વા પ્રતીતેસ્ તથારૂપાયા જાત એવેષ્ટશબ્દાભિધેયત્વલક્ષણો ધર્મઃ પ્રતીતિશબ્દેનોક્તઃ,
[ધ્પ્ર્ 185]
સ્વવચનનિરાકૃતો યથા --- નાનુમાનં પ્રમાણમ્ ઇઇઇ-52
સ્વવચનં પ્રતિજ્ઞાર્થસ્યાત્મીયો વાચકઃ શબ્દઃ । તેન નિરાકૃતઃ પ્રતિજ્ઞાર્થો ન સાધ્યઃ । યથા નાનુમાનં પ્રમાણમ્ --- ઇત્ય્ અત્ર[439] અનુમાન્સ્ય પ્રામાણ્યનિષેધઃ પ્રતિજ્ઞાર્થઃ । સ[440] નાનુમાનં પ્રમાણમ્ --- ઇત્ય્ અનેન સ્વવાચકેન વાક્યેન બાધ્યતે । વાક્યં હિ એતત્ પ્રયુજ્યમાનં વક્તુઃ [441]શાબ્દપ્રત્યયસ્ય સદર્થત્વમ્ ઇષ્ટં સૂચયતે । તથા હિ --- મદ્વાક્યાદ્ યો ઽર્થસમ્પ્રત્યયસ્ તવોત્પદ્યતે સો ઽસત્યાર્થ ઇતિ દર્શયન્ વાક્યમ્ એવ નોચ્ચારયેદ્ વક્તા, વચનાર્થશ્ ચેદ્ અસ્ત્યઃ પરેણ જ્ઞાત્વ્યો વચનમ્ અપાર્થકમ્ । યો ઽપિ હિ સર્વં મિથ્યા બ્રવીમીતિ[442] વક્તિ સો ઽપ્ય્ અસ્ય વાક્યસ્ય સત્યાર્થત્વમ્ આદર્શયન્ન્ એવ વાક્યમ્ ઉચ્ચારયતિ । યદ્ય્ એતદ્ વાક્યં સત્યાર્થમ્ આદર્શિતમ્, એવં વાક્યાન્તરાણ્ય્ આત્મીયાન્ય્ અસત્યાર્થાનિ દર્શિતાનિ ભવન્તિ । [443]એતદ્ એવ તુ યદ્ય્ અસ્ત્યાર્થમ્, અન્યાન્યસત્યાર્થાનિ ન દર્શિતાનિ ભવન્તિ । તતશ્ ચ ન કિઞ્ચિદ્ ઉચ્ચારણસ્ય ફલમ્ ઇતિ નોચ્ચારયેત્ । તસ્માદ્ વાક્યપ્રભવં વાક્યાર્થાલમ્બનં વિજ્ઞાનં સત્યાર્થં દર્શયન્ન્ એવ વક્તા [444]વાક્યમ્ ઉચ્ચારયતિ । તથા[445] ચ સતિ બાહ્યવસ્તુનાન્તરીયકં શબ્દં દર્શયતા શબ્દજં વિજ્ઞાનં સત્યાર્થં દર્શયિતવ્યમ્ । તતો બાહ્યાર્થકાર્યાચ્ છબ્દાદ્ ઉત્પન્નં વિજ્ઞાનં સત્યાર્થમ્ આદ્ર્શયતા [446]કાર્યલિઙ્ગજમ્ અનુમાનં પ્રમાણં શાબ્દં દર્શિતં ભવતિ ।
__________નોતેસ્__________
[439] પ્રમાણમ્ । અત્ર

[440] સ ચાનુમા-
[441] શાબ્દસ્ય પ્રત્ય્-
[442] બ્રવીતિ વક્તિ
[443] `એતદ્ એવઽ ઇત્યાદિ `ભવન્તિઽ ઇત્ય્ અન્તં સૂત્રત્વેન મુદ્રિતમ્ । કિન્ તુ નાસ્ત્ય્ એતત્ સૂત્રમ્ --- સં-
[444] અનુમાનપ્રાઆણ્યનિષેધલક્ષણમ્ --- ટિ-
[445] યથા
[446] આદર્શયિતા
પ્રતીતિમાત્રાદ્ એવ સિધો યો ઽર્થઃ સ ઇહ બાધક ઇતિ દર્શયિતુમ્ । એતચ્ ચ સ્વભાવહેતુત્વં કલ્પિતમ્ ઇષ્ટમ્, ન વાસ્તવમ્, શશિનો વિકલ્પવિજ્ઞાનવિષયત્વસ્યા ઽઽધ્યવસાનિકત્વાત્ । અન્યથા ઽનુમાનનિરાકૃતાન્ નાસ્ય પૃથઙ્નિર્દેશઃ સ્યાદ્ ઇતિ ॥
સ્વ શબ્દેનાત્મવચનેન પ્રકૃતત્વાત્ સાધ્યસ્યાત્મા ગૃહ્યત ઇતિ અભિપ્રાયેણાહ --- પ્રતિજ્ઞાર્થસ્યાત્મીય ઇતિ । તેન નિરાકૃત ઇતિ તદુપસ્થાપિ તેનાનુમાનપ્રાણાણ્યેન નિરાકૃત ઇતિ દ્રષ્ટવ્યમ્ । કથં નિરાક્રિયત ઇત્ય્ આહ --- વાક્યમ્ ઇતિ । યસ્માદ્ એતદ્ વાક્યં પ્રયુજ્યમાનં સદ્ વક્તુઃ શાબ્દપ્રત્યયસ્ય શબ્દપ્રભવસ્ય જ્ઞાનસ્ય સદર્થત્વં સત્યાર્થ્વમ્ ઇષ્ટં સૂચયતિ પ્રકાશયતિ ।
પ્રત્યુક્તમ્ અપિ કથં તથાકરોતીય્ આહ --- તથા હી તિ । નોચ્ચારયેદ્ ઉચ્ચારય્તું નાર્હતિ, અપાર્થકત્વાદ્ ઇતિ બુદ્ધિસ્થમ્ । વચને ત્યાદિના ત્વ્ એતદ્ એવ વ્યનક્તિ --- ન સર્વં વચનં પ્રયુજ્યમાનં તથાકારિ યથા સર્વં મિથ્યા બ્રવીમીતિ વચનમ્ ઇત્ય્ આહ --- યો ઽપી તિ । હિ ર્ યસ્માત્ । યદ્ય્ એતદ્ ઇત્યાદિ । ભવતુ વાક્યપ્રભવં વાક્યાર્થલમ્બનં જ્ઞાનં સત્યાર્થમ્, તથાપિ કથમ્ અનુમાનપ્રમાણ્યં વચનેનોપસ્થાપ્યતે યેનાનુમાનપ્રામાણ્યપ્રતિષેધસ્ તદ્વચનોપસ્થાપિતાનુમાનપ્રમાણ્યેન
[ધ્પ્ર્ 186]
તસ્માત્ `નાનુમાનં પ્રમાણમ્ઽ --- ઇતિ બ્રુવતા શાબ્દસ્ય પ્રત્યયસ્યાસન્ન્ અર્થો[447] ગ્રાહ્ય ઉત્કઃ । અસદર્થત્વમ્ એવ હ્ય્ અપ્રામાણ્યમ્ ઉચ્યતે, નાન્યત્ । શબ્દોચ્ચારણસામર્થ્યાચ્ ચાર્થાવિનાભાવી સ્વશબ્દો દર્શિતઃ । તથા ચ [448]સન્ન્ અર્થો દર્શિતઃ । [449]તતઃ [450]કલ્પિતાદ્ અર્થકાર્યાચ્ છબ્દાચ્ [451]છાબ્દપ્રયયાર્થસ્યાનુમિતં સત્ત્વં પ્રતિજ્ઞાયમાનસત્ત્વં પ્રતિબધ્નાતિ ।
__________નોતેસ્__________
[447] -સ્યાસન્ ગ્રાહ્ય ઉક્તો
[448] સન્ નર્થો
[449] `નાનુમાનં પ્રમાણંઽ ઇત્ય્ અસ્માચ્ છબાદ્યો ઽથો બુધ્યતે તેન જનિતો `નાનુમાનઽ ઇત્યાદિકઃ શબ્દઃ ન પ્રત્યેષ્યતિ નાસિત્કો વ્યભિચારાત્ --- ટિ-
[450] અધ્યારોપિત- --- ટિ-
[451] -છબ્દપ્ર-
તદ્ એવં સ્વવચનાનુમિતેન સત્ત્વેનાસત્ત્વં[452] બાધ્યમાનં સ્વવચનેન બાધિતમ્ ઉક્તમ્ ઇત્ય્ અયમ્ અત્રાર્થઃ ।
__________નોતેસ્__________
[452] વાચ્યમાનં
અન્યે ત્વ્ આહુઃ --- અભિપ્રાયકાર્યાચ્ છબ્દાજ્ જાતં જ્ઞાનમ્ અભિપ્રાયાલમ્બનમ્ । સદર્થમ્ ઇચ્છતઃ શબ્દપ્રયોગઃ । તેનાપ્રામાણ્યં પ્રતિજ્ઞાતં બાધ્યત ઇતિ ।
નિરાક્રિયમાણઃ સ્વવચનનિરાકૃતો ભવતીત્યાશઙ્ક્યાહ --- તથા ચ સતી તિ --- શાબ્દજ્ઞાનસ્ય સત્યાર્થત્વપ્રતિપાદનાભિપ્રાયેણ વાક્યોચ્ચારણપ્રકારે સતિ । બાહ્યવસ્તુનાનતરીયકં તદવિનાભાવિનં દર્શયતા સત્યાર્થં દર્શયિતવ્યં દર્શયિતું યુજ્યતે શક્યત ઇત્ય્ અર્થઃ । યત એવં તતસ્ તસ્માત્ । બાહ્યાર્થકાર્યાદ્ ઇતિ સતિ ભેદે તદુત્પત્ત્યૈવ નાન્તરીકત્વસમ્ભવાદ્ ઇતિ ભાવઃ । શાબ્દમ્ ઇતિ પ્રકૃતત્વાજ્ જ્ઞાનં કાર્યલિઙ્ગજં શબ્દરૂપકાર્યલિઙ્ગજમ્ ઇતિ હેતુભાવેન વિશેષણમ્ અનુમાનં પ્રમાણં દર્શિતં પ્રકાશિતં ભવતિ ।
તસ્માદ્ ઇત્યાદિનોપસહરતિ ।
નન્વ્ અનુમાનસ્યાઽસન્ ગ્રાહ્ય ઇતિ યુજ્યતે વક્તુમ્ । તત્ કિં શાબ્દસ્ય પ્રત્યયસ્યેત્ય્ ઉક્તમ્ ઇતિ ચેત્ । નૈષ દોષઃ । શાબ્દસ્યાપિ પ્રયયસ્યોક્તેન ન્ય્યાયેનાનુમાનત્વાત્ । સર્વાનુમાનપ્રામાણ્યપ્રતિષેધે ચાસ્યાપિ પ્રતિષિદ્ધત્વાત્ । અસ્યૈવ ચાનુમાનસ્યાનુમાનપ્રામાણ્યપ્રતિષેધલક્ષણપ્રતિજ્ઞાર્થબાધકત્વાદ્ ઉપન્યાસો યુક્તરૂપઃ ।
યદ્ય્ એવમ્ અપ્રામાણ્યમ્ ઉક્તમ્ તચ્ ચ બાધ્ય[66બ્]ત ઇતિ વક્તું યુજ્યતે । તત્ કિમ્ એવમ્ ઉક્તમ્ ઇત્ય્ આહ --- અસદર્થત્વમ્ ઇતિ । હી તિ યસ્માત્ । આસ્તામ્ અસન્ ગ્રાહ્યો ઽભિતઃ કિમ્ અત ઇત્ય્ આહ --- શબ્દે તિ । ચો હેતાવ્ અવધારણે વા । શબ્દો ઽપ્ય્ અતસ્ તથા દર્શિતસ્ તથાપિ કિમ્ આયાતમ્ ઇત્ય્ આહ --- તથા ચે તિ શબ્દસ્ય બાહ્યાર્થાવિનાભાવિપ્રદર્શનપ્રકારે સતિ સન્ન્ અર્થો ઽધ્યવસેયો દર્શિતઃ । સદર્થત્વં પ્રામાણ્યલક્ષણં દર્શિતમ્ ઇતિ યાવત્ । તસ્ય સદર્થત્વણ્ પ્રદર્શ્યતાં બાધા તુ કથમ્ ઇત્ય્ આહ --- તત ઇતિ । શાબ્દપ્રત્યયસ્ય યો ઽર્થો જ્ઞાપ્યો ઽનુમાનપ્રામાણ્યલક્ષણસ્ તસ્યાનેનૈવ શબ્દલિઙ્ગેનાનુમાનેનાનુમિતં સત્ત્વં કર્ત્તૃ પ્રતિજ્ઞાયમાનમ્ અસદર્થમ્ અપ્રામાણ્યલક્ષણં કર્મભૂતં પતિબધ્નાતિ । નિરાકરોતીતિ વક્ત્વ્યે પ્રતિબધ્નાતી તિ બ્રુવાણઃ પરમાર્થતો ઽસ્યાવાસ્તવત્વાન્ ન બાધા કિન્ ત્વ્ એતદુપસ્થાપિતેતરયોઃ પરસ્પરપ્રતિબન્ધ ઇતિ સૂચયતિ ।
[ધ્પ્ર્ 187]
તદ્ અયુક્તમ્ । યત ઇહ પ્રતીતેઃ સ્વભાવહેતુત્વમ્, સ્વવચનસ્ય ચ કાર્યહેતુત્વં કલ્પિતમ્ ઇષ્ટમ્ । ન વાસ્તવમ્[453] । અભિપ્રાયકાર્યત્વં ચ વાસ્તવમ્ એવ શબ્દસ્ય । તતસ્ તદ્ ઇહ ન ગૃહ્યતે ।
__________નોતેસ્__________
[453] વાસ્તવમ્ ઇતિ
કિઞ્ ચ । યથા --- અનુમાનમ્ અનિચ્છન્[454] વહ્ન્યવ્યભિચારિત્વં ધૂમસ્ય ન પ્રત્યેતિ, તથા શબ્દસ્યાપ્ય્ અભિપ્રાયવ્યભિચારિત્વં ન પ્રત્યેષ્યતિ । બાહ્યવસ્તુપ્રત્યાયનાય ચ શબ્દઃ પ્રયુજ્યતે । તન્ ન શબ્દસ્યાભિપ્રાયાવિનાભાવિત્વાભ્યુપગમપૂર્વકઃ શબ્દપ્રયોગઃ । [455]અપિ ચ, ન સ્વાભિપ્રાયનિવેદનાય શબ્દ ઉચ્ચાર્યતે, અપિ તુ [456]બાહ્યસત્ત્વપ્રતિપાદનાય, તસ્માદ્ બાહ્યવસ્ત્વવિનાભાવિત્વાભ્યુપગમપૂર્વકઃ શબ્દપ્રયોગઃ । તતઃ પૂર્વકમ્ એવ[457] વ્યાખ્યાતમ્ અનવદ્યમ્[458] ॥
__________નોતેસ્__________
[454] અગ્ન્યવ્ય-
[455] `અપિ ચઽ ઇતિ યસ્માદર્થે ઽવ્યયમ્ --- ટિ- । `અપિ ચઽ ઇત્ય્ આરભ્ય `શબ્દપ્રયોગઃઽ ઇત્ય્ અન્તઃ પાઠો નાસ્તિ ।
[456] બાહ્યવસ્તુસત્ત્વ-
[457] પૂર્વમ્ એવ
[458] વ્યાખ્યાનમ્-
ઇતિ ચત્વારઃ પક્ષાભાસા નિરાકૃતા ભવન્તિ ઇઇઇ-53
એવં[459] ચ સતિ --- અનિરાકૃત ગ્રહણેનાન્તરોક્તાશ્ ચત્વારઃ પક્ષવદાભાસન્ત ઇતિ પક્ષાભાસા નિરસ્તા ભવન્તિ ॥
__________નોતેસ્__________

[459] એવં સતિ
સમ્પતિ પક્ષલક્ષણપદાનિ યેષાં વ્યવચ્છેદકાનિ તેષાં વ્યવછેદેન યાદૃશઃ [460]પક્ષાર્થો લભ્યતે તં દર્શયિતું વ્યવચ્છેદ્યાન્ સંક્ષિપ્ય દર્શયતિ ---
__________નોતેસ્__________
[460] પક્ષો
નન્વ્ અનુમાનપ્રામાણ્યમ્ અસત્ત્વં બાધતે ન તુ સ્વવચનં તત્ કથં સ્વવચનનિરાકૃતોદાહરણમ્ ઇદમ્ ઉક્તમ્ ઇત્ય્ આશઙ્ક્ય સ્વવચનનિરાર્કૃત ઇત્ય્ અત્ર યાદૃશો ઽર્થો વિવક્ષિતસ્ તં દર્શયતિ તદ્ એવમ્ ઇતિ । અત્રે તિ સ્વવચનનિરાકૃતે । યથાનુમાનં ન પ્રમાણમ્ ઇત્ય્ અત્ર ।
સ્વાભિપ્રાયેણૈવ વ્યાખ્યાય અન્યે ત્વ્ ઇત્યાદિના પૂર્વવ્યાખ્યાનં દૂષાયિતુમ્ આહ । તુ ના સ્વવ્યાખ્યાનાદ્ વૈસદૃશ્યમ્ આહ ।
ન વાસ્તવમ્ ઇતિ બ્રુવતો યદીદં વાસ્તવમ્ અનુમાનં સ્યાત્ તદાનુમાનનિરાકૃતોદાહરણાનન પૃથગ્ ઉચ્યતેઇતિ । કિઞ્ ચે તિ વક્તવ્યાનતરાભ્યુચ્ચયે । બાહ્યવસ્તુપ્રત્યાયનાય ચે તિ ચ કારો ઽપિ વક્તવ્યાન્તરસમુચ્ચયે । યત એવં તત્ તસ્માત્ । સ્વ સ્યોચ્ચારયિતુમ્ અભિપ્રાયો વક્તુમ્ કામતા, તદ્ અવ્યભિચારિત્વ્ આભ્યુપગમઃ પૂર્વો યસ્ય તથા ન ભવતિ । પૂર્વં બાહ્યવસ્તુપ્રત્યાયનાયે ત્ય્ અનેન સામર્થ્યાન્ ન સ્વાભિપ્રાયપ્રત્યાયનાયેત્ય્ ઉકમ્ અપિ સ્ફુટં દર્શયિતુમ્ તન્ ન શબ્દસ્યાભિપ્રાયાવિનાભાવિત્વાભ્યુપગમપૂર્વકઃ શબ્દપ્ર્યોગ ઇત્ય્ અનેન સામર્થ્યાદ્ બાહ્યવસ્ત્વવિનાભાવિત્વાભ્યુપગમપૂર્વક ઇતિ દર્શિતમ્ અપિ સાક્ષાદ્ દર્શયિતુમ્ અપિ ચે તિ પૂર્વોક્તસ્ય વક્તવ્યાન્તર દ્યોતકસ્ય સ્પષ્ટીકરણમ્ । યત્રાપ્ય્ અસત્ત્વપ્રતિપાદનાય શદઃ પ્રયુજ્યતે તત્રાપિ વિવક્ષિતસત્ત્વવિવિક્તસ્યાન્યસત્ત્વસ્ય પ્રતિપાદનાદ્ બાહ્યસત્ત્વપ્રતિપાદનાયે ત્ય્ ઉક્તમ્ । યદ્ વા સત્ત્વ ગ્રણસ્યોપલક્ષણત્વાદ્
[ધ્પ્ર્ 188]
[461]એવં સિદ્ધસ્ય, અસિદ્ધસ્યાપિ સાધનત્વેન અભિમતસ્ય, સ્વયં વાદિના તદા સાધયિતુમ્ અનિષ્ટસ્ય, ઉક્તમાત્રસ્ય નિરાકૃતસ્યાચ વિપર્યયેણ સાધ્યઃ । તેન એવ સ્વરૂપેણાભિમતો વાદિન ઇષ્ટો અનિરાકૃતઃ પક્ષ ઇતિ પક્ષલક્ષણમ્ અનવદ્યં[462]દર્શિતં ભવતિ ઇઇઇ-54
__________નોતેસ્__________
[461] એવં --- ઓમ્.
[462] લક્ષણમ્ અવદ્યં
એવમ્ --- ઇત્ય્ અનન્તરોક્તક્રમેણ[463] । સિદ્ધસ્ય વિપરિયેણ વિપરીતત્વેન હેતુના સાધ્યો દ્રષ્ટવ્યઃ । યસ્માદ્ અર્થાત્ સિદ્ધો ઽર્થો વિપરીતઃ, સ સાધ્ય ઇત્ય્ આર્થઃ । સિદ્ધશ્ ચ વિપરીતો ઽસિદ્ધસ્ય તસ્માદ્ અસિદ્ધઃ સાધ્યઃ । અસિદ્ધો ઽપિ ન સર્વો ઽપિ તુ સાધનત્વેનો ક્તસ્ય્ આસિદ્ધસ્યાપિ વિપર્યયેણ । સ્વયં વાદિના સાધયિતુમ્ અનિષ્ટસ્ય અસિદ્ધસ્ય વિપર્યયેણ । તથા ઉક્તમાત્રસ્ય અસિદ્ધસ્યાપિ વિપર્યયેણ । તથા નિરાકૃતસ્યા સિદ્ધયાપિ વિપર્યયેણ સાધ્યઃ ।
__________નોતેસ્__________
[463] -રોક્તેન
યશ્ ચાયં પઞ્ચભિર્ વ્યવચ્છેદ્યૈ રહિતો ઽર્થ ઽસિદ્ધો[464] ઽસાધનં વાદિનઃ સ્વયં સાધયિતુમ્ ઇષ્ટ ઉક્તો ઽનુક્તો વા પ્રમાણૈર્ અનિરાકૃતઃ સાધ્યઃ, સ એવાસૌ સ્વરૂપેણૈવ સ્વયમ્ ઇષ્ટો ઽનિરાકૃત એતૈઃ પદૈર્ ઉક્ત ઇત્ય્ અર્થઃ । યશ્ ચાયં સાધ્યઃ સ પક્ષ [465]ઇતિ ઉચ્યતે । ઇતિ શબ્દ એવમ્ અર્થે । એવં પક્ષલક્ષણમ્ અનવદ્યમ્ ઇતિ । અવિદ્યમાનમ્ અવદ્યં દોષો યસ્ય તદ્ અનવદ્યમ્ । દર્શિતં કથિતમ્ ।
__________નોતેસ્__________
[464] `અસિદ્ધોઽ ઇત્યાદિપદાનન્તરં સંખ્યાઙ્કાઃ દત્તા વર્ત્તન્તે --- સં-
[465] `ઇતિઽ --- ઓમ્.
ત્રિરૂપલિઙ્ગાખ્યાનં પરિસમાપય્ય[466] પ્રસઙ્ગાગતં ચ પક્ષલક્ષણમ્ અભિધાય હેત્વાભાસાન્ વક્તુકામસ્ તેષાં પ્રસ્તાવં રચયતિ ત્રિરૂપે ત્યાદિના---
__________નોતેસ્__________
[466] સમાપ્ય
ત્રિરૂપલિઙ્ગાખ્યાનં પરાર્થાનુમાનમ્ ઇત્ય્ ઉક્તમ્ । તત્ર ત્રયાણાં રૂપાણામ્ એકસ્ય અપિ રૂપસ્ય અનુક્તૌ સાધનાભાસઃ ઇઇઇ-55
એતદ્ ઉક્તં ભવતિ --- ત્રિરૂપલિઙ્ગં[467] વક્તુકામેન સ્ફુટં તદ્ વક્તવ્યમ્ । એવં ચ તત્ સ્ફુટમ્ ઉક્તં
__________નોતેસ્__________
[467] લિઙ્ગાખ્યાનં વક્તુ-
બાહ્યસત્ત્વપ્રૈત્પાદનાયે ત્ય્ અપિ દ્રષ્ટવ્યમ્ । સર્વથા ન સ્વાભિપ્રાયસ્ય સત્ત્વમ્ અસત્ત્વં વા પ્રત્પાદયિતું શબ્દપ્રયોગ્ત ઇત્ય્ અને[ન] હેતુમ્ । યત એવં તતસ્ તસ્માત્ પૂર્વકમ્ એવ યન્ મયા વ્યાખ્યાતમ્ અનવદ્યમ્ અપગતદોષમ્ ॥
ઇતિ ચત્વારઃ પક્ષાભાસા નિરાકૃતા ભવન્તી તિ મૂલં વ્યાચક્ષાણ આહ --- એવમ્ ઇતિ ।
નિરસ્તા ભવન્તિ પક્ષત્વેનેતિ પ્રસ્તાવાત્ ॥
પક્ષ ઇત્ય્ ઉચ્યતે વ્યકતીક્રિયત ઇતિ વ્યુત્પત્ત્યેતિ ભાવઃ ॥
નનુ ત્રિરૂપલિઙ્ગાખ્યાનં પ્રકૃતમ્ ઉક્તમ્ એવ । તત્ કિં હેત્વાભાસાખ્યાનમ્ અપ્રકૃતં ક્રિયત
[ધ્પ્ર્ 189]
ભવતિ યદિ તચ્ ચ, તત્પ્રતિરૂપકં[468] ચોચ્યતે । હેયજ્ઞાને[469] હિ તદ્વિવિક્તમ્ ઉપાદેયં સુજ્ઞાતં ભવતીતિ । ત્રિરૂપલિઙ્ગાખ્યાનં [470]પરાર્થમ્ અનુમાનમ્ ઽ [3.1.] ઇતિ પ્રાગ્ ઉક્તમ્ ।
__________નોતેસ્__________
[468] પ્રતિરૂપં બોધ્યતે; લિઙ્ગાભાસમ્ --- ટિ-
[469] હેયજ્ઞાતે
[470] પરાર્થાનુ
તત્રે તિ તસ્મિન્ સતિ । ત્રિરૂપલઙ્ગાખ્યાને[471] પરાર્થાનુમાને સ્તીત્ય્ અર્થઃ । ત્રયાણામ્ રૂપાણાં મધ્ય એકસ્યાપ્ય્ અનુક્તૌ । અપિ શબ્દાદ્ દ્વયોર્ અપિ । સાધન સ્ય આભાસ સદૃશં સાધનસ્ય્, ન સાધનમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । ત્રયાણાં રૂપાણાં ન્યૂનતા નામ સાધનદોષઃ ॥
__________નોતેસ્__________
[471] પરાર્થે ઽનુમાને

ઉક્તાવ્ અપ્ય્ અસિદ્ધૌ સન્દેહે વા પ્રતિપાદ્યપ્રતિપાદકયોઃ ઇઇઇ-56
ન કેવલમ્ અનુક્ત્વાવ્ ઉક્તાવ્ અપ્ય્ અસિદ્ધૌ સન્દેને વા । કસ્યેત્ય્ આહ --- પ્રતિપાદ્યસ્ય પ્રતિવાદિનઃ, પ્રતિપાદક સ્ય ચવાદિનો હેત્વાભાસઃ ॥
અથ [472]કસ્યૈકસ્યારૂપસ્યાસિદ્ધૌ સન્દેહે[473] વા કિં સંજ્ઞકો હેત્વાભાસ ઇત્ય્ આહ ---
__________નોતેસ્__________
[472] કસ્ય રૂપ-; હેત્વાભાસો ઽપ્ય્ એકસ્ય રૂપ-
[473] સન્દેહે વાક્યં સં-
એકસ્ય રૂપસ્ય ધર્મિસમ્બન્ધસ્ય અસિદ્ધૌ સન્દેહે[474]વા અસિદ્ધો હેત્વાભાસાઃ ઇઇઇ-57
__________નોતેસ્__________
[474] સન્દેહે ચાસિદ્ધો
ઇત્ય્ આશઙ્ક્ય્ આહ --- એતદ્ ઉક્તં ભવતી તિ । ત્રિરૂપલિઙ્ગાખ્યાનસ્ય સ્ફુટાભિધાનાર્થત્વં ચોપલક્ષણં તેન વિપ્રતિપત્તિનિરાકરણાર્થં ચેતિ દ્રષ્ટવ્યમ્, સન્દિગ્ધવિપક્ષવ્યાવૃત્તિકત્વાદોષ(દિષુ) વિપરતિપત્તિદર્શનાત્ ।
સદૃ[67અ]શં સાધનસ્યે તિય્ અર્થકથનમ્ એતદ્ । વ્યુત્પત્તિસ્ ત્વ્ આભાસનમ્ આભાસઃ પ્રતિભાસઃ, સાધનસ્યેવાભાસઃ પ્રતિભાસો ઽસ્યેતિ તથા । ન્યુનતા ઊનત્વમ્ અપૂર્ણતા । કસ્યેત્ય્ આકાઙ્ક્ષાયામ્ આહ --- ત્રયાણામ્ ઇતિ । યસ્માદ્ એકસ્ય દ્વયોર્ વા ઽનુક્તૌ ત્રીણિ પરિપૂર્ણં પ્રતિપાદિતાનિ ન ભવન્તિ તસ્માત્ ત્રયાણામ્ ન્યૂનતેત્ય્ અર્થઃ ।
નનુ હીનાઙ્ગત્વં ન સાધનદોષઃ । વિદ્યમાને ઽપિ હિ રૂપત્રયે દ્વયોર્ એકસ્ય વા વક્ત્રા ઽનભિધાને સતિ ન્યનતાયાઃ સમ્ભવાત્ । તત્ કથં વક્તૃદોષઃ સાધનદોષ ઇત્ય્ ઉચ્યત ઇતિ ચેત્ । સત્યમ્; કેવલં નાત્ર સાધનશબ્દેન લિઙ્ગમ્ અભિપ્રેતમ્ । કિં તર્હિ? તત્પ્રતિપાદકં વાક્યં તસ્ય ચાપરિપૂર્ણતા દોષો ભવત્ય્ એવ । વક્તૃદોષસ્ તુ નિમિત્ત[મ્] પરિપૂર્ણતાયા ઇતિ કિમ્ અવદ્યમ્?
એવમ્ ઉપલક્ષણાર્થત્વાદ્ અસ્ય યથા ઽન્યતમ્ એવાપિ રૂપેણા હીનત્વાન્ ન્યૂનતા સાધનદોષસ્ તથા હેતૂવચનાદ્ વાદિના નિગ્રહો વિવક્ષિત ઇત્ય્ અપીતિ ॥
પ્રતિપાદ્યસ્યે તાદિના પ્રતિપાદ્યપ્રતિપાદક શબ્દયોર્ એવાર્થં વ્યાચષ્ટે ।
આચાર્ય સ્યસ્ તુ પ્રતિપાદ્યસ્ય પ્રતિપાદકસ્ય ચ પ્રતિપાદ્યપ્રપાદકયોશ્ ચેતિ વ્યસ્તસમસ્તનિર્દેશો ઽભિપ્રેતઃ ।
[ધ્પ્ર્ 190]
એકસ્ય રૂપસ્યે તિ । ધર્મિણ્ આ સહ સમ્બન્ધઃ ધર્મિન્સમ્બન્ધઃ । ધર્મિણિ સત્ત્વં હેતોઃ । તસ્ય અસિદ્ધૌ સન્દેહે વા અસિદ્ધ સસઞ્જ્ઞકો હેત્વાભાસઃ । અસિદ્ધત્વાદ્ એવ ચ ધર્મિણ્ય્ અપ્રતિપત્તિહેતુઃ । ન સાધ્યસ્ય, ન વિરુદ્ધસ્ય, ન સંશયસ્ય હેતુર્ અપિ ત્વ્ અપ્રતિપત્તિહેતુઃ । ન કસ્ય્ચિદ્ અતઃ પ્રતિપત્તિર્ ઇતિ કૃત્વા । અયં ચાર્થો ઽસિદ્ધ સમ્જ્ઞાકરણાદ્ એવ પ્રતિપત્તવ્યઃ ॥
ઉદાહરણામ્ આહ ---
યથા, અનિત્યઃ શબ્દ ઇતિ સાધ્યે ચાક્ષુષત્વમ્ ઉભયાસિદ્ધમ્ ઇઇઇ-58
યથે ત્યાદિ । [475] અનિત્યઃ શબ્દ ઇત્ય્ અનિત્યત્વવિશિષ્ટે શબ્દે સાધ્યે ચાક્ષુષત્વં ચક્ષુર્ગ્રાહ્યત્વં શબ્દે [476]દ્વયોર્ અપિ વાદિપ્રતિવાદિનોર્ અસિદ્ધમ્ ॥
__________નોતેસ્__________
[475] નિત્યઃ
[476] દ્વયોર્ દ્વયોર્ અપિ
ચેતનાસ્ તરવ ઇતિ સાધ્યે સર્વત્વગપહરણે મરણં[477]પ્રતિવાદ્યસિદ્ધમ્, વિજ્ઞાનેન્દ્રિયાયુર્ નિરોધલક્ષણસ્ય મરણસ્ય[478]અનેન અભ્યુપગમાત્, તસ્ય ચ તરુષ્વ્ અસમ્ભવાત્ ઇઇઇ-59
__________નોતેસ્__________
[477] મરણાદ્ ઇતિ પ્રતિ-
[478] -સ્યાનેન મરણસ્યાભ્યુ-
ચેતનાસ્ તરવ ઇતિ તરૂણાં ચૈતન્યે સાધ્યે । સર્વા ત્વક્ સર્વત્વક્ । તસ્ય અપહરણે સતિ મરણં દિગમ્બરૈર્ ઉપન્યસ્તં પ્રતિબાદિનો બૌદ્ધસ્યા સિદ્ધમ્ ।
કસ્માદ્ અસિદ્ધ ઇત્ય્ આહ --- વિજ્ઞાનં ચ ઇન્દ્રિયં ચ્ આયુશ્ ચેતિ દ્વદ્વઃ[479] । તત્ર વિજ્ઞાનં[480] ચક્ષુરાદિજનિતમ્[481] । રૂપાદિવિજ્ઞાનોત્પત્ત્યા યદ્ અનુમિતં [482]કાયાન્તર્ભૂતં ચક્ષુર્ગોલકાદિસ્થિતં[483] રૂપં
__________નોતેસ્__________
[479] ચાયુશ્ ચ રૂપા-; ચાયુશ્ ચ તત્ર;
[480] વિજ્ઞાનચક્ષુ-
[481] જયિત; ચક્ષુરાદિવિજ્ઞાનં રૂપા-; ચક્ષુરાદિજ્ઞાનમ્ રૂપા-
[482] કાર્યાન્ત
[483] સ્થિતરૂપમ્
અયં હેત્વાભાસઃ કીદૃશીં પ્રતિપત્તિં પ્રસૂત ઇત્ય્ આહ --- અસિદ્ધત્વાદ્ એવે તિ । તુ શબ્દાર્થશ્ ચ કારઃ । કથમ્ એતત્ પ્રાપ્યત ઇત્ય્ આહ --- અયઞ્ ચે તિ । ચો યસ્માદર્થે । કસ્યાશ્ચિદ્ અપિ પ્રતિપત્તેર્ હેતુતયા ન સિદ્ધ ઇતિ અસિદ્ધ ઉક્ત ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ ॥
દ્વયોર્ અપિ વાદિપ્રતિવાદિનોર્ અસિદ્ધમ્ અનિશ્ચતમ્ । અનેન વ્યધિકરણાસિદ્ધો ઽપ્ય્ ઉક્તો દ્રષ્ટવ્યઃ । યથા રાજ્ઞો ઽયં પ્રાસાદઃ, કાકસ્ય કાર્ષ્ણ્યાદ્ ઇતિ । તસ્યાપિ કાર્ષ્ણ્યસ્ય પ્રાસાદે ધર્મિણિ ઉભયોર્ અસિદ્ધત્વાત્, કેવલં તત્રાસિદ્ધો ઽપ્ય્ અર્થધર્મિગતત્વેનોપાદાનાત્ તથા વ્યપદિશ્યતે ।
નનુ વ્યધિકરણમ્ અપિ લિઙ્ગં ગમકં દૃષ્ટમ્ । યથા પ્રત્યગ્રશરાવદર્શનં ભ્રાન્તિમ[ત્]પ્રત્યગ્રશરાવત્વસ્ય ભ્રાન્તિમચ્ચક્રવત્ત્વે । અસ્ય ચ હેતુત્વાદ્ । દેશ એવ હિ ધર્મી અવિદૂરકુલાલસમ્બન્ધિત્વં સાધ્યમ્ તસ્ય ચ ધર્મિણઃ પ્રત્ય્ગ્રશરાવસમ્બન્ધિત્વં ભ્રાનિમચ્ચક્રસમ્બન્ધિત્વઞ્ ચ ધર્મો ભવત્ય્ એવ । ન ત્વ્ અત્ર કુલાલસ્ય ધર્મિણઃ સદ્ભાવઃ સાધ્યતે, યેનૈવ તદ્ ઉચ્યેતેતિ ।
તથા, વિશેષણાસિદ્ધવિશેષ્યાસિદ્ધાવ્ અપ્ય્ અનેનૈવોક્તૌ દ્રષ્ટવ્યૌ । યથાઽનિત્યઃ શબ્દો ઽનભિધેયત્વે
[ધ્પ્ર્ 191]

તદ્ ઇન્દ્રિયમ્ । આયુર્ ઇતિ લોકે પ્રાણા [484]ઉચ્યન્તે । ન ચાગમસિદ્ધમ્ ઇહ યુજ્યતે વક્તુમ્ । અતઃ [485]પ્રાણસ્વભાવમ્ આયુર્ ઇહ । તેષાં નિરોધો નિવૃત્તિઃ । સ લક્ષણં તત્ત્વં યસ્ય તત્ તથોક્તમ્ । તથાભૂતસ્ય મરણસ્ય અનેન બૌદ્ધેન પર્તિજ્ઞાતત્વાત્ ।
__________નોતેસ્__________
[484] ઉચ્યતે
[485] પ્રમાણસ્વ-
યદિ નામૈવં તથાપિ કથમ્ અસિદ્ધમ્ ઇત્ય્ આહ --- તસ્ય ચ વિજ્ઞાનાદિનિરોધાત્મકસ્ય [486] તરુષ્વ્ અસમ્ભઆત્ । સત્તાપૂર્વકો નિરોધઃ । તતશ્ ચ યો વિજ્ઞાનનિરોધં તરુષ્વ્ ઇચ્છેત્ સ કથં વિજ્ઞાનં નેચ્છેત્ । તસ્માદ્ વિજ્ઞાનાનિષ્ટેર્ નિરોધો ઽપિ નેષ્ટ્સ્ તરુષુ ।
__________નોતેસ્__________
[486] તરુષ્વભાવાત્
નનુ ચ શોષો ઽપિ મરણમ્ ઉચ્યતે । સ ચ તરુષુ સિદ્ધઃ । સત્યમ્ । કેવલં વિજ્ઞાનસત્તયા [487]વ્યાપ્તં યત્ મરણં તદ્ ઇહ હેતુઃ । વિજ્ઞાનનિરોધશ્ ચ તત્સત્તયા વ્યાપ્તઃ, ન શોષમાત્રમ્ । તતો[488] યન્ મરણં[489] હેતુસ્ તત્ તરુષ્વ્ અસિદ્ધમ્ । યત્ તુ[490] સિદ્ધં શોષાત્મકં તદ્ અહેતુઃ ।
__________નોતેસ્__________
[487] સત્તાયા
[488] તત્ર
[489] મરણહેતુઃ
[490] યચ્ ચ
દિગમ્બર સ્ તુ સાધ્યેન [491]વ્યાપ્તમ્ અવ્યાપ્તં[492] વા મરણામ્ અવિવિચ્ય મરણમાત્રં હેતુમ્ આહ । તદ્ અસ્ય વાદિનો હેતુભૂતં[493] મરણં ન જ્ઞાતમ્ । અજ્ઞાનાત્ સિદ્ધં શોષરૂપમ્, શોષરૂપસ્ય મરણસ્ય તરુષુ દર્શનાત્ । પ્રતિવાદિનસ્ તુ જ્ઞાતમ્ અતો ઽસિદ્ધમ્ । યદા તુ વાદિનો ઽપિ જ્ઞાતં તદા વાદિનો ઽપ્ય્ અસિદ્ધં સ્યાદ્ ઇતિ ન્યાયઃ ॥
__________નોતેસ્__________
[491] વિજ્ઞાનેન્દ્રિયાયુર્ નિરોધલક્ષણમ્ --- ટિ-
[492] શોષલક્ષણમ્
[493] હેતુજ્ઞાત્તતમ્; વિજ્ઞાનેન્દ્રિયાયુર્ નિરોધલક્ષણમ્ --- ટિ-
સતિ પ્રમેયત્વાત્ । અનિત્યઃ શબ્દઃ પ્રમેયત્વે સતિ અનભિધેયત્વાદ્ ઇતિ વિશેષણવિશિષ્ટસ્ય રૂપસ્ય તત્ર ધર્મિણિ દ્વયોર્ અપિ વાદિપ્રતિવાદિનોર્ અસિદ્ધત્વાત્ । કેવલં તત્રાસિદ્ધો વિશેષણવિશિષ્ટતયોપાત્તસ્ય રૂપસ્ય તથા ઽસિદ્ધેસ્ તથા તથા વ્યપદિશ્યત ઇતિ ॥
ચેતના ઇતિ । ચેતયન્ત ઇતિ ચેતનાઃ । દિશ એવામ્વરં યેષામ્ ઇતિ વ્યુપ્તત્ત્યા દિગમ્બરાઃ ક્ષપણકા ઉચ્યન્તે । તૈઃ કિમ્ પ્રમાણસમધિગતમ્ ઇન્દ્રિયમ્ ઇત્ય્ આહ --- રૂપાદી તિ । સત્સ્વ્ અન્યેષુ કારણેષ્વ્ અવ્યાપૃતે ચક્ષુરાદૌ રૂપાદિજ્ઞાનમ્ અનુત્પદ્યમાનં સ્વોત્પત્તૌ કારણા[67બ્]ન્તરમ્ અપેક્ષણીયં સૂચયતિ । પ્રણિહિતે તુ ચક્ષુરાદૌ જાયમાનં તત્રસ્થં તત્ કિમ્ અપિ કારણમ્ અસ્તીતિ ખ્યાપયતિ । અત એવાહ --- કાયાન્તર્ભૂતં કાયાશ્રિતમ્ । સામાન્યેનોક્તં કાયાશ્રિતત્વમ્ । વિશિષ્ટજ્ઞાનાભિપ્રાયેનોક્તં વિશિષ્ટાશ્રયાશ્રિતત્વં દર્શયતિ ચક્ષુર્ ઇતિ । આદિ શબ્દેન રસનાદિપરિગ્રહઃ । પ્રસન્નાર્થાદેર્ અપિ સદ્ભાવાન્ ન ગોલકાદિર્ એવેન્દ્રિયમ્ ઇતિ ભાવઃ । કિમ્ આયુર્ ઇત્ય્ આહ --- આયુર્ ઇતિ આયુઃશબ્દેનેત્ય્ અર્થઃ । લોકે વ્યવહર્ત્તરિ જને પ્રાણો ઽન્તરઃ શરીરે રસમલધાતૂનાં પ્રેરણાદિહેતુર્ એકઃ સન્ ક્રિયાભેદોદ્(-ભેદાદ્) અપાનાદિસમ્જ્ઞાં લભત ઇતિ તત્ તદ્ અવસ્થાવિવક્ષયા પ્રણા ઇતિ બહુવચનમ્ ।
નન્વ્ આગમે જીવિતેન્દ્રિયમ્ આયુર્ ઇત્ય્ ઉક્તમ્ । તત્ કિમ્ એવં વ્યાખ્યાયત ઇત્ય્ આહ --- ન ચે તિ । ચો ઽવધારણે હેતૌ વા । યત એવમ્ અતઃ કારણાત્ । ઇહ પ્રમાણસિદ્ધવસ્તૂપદર્શનપ્રસ્તાવે તથા
[ધ્પ્ર્ 192]
અચેતનાઃ સુખાદય ઇતિ સાધ્યે ઉત્પત્તિમત્વં અનિત્યત્વં[494]વા સાંખ્ય સ્ય સ્વયં વાદિનો અસિદ્ધમ્ ઇઇઇ-60
__________નોતેસ્__________
[494] અનિત્યં
અચેતનાઃ સુખાદય ઇતિ --- સુખમ્ આદિર્ યેષાં દુઃખાદીનાં તે સુધાદયઃ । તેષામ્ અચૈતન્યે સાધ્યે ઉત્પત્તિમત્વં, અનિત્યત્વં વા લિઙ્ગમ્ ઉપન્યસ્તમ્ । ય ઉત્પત્તિમન્તો ઽનિત્યા વા તે ન ચેતનાઃ । યથા રૂપાદયઃ । તથા ચોત્પત્તિમન્તો ઽનિત્યા વા સુખાદ્યસ્ તસ્માદ્ અચેતનાઃ । ચૈતન્યં તુ પુરુષસ્ય [495]સ્વરૂપમ્ । અત્ર ચોત્પત્તિમત્ત્વમ્ અનિત્યત્વં વા પર્યાયેણ હેતુર્ ન યુગપત્ । તચ્ ચ દ્વયમ્ અપિ સાંખ્ય સ્ય વાદિનો ન સિદ્ધમ્ । પરાર્થો[496] હિ હેતૂપન્યાસઃ । તેન યઃ પરસ્ય સિદ્ધઃ સ હેતુર્ વક્તયઃ । પરસ્ય ચાસત ઉત્પાદ ઉત્પાત્તિમત્ત્વમ્ , સતશ્ ચ નિરન્વયો વિનાશો ઽનિત્યત્વં સિદ્ધમ્ । તાદૃશં ચ દ્વયમ્ અપિ સાંખ્ય સ્યાસિદ્ધમ્ । ઇહાપ્ય્ અનિત્યત્વોત્પત્તિમત્ત્વસાધનાદ્ વાદિનો ઽસિદ્ધમ્ । યદિ ત્વ્ અનિત્યત્વોત્પત્તિમત્ત્વયોઃ [497]પ્રમાણ્યં વાદિનો [498]જ્ઞાતં સ્યાદ્ [499]તદા વાદિનો ઽપિ સિદ્ધં સ્યાત્ । તતઃ પ્રમાણાપરિજ્ઞાનાદ્ ઇદં વાદિનો ઽસિદ્ધમ્ ॥
__________નોતેસ્__________
[495] સ્વં રૂપમ્
[496] પરાર્થાદિહે-
[497] પ્રમાણં
[498] વિજ્ઞાનં
[499] તદા --- ઓમ્.
સંદિગ્ધાસિદ્ધં દર્શયિતુમ્ આહ ---
તથા સ્વયં તદાશ્રયણસ્ય વા સન્દેહે અસિદ્ધઃ ઇઇઇ-61
સ્વયમ્ ઇતિ હેતોર્ આત્મનઃ સન્દેહે ઽસિદ્ધઃ । તદારયણસ્ય [500]વે તિ --- તસ્ય હેતોર્ આશ્રયણમ્ --- આશ્રીયતે ઽસિમિન્ હેતુર્ ઇત્ય્ આશ્રયણં હેતોર્ વ્યતિરિક્ત આશ્રયભૂતઃ[501] સાધ્યધર્મી કથ્યતે । તત્ર હિ
__________નોતેસ્__________
[500] -સ્ય ચેતિ
[501] આશ્રયભૂતસા-
તસ્યૈવ રૂપસ્ય । વિજ્ઞાનસત્તયા વ્યાપ્તં યદ્ ઇતિ યસ્મિન્ મરણે ઽવશ્યં પ્રાગાસીદ્ વિજ્ઞાનમ્, તદ્ વિજ્ઞાન્સત્તયા વ્યાપ્તમ્ ઉક્તમ્ । તચ્ ચ શ્વાસોષ્મપરિસ્પન્દાદિવિગમલક્ષણમ્ । દિગમ્બર સ્યાપિ કથં સિદ્ધમ્ ઇત્ય્ આહ --- અજ્ઞાનાદ્ ઇતિ । ચૈતન્યાવ્યભિચારિણો મરણસ્ય્ આજ્ઞાનાત્ । અનેનૈતદ્ આહ --- યદિ તેન સાધ્યવ્યાપ્તં મરણં મરણશબ્દમાત્રસમતાં બિભ્રતઃ શોષમાત્રાદ્ ભેદેન વિવેકિતં સ્યાત્ કેવલમ્ અજ્ઞાનાત્ તત્સિદ્ધમ્ ઉચ્યત ઇતિ ।
એતદ્ એવાહ --- યદા ત્વ્ ઇતિ । એવમ્ ઉત્તરત્રાપિ દ્રષ્ટ્વ્યમ્ ।

સુખમ્ અનુકૂલવેદનીયમ્ । આદિ શબ્દાદ્ ઇચ્છાદ્વેષાદિપરિગ્રહઃ । પુરુષસ્ય સાંખ્ય પરિકલ્પિતસ્યાત્મહણ્ । `પુરુષશ્ ચેતયતે બુદ્ધિર્ અધ્યવસ્યાતીતિઽ સિદ્ધાન્તાત્ । સાંખ્ય સ્ય સંખ્યયા પઞ્ચવિશતિતત્ત્વાનીત્યન્યા વ્યવહરતીતિ સાંખ્યો યોગરૂઢિશ્ ચૈષા, કપિત એવતથોચ્યતે ।
નનૂત્પત્તિમત્ત્વં કૃતકત્વમ્ વા સ્વસિદ્ધમ્ એવ તેનોપન્યસનીયમ્ ઉપન્યસ્તં ચ । તત્ કથં વાદ્યસિદ્ધતેતિ આહ --- પરાર્થો હીતિ । હિર્ યસ્માત્ । પરાર્થઃ પરપ્રતિપત્તિપ્રયોજનઃ । નિરન્વયઃ સર્વથોચ્છેદઃ ।
[ધ્પ્ર્ 193]
હેતુર્ વર્ત્તમાનો ગમકત્વેનાર્શ્રીયતે । તસ્યાશ્રયણસ્ય સન્દેહે સન્દિગ્ધઃ ॥
[502]આત્મના સન્દિહ્યમાનમ્ ઉદાહર્ત્તુમ્ આહ ---
__________નોતેસ્__________
[502] સ્વાત્મના
યથા બાષ્પાદિભાવેન સન્દિહ્યમાનો ભૂતસંઘાતો અગ્નિસિદ્ધાવ્ ઉપદિશ્યમાનઃ[503]સન્દિગ્ધાસિદ્ધઃ ઇઇઇ-62
__________નોતેસ્__________
[503] સંદિગ્ધાસિદ્દઃ --- ઓમ્.
યથે તિ । બાષ્પ આદિર્ યસ્ય સ બાસ્પાદિઃ । તદ્ભાવેન બાષ્પાદિત્વેન સદિહ્યામાનો ભૂતસંઘાત ઇતિ ભૂતાનાં પૃથિવ્યાદીનાં સંઘાતઃમ્ સમૂહઃ । અગ્નિસિદ્ધૌ --- અગ્નિસિદ્ધ્યર્થં ઉપાદીયમાનો ઽસિદ્ધઃ ।
એતદ્ ઉક્તં ભવતિ --- યદા ધૂમો ઽપિ બાષ્પાદિત્વેન સંદિગ્ધો ભવતિ તદા ઽસિદ્ધઃ, ગમકરૂપાનિશ્ચયાત્ । ધૂમતયા નિશ્ચિતો [504]વહ્નિજન્યત્વાદ્ ગમકઃ । યદા તુ સંદિગ્ધસ્ તદા ન ગમક ઇત્ય્ અસિદ્ધતાખ્યો દોષઃ ॥
__________નોતેસ્__________
[504] વહ્નિકાર્યત્વાદ્ ગમકઃ
આશ્રયણાસિદ્ધમ્ ઉદાહરતિ ---
યથા ઇહ નિકુઞ્જે[505]મયૂરઃ કેકાયિતાદ્ ઇતિ ઇઇઇ-63
__________નોતેસ્__________
[505] નિગુઞ્જે
યથે તિ । ઇહ નિકુઞ્જ ઇતિ ધર્મી । પર્વતોપરિભાગેન તિર્યઙ્નિર્ગતેન પ્રચ્છાદિતો ભૂમાગો નિકુઞ્જઃ । મયૂર ઇતિ સાધ્યમ્ । કેકાયિતાદ્ ઇતિ હેતુઃ । કેકાયિતં --- મયૂરધ્યનિઃ ॥
ન તુ વિનષ્ટસ્યાપિ સત્ત્વરજસ્તમોરૂપેણાનુગમ ઇષ્ટઃ । ન કેવલં પૂર્વમ્ એવેત્ય્ અપિ શબ્દઃ । અનિત્યત્વોત્પત્તિમત્ત્વ યોર્ યત્ સાધનં પ્રમાણં તસ્ય(સ્યા ઽ)જ્ઞાનાદ્ અનિત્યાત્ યદીત્યાદિનૈતદ્ એવ દ્રઢયતિ ॥
સ્વયમ્ ઇત્યાત્મન ઇતિ ષષ્ઠ્યન્તસ્યાનુવર્ત્તતે । હેતોશ્ ચ પ્રકૃતત્વાદ્ હેતોર્ ઇતિ વિવૃણોતિ ।આશ્રીયતે સાધનત્વેનોપાદીયતે અસ્મિન્ન્ ઇતિ ॥
યસ્યાત્મનઃ સન્દેહઃ સ આત્મના સન્દિહ્યમાનો ભવતીત્ય્ અભિપ્રાયેણાહ --- આત્મના સન્દિહ્યમાનમ્ ઇતિ । આદિ શબ્દેન નીહારાદિપરિગ્રહઃ ।
નનુ યદ્ય્ અસૌ પરમાર્થતો ધૂમસ્ તદા સન્દેહે ઽપિ કિં ન ગમક ઇત્ય્ આહ --- એતદ્ ઉક્તં ભવતી તિ । કિં તદ્ ગમકં રૂપં યેનાનિશ્ચિત ઇત્ય્ આહ --- વહ્નીતિ । યદા ત્વ્ ઇત્યાદિનોક્તમ્ એવ સ્પષ્ટયતિ । તદા ન ગમક ઇતિ બ્રુવતશ્ ચાયમ્ આશયો વિહ્નિજન્યત્વસ્યૈવ ગમકત્વનિબન્ધનસ્ય તદા ઽનિશ્ચિતત્વાત્ ।
એતેન સન્દિગ્ધવિશેષણાસિદ્ધઃ સન્દિગ્ધવિશેષ્યાસિદ્ધશ્ ચોક્તો દ્રષ્ટવ્યઃ [68અ] યથા ષડ્જાદિસત્ત્વસન્દેહે મયૂરશબ્દો ઽયમ્ ષડ્જાદિમત્ત્વે સતિ અવર્ણાત્મકત્વાત્ । અવર્ણાત્મકત્વે સતિ
[ધ્પ્ર્ 194]
[506]કથમ્ અયમ્ આશ્રયણાસિદ્ધ ઇત્ય્ આહ ---
__________નોતેસ્__________
[506] કથમાશ્ર-
તદાપાતદેશવિભ્રમે ઇઇઇ-64
તદાપાત[507] ઇતિ । તસ્ય કેકાયિતસ્ય્ આપાત [508]આગમનં તસ્ય દેશઃ સ ઉચ્યતે યસ્માદ્ દેશાદ્ આગચ્છતિ કેકાયિતમ્ । તસ્ય વિભ્રમે વ્યામોહે સત્ય્ અયમ્ આશ્રયણાસિદ્ધઃ । નિરન્તરેષૃ બહુષુ નિકુઞ્જેષુ સત્સુ યદા કેકાયિતાપાતનિકુઞ્જે[509] વિભ્રમઃ --- કિમ્ અસ્માન્ નિકુજ્ઞાત્ કેકાયિતમાગતમ્ । આહોસ્વિદ્ અન્યસ્માદ્ ઇતિ[510], [511]તદાયમ્ આશ્રયણાસિદ્ધ ઇતિ ॥
__________નોતેસ્__________
[507] તદઘાત
[508] આગમઃ
[509] કેકાયિતાપાતવિભ્રમઃ
[510] આહોસ્વિદ્ અસ્માદ્ ઇતિ
[511] તાદાશ્રય-
ધર્મિણો ઽસિદ્ધાવ્ અપ્ય્ અસિદ્ધત્વમ્ ઉદાહરતિ ---
ધર્મ્યસિદ્ધાવ્ અપ્ય્ અસિદ્ધઃ, યથા સર્વગત આત્મા ઇતિ સાધ્યે સર્વત્રોપલમ્ભમાનગુણત્વમ્ ઇઇઇ-65
યથે તિ । સર્વસિમિન્ ગતઃ સ્થિતઃ સર્વગતો વ્યાપીતિ યાવત્ । વ્યાપિત્વ આત્મનઃ સાધ્યે સર્વત્રોપલભ્યમાનગુણત્વં લિઙ્ગમ્ । સર્વત્રદેશ ઉપલભ્યમાનાઃ સુખદુઃખેચ્છાદ્વેષાદયો ગુણા યસ્યાત્મનસ્ તસ્ય ભાવસ્ તત્ ત્વમ્ । ન ગુણા ગુણિનમ્ અન્તરેણ વર્ત્તન્તે । ગુણાણાં ગુણીનિ સમવ્યાયાત્ । નિષ્ક્રિયશ્ ચાત્મા । તતશ્ ચ યદિ વ્યાપી ન ભવેત્ કથં દાક્ષિણાપથ ઉપલબ્ધાઃ સુખાદયો મધ્યદેશ ઉપ્લભ્યેરન્ । તસ્માત્ સર્વગત આત્મા ।
તદ્ ઇહ બૌદ્ધ સ્યાત્મૈવ ન સિદ્ધઃ, કિમ્ ઉત સર્વત્રોપલભ્યમાનગુણત્વં સિધ્યેત્ તસ્યેત્ય્ અસિદ્ધૌ[512] હેત્વાભાસઃ । પૂર્વમ્ આશ્રયણસંદેહેન ધર્મિણિ સંદેહ ઉક્તઃ । સંપ્રતિ ત્વ્ અસિદ્ધો ધર્મ્ય્ ઉક્ત ઇત્ય્ અનનયોર્ વિશેષઃ ।