Language

ENहिગુ
Scripture Library

Dharmottarapradīpa subcommentary on Dharmottara's Nyāyabinduṭīkā on Dharmakīrti's Nyāyabindu · Part 120

Durvekasya Dharmottarapradīpaḥ
ācārya dharmakīrtti praṇīto
nyāyabinduḥ |
prathamaḥ pratyakṣaparicchedaḥ |
ūṃ namo vītarāgāya[1]
__________NOTES__________
[1] ūṃ namaḥ sarvajñāya -- BEHN | nāsti AP.
samyagjñānapūrvikā sarvapuruṣārthasiddhir iti tad vyutpādyate I-1
ācārya dharmottara viracitā
nyāyabinduṭīkā |
jayanti jātivyasanaprabandhaprasūtihetor jagato vijetuḥ |
rāgādyarāteḥ sugatasya vāco manastamatānavam ādadhānāḥ ||
ācārya durvekamiśra viracito
dharottarapradīpaḥ |
[1b][[2]sūtrabhidharma]vinayāḥ sugatasya vāco bādhā vinā dbhutatayā satataṃ jayanti |
__________NOTES__________
[2] patram atra truṭitam -- saṃ-
ābhānti darpaṇa iva pratibimbitāni tattvāni yatra sakalasya padārtharāśeḥ ||
śrīdharmakīrty abhimukhāni jagaddhitāni dharmottara sya vipulāni padāny amūni |
samyakprakāśya sukṛtaṃ samupārjayāmi tenāpi duḥkhajaladher jagad uddharāmi ||
mātsaryādimalopetaiḥ [[3]śakyaṃ na guṇadarśanam |
__________NOTES__________
[3] patram atra truṭitam -- saṃ-
yato he]maparīkṣāyāḥ santo hi nikaṣopalāḥ ||
nyāyabinduṭīkā ṃ cikīrṣur eṣa dharmottaro bhagavatpūjāpuṇyayoḥ sādhyasādhanabhāvam atīndrayam īdṛśi viṣaye gatyantaravirahād abhyupeyaprāmāṇyād āgamād avagamya, puṇyasya cāpuṇyavirodhitvād apuṇyaphalavighnādyabhāvo vyāpakaviruddhavidhinā sambhavī, tenāvighnena granthakaraṇa[4][tatsamāptau
__________NOTES__________
[4] patram atra truṭitam -- saṃ-
[DhPr p.2]
tadadhyayane] ca bhagavadguṇagaṇaśravaṇajanitātiśayaviśeṣāsāditapuṇyasya tathaivāvighnena jijñāsitaśāstrārthatattvāvagamo bhaviṣyati, dṛṣṭaśiṣṭācāro 'py anupālito bhaviṣyatīty abhisandhāya vāgvijayākhyānadvārāṃ bhagavataḥ pūjāṃ stutimayīm ārabhate |
syād etat -- pūjāyāḥ puṇyopajananamātraprayoja[5][nasya sampādakat]vād āripsitārambhāt prāk kāyamayīm eveṣṭadevatāpūjām āracyya, kim iti na tadārabhyate? athocyate -- tatpūrvikāyām api pravṛttau `stutipūjaiva pravṛttipuraḥsarī kiṃ na kṛtā' iti codyam āpadyeta | tathā cāśokavanikācodyasadṛśam idam iti nānuvādyam api viduṣām iti | asad etat | evaṃ hi [kāyapūjāyāracane stuti]padāni prayuñjānasyā 'tadvyākhyānabhūtasyāsya ślokasyāprakṛtasya karaṇaṃ nāpadyeta | kāyapūjā tu sukhāsanopadeśanādītikartavyatāsthānīyatvān nāprakṛtakaraṇacodyenopadrūyata iti |
__________NOTES__________
[5] patram atra truṭitam -- saṃ-
atrocyate -- syād evaitad yadi svārtham uddiśya stutir īdṛśī pūjā vidhīyate | kiṃ tarhi? śrotṛjanā[rtham uddiśyāpi] bhagavato guṇakīrttane kṛte śrotṛbhir antataḥ kāvyaguṇajijñāsayāpi ślokao 'vaśyaṃ jñātavyaḥ | tajjñānāt tathāgataguṇās tāvat kālaṃ tāvac chotṛsantānam adhyāsate | tatra ye tāvad bhagavati prāgatiprasannamanasas teṣām evaṃvidhaguṇātiśayaśālini `sthāna evāsmākaṃ manaḥ prasannam' iti niścinvatāṃ sthe[6][mānam āsādayate cittam |] ye ca madhyasthās teṣām `evaṃbhūtaguṇaratnālaṅkṛte mahato mahīyasi cittam āvarjayitum ucitaṃ svahitāvahitaiḥ, tad vayam iyantaṃ kālaṃ pramādyanta evodāsmahe sma' iti nirvidyamānānāṃ cittaṃ pratiṣṭhate | ye 'py anatiprasannās teṣām api -- `evaṃvidhaguṇaniketane kim asmābhir akasmād vidviṣyate' iti mananān manāgāvarjanaṃ mādhyasthyaṃ vā[7][syād ity atiprasannamadhyastha]yoḥ puruṣayoś cittaprasādasthairyamanaḥprasādopajananābhyāṃ puṇyātiśayo jāyate | tṛtīyasyāpi manāgāvarjanane 'pi puṇyaprasavaḥ | mādhyasthye tu bhagavadvidveṣopacayopaneyanarakeṣv anatipatanaṃ vidveṣopaśamād bhavati | asatyāṃ tu stutimayapūjāyām itthaṃ trividhaśrotṛjanaprayojanaṃ yat tan na kṛtaṃ syāt -- iti svaparārtho[2a]ddeśena stutimayī pūjā vidhīyata iti sthitam |
__________NOTES__________
[6] patram atra truṭitam -- saṃ-
[7] pratau duṣkhāni ity evaṃ varttate -- saṃ-
tatrānena ślokena bhagavān svārthasampadā parārthsampadupāyasampadā parārthsampadā ca stūyate | tāsāṃ tisṛṇām api sampadām avaśyavaktavyatvāt | tathā hi cirakālābhyāsasātmyīkṛtamahākṛpasya bhavataḥ parārthasampat pradhānaṃ prayojanam, itarad apradhānaṃ, ānuṣaṅgikaṃ tathāgatattvam apīti sā tāvad avaśyābhidheyā |
tad āha bhaṭṭavarāhasvāmī --
"sākṣātkṛtāśeṣajagatsvabhāvaṃ prāsaṅgikaṃ yasya tathāgatatvam |" iti |
sā copāyasampadam antareṇāsambhavinīti tad abhidhānam apy āvaśyakam | iyañ cānadhigatasvārthasampado na sidhyatīti tad abhidhānam api niyatam āpatitam | tad āha saiva --

"tīrṇaḥ svayaṃ yāti jagat samagraṃ mārgopadeśe 'dhikṛto hi nāthaḥ |" iti |
tatra svārthasampannasya parārthasampādanopāyasampat tatsādhyā ca parārthasampādanasampad iti prathamaṃ jāti tyādinā sugatasye ty antena svārthasampattir uktā | anupāyasya parārthasampattir na sampadyata
[DhPr p.3]
iti tadanu vāca ity anena parārthopāyasampad uktā | `īdṛśaṃ vastuno rūpam, idañ cānuṣṭheyam' ityādirūpeṇa dharmadeśanaiva hi bhagavato jagaddhitāvagamanalakṣaṇaparārthasampādanopāyasampad vaidyavarasyeva vyādhisvarūpapratītiśaktibhaiṣajyopadeśo rogopaśamasampādanopāyasampat | tad anantaraṃ tadupāyasampattisādhyā parārthasampad anyena padenoktā |
tatra vāco jayanti -- iti sambandhaḥ | avivakṣitakarmatvād akarmatvam | vācaḥ sūtrābhidharmavinayalakṣaṇāḥ | jayanti utkṛṣyante prakṛṣṭā bhavanti | utkarṣaś ca sajātīyāpekṣayeti sāmarthyād īśvarādivacanebhyaḥ prakṛṣṭā bhavantīty arthaḥ | yad vā jayanti abhibhavanti | abhibhavaś ca pratiyogigocara iti | arthāt tīrthikaśāstrābhibhavaṃ kurvantīty arthaḥ | pramāṇopapannārthapratipādakatvād āsām | teṣāṃ tu tadvaiparītyād iti buddhisiddhaṃ kṛtvā kevalam etad atroktam | viniściyaṭīkāyāṃ punar anena `yuktiprabhāve'tyādi hetubhāvena viśeṣaṇam upāttam |
kasya tā ity ākāṅkṣāyām āha -- sugatasya iti | su śabdo 'yam arthatrayavṛttir draṣṭavyaḥ | praśastaṃ gataḥ sugataḥ | praśastaṃ yathā bhavati tathā gataḥ | saṃsārāt prakrāntaḥ | kathaṃ tathā gamanaṃ tasya? nairātmyadarśanena saṃsārātikramāt | tasya ca prajñāniśrayāt | atha vā gatyarthānāṃ jñānārthatvād api praśastaṃ gataḥ jñātavān ity arthaḥ | praśastañ ca tat tattvaṃ nairātmyalakṣaṇam | tattvarūpatvañ ca tasya pramāṇopapannatvāt | dṛṣṭaś cāyaṃ suśabdaḥ praśastārthavṛttiḥ | surūpā rūpājīvete yathā | apunarāvṛttyā vā gataḥ sugataḥ | gataḥ prayātaḥ saṃsārāt | punarāvṛttiśabdavācyayor janmadoṣayor ātmadarśanabījopaghātena bhagavatā samūlaghātaṃ nihatatvāt | etadarthe 'pi suśabdo dṛṣṭaḥ | sunayo jvara iti yathā | niḥśeṣaṃ vā gataḥ sugataḥ | niḥśeṣaṃ yāvad gantavyaṃ tāvad gataḥ prāptaḥ | akleśanirjarakāyavāgbuddhivaiguṇyalakṣaṇaśeṣalakṣaṇaprahāṇena munes tatpadaprāpteḥ | evaṃvṛttir api suśabdo dṛśyate | supūrṇo ghaṭa iti yathā |
tasya sugatasya kimbhutasyety āha -- vijetuḥ abhibhavituḥ | kasyāsau vijetety āha -- jagato jīvalokasya | vijayaś ca jagadapekṣayā paramapadaprāptyā tasya prakṛṣṭatvaṃ draṣṭavyam | ata eva jagadabhibhūtaṃ bhavati | tasya tadvaiparītyāt | na punā rājavijaya iva rājāntarāpekṣayā kāyāditiraskāro 'bhibhavo 'vaseyaḥ |
jagataḥ kīdṛśasya? jāyate saṃsaraty anayeti jātiḥ tṛṣṇā | vyasyate vividhena prakāreṇetastato asyate(-to 'syate) kṣipyate aneneti, asyatīti vā vyasanaṃ | jātir eva vyasanam ity antarnītaniyamaḥ samāsaḥ kartavyaḥ | tṛṣyann eva hi prāṇī tat tad ācarati yena saṃsāre saṃsarati | tatas tayaivāsau itastata utpādadvāreṇa vyastaḥ kṣipto bhavatīti saiva vyasanaṃ yuktam | atha vā jātau utpattau nikāyaviśiṣṭāyāṃ vyasanam āsaktiḥ `vidyādharo 'haṃ bhūyāsaṃ' , ` devo 'haṃ bhūyāsam' ityādyākāro 'bhiniveṣaḥ | yad vā jādyā śritāni vyasanāni dūḥkhāni[8]rogaśokādīṇi | prāktanavyākhyāne tasya, antimavyakhyāne teśāṃ prabandhaḥ pravāhaḥ | tad eva vā prakṛṣṭo bandhaḥ | pravāhapakṣe prabandhena | bandhapakṣe prabandha sya | prasūteḥ kāraṇasya | evañ ca prabandhaprasūti śrutisahitaṃ hetu padam upādadānaḥ paramatanirākaraṇañ cābhipraiti | tathā hy evamabhidhāne saty ayaṃ
[DhPr p.4]
__________NOTES__________
[8] pratau duṣkhāni ity evaṃ varttate -- saṃ-
tātparyārthaḥ -- jadad evānanyasattvaneyaṃ svayam eva tathā tat tad ācarati yena tathā saṃsāre saṃsarati | na tu parapreritaṃ yathā 'nye manyante --
"ajño jantur anīśo 'yam ātmanaḥ sukhaduḥkhayoḥ |
īśvaraprerito gacchet svarga vā sva (śva) bhram eva vā ||" [mahābhā- vana- 30,28] iti |
itarathā j ātivyasanā śrayasyeti tadanyaviśeṣaṇasahitam eva brūyād iti |
kimbhūtasya sugatasya? rāgadī nāṃ śleśānām arāteḥ śatroḥ satkāyadṛṣṭivigamena, tena teṣāṃ svasantāne samūlam unmūlitatvāt | yata eva bhavavān rāgādyarātiḥ, jagac ca jātivyasanaprabandhaprasūtihetuḥ, ata evāsau tataḥ prakṛṣṭo bhavati vijetā tasya | atha vā rāgādyarāter iti jagato viśeṣaṇam | rāgādayo 'rātayaḥ pratipakṣā nityam upaghātakā yasyeti kṛtvā | tadā tu tadvijetā bhavān sugatatvād eva boddhavyaḥ | jagato ye rāgādayas teṣām arāte ityādivyākhyānaṃ tu kliṣṭatvāt noktam |
kiṃviśiṣṭā vāc ity āha -- mana ityādi | sadasadarthavivekavibandhakatvāt tama iva tamo 'jñāṇam avidyā | tac ca manaso vikalpavijñānasya kayācid vyapekṣayā dharma iva bhinnaḥ kathyate | vastutas tu kliṣṭam eva jñānam avidyā | yad vā kliṣṭaṃ mana eva tama iva tamaḥ pūrvavat |
kecit tu manastama iti śabdasamudāyam ajñānārthavācakam ācakṣate |
tasya tānavaṃ tanutvaṃ mandībhavanam ity arthāt | tad ādadhānāḥ kurvāṇāḥ | tānavagraḥaṇena cedam ācaṣṭe -- na bhavato vācaḥ sarvathā jagadajñānam upaghnanti, tacchravaṇamātreṇa mohahānyā muktatvāt mārgabhāvanāvaiyarthyaprasaṅgāt | kin tu tiyantaṃ kālam ālocyamānāḥ samudācārato mohasya māndyāpādanena taṃ tanūkurvantīti |
atha vā anyathā vyākhyāyate -- tā vācas tamo jayanti abhibhavanti[9] ...................... ............... [3a]....................................mohapracāram ādadhānāḥ | śeṣaṃ samānaṃ pūrveṇa |
__________NOTES__________
[9] lekho 'tra ghṛṣṭaḥ |
yad vā manasi tamo yasya sa manastamā mūḍha uktaḥ | tasya bhāvo manastamastā | tasyā anavo niṣṭhā | tathā hi -- nūtir navaḥ | tadviruddhena[10] ........................................................... tam ādadhānāḥ mūḍhatva[11] ...................................................... pravarttanāt | śeṣaṃ samānaṃ pūrveṇeti vyākhyātaḥ ślokaḥ |
__________NOTES__________
[10] lekho 'tra ghṛṣṭaḥ |
[11] lekho 'tra ghṛṣṭaḥ |
kevalam idam ālocyatām -- tathāgata m abhistuvatā dharmottareṇā syaiva vijayo mukhyavṛttyā kiṃ na kathitaḥ? kiṃ punar dharmaviśeṣaṇatvenānuṣaṅgataḥ pratipādita iti? atra samādhīyate | ācāyaśrī dharmakīrttinā bhagavatpravacanārthasamarthana[12] ......................................................................................................prakṛtatvāt vijayo mukhyataḥ pratipādyate |
__________NOTES__________
[12] lekho 'tra ghṛṣṭaḥ |

yad vā yasya vāca eva tathā jayanti tasya vijayo daṇḍāj jayanyāyenātiśayena pratipāditaḥ | sūcitaś cāsau vijetṛ padena |
[DhPr p.5]
samyagjñānapūrvike tyādināsya prakaraṇasyābhidheyaprayojanam ucyate |
atha vā gamikānāṃ matena nirupadhiśeṣe nirvāṇadhātau parinirvṛto bhagavān | parinirvṛtasyāsya pravacanam ayam eva vapur vidyata iti āgamiko vāgvijayam eva pratipādayate smeti |
samyagjñāne tyādinā prakaraṇasya yat prayojanaṃ samyagjñānavyutpattiḥ, tasyā yat prayojanaṃ puruṣārthasiddharūpaṃ tad ucyate | na ca samyagjñānavyutpatteḥ samyagjñānaparijñānaṃ prayojanaṃ na puruṣārthasiddhir iti śakyam abhidhātum | vipratipattinirākaraṇena svarūpapratipattir iva(eva) hi samyagjñānasya vyutpattiḥ | sā katham ātmana eva prayojanaṃ bhaved ity abhiprāyeṇa vyākhyātavantau vinītadevaśāntabhadrau | tad vyākhyānam avamanyamāno 'bhidheya prayojanam ucyate iti vyācaṣṭe | avajñāne cāyam āśayaḥ -- asyedaṃ prayojanam iti khalv anvyavyatirekābhyām avadhāryate | nānyathā | iyañ ca svarūpā prasiddhiḥ (puruṣārthasiddhiḥ) samyagjñānavyutpattim antareṇāpi gopālāṅganādīnāṃ bhavantī sati samyagjñāni(-ne), satyām api tadvyutpattau asti samyagjñāṇe manīṣiṇām abhavantī na tadvyutpatter anvayavyatirekāv anuvidhatte | kiṃ tarhi? samyagjñānasyeti tasyaiva payojanaṃ bhavitum arhatīti |
samyagjñānetyādinā vākyena karaṇena prakaraṇābhidheyasya samyagjñānalakṣaṇasya prayojanaṃ dṛṣṭaṃ puruṣārthasiddhilakṣaṇam ucyate vārttika kṛtā karttrety arthāt |
nanu ca yatrābhidhāvyāpāraḥ samāpyate sa vākyārthaḥ | na cāsau puruṣārthasiddau viśrāmyati | kiṃ tarhi? śrotuḥ samyagjñānavyutpattau | tat kathaṃ sā vākyārthatvenaocyate? ucyate | yady api śabdābhidhāvyāpārāpekṣayā tat samyagjñānaṃ vyutpādyate śiṣya iti śiṣyasamyagjñānaviṣayā vyutpattikriyā prādhānyād vākyārthaḥ, tathāpy asya tātparyārthasambhave tannirūpaṇenedam ucyate | tathā hi tadvyuptattim evāsau kim ati kāryate? yataḥ samyagjñānapūrvikā sarvapuruṣārthasiddhiḥ[13] ......................................................m ucyate | yatra punar abhidhāviṣaya evārthaḥ sambhavī na tu tātparyārtho [3b][14]...|s tatra sa eva vākyārthaḥ kalpyate | dvitayasambhave tu yat paraṃ vākyaṃ tathā ca tasyārtha ity ārthena nyāyenābhidheyasya prayojanaṃ puruṣāthasiddhir vākyārthatvenocyata iti vyākhyāyata iti |
__________NOTES__________
[13] -pūrvikā sarvetyādinā -- APE
[14] lekho 'tra ghṛṣṭaḥ |
kecit punar idaṃ dharmottarīyaṃ vākyam anyathā vyācakṣate | nātra payojanaśabdena phalam abhipretaṃ kiṃ tu prayujyate pravarttyate 'neneti, prayojayatīti vā prayojanam | tac ca puruṣārthasiddhihetutvam | abhidheyasya hi samyagjñānasya puruṣārthasiddhihetutvena prayuktaḥ puruṣaḥ pravarttata iti | uttaratrāpi prayojanam idam eva vivakṣitam | ata eva -- atra ce tyādivākye sarvapuruṣārthasiddhihetutvaṃ prayojanaṃ pravarttakam uktam iti spaṣṭīkaraṇaṃ ghaṭata iti | tac ca nātiśliṣṭam utpaśyāmaḥ | tathā hi atra ca prakaraṇābhidheyasya samyagjñānasya puruṣārthasiddhhihetutvaṃ prayojanam uktam iti vakṣyamāṇena vyaktīkṛtatvād ihāpi abhidheya sya prayojanam iti ṣaṣṭītatpuruṣo 'vaśyakāryaḥ | tathā cāyam asamarthaḥ padavidhir bhavet | tad dhi puruṣārthasiddhihetutvaṃ nābhidheyasya samyagjñānasya pravarttakam api tu puruṣasya | tat katham abhidheyapadena samasyeta prayojanapadam? na ca kenacid rūpeṇābhidheyasambandhi--

[DhPr p.6]
tva 'sya samarthayor ekārthībhāvo bhavatīti | na hi yajñadattaputro bhṛtyatvādinā rupeṇa devadattasambandhī bhavan devadattaputra iti ṣaṣṭīsamāsasya viṣayo bhavitum arhati |
atha bhāvapradhānatvān nirdeśasya prayojanaṃ prayojakatvam ity athaḥ | tac cāśritasya prayojakatayā abhavati sambandhīti samarthavidhiḥ kalpyate |
nanu yadi samyagjñānagataṃ puruṣārthasiddhihetutvaṃ prayojanaṃ prayojakatvaṃ tarhi samyagjñāṇaṃ prayojanam ity āpannam | yato na prayojanatvam eva prayojanaṃ bhavitum arthati | na ca samyagjñānena prayuktaḥ puruṣaḥ samyagjñāne pravarttate, kiṃ tu puruṣārthasiddhihetutvena | tat kathaṃ proyojanaṃ bhavitum arhati? kiñ ca vṛddhavyavahāro hi śabdārthavyavahārabhūmiḥ | na ca vṛddhaiḥ prayojakaḥ saty api prayojayitṛtve prayojaka iti samyagjñānavyutpatteḥ prayojanam ucyeta | anyathā samyagjñānaṃ vyutpadyamānānām ātmānaṃ karttuṃ pravarttamāna ācāryaḥ prayojaka iti samyajñāṇayutpatteḥ prayojanam ucyeta | yo 'pi kaṭaṃ kurvantaṃ karttuṃ prayuṅkte so 'pi tat prayojanam ucyetety evaṃvādī na laukiko na praīkṣaka ity upekṣaṇīya eva |
api ca kim etad anyathā nopapadyata eva yenaivaṃ mṛtvā śīrtvopapādyeta | na caivam, anyathāpi sūpapādatvāt | prayojakatvam iti nirdeśe ca dharmottaraḥ kiṃ gauravaṃ paśyati yenaivam avācakam ācakṣīta? kathañ ca prakaraṇasye ti durupapādaṃ prayuñjīta? kiṃ ca yad īpsañ jihāsan vā puruṣaḥ pravarttate tad upādānaparityāgābhyāṃ pravarttito bhavati | yathāha akṣapādaḥ -- yam artham adhikṛtya pravarttate tat prayojanam[NSū 1,1,28]iti | adhikṛtya uddiśyety arthaḥ | na ca samyagjñānasya bhinnaṃ sad api puruṣārthasiddhihetutvam īpsan jihāsan vā pravarttate | kiṃ tarhi? hitāhitaprāptiparihārāv uddiśyeti tāv eva prayojane yukte | kiñcid ajihāsor anupāditsor arthanirīha[4a]sya saty api puruṣārthasiddhihetutve apravarttanāt | smaraṇād abhilāṣeṇa vyavahāraḥ pravarttate ity alaṃ śabdamātrasamarthanadṛṣṭer arthatattvānavagāhino vacane 'ndhādareṇa |
athābhidheyaprayojanaṃ pravarttakam iti samasyate | tato 'yam adoṣa iti cet | tad avadyam | na hi puruṣārthasiddhihteutvena prayuktaḥ puruṣaḥ samyagjñānalakṣaṇe abhidheye pravarttate kiṃ tu prakaraṇe pravarttate -- granthaśravaṇalakṣaṇāṃ pravṛttim anutiṣṭhati |
atha granthasya śabdārthasvabhāvatvād | evam apy asau śabde 'bhidheye ca samudāye pravṛtto bhavati | tad granthasya prakaraṇasyeti ṣaṣṭhī katham? atha punar ayam artho 'sya prakaraṇasyābhidheye 'rthād abhidhānābhidheyasamudāye prayojanaṃ pravarttakam iti | tathā ca prakaraṇe pravarttakam ity asaṅgatam uktaṃ syāt | yadi coktayā vyutpattyā prayojanaśabdena prayojakaṃ tathābhūtam asya bubodhayiṣitaṃ bhavet tadā samyagjñānapūrvike tyādinā abhidheyaprayojanam ucyata ity uktaṃ syāt | mukhyaś ca sambandhī puruṣaḥ puruṣasyeti darśitaḥ syāt | na caivam, tasmāt prayojanaśabdena phalam evāsyābhipretam atrottaratrāpi |
athocyate | phalārthī cet pratipattā phala eva kiṃ na pravarttate? kiṃ śramaḥ samyagjñāna iti | heyopādeyayor hānānopādānalakṣaṇaphalārthitaiva tannibandhanaṃ jñānaṃ mṛgayate | anyathā visaṃvādanam ātmīyam āśaṅkamāna iti kā kṣatiḥ? phalapakṣe tu puruṣapravṛtty upayogi cāsyābhidheyam iti tad darśitaṃ bhavati |
[DhPr p.7]
dvividhaṃ hi prakaraṇaśarīram -- śabdaḥ, arthaś ca |
tatra śabdasya svābhidheyapratipādanam eva prayojanam | nānyat | atas tan na nirūpyate |
abhidheyaṃ tu yadi niṣprayojanaṃ syāt tadā tatpratipattaye śabdasandarbho 'pi nārambhaṇīyaḥ syāt |
nanu ca nāyaṃ pratyastamitāvayavārthaḥ saṃjñāśabdaḥ | kiṃ tarhi? prayujyate 'nena iti, prayojayatīti vā vyutpattyā phale 'pi varttate | tat katham etad vyākhyāyata iti cet | satyam etat | kevalaṃ na puruṣārthasiddhihetutvaṃ samyagjñānasyātmana eva prayojakaṃ kiṃ tu puruṣasya | tatra coktā doṣamātrā | abhidheye prayojanam iti vigrahe ca bhūyān doṣo darśitaḥ | tasmāt tathābhūtavyutpattināpi prayojanaśabdenātra na tathābhūtaṃ prayojakaṃ cāvādyam, api tu phalam eveti sarvam avadātam |
nanu ca prakaraṇe śrotṝn pravivarttayiṣur ayam abhidheyaprayojanam abhidhatte tad anenāsyaiva tad ākhyātum ucitam | tac ca yathāsvam abhidheyapratyāyanalakṣaṇam ity āśaṅkyāha -- dvividhaṃ hi ityādi | hi r yāsmād dviprakāraṃ prakaraṇasya śarīraṃ svabhāvaḥ | tad uktaṃ kāvyālaṅkāre " śabdārthau sahitau kāvyaṃ"[15][kā 1,16] iti | tasmād abhidheyaprayojanam ucyata iti |
__________NOTES__________
[15] kāvyālaṅkāravṛttau -- "kāvyaśabdo 'yam guṇālaṅkārasaṃskṛtayaoḥ śabdārthayor varttate" 1 |1 | iti |
kathaṃ dvaividhyam ity āha | śabda iti | ca ḥ śabdena sahārthaṃ prakaraṇaśarītatvena samuccinoti | etad uktaṃ bhavati -- śabdārthayor avacchedyāvacchedakatvena sthitayoḥ prakaraṇatvaṃ nānyathety ubhayasvabhāvatvāt prakaraṇasyābhidheyaprayojanābhidhāne prakaraṇasyaivābhihitaṃ bhavatīti |
yady evaṃ śarīratvāviśeṣāt abhidheyasyevābhidhānātmano 'pi tat kiṃ nocyate? kiṃ ca, na niṣkṛṣṭarūpe 'bhidheye puruṣaḥ pravarttate kiṃ tu grantha eva śravaṇalakṣanāṃ pravṛttim ācarati abhidheyajñānāya | tad asyaiva prayojanaṃ vācyam iti pūrvapakṣadvitayaṃ paśyann āha -- tatreti nirdhā[4b]raṇe caitat | nānyad iti puruṣapravṛtty upayogi ayam asyāśayaḥ -- na hi śabdasya svārthapratyāyanalakṣaṇaṃ phalam astīti śabdasandarbha ārabhyate śrūyate vā, tasya kākadantaprīkṣāsādhāraṇatvenāgaṇyamānatvāt | kiṃ tarhi? tad arthasya saprayojanatvena | ataḥ kim anenoktenāpīti? tarhi abhidheyasyāpi tat kim ucyata ity āha -- abhidheyaṃ tu ityādi | tu r abhidhānād abhidheyaṃ bhedavad darśayati | api śabdo nārambhaṇīya ity asmāt paro draṣṭavyaḥ | tad ayam arthaḥ -- tatpratipattaye śabdānāṃ sandarbho nārambhaṇīyo 'pi syāt, kiṃ punaḥ śravaṇīya iti |
[DhPr p.8]
yathā kākadantaprayojanābhāvāt na tatparīkṣā ārambhaṇīyā prekṣāvatā |
tasmād asya prakaraṇasyārambhaṇīyatvaṃ darśayatā abhidheyaprayojanam anenocyate | yasmāt samyagjñānapūrvikā sarvapuruṣārthasiddhiḥ, tasmāt tatpratipattaye idam ārabhyata ity ayam atra vākyārthaḥ |
atra ca prakaraṇābhidheyasya samyagjñānasya sarvapuruṣārthasiddhihetutvam prayojanam uktam |
yathe ti sāmānyenoktasyārthasya viṣayopadarśane | yathaitad darśitaṃ tadvat sarvaṃ draṣṭvyam iti yathāśabdārthaḥ |

tatparīkṣetī kṣettham itthañ ceti karmopadeśaḥ | padasaṃhatir iti ca buddhistham | parīkṣaṇaṃ vā parīkṣā vimṛṣyāvadhāraṇaṃ tādarthyāt śāstram api tathā |
nanu niṣprayojanābhidheyaṃ mārambhi, vacanena tv anena kiṃ kriyata ity āha -- tasmād ityādi | yasmān niṣprayonanābhidheyaṃ nārabhyate tasmād ārambhaṇīyatvaṃ darśayatā ārambhayogyam evedaṃ mayārabhyata iti prakāśayatā, ārambhaṇīyate ca darśite śravaṇīyatvam api nimittasāmyād darśitaṃ bhavatīti te pravarttitā bhavanti |
nanu ca samyagjñānapūrvikā sarvapuruṣārthasiddhir ity anenaikadeśenābhidheyaprayojanam uktam, na samuditena | tat katham anena "vākyenocyate" ity ucyate? ucyate | vākyaṃ hi nāmaikasminn arthe prādhānyena pratipādye guṇaguṇibhāvam anubhavatām arthadvāreṇānyonyāpekṣiṇāṃ sambaddhānāṃ padānāṃ samūha ucyate | tatra yadi sarveṣāṃ padārthānāṃ prādhānyaṃ syāt tadā parasparānupakārāt sambandha eva padānāṃ na syād iti vākyarūpataiva hīyeteti sūktam aneneti | abhidheyaprayojanābhidhānam evāsya samyagjñāne tyādipadasamūhātmakasya yathā tathā yasmād ityādinā kaṇṭhoktaṃ karoti | tasya samyagjñānasya pratipattaye śiṣyasyety arthāt | etac ca tad vyutpādyata ity asya sāmarthyāvasthitārthakathanaṃ draṣṭavyam | iti nā vākyārthasya svarūpam, idam ā ca buddhisiddhatvena tad evāṅgulīvyapadeśayogyam iva darśayati | anena ca puruṣārthasidder upeyatvāt prādhānyam, pratipādyamānasya ca samyagjñānasya tadupāyatvād aprādhānyam | ata eva cārthena nyāyena puruṣārthasidder vākyārthatvam | śābdyā tu vṛttyā śiṣyasamyagjñānaviṣayā vyuptattikriyā vākyārtha iti darśitam |
nanu samyagjñāne tyādinā vākyena samyagjñānasya purṣārthasiddhau hetubhāvaḥ paraṃ pradarśito na punar idaṃ tasya prayojanam iti darśitam | tasyaiva prayojanam anenocyata iti coktam | tat kathaṃ yujyate? atha na (cai)tāvatāpi na jñāyate kasya kiṃ tad abhidheyaṃ kiṃ ca tasya prayojanam ity āśaṅkyāha -- atra ce tyādi |
atha samyagjñānasya puruṣārthasiddhihetutvaṃ prayojanam ity avadyam | mūlavirodhād yuktivirodhāc ca | tathā hi puruṣārthasiddhim ev ācāryīyaṃ samyagjñāne tyādivacanaṃ prayojanam anujānāti na tu puruṣārthasi[5a]ddhihetutvam | avayavārthavyākhyāne tasya tām eva prayojanatayā vyaktīkaraṣyati | na ca hetutvaṃ hator bhinnam iṣyate yujyate vā | tat katham asyaiva samyagjñānasya prayojanaṃ
[DhPr p.9]
asmiṃś cārtha ucyamāne sambandhaprayojanābhidheyāni uktāni bhavanti |
bhaviṣyati | na cātra prayojanaṃ prayojakaṃ vācyam, uktanyāyāt | ihāpi pravṛttisambandhina upādānaprasaṅgāc ca | na ca rājaśāsanaṃ sāmānyaṃ kiñcid asti yena bhāvapradhānaḥ prayojanaśabdaḥ kalpyeta | tadiṣtau pūrvoktaṃ dūṣaṇaṃ parāvartteteti |
satyam | na puruṣārthasiddhihetutvaṃ samyajñānasya prayojanam abhipretam | kiṃ tarhi? puruṣārthasiddhir eva |
aśābdikā 'sau katham ucyatām iti cet | ca śabdo 'tra yasmādarthe | tato yasmāt prakaraṇābhidheyasya samyagjñānasya puruṣārthasiddhihetutvam uktam, tasymāt prayojanam uktam iti dvir āvartanīyam | tac cātrārthāt puruṣārthasiddhir evāvatiṣṭhte | samyagjñānasya tāṃ prati hetutvoktau ca sā prayojanam ukteti kiṃ sākṣād vācakena padena kriyata iti bhāvaḥ etāvataiva tāvad idaṃ sādhīyate | bahavaḥ punar atrāyāsyanti |
sarvā puruṣārthasiddhir yato hetutvāt tat sarvapuruṣārthasiddhi, tathāvidhaṃ hetutvaṃ yatra prayojanaṃ tat tathā | tac ca puruṣārthasiddhir eveti | anayā vyutpattyā anena śabdena saivoktā |
kasya tādṛśam ity apekṣāyām idam uktam -- prakaraṇābhidheyasya samyagjñānasyeti kecit pratipadyante | anye tv arṣa(-śa)[16]āditve prayojanam asyāstīti matvarthīyamataṃ vidhāya pradhānavan nirdeśaṃ vivakṣitvā prayojanavattvam iti pratijānate | evaṃ cārtahṃ samarthayanti -- yata eva puruṣārthasiddhiḥ samyagjñānasādhyā tata eva sā prayojanam | tasyāpi yad eva tām prati hetutvaṃ tad eva prayojanavattvam iti |
__________NOTES__________
[16] pāṇini 5,2,127 |
eka tu yataḥ samyagjñāne sati puruṣārthasiddhihetutvaṃ vyavasthāpyate, tataḥ pramāṇaphalavad vyavasthāpy avyavasthāpanabhāvam āśriyedam uktaṃ tato na kiñcid avadyam iti mayante |
apare tu ca śabdaṃ bhinnakramaṃ kṛtvā puruṣārthasiddhihetutvam uktam, prayojanaṃ coktam iti yojayanti |
itare tu puruṣārthasiddhihetuśabdena kāraṇe kāryam upacarya puruṣārthasiddhim evābhidadhati | ananyopāyasādhyatādarśanārthaṃ copacārakaraṇaṃ samādadhate |

kecit tu nibandhakṛtaḥ kathañcid apīdaṃ samarthayitum anīśānāḥ sahitaśabdapātāt pramādapāṭhā eveti varṇayanti |
atra sārāsāraṃ santa eva vivecayiṣyanti |
syād etat | yathā pravṛtty aṅgatayā abhidheyaprayojanam ucyate, tadvat sambadhādikam api kiṃ nocyata ity āha -- asmiṃś ce ti | co yasmādarthe |
[DhPr p.10]
tathā hi prurṣārthopayogi samyagjñānaṃ vyutpādayitavyam anena prakareṇeti bruvatā samyagjñānam asya śabdasandarbhasya abhidheyam, tadvyutpādanaṃ prayojanam, prakaraṇam ca idam apāyo vyutpādanasya ity uktam bhavati |
tasmād abhidheyabhāgaprayojanābhidhānasāmarthyāt sambandhādīni uktāni bhavanti | na tv idam ekaṃ vākyaṃ sambandham, abhidheyam, prayojanaṃ ca vaktuṃ sākṣāt samartham | ekaṃ tu vadat trayaṃ sāmarthyāt darśayati | tatra
kathaṃ punar anyasyoktānyad uktaṃ bhavatīty āha -- tathā hi iti | nipātasamudāyaś cāyaṃ yasmād ity asyārthe sarvatra varttate |
puruṣārtho heyopādeyahānopādānalakṣaṇa upayogo vyāpāraḥ | so 'syāstīti tathā |
evaṃ sati kiṃ siddham ity āha -- tasmād iti | tac chabdenānantarokto vākyārthaḥ pratyavadra(-mra)ṣṭavyaḥ |
abhidheyabhāgo 'ṅga ekadeśaḥ | sambandhādibhāgāpekṣayā |
sambandhādī tiy ādi grahaṇenābhidheyaprayojanayoḥ saṃgrahaḥ | [5b] uktānī ti uktānīva uktāni prakāśitāni | na tu tatrā 'bhidhā 'sya sambhavinī |
athābhidheyaprayojanaṃ yathā vākyena sākṣād ucyate, tathā sambandhādīny api kiṃ nocyanta ity āha -- na tv iti | tu r avadhārayati viśinaṣṭi vā |
ayam āśayaḥ -- yadi sarve padārthāḥ prādhānyam aśnuvīran, vākyam eva tadā viśīryetānyonyā 'vyapekṣābhāvenaikārthāpratyāyanāt | tato vākyam ekārtham abhidheyatayā upādātuṃ kalpyate nānekam |
yadi sākṣān na samartham, kathaṃ nāsamartham? athāsamartham eva | na sākṣāt samartham iti tarhi na vācyam iti | āha -- ekaṃ t v iti | tur atrāpivad grāhyaḥ | sākṣād vācyatvena ekaṃ vyavacchinatti | darśayati prakāśayati, tatra vākyasyābhidhāvyāpārāsaṃbhavāt | ata evoktānī viktānīti tathā 'samābhir vyākhyātam, nayathā tad anena virudhyeta |
nanu yadi nāmābhidheyādikaṃ vākyasya prakāśyam, nābhidheyam, tahāpi padārthena tenāvaśyaṃ bhāvyam | tathā ca kasya kiṃ vādakaṃ padam ity āśaṅky āha -- tatra ityādi -- teśu abhidheyādiṣū |
[DhPr p.11]
tad iti abhidheyapadam | vyutpādyata iti prayojanapadam | prayojanaṃ ca atra vaktuḥ prakaraṇakaraṇavyāpārasya cintyate, śrotuś ca śravaṇavyāpārasya |
tathā hi -- sarve prekṣāvantaḥ pravṛttiprayojanam anviṣya pravartante | tataśa ca ācāryeṇa prakaraṇaṃ kim arthaṃ kṛtam, śrotṛbhiś ca kim artham śruyata iti saṃśaye vyutpādanaṃ prayojanābhidhīyate | samyagjñānaṃ vyutpadyamānānām ātmānaṃ vyutpādakaṃ kartuṃ prakaraṇam idam kṛtam | śiṣyaiś ca ācāryaprayuktām ātmano vyutpattim icchadbhiḥ prakaraṇam idaṃ śruyata iti prakaraṇakaraṇaśravaṇayoḥ prayojanaṃ vyutpādanam |
tad iti dvitīyāntam etat | yato vyutpādyata ity atra lakāraḥ prayojyakarmaṇi vihito na prayojyakriyākarmaṇīti | vākye 'pi loke padyate gamyate 'nenārtha iti vyutpattyā padaprayogo dṛśyate | tato vyutpādyata iti prayojanapadam ity āha | anyathā padavṛndam idaṃ na padam | yad vā vyutpādyata ity atreti draṣṭavyam |
nanūktam -- `prayojanaṃ puruṣārthasiddhiḥ' | tat kiṃ punaś cintyate | kathaṃ ca tad anyatocyata ity āha -- prayojanaṃ cātra iti | co vaktavyāntarasamuccye | tad ayam arthaḥ -- noktaṃ prayojanam iti cintyate kiṃ tu guṇabhūtārthaprayojakapadasya vyutpādyata ity asya prayojanam | tadvyutpattiḥ kriyata iti ṇicaḥ kiṃ prayojanam iti praśne tasya prayojanaṃ cintyata iti yāvat |
atre ti guṇabhūtārthnirūpaṇe prakaraṇakaraṇam eva vyāpāraḥ |
nanu kasmād iyam āśaṅkā -- `vaktrā kimarthaṃ krityate, śrotṛbhiś ca kimarthaṃ śrūyata' iti | tau khalv evam eva pravartteyātām ity āśaṅkyāha -- tathā hī ti yasmāt |
atha katham ubhayor vyutpādanaṃ prayojanam ucyatge? yady ato vyutpadyate tasya vyutpattiḥ prayojanam | yas tu vyutpādayati tasya vyutpādanam iti | naitad asti | prayojakavyāpāravatī hi vyutpattiḥ prayojanam iṣṭety ubhayor vyutpādanam eva prajyojanam | kevalam eko 'nyathā pravarttate 'nyaś cānyathā | kathaṃ nāma madvyāpāravaśena śrotṛsantānavarttinī vyutpattir bhūyād iti ācāryaḥ pravarttate | ata eva svaprayojakavyāpārādhiṣṭḥitā śrotṛsantānavārttinī vyutpattḥ karttuḥ prayojanam | evam evāsau vyutpādako bhavati | śrotā tu kathaṃ nāmaitad ācāryavyāpāravasena(-śena) matsaṃtānavarttinī vyutpattir bhūyād iti pravarttate |
ata evācāryavyāpārādhiṣṭḥitā vyatpattiḥ śrotur api prayojanam | evam evāsau tadvyutpādyo
[DhPr p.12]
sambandhapradarśanapadam tu na vidyate | sāmarthyād eva tu sa pratipattavyaḥ |
prekṣāvatā hi samyagjñānāv avyutpādanāya prakaraṇam idam ārabdhavatā ayam eva upāyo na anyaḥ iti darśita eva upāyopeyabhāvaḥ prakaraṇaprayojanayoḥ sambandha iti |
bhavati | tato vyutpādanaṃ prayojakavyāpāravaśavarttinī vyuptattir dvoyor api prayojanam iti iti śabdaṃ hetupadaṃ kṛtopasaṃharann āha -- prakaraṇakaraṇaśravaṇayoḥ prayojanaṃ vyutpādanam iti |
nanu ca ṇici kṛte vyutpādanaṃ katham ubhayoḥ prayojanam, ittham iti [6a] praśnavisarjane syātām | tenaiva tāvatā darśitena kiṃ prayojanam? samyagjñānavyutpattau kathañcin nimittamātrāt dadhibhojanāder ācāryasyāsādhāraṇakāraṇatāpratipattiḥ prayojanam | ayam arthaḥ -- asti paryojakavyāpārapradarśane samyagjñānavyutpattāv upayogitvamātreṇa svāsthyādinā sāmyam ācāryasya darśitaṃ syāt | asti cāsya tadvyutpāttāv upadeśalakṣaṇo 'sādhāraṇo vyāpāraḥ | sa kathāṃ nāma pratīyeteti ṇicā nirdeśaḥ kṛta iti |
atha bhojanādes tadvyutpattau sākṣād vyāpārā 'sambhavād ācāryavyāpāraḥ pratipatsyata iti cet | naitat | evaṃ hi vyākhyātṝṇām idaṃ pratipādanakauśalaṃ syān na karttur iti nyāyyo ṇicā nirdeśaḥ |
nanūktam -- abhidhānasya prayojanaṃ na nirūpyata iti | tat kim idānīṃ tad eva vyājāntareṇa nirūpyate? satyam | kevalaṃ vākyārthatvena na nirūpyata ity abhisandhinā` `tan na nirūpyate' ity uktam | na tu padārthatvenāpīti kiṃ nirodhaḥ?
samyagjñānaṃ vyutpadyamānām ity asādhur ayaṃ śabdaḥ -- `vyutpattyarthasya pader akarmatvād' iti bhāgavṛttikāraḥ | tan nātiśliṣṭam, jñānārthasya padeḥ sakarmakasya `vyutpannaḥ saṅketaḥ' ityādau bahuśaḥ prayogadarśanāt | yathā 'vādi pramāṇāvarttike vārttikakṛtā --

mano 'vyu(-mano vyu)tpannasaṃkentam asti tena sa cen mata[PV II 143]iti |
yady abhidheyādyaḥ padārthāḥ, sambandhas tarhi kasya padasyārtha ity āha -- sambandhe ityādi |
sāmarthyād iti nābhidhāvyāpāreṇa | eva kāreṇa padasyābhidhām apohati | tu śabdaḥ kevalam ity asyārthe |
kathaṃ sāmarthyād ity āha -- prekṣāvatā iti | upāyaḥ kāraṇam | upeyā samyagjñānavutpattiḥ sādhyā | tayor bhavaḥ | yadvaśenopāyopeyajñānābhidhāne bhavataḥ | eva kāra upāya śabdāt paro draṣṭavyaḥ | pratiyoginopāyāyogasyaiva śaṅkitatvāt | tadanyayogasya ca śaṅkiṣyamāṇatvāt | anarthāśaṅkopasthāpitānyayoganirāse tu karttavye sāmarthyagamyam avadhāraṇāntaraṃ kāryam | na tv idam eva vācyam | nānya iti ca nānya evety avaseyam |
[DhPr p.13]
nanu ca prakaraṇaśravaṇāt prāg uktāny api abhidheyādīni pramāṇābhāvāt prekṣāvadbhir na grahyante |
tat kim etair ārambhapradeśe uktaiḥ |
satyam | aśruyate prakaraṇe kathitāny api na niścīyante | ukteṣu tv apramānakeśv apy abhidheyādiśu saṃśaya utpadyate | saṃśayāc ca pravartante | arthasaṃsayo 'pi hi pravṛttyaṅgaṃ prekṣāvatām |

evaṃrūpasya sambandho vyutpādyata iti prayojanābhidhānād eva darśatam | tad uktam --
"śāstraṃ prayojanaṃ caiva sambdhasyāśrayād agatau |[17]
__________NOTES__________
[17] uktānyabhidhe- B
taduktyantargatas tasmād bhinno noktaḥ prayojanād ||" [ślokavā- 1,18] iti
abhidheyādiprakāśanadvāreṇādivākyaṃ pravarttakam iti asahamāna āha -- nanu ca iti | nipātasamudāyaś cāyaṃ `codayāmi', `abhimukho bhava' ity asyārthasya dyotakaḥ | śravaṇānantaraṃ teṣāṃ prākśabdāśrayeṇa pravarttamānam anumānam anyad vā śabdasyārthanāntarīyatāyāṃ pravarttayitum arhati | asambandhanibandhanāyāḥ parokṣārthapratipatteḥ prāmāṇyāyogāt | sā ca śabdasyāsambhavinī | ācāryasya cāptabhāvo durbodho yenāptopadeśatayā śabdo 'rthatathātvaṃ pratyāyayed iti | ārabhyata ity ārambhaḥ prakaraṇam | tasya pradeśaḥ ekadeśaḥ | sāmarthyāt tadādiḥ |
saccodye satyam ity āha | yadi satyam idaṃ kimarthaṃ tarhi [6b] te kathyanta iti? ukteṣu iti | tu r anuktapakṣād uktapakṣasya viśeṣaṃ darśayati | anenaitad āha -- sādhakabādhakapramāṇābhāve yena rte vyāhārāt pratiniyatādhikaraṇo yauktaḥ saṃayo bhavitum arhatīti | api nyāyataḥ sambhāvanāṃ darśayati, atiśayaṃ vā | anyathā kiṃ sapramāṇakeṣv api saṃśayo jāyate yen āpi śrutiḥ samgacchet |
nanu pravṛttiphalam ādivākyaṃ, pravṛttiś cen nāsti kiṃ saṃśayenotpāditenāpīty āha -- śaṃśayāc ca iti | co yamādarthe |
atha ye tāvan madāḥ śraddhayā vā ''cāryam upasannās te tadvacanād arthaṃ niścityaiva pravarttamānā na saṃśayāt pravarttante | ye 'pi tadviparītāḥ saṃśerate teṣām api na śaṃśayāt pravṛttiḥ | pravṛttau vā prekṣāvattvahānir ity āśaṅkyāha -- arthasaṃśayo 'pīti | na kevalam arthaniściya ity apiśabdenāha | śakyaniścaye hi niścayam antareṇa pravarttamānāḥ prekṣāvattāyā hīyeran | yatra tv arthasaṃśayenārthitayā pravarttamānāḥ, nopālambham arhantīti bhāvaḥ | yadi ca yuktyā dvitīyākārānupraveśena saṃśayānasya na kvacit pravṛttiḥ, tarhi na kasyacid vacanāt kvacit pravarttitavyam iti bhūyān vyavahāro vilupyeta |
nanu nivṛttir anarthaniścayanibandhanā | anarthaniścayaś ca pramāṇāt | tac ceha nāsti | nivṛttītaras tu pravṛttivyatirekī prakāro nāsti | tato 'yatnasiddhā pravṛttḥ | tat kiṃ tadarthenādi--
[DhPr p.14]
anarthasaṃśayo 'pi nivṛttyaṅgam ata eva śāstrakāreṇa eva pūrvam sambandhādīni yujyante vaktum |
vyākhyātṝṇāṃ hi vacanaṃ krīḍādyartham anyathā api sambhāvyate | śāstrakṛtāṃ tu prakaraṇaprārambhe na viparītābhidheyādyabhidhāne prayojanam utpaśyāmo na api pravṛttim | atas teṣu saṃśayo yuktaḥ | anukteṣu tu pratipatṛbhir niṣprayojanam abhidheyaṃ sambhāvyeta asya prakaraṇasya kākadantaparīkṣāyā iva, aśakyānuṣṭhānaṃ vā jvaraharatakṣakacūḍāratnālaṅkāropadeśavat, anabhimataṃ vā prayojanaṃ mātṛvivāhakramopadeśavat, ato vā prakaraṇāt laghutara upāyaḥ prayojanasya, anupāya eva vā prakaraṇaṃ sambhāvyate |
vākyenetiy āha -- anarthe ty ādi | na kevalam anarthaniścayo 'pīty api śabdaḥ |
yady avaśyaṃ vaktavyānyabhidheyādīni tarhi vyākhyātāra eva tāni vakṣyanti | tat kiṃ śāstrakṛto vyāhāreṇetiy āha -- śāstrakāreṇaiva na vyākhyātṛbhiḥ |
athocyate -- pravṛttyaṅgatvāc ca vyācakṣate | abhidheyādyanabhidhāne tu pravṛtter evāsambhavāt kathaṃ sambhavino vyākhyātāro yenāśaṅkya teṣāṃ vyāhāram ayaṃ nirasyatīti | atrocyate | na sarvathā 'bhidheyādiprakāśanaṃ kenacin na karttavyam eveti codyaṃ pravṛttam, kin tv ādivākyaṃ tadarthaṃ na karttavyam ity abhisandhinā | tatra ye tāvat sākṣād ācāryopasannās teṣāṃ tadvacanād eva tatpratītau pravṛttijñānayoḥ sambhavāt sambhavi vyākhyātṛtvam | tebhyo 'pi tad upasannānām iti kim avadyam?
nanu ca na śāstrakṛdvacanam api prasahya pravarttayati, kiṃ tarhi prayojanādyabhidhānena pravṛttiviṣayopadarśanāt | tac ca vyākhyātṛvacane 'pi sambhavatīti kim ucyate śāstrakāreṇaivety ata āha -- vyākhyātṝṇāṃ hi iti | hi r yasmādarthe | śāstrakāreṣv apīdaṃ samānam ity āha -- śāstrakṛtām iti | tu nā vyākhyātṛbhyaḥ śāstrakṛtāṃ vaidharmyam āha | viparītaṃ ca tad abhidheyādyabhidhānaṃ ceti vigraḥ | atha vā viparītaṃ ca tadasatyatvād abhidheyañ cābhidheyatayā prakāśanāt | tasy ābhidhānam iti vigrahītavyaṃ | utpaśyāma utprekṣāmahe | anenaitad āha -- teṣām api tathābhidhāne kim asmākaṃ bādhakaṃ pramāṇaṃ? kevalam eṣāṃ mahīyasāśayena śāstraṃ praṇetum icchatāṃ parārthapravṛttānāṃ naitat sambhāvayāma iti |
prakaraṇa sya prārambha ādau | etac ca prayojanādyabhidhānaniyatasannidher yathābhūtārthacintāvidhānaviṣayasya kālasya nirdeśo na tu prakaraṇasya [7a] madhe 'vasāne vā tat sambhavati saprayojanaṃ ceti |
[DhPr p.15]
etāsu ca anarthasambhāvanāsv ekasyām apy anarthasambhāvanāyāṃ na prekṣāvantaḥ pravartante |
atha yady evaṃvidhā pravṛttiḥ śāstrakṛtāṃ dṛśyate, tvayāpy asya kiṃ na sambhāvyata ity āha -- nāpi iti | api r aprayojanāpekṣayā samaṃ pravṛttidarśanaṃ samuccinoti | tad ev otpaśāma iti sambhadhyamānam iha paśyāma ity asyārthe sambaddha(-bandha)vyam | paśyāma iti vā 'dhyāhāryam | anenaitad āha -- tathāpi sambhāvayāmo yadi teṣām īdṛśī paśyāmo na tv evam iti | ato hetos teṣv abhidheyādiṣu yad vā teṣu śāstrakāreṣu vaktṛṣu satsu tadukteṣv abhidheyādiṣv iti prakaraṇāt saṃśayo 'rthonmukha iti draṣṭavyam |
nanu saty apy arthasaṃśaye 'rthatvābhāve pravṛttir nāsti | tannimittā tu sā saṃśayamātrād api bhavati | tanmātrañ ca sādhakabādhakavirahād apy arthe siddham | tat kiṃ tadutpādārthena vākyenety āha -- anukteṣu -- iti | tu r uktāvasthāyā anuktāvasthāṃ bhedavatīṃ darśayati |
nirgataṃ prayojanaṃ yasmān niṣkāntaṃ vā prayojanāt | kākadantā hy abhidheyāḥ | te ca na kvacit puruṣārtha upayujyante | saprajojanaṃ vābhidheyam aśakyānuṣṭḥānaṃ sambhāvyeta | kiṃvad ity āha -- jvar etyādi | jvaraṃ haratīti jvaraharaḥ | takṣakā khyasya nāgarājasya cūḍā śikhā | tasyā ratnaṃ ratiṃ tanotīti viśiṣṭaṃ vastu | tenālaṅkaraṇaṃ alaṅkāraḥ | jvaraharaś cāsāv eveṃbhūtaś ceti vigrahaḥ | sa upadiśyate yena granthena tadvat |
sator vā saprayojanaśakyānuṣṭhānatvayor asya prayojanam anabhimatam evāstikānāṃ sambhāyeta | mātur vivāhasya kramaḥ paripāṭir upadiśyate yena pārasīkaśāstreṇa tadvat | pārasīkaśāstreṇa hi mṛte pitari mātā prathamam agrajena putreṇa pariṇetavyā, tadanu tadanujenety upadiśyate |

ato vā prakaraṇāl laghur alpagranthaḥ prayojanasya samyagjñānavyutpattilakṣaṇasya | anupāya eva animittam eva |
catvāro 'pi vā śabdāḥ pūrvapūrvāpekṣayā pakṣāntaram avadyotayanti | sambhāvanā ca sarvā varṇitā 'narthonmukhā pratipattiḥ yuktyā dvitīyākārānupraveśāc ca saṃśayapadābhilāpyā pratyetavyā, sarvatraivākārāntarasya pratiyoginaḥ samudācārato 'darśanāt | tathāvidhā 'narthasambhāvanāyāś ca bījam idam asatyādivākye -- yady asya prayojanādikaṃ bhaved bahubhir anyair ivānenāpy ādāv uktaṃ bhavet | na cānena kiñcid avādīti matiḥ |
kāmam amūr anarthasambhāvanā bhavantu kā no hānir ity āha -- etāsv iti | na kevalaṃ sarvā ity api śabdenāha | prayojanādyanabhidhāna iva yady abhidhāne 'pi bhavanti tās tadā kim abhidheyādibhir abhihitair apīty āha -- abhidheyā diṣu iti | tu r ukteṣu ity asyānanataraṃ draṣṭavyaḥ, anuktapakṣāc ca viśeṣasya dyotakaḥ |
atha katham anayor arthānarthasambhāvanayor virodho yataḥ sambhāvanā saṃśaya ucyate | sa cobhayāṃ
[DhPr p.16]
abhidheyādiṣu tu ukteṣv arthasambhāvanā anarthasambhāvanāviruddhā utpadyate | tayā prekṣāvantaḥ pravartante iti prekṣāvatām pravṛttyaṅgam arthasambhāvanā kartuṃ sambandhādīny abhidhīyanta iti sthitam |
śāvalambana ity anyonyasyām anyākāro 'stīti kutaḥ sahānavasthānam | ucyate | ekasyām anarthākāra udrikto 'nubhūyate, yuktes tu dvitīyākārānupraveśaḥ | itarasyāṃ nū(tū)drikto '[7b]rthākāro 'nubhūyate, yuktes tv anathākārānupraveśa ity ubhayor apy anyonyavaiparītyenānubhavād katham avirodhaḥ |
bhavatv evam, tathāpi katham asyābhidhāne 'narthāśaṅkā nirasteti cet, ucyate -- puruṣārthasiddhirūpābhidheyaprayojanābhidhānenā''dimā 'narthasambhāvanā nirastā | abhidheyatatprayojanayor upanirūpaṇena ca dvitīyatṛtīye niraste | antimā 'pi sāmarthyagatisambandhapratipādanān nirastā | turīyāṃ tu paramavivekaśālina ācāryasya prakaraṇārambhasāmarthyān nirasyate | tathā hi na samāne 'py upāyāntare sambhavati mahato mahān ayaṃ prekṣāpūrvakārī prakaraṇam īdṛśam ārabhate, kim aṅga punar laghūnīti |
atha syāt -- samasamayasambhavī deśāntaravartī ca kaścad etadagrato laghūpayāntarakākaḥ(-taragranthaḥ?) syāt | tat kathaṃ tatpraṇitalaghūpāyāntaranirāsaḥ? atrāpi tatprekṣāvattaiva mahatī nibandhanam | prekṣāpūrvakāritvād eva tathābhūtāt tenāsmin nāryāvarte 'nyatra vā loke nedānīntanenaitadarthaṃ prakaraṇaṃ praṇītam iti bahudhā 'nusarttavyam | anusṛtya dṛṣṭvā tal laghur upāya iti ca niścityedaṃ praṇetum ucitaṃ nānyatheti | sarvatraiva prakaraṇe saty ādivākye laghūpāyāntaranirāse gatir iyam eva | na hi anyatrāpy abhidheyatatprayojanādiprakāśanam antareṇa laghūpāyāntaranirāsābhidhānam astīti kiṃ nānumanyate?
yady evam itarāsām apy anarthasambhāvanānām evam evāstu nirāsas tat kim ādivākyena? naitat | na hi sūcīpraveśa ity eva mūṣa(mūsa)lapraveśaḥ | tathā hi -- asaty ādivākye prekṣāpūrvakāriprayuktatvam eva prakaraṇasya na śakyate kalpayitum, pratyutāprekṣāpūrvakāriprayuktatvam eva śakyakalpanam | dṛśyante hi prekṣāpūrvakāriṇaḥ prakaraṇādau sarvatra prayojanādyabhidhāyakam ādivākyaṃ
praṇayante(-taḥ) | na cānenādivākyaṃ tadartham akāri | tasmān nāyaṃ prakaraṇakāraḥ prekṣāpūrvakārīti saṅkalpād u(-n no)pādadīti(-ta) |
nanu ca pravṛttyartho 'yaṃ prayāsaḥ | sā cen nāsti kiṃ tayotpannayāpīty āha tayā -- iti | yady arthasambhāvanā prakaraṇe puruṣasya pravarttayitrī tarhi kim abhidheyādy abhidhīyata ity āha -- iti -- iti | yasmād arthasambhāvanayā pravarttante iti s tasmād arthasambhāvanāṃ karttum | kimbhūtāṃ? pravṛter aṅgaṃ nimittam | aṅgādiśabdānām asati bahuvrīhau paraliṅgāgrahaṇāt svaliṅgena nirdeśaḥ | iti r evam arthe sthitaṃ niścitam |
[DhPr p.17]
avisaṃvādakaṃ jñānaṃ samyagjñāna m.
loke ca pūrvam upadarśitam arthaṃ prāpayan saṃvādaka ucyate. tadvaj jñānam api [svayaṃ][18]pradarśitam arthaṃ prāpayat saṃvādakam ucyate. pradarśite cārthe pravartakatvam eva prāpakatvam, na anyat. tathā hi -- na
__________NOTES__________

[18] svayam o.E. T
evam anena prabandhena samyagjñāne tyādivākyasya samudāyārtha vyākhyāyāvayavārtham idānīṃ avisamvādakam ityādinā vyācaṣte |
atrāyaṃ pūrvapakṣaḥ | kim idaṃ samyaktvaṃ jñānasyābhipretaṃ? yadyogāt samyagjñānam ucyate | yady evaṃ vastutattvagrahaṇaṃ samyaktvaṃ, athāpi gṛhītavastuprāpaṇaṃ? ubhayathā 'pi anumānam avastugrahaṇād asamyagjñānam | agṛhītaprāpaṇād vā samyagjñānatve jalajñānam apy upadarśitamarīcikāḥ prāpayatīti na kiñcit samyajānaṃ na syād iti |
siddhāntavādy apy amīṣāṃ pakṣāṇām anabhyupagamena nirāsaṃ manyamānaḥ -- avisaṃvādakatvaṃ samyaktvaṃ vivakṣitam iti [8a] darśayati | avisaṃvādakaṃ saṃvādakam ucyate | vi śabdo hi saṃvākapratiṣedhe varttate | tatpratiṣedhasya vidhirūpatvāt samvādaka evāvatiṣṭḥata iti saṃvādakārtho 'visaṃvādakaśabdaḥ | tad ayam arthaḥ -- avisaṃvādakaṃ pravṛttiviṣayavastuprāpakṃ smyagjñānam iti |
syād etat -- vṛddhavyavahāro hi śabdārthaniścayabhūmiḥ | tatra ca samvāṃdakaśabdo nopadarśatārthaprāpake varttate | kiṃ tarhi? satyādini | na ca jñānasya tādrūpyam asti | tat kutas tatra saṃvādakaśabda ity āha -- loke ca | ca yasmādarthe apiśabdārthe vā | loke vyavaharttari jane | ayam āśayo yathā loke satyādiśabdapravṛttinimittasyopadarśitārthaprāpaṇasya puruṣe sambhavāt saṃvādakaśabdaḥ pravarttate, tathā jñāne 'pi tatsambhavād iti |
athocyate nopadarśitārthaprāpaṇanimittakaḥ puruṣe saṃvāda[ka]śabdaḥ kin tu pratijñātārthaprāpaṇamittakaḥ | tat kathaṃ iha nimittasambhava iti? tad avadyam | tatrāpi pratijñayopadarśanasyopalakṣaṇāt | tad eva tūpadarśanaṃ kvacid vacanena, kvacid adhyavasāyenā[19] ............pi kvacid vastupratibhāsapūrvakeṇa kvacid anyathā vṛtteneti viśeṣaḥ | saṃvāda[ka]śabdaḥ (-bada)pravṛttinimittaṃ tu sarvatra samānam iti |
__________NOTES__________
[19] pāṭḥo 'tra paścād vardhito dṛśyate kin tu sūkṣmatvāt na paṭḥyate |
prāpayan iti[20]lakṣaṇahetvor iti hetau śaturvidhānāt prāpaṇād ity arthaḥ | evam uttaratrāpy avaseyam |
__________NOTES__________
[20] pāṇini 3 |2 |126 |
[DhPr p.18]
jñānaṃ janayad arthaṃ prāpayati, api tv arthe puruṣaṃ pravartayat prāpayaty artham. pravartakatvam api pravṛttiviṣayapradarśakatvam eva. na hi puruṣaṃ haṭhāt pravartayituṃ śaknoti vijñānam.
______________________________
nanūpadarśitārthaprāpakaṃ saṃvādakam iti bruvatā jñānasyaikasyopadarśakatvaprāpakatve pratijñāte | pravṛttim antareṇa prāpter anupapatter arthataḥ pravarttakatvam api | na caikasyaite vyāpārāḥ sambhavanti | yato 'nyat pradarśati yena jānīte, anyat pravarrttayati yad anantaraṃ pravṛttim ācarati, anyac ca prāpayati yataḥ prāptyābhisambadhyate puruṣa ity āśaṅkyāha -- pradarśite ca -- iti | co yasmādarthe |
pravarttakatvam eva prāpakatvaṃ bruvato 'yam abhiprāyaḥ -- yady apy arthaṃ sākṣātkṛtyānurūpaṃ niścayaṃ janayat pradarśakaṃ kiñcit, aparaṃ pradarśayad vā bāhyāyāḥ pravṛtteḥ kāraṇāṃ bhavat pravarttakam, itarat pravarttanadvāreṇa bāhyāyāḥ prāpter nimittaṃ bhavat prāpakaṃ vyapadiśyate, tathāpi sa eva bāhyapravṛttikāraṇabhāvaḥ pravarttayitṛtvādiprayojakavyāpārarūpo jñānasya puruṣapreraṇenārthajananena ca pravarttanaprāpaṇayor asambhavena pradarśanād anyo nopayujyata iti vastutaḥ sarvasyaiva jñānasya niścayānugatasyādhigamān nāparau pravarrtanaprāpaṇavyāpārau | ata eva tatrādyam eva jñānaṃ pramāṇaṃ vyavasthāpyate | tato vastutaḥ pradarśakatvādīnām abhedaḥ, vyāvṛttinibandhanas tu bhedo 'sty eva | ata evaite pradarśakapravarttakaprāpakaśabdāḥ kṛtakatvānityatvādivan na paryāyā iti |
syān matam -- kiṃ punaḥ prayojanaṃ yena pravarttanāt nā'paraḥ prāpaṇavyāpāro jñānasya, adhigamāc ca nānyat pravarttana prayatnena sādhyate? yady uttarajñānasya prāmāṇyaniṣedhārtham, tadā gṛhītagrāhitaiva tan niṣetsya[8b]tīti kiṃ tadarthena prayāseneti? atrocyate | yadi pravarttayitṛtvaṃ prāpayitṛtvaṃ ca pradarśakatvāt paramārthato 'nyat syāt, tadā gṛhītagrāhitaiva na śakyate pratipādayitum iti kena prāmāṇyaṃ niṣedhyeta? tathā hi -- na taj jñānaṃ gṛhītaṃ gṛhṇāti, api tu gṛhīte pravarttayati | aparaṃ tu gṛhītaṃ prāpayati | tathākāriṇoś ca bhinnopayogatvāt prāmāṇyaṃ katham apākriyate? yadā tu pravarttanān nāparaḥ prāpaṇavyāpāro jñānasya pradarśanāc ca nānyat pravarttanam, prathamenaiva ca pratyakṣānumānakṣaṇenārthakriyāsamartho vastusantānaḥ pravṛttiviṣayīkarttuṃ niśacayāt śakyate, tadottareṣāṃ tatsantānabhāvinām abhinnayogakṣematayā prāmāṇyam apāsyata iti |
etena tad api pratyuktaṃ yat kenacid abhyadhāyi dharmottare -- "yady upadarśakatvam eva prāpakatvaṃ tarhi yad uktaṃ upadarśitam arthaṃ prāpayat saṃvādakam iti tasyāyam arthaḥ syāt -- upadarśitam upadarśayad iti | na caitad yuktam arthabhedābhāvāt | tathā hi yadi paramārthato 'rthābheda ucyate tadā na kiñcid avadyam | atha tadāpi naivaṃ vaktayaḥ | atyalpam idam ucyate | kṛtakatvam anityatvaṃ pratipādayatīty api na vaktavyam, arthābhedād ity api kiṃ nocyate? atha śabdapravṛttyapekṣayā 'rthābheda ucyate tadā 'sāv asiddho vyāvṛttibhedasya darśitatvāt | tenāyam arthaḥ -- upadarśitaṃ sākṣātkṛtya janitānurūpaniścayam arthaṃ pravarttanadvāreṇa bāhyāyāḥ prāpteḥ sākṣād yojyatayā vā nimittatāṃ gacchat saṃvādakam iti | vāstavas tu pravarttakaprāpakayoḥ prameyādhigatilakṣaṇāt pradarśanavyāpārād anyo vyāpāro nāstīti na pravarttayitṛtvaṃ pāpayitṛtvaṃ ca prayojakavyāpāro 'nayor bhinnaḥ" iti |
[DhPr p.19]
ata eva ca arthādhigatir eva pramānaphalam. adhigate cārthe pravartitaḥ puruṣaḥ prāpitaś cārthaḥ. tathā ca sati arthādhigamāt samāptaḥ pramāṇavyāpāraḥ. ata eva cānadhigataviṣayaṃ pramāṇam. yena eva hi jñānena prathamam adhigato 'rthaḥ, tena eva pravartitaḥ puruṣaḥ prāpitaś ca arthaḥ. tatra eva ca atha kim anyena jñānena adhikaṃ kāryam? ato 'dhigataviṣayam apramāṇam.
___________________________________
syān matam -- yady adhigatir evottareśām api phalaṃ syāt tadopayogāntarābhāvād bhaved aprāmāṇyaṃ yāvatā pravarttakasya pravṛttiḥ phalam, prāpakasya prāptir iti phalabhedaniṣpatter bhinno vyāpāra ity āha -- ata eva -- iti | yato nārthajananadvāreṇārthaprāpaṇaṃ jñānasya, yataś ca na prasahya preraṇena pravarttanam, ata evā smād eva kāraṇād arthasyādhigatiḥ paricchittiḥ phalam, na pravṛttyādi |

nanu tat pramāṇasya phalaṃ vyavasthāpyate, yasmin sati tadvyāpāraḥ parisamāpyate | na cādhigatāv api pravṛttiprāptyor abhāve sa parisamāpyata ity āha -- adhigate ca -- iti | co yasmādarthe | yasmād yenārthaḥ samyagjñānena darśitas tatra tenāpravarttito 'pi puruṣaḥ pravṛttiyogyopadarśanāt, tadgatasya ca vyāpārāntarasyābhāvāt pravarttita ity ucyate | saty arthatve pravarttanam eva | jñānena tāvat pravṛttiyogyaḥ kṛta iti yāvat |
astu puruṣas tathā pravarttito 'rthas tu na prāpitaḥ, tathā ca vyāpārāntaram anyāśrīnam astīty āha -- prāpita iti | ca ḥ pūrvavat | artho 'py asāv aprāpto 'pi śakyaprāptiko darśita iti prāpita ucyate | ata eva prāpaṇaśaktir eva jñāṇasya prāmāṇyam | sā ca prāpyād arthād ātmalābhanimitteti, yato [9a] yena pravarttate tad api prāpaṇayojyam eva | śaktiniścayas tv arthakriyānirbhāsasya sarvasyānumānasya ca svata eva | pravarttakādhyakṣasya ca kasyacit svata eva yad abhyāsena parito nirastavibhramāśaṅkam, yan nidrādyanupaplutaṃ sad āsannadeśam anāśaṅkya vyañjakādhīnā 'nyathābhivyakti ca vastu gṛhṇāti | tadrūpasaṃvedanād eva satyārthaṃ niścīyate | kasyacit tu parato 'rthakriyānirbhāsātmakāt svataḥ pramāṇād anyato vā yataḥ kutaścin nāntarīyakārthadarśanān madhyakālavarttibhrāntiśaṅkāpanodena niścīyata iti | prāpitaś cārtham iti kvacit pāṭhaḥ | sa tu yuktarūpaḥ pravṛttiyogyīkaraṇāt pravarttitaḥ prāpyārthopadarśanāt prāpito 'rtham ity ekavākyatayopadarśanāt | evam uttaratrā'py eṣa eva pāṭho 'vadāta iti | tathā ca sati tasmiṃś ca prakāre sati | samāptaḥ paryavasānaṃ gataḥ | tasamād adhigamasya phalatvaṃ yuktam iti bhāvaḥ | yato 'dhigamād anyat phalaṃ nopapadyate, jāte ca tasmin samāpyate vyāpāraḥ, ato 'smāt kāraṇād anadhigato jñānāntareṇāparicchinno viṣayo 'rtho yasya tat pramāṇaṃ bhavati |
nanu adhigataviṣayam udīcīnaṃ jñānaṃ tatrārthe kiñcid adhikam ādadhānaṃ pramāṇaṃ bhaviṣyati. na hi viṣayabhedād eva pramāṇabhedo 'pi tūpayogabhedād apīty āha -- yenaiva iti. hi r yasmāt. pūrvād yogyatayā pravarttitaḥ prāpita iti coktaṃ tatraiva pūrvajñānād adhigate kim adhikam atiriktaṃ kāryaṃ karttavyam?
[DhPr p.20]
tatra yo artho dṛṣṭatvena jñātaḥ, sa pratyakṣeṇa pravṛttiviṣayīkṛtaḥ. yasmāt yasminn arthe pratyakṣasya sākṣātkāritvavyāpāro vikalpena anugamyate, tasya pradarśakaṃ pratyakṣam, tasmāt dṛṣṭatayā jñātaḥ pratyakṣadarśitaḥ. anumānaṃ tu liṅgadarśanān niścinvat pravṛttiviṣayaṃ darśayati.
na kiñcit | ādyenaiva karttavyasya kṛtatvād iti bhāvaḥ | ato 'smād hetor adhigataviṣayaṃ[21] tadadhigantṛsajātīyaṃ vijātīyaṃ vā na pramāṇam | tena pramāṇasamplavo nāma nāsty eveti prakāśitam |
__________NOTES__________
[21] adhigata-em.: idhagata-
nanu ca prabandhenānena pravṛttiviṣayopadarśakaṃ samyagjñānam iti darśītam | vakṣyamāṇayā nītyā pratyakṣānumānanāmanī dve samyagjñāne | tatra yadi samānam anayoḥ pravṛttiviṣayopadarśanaṃ tad idaṃ pratyakṣaṃ satpramāṇaṃ, idam anumānaṃ sad iti bhedo na syāt | atas tad anayor asamānaviṣayatvam eva kathitavyam | evaṃ ca kasya kathaṃ tad iti vaktavyam ity āha -- tatra iti | tayoḥ pratyakṣānumānayor madhye dṛṣṭatvena jñāto niścitaḥ | yadi jñāta ity eva kriyate tadā 'numeyo 'pi niścitaḥ san pratyakṣeṇa pravṛttiviṣayīkṛtaḥ prasajyeteti dṛṣṭatvene ti kṛtaṃ | atha yo dṛṣṭa iti kiṃ nocyate? nocyate | kṣaṇiktatvāder api dṛṣṭatvena pratyakṣaviṣayatvād anumānāvatārābhāvaprasaṅgād iti |
nanu na pratyakṣasya niścayanād prahaṇam api tu pratibhāsāt | tat kim ucyate jñāto niścita ity āśaṅkyāha -- yasmād iti | vikalpenānugamyate 'nustriyate 'dhyavasīyate paśyāmīty ākāreṇa | tasmād dṛṣṭvena jñāta ity ucyate | vikalpene ti tatpṛṣṭhabhāvinā 'nurūpeṇeti draṣṭavyam | ananurūpavikalpānugatavyāpārasya tatrāprāmāṇyāt kṣaṇikatva iva | evaṃ bruvataś cāyam abhiprāyḥ -- sāṃvyavahārikasya pramāṇasyedaṃ lakṣa[9b]ṇam ucyate | tato vastuvṛttyā prakāśamānam apy anurūpavikalpenāviṣayīkṛtaṃ sad apratibhāsamānaṃ nātiśete, vyavahārāyogyatvāt | evaṃ tad grāhakam api tathāvidhavikalpenānanugamyamānavyāpāraṃ vyavahārayitum aparyāptaṃ sat tṛṇasyāpi kubjīkaraṇe 'samartham agrāhakaṃ nātivarttate | tena yad uktaṃ pradaṛśakatvam ekatvam eva pravarttakatvādīti, yac coktam -- adhigatir eva phalam iti tad anurūpaniścayānugatavyāpāram anurūpaniścayānugatāv iti draṣṭavyam | evaṃ yatra yatrocyate pratyakṣaṃ vastūpadarśakaṃ vastugrāhakam ityādinā śabdena tatra sarvatrānurūpaniścayānugatavyāpāram eva boddhavyam |
athaivaṃ sati vikalpasyāpi prāmāṇyaṃ prasajyeteti cet | etat svayam eva dharmottareṇā śaṅkya nirākariṣyata iti nehocyate | yadi pratyakṣam evaṃ pravṛttiviṣayam upadarśayati anumānam apy evaṃ tadā
[DhPr p.21]
tathā ca pratyakṣaṃ pratibhāsamānaṃ[22] niyatam arthaṃ darśayati. anumānaṃ ca liṅgasambaddhaṃ niyatam arthaṃ darśayati. ata eva niyatasya arthasya pradarśake. tena te pramāṇe, na anyad vijñānam.
__________NOTES__________
[22] pratibhāsamānaṃem.(s. DhPr 21,14): pratibhāsanaṃ
prāptuṃ śakyam artham ādarśayat prāpakam. prāpakatvāc ca pramāṇam.
_______________________________________
kathaṃ bhedavyavastheti? āha -- anumānaṃ tu iti | tu ḥ pratyakṣād anumānsya vaidharmyam āha | pratyakṣaṃ na svayaṃ niścinvat pravṛttiviṣayaṃ darśayati kin tu niścāyayat | anumānaṃ tu svayam eva niścinvad iti |

katham aprtibhāsamānaṃ niścetum īṣṭe tad ity āha -- liṅgadarśanād iti | liṅgasya sādhyāvinābhūtasya dhūmāder darśanāt | darśanaṃ ca svarūpagrahaṇapūrvakaṃ `sarvatredaṃ sādhyāvinābhūtam iti' jñānam, `sarvatra sādhyāvinābhūtam iti' smaraṇapuraḥsaraṃ vā kvacit svarūpagrahaṇam iha vivakṣitam |
nanu ca pratyakṣānumānajñānavad anyasyāpi jñānasya yathā pravṛttiviṣayapradarśanaṃ tathā kiṃ na pradarśyate? athāprāmāṇyān nopadarśyate | kathaṃ punar aprāmāṇyam anyasya? aniyatapravṛttiviṣayapradarśakatvād iti? cet | tarhi pratyakṣānumānyor api tathātvena prāmāṇyaṃ na syād ity āgūrya jñānāntarād[:-antarada] bhedam anyayor darśayann āha -- tathā ca -- iti | tasmiṃś ca pratyakṣasya svavyāpārānusārivikalpopajananena niścayanāt, pravṛttiviṣayapradarśanaprakāre[23] ..................m anyadā liṅgadarśanāt svayaṃ niścayena pravṛttiviṣayapradarśanaprakāre | pratyakṣaṃ jñānaṃ pratibhāsamānaṃ svarūpeṇa prakāśamānaṃ niyatam arthakriyākṣame bhāvarūpa eva vyavasthitaṃ darśayati | tena nānarthaṃ nāpy aniyataṃ darśayatīty ākūtam | anumānaṃ ca niyatam arthaṃ darśayati | ca ḥ pratyakṣeṇa samam anumānaṃ niyatapradarśakatvena samuccinoti | liṅgasambaddham iti hetubhāvena viśeṣaṇam | tad ayam arthaḥ -- yasmāl liṅgaṃ vijātīyavyāvṛtte 'rthe 'rthakriyākāriṇi tādātmyena tadutpattyā vā sambanddham āyattaṃ tasmāt tatprabhavam apy anumānaṃ niyataṃ darśayati adhyavasyatīti | tenānumānam api nānarthaṃ nyāpy aniyataṃ bhāvātmany abhāvātmani vā darśayatīti prakāśitam | iyāṃs tu viśeṣo 'numānaṃ sambandhagrahaṇakāladṛṣṭasādhāraṇaṃ rūpam āśrityodayamānaṃ svalakṣaṇam adhyavasyad api na santānāntarāsādhāraṇam adhyavastyatīti pravṛttiviṣāpekṣam api sāmānyaviṣayam eva | pratykṣaṃ tu pravṛttiviṣayāpekṣam apy asādhāraṇāviṣayam eva | santānāntarāsādhā[10a]aṇenaiva rūpeṇa viṣayasya niścāyanād iti |
__________NOTES__________
[23] sūkṣmatvāt na paṭḥyate |
idānīṃ yasyāyam āśayaḥ -- `astu pratyakṣaṃ niyatārthadarśakam, arthasya sākṣatkraṇāt, aumānaṃ tu parokṣārthasyāsākṣātkaraṇāt kathaṃ niyataṃ darśayati? tasmān na dvayor niyatārthapradarśakatvam, api tu ekasyaiva' iti | taṃ sāmastyaniṣedhavādinaṃ pratyupasaṃharann āha -- ata iti | yasmād vastuprakāśāt pratyakṣaṃ niyataṃ darśayati | parokṣasyāntarā sākṣād anavabhāse 'pi tatsambaddhatayā cānumānaṃ kāryasvabhāvajam ekāntaniyataṃ bhāvam, anupalambhajam ekāntaniyatam abhāvaṃ tathābhūtaṃ darśayati | ato 'smād hetor ete dve api tathārūpe | tato 'nena sāmastyaniṣedhasya niṣedha upsaṃhṛtaḥ | anyathā vyākhyāyamāne tu yato 'stu (-yat astu) niyatam arthaṃ pradarśayato 'ta ete niyatārthopadarśake ity arthaḥ syāt | etc ca parisphuṭasyaiva sphuṭīkaraṇam anarthakam āpadyeteti
[DhPr p.22]
ābhyāṃ pramāṇābhyām anyena ca darśito 'rthaḥ kaścid atyantaviparyastaḥ, yathā marīcikāsu jalam. sa ca asattvāt pāptum aśakyaḥ. kaścid aniyato bhāvābhāvayoḥ, yathā saṃśayārthaḥ. na ca bhāvābhāvābhyāṃ yukto 'rtho jagaty asti. tataḥ prāptum aśakyas tādṛśaḥ |
sarveṇa ca aliṅgena vikalpena niyāmakam adṛṣṭvā pravṛttena bhāvābhāvayor aniyata
_____________________________________
bhavatām ete niyatārthopadarśake, pramāṇe tu katham ity āha -- tena -- iti | tena niyatārthapradarśakatvena | niyatārthapradarśakatvābhāvāt kilāprāmāṇyam anayoḥ śaṅkitam | saty api tasmin kathaṃ tat syād iti bhāvaḥ | anayoḥ prvṛttiviṣayapradarśanaprakāropadarśane tadanyasya jñāṇasya ca tadapradarśane yad buddhistham āsīt, tad idānīṃ nānyad ity ādinā 'bhivyanakti | nānyad vijñānaṃ pramāṇam iti vacanavipariṇāmena sambandhaḥ |
yady evaṃ jñānatvāviśeṣād amū api pramāṇe mā bhūtām ity āha -- prāptum iti | ādarśayad iti hetau śatur vidhānād dhetupadam etat | tenāyam arthaḥ -- yataḥ prāptuṃ śakyam artham ādarśayati tena prayakṣādikaṃ prāpakam iti | bhavatu prāpakam, pramāṇaṃ tu kasmād ity āha -- prāpakatvād ca -- iti | co 'vadhāraṇe |
nanu ābhyāmanye nāpi darśito 'rthaḥ śakyaprāpaṇa eva tatas tadupadarśakam api kiṃ na prāpakaṃ prāpakatvāc ca kiṃ na pramāṇam ity āha -- pramāṇābhyām iti | co yasmāt | atyanta grahaṇena saṃśayajñānaviṣayād viśeṣa darśayati | tathāvidho 'pi kiṃ na prāpyeta ity āha -- sa ca iti | co yasmādarthe | niyatopadarśakatve 'py anarthopadarśakatvād apramāṇyam asya darśitam | yadi kaścid īdṛśas tadanyajñānaviṣayo 'nyādṛśo bhaviṣyati | tadupadarśakaṃ ca pramāṇaṃ bhaviṣyatīty ata āha -- kaścid iti | śaṃśayārthaḥ saṃśayālambanaḥ | `sthāṇur vā puruṣo vā' iti hi pratyayaḥ sthāṇum ullikhya puruṣo vety ālambayaṃs tadabhāvam ullikhati | tataḥ sthāṇvabhāvāvyabhicāriṇaṃ puruṣaṃ puruṣa(-ṣā)bhāvāvyabhivāriṇaṃ ca sthāṇum avasyann abhāve nāpy abhāva(ve) niyataṃ sthāṇuṃ puruṣaṃ vā darśayatīti bhāvābhāvayor aniyataṃ darśayati | yata evāyam ekāntaniyataṃ darśayitum anīśāno dolāyate, tata eva saṃśaya ity upapadyata iti |
atha viparyayārtho 'sattvān na prāpyatām, ayaṃ tu kasmān na prāpyata ity āha -- na ca iti | co yasmādarthe |
nanu bhavatu saṃśayaviparyayayor aprāmāṇyaṃ [10b] kiṃ naś cchinnam? etad atiriktaṃ pratyakṣānumānābhyām anyat pramāṇaṃ bhaviṣyatīty āśaṅkyāha -- sarveṇa ca -- ityādi | co yasmāt | sarvāntargatatvād
[DhPr p.23]
eva artho darśayitavyaḥ. sa ca prāptum aśakyaḥ. tasmād aśakyaprāpaṇam atyantaviparītaṃ bhāvābhāvāniyataṃ ca arthaṃ darśayad apramāṇam anyaj jñānam.
arthakriyārthibhiś ca arthakriyāsamarthavastuprāptinimittaṃ jñānam mṛgyate. yac ca tair mṛgyate, tad eva śastre vicāryate. tato 'rthakriyāsamarthavastupradarśakaṃ samyagjñāna m.
anumānasyāpi tathātvaṃ syād ity āha -- aliṅgena -- iti | nāsya liṅgam utpādakatvena vidyata ity aliṅgam | yady aliṅgena sarveṇa tat karaṇīyaṃ tadā pratyakṣapṛṣṭḥabhāvino 'pi vikalpasya tadā ''yātam ity āha -- niyāmakaṃ iti | viṣayādhīno hi niyatārthaparigraho jñānasyety artho niyāmakaḥ | tad adṛṣṭvā |

nanu kiṃ pratyakṣapṛṣṭḥabhāvy api niyāmakam arthaṃ dṛṣṭvā pravarttate, yena tādrūpyavirahād anyeṣāṃ vikalpānāṃ tathātvam āśaṅkyate | ucyate | pravattene ty atrāntarbhūto ṇijartho draṣṭavyaḥ | tato 'yam arthaḥ niyāmakam adṛṣṭvā pravarttiteneti | tathā ca sati pratyakṣapṛṣṭhabhāvī vikalpo niyāmakaṃ dṛṣṭvaiva pratyakṣeṇa pratyayena pravarttyata iti tathātvena parihṛto bhavati | itare tv aliṅgavikalpā yena pravarttyante jāyante na tena sākṣān niyāmako dṛṣṭa iti teṣāṃ tathātvānuṣaṅgaḥ |
anye tu anumānanivṛttyartham aliṅgeti yojayitvā kathaṃ punar avasāyātmakenāpy aliṅgena tenaivaṃ karaṇīyam ity āśaṅkya niyāmakam adṛṣṭvety asya tu hetubhāvena viśeṣaṇatvān niyāmakam adṛṣṭvā pravṛttatvād ity arthaḥ, iti vyākhyāya tātparyārtham api darśayanti | yady api śabdādijanmāno vikalpā nobhayapakṣasaṃsparśena dolāyante, tathāpi te niyāmakānāśrayeṇa pravarttamānā na yaukti(-kta)saṃśayarūpatām ativarttanta iti | pūrvavyākhyāne 'py ayam evāśayaḥ | sarvasya tasya samudācarator viruddhayor ākārayor abhāve 'pi yuktyā dvitīyākārānupraveśāt saṃśayarūpatvena bhāvābhāvāniyatārthopadarśakatvam iti |
eke tu niyāmakaṃ vikalpayitavyaṃ vastunāntarīyakaṃ vastv adṛṣṭvā pravṛtteneti yojayanti | aliṅgene ti cāsyaivārthasya hetubhāvena viśeṣaṇam āhuḥ | ubhaye 'pi tu pratyakṣapṛṣṭhabhāvivikalpenātiprasaṅgam anadhigatārthādhigantur vikalpya(-lpa)sya prāmāṇyacintā 'dhikāreṇa nirākurvate | tenāyam arthaḥ -- sarveṇa tenānadhigatatvā(-gatārthā)dhigantṛtayā 'bhipretenaivam avaśyakaraṇīyam iti |
aniyatārthapradarśakam api tatprāpakaṃ syād ity āha -- sa ca iti | co yasmād arthe | aśakya ity asyānantaraṃ sa avadhāraṇārtho draṣṭavyaḥ | so 'niyato 'rtho na prāptuṃ śakyo 'śakyatvād iti bhāvaḥ |
nanu ca tādṛśaṃ sarvaṃ mā bhūt prāpakam, pramāṇaṃ tu kasmān na bhavatīty āśaṅkya pūrvoktam evopasaṃharati tasmād iti | yasmāt prāpakatvād eva pramāṇaṃ tasmāt | arthasyāśakyaprāpaṇatve 'tyantaviparītatvānitya(-tvāniyata)tve hetū hetubhāvenānyayor viśeṣaṇatvāt | co 'prāptikārthasamuccaye | kaścid atyantaviparyastaḥ, kaścid aniyata ityāder yathākrāmam upasaṃhāraḥ -- anyaj jñānam iti nānyaj jñānam ity asya |
[DhPr p.24]
yac ca tena pradarśitam, tad eva prāpaṇīyam. arthādhigamātmakaṃ hi prāpakam ity uktam.
____________________________
syād etat -- śakyaprāptikārthopadarśakam eva samyagjñānaṃ [11a] nānyad iti nirnimittam idam | tathā cānyad api kiṃ na parīkṣyata ityāha -- arthakriyārthabhiḥ -- iti | co yasmāt | artha sya dāhādeḥ, kriyā niṣpattiḥ | tām arthyantīti tathā | etair arthakriyāyāṃ śaktasya vastunaḥ prāpter yan nimittaṃ tan mṛgyate 'nviṣyate | arthakriyārthitvād eva ca tad anveṣaṇam eṣām avaseyam | taiś ca prekṣāvadbhir iti prakaraṇād draṣṭavyam | itarathārthakriyārthibhir apy prekṣāvadbhir mithyājñānam api nibhālyata iti tatparīkṣā 'py āpatet |
yadi nāma tais tan mṛgyaṃ tathāpi tad itarad api jñānaṃ kiṃ na parīkṣyata ity āha yac ca -- iti | co 'vadhāraṇe | vicāryate parīkṣyate | īdṛśaṃ tat samyagjñānaṃ pravarttakaṃ yad anusaranti bhavanta iti vibhajya pratipādyate | ayam asyāśayaḥ -- na vyasanitayā ''cāryeṇā jñānaṃ vicāryate | kin tarhi? arthakriyārthijanānurodhena | te tathābhūtam eva jñānaṃ mṛgayante nānyad iti tad eva vicāryata iti | tad eve ti ca mukhyavṛttyabhiprāyeṇoktam na tu mithyājñānaṃ śāstre 'smin na vicāryate eva | prasaṅgāt tu tasyāpi kalpanāprabhṛtau vicārasambhavād iti |
nanu śakyaprāpaṇārthopadarśakam eva samyagjñānārthopadarśakam eva samyagjñānaṃ kuto vyavasthāpyate praśne kim idam aprakṛtam ucyata ityāha -- tata iti | yato 'rthakriyārthināṃ prekṣāvatāṃ nānyan mṛgayaṇīyam, tad anveṣaṇīyam eva vicāraṇīyam, vyasanitayā vicārāsambhavāt | tato 'rthakriyāsamarthasya vastunaḥ vastunaḥ pradarśakaṃ samyagjñānaṃ nānyad iti arthāt |
astu samyagjñānam īdṛśam eva | tat punar anyad upadarśya anyat prāpayad api kiṃ na samyagjñānaṃ tat pramāṇaṃ vyavahriyate? tathā ca pītasaṃkhyā(-śaṅkhā)dijñānam api prāmāṇyān nāpaiti | āha -- yac ca iti | co 'vadhāraṇe | anena pītaśaṃ(-śaṅ)khādijñānam apy aṃśe saṃvādāt pramāṇam iti yat kaiścid iṣṭiṃ tad api samyagjñānavyavacchedyam iti darśayati |
nanu cānuktasamam idaṃ pītaśaṅkhādijñāṇenānupadarśatasyāpi śuklaśaṅkhasya, jalajñāṇenānupadarśitasyāpi marīcikānicayasya prāpaṇadarśanāt | naitad asti | yato na tajjñānapūrvikā sā prāptiḥ, tasyā'jñātavastuviṣayatvāt | na ca tena śuklaśaṅkhavastu marīcivastu vā jñātam | yathā tu jñānāntarād eva tathāvidhārthaprāptir na tatas tathā anenaiva prāmāṇyaparīkṣāyāṃ nirloṭhitam iti nehocyate |
[DhPr p.25]
tatra pradarśitād anyad vastu bhinnākāram, bhinnadeśam, bhinnakālaṃ ca. viruddhadharmasaṃsargād dhi adyad vastu. deśakālākārabhedaś ca viruddhadharmasaṃsargaḥ.
tasmāt anyākāravad vastu grāhi na ākārāntaravati vastuni pramāṇam, yathā pītaśaṅkhagrāhi śukle śaṅkhe. deśāntarasthagrāhi ca na deśāntarasthe pramāṇam, yathā kuñcikāvivaradeśasthāyāṃ maṇiprabhāyāṃ maṇigrāhi jñānaṃ na apavarakasthe maṇau. kālāntarayuktagrāhi ca na kālāntaravati vastuni pramāṇam, yathā ardharātre madhyāhnakālavastugrāhi svapnajñānaṃ na ardharātrakāle vastuni pramāṇam.
tad eva tena prāpaṇīyam iti kuta evad ity āha -- arthādhigame ti | hi r yasmāt | uktam iti pradarśanādīnāṃ vastuto 'bhedaṃ pratipādya ato evārthādhigatir eva pramāṇphalam iti anena prakāśitatvāt, na tu sākṣād abhihitam | yady anyad adhigamyānyat prāpayet, tadā pradarśanaprāpaṇayor bheda eva syāt, abhedaś ca pratipādita iti bhāvaḥ |
kathaṃ punar adhigatir eva phalam ity anena tathātvam asyoktam? yataḥ prāpakatvaṃ prāmāṇyam, phalaṃ ca tadavyatiriktam iti | atha vā prāptuṃ śakyam artham ādarśayat prāpakam ity anenaivam uktam | tathā hi tādṛśam artham ādarśayad iti paricchindad ity arthaḥ | paricchedaś ca prāpakatvān na bhidyata iti |

bhavatūpadarśatārthaprāpakatvam eva samyagjñānam | yat tu tad eva prāpya vastu śaṅkhādikaṃ pītarūpatayā pradarśayati tatkatham asamyagjñānam ity āha -- tatra iti | tatre ti vākyopakṣepe caitad | pradarśatād rūpād bhinnākārādi sad vastv anyad ity anyatvaṃ vidheyam | ākārādibhinnam api na tato 'nyat, tad evedam ity adhyavasāyād ity āha -- viruddhe ti | hi r yasmāt | yadi viruddhadharmādhyāsād anyatvam, na tarhi deśādibhedād ity āha | deśe ti | co yasmāt | bhavatv evaṃ tathāpy ākārādibhinnagrāhijñānam ākārānntarādiyogini vastuni kiṃ na pramāṇam ity āha -- tasmād iti | yasmāt samyagjñānena yad eva hi darśitaṃ tad eva prāpaṇīyam, ākārādibhinnaṃ ca tato 'nyat tasmāt | kim iva kva na pramāṇam ity āha -- yathe ti | bhinnadeśagrāhiṇaḥ kā vārtety āha -- deśāntare ti | kiṃvan na pramāṇam ity āha -- yathe ti | ava(-pa)varaka śabdena deśaviśeṣo layanodarādiśabdavācya ucyate | apavaraka śabdasyāpy etad arthasya bhāvāt | apavarakadeśastha iti pāṭhe 'pi na doṣaḥ |
bhinnakālagrāhiṇaḥ kā vyavasthā ity āha -- kālāntare ti | upadarśanakālād anyena kālena vyāvahārikeṇā yuktaṃ sambaddhaṃ tad grāhi bhinnakālavastugrāhīti yāvat | caḥ pūrvavat pūrveṇa sahedam aprāmāṇyena samuccinoti | tad udāharann āha -- yathe ti | ayam asyārthaḥ -- adharātre nidrāṇasya madhyāhnakālapratibhāsam anubhavato vaṇijyāgatasutavastudarśanahṛṣitaromṇa eva jhaṭiti bodhe kākatālīyanyāyena ca saty api putropalambhe tajjñāṇaṃ na pramāṇam | tat khalu paramārthenārdharātrakālasambanddhaṃ madhyāhnakālākalitaṃ ca pratītam iti madhyāhnakālatvenāvabhāsanād eva ca madhyāhṇakālaṃ tad vastūktam |
[DhPr p.26]
nanu ca deśaniyatam ākāraniyataṃ ca prāpayituṃ śakyam, yatkālaṃ tu paricchinnam, tatkālaṃ na śakyaṃ prāpayitum. na ucyate -- yasminn eva kāle paricchidyate, tasminn eva kāle prāpayitavyam iti. anyo hi darśanakālaḥ, anyaś ca prāptikālaḥ. kiṃ tu -- yatkālaṃ paricchinnam, tad eva tena prāpaṇīyam. abhedādhyavasāyāc ca santānagatam ekatvaṃ draṣṭavyam iti.

ardharātraḥ kāla āgamanakālo yasya tasmin na pramāṇam | atha vā yo 'rdharātre supto 'hno madhyam udgate savitari putram āgataṃ dṛṣṭavā prabhātāyāṃ rātrau sampanne madhyandine tasminn eva ca deśe tam eva suta(-taṃ) prāgataṃ prabuddho 'pi paśyati | tasya taj jñānaṃ saṃvādamātrabhāg api na pramāṇam, yato 'rdharātre madhyāhnam, tadānīm anāgatam api putram āgataṃ, tenāvagatam | na cārdharātre deśakālaniyatasya putrasya, tasya ca kālasyāsti sadbhāvaḥ | tadā tv ardharātraḥ paramārthataḥ pratibhāsakālo yasya madhyāhnakālayuktavastuna iti yojyam |
etena suptasya kenacit paṭhyamānaṃ granthaṃ śṛṇvato jñānam asatyārthaṃ vyākhyātam avaseyam | yasmād deśakālabhinnātmānaṃ śrotāraṃ granthaṃ ca śrotavyaṃ paśyati nidropahataḥ | na ca taddeśakālasambaddhau staḥ | yaddeśakālau ca stas tathā na gṛhṇātīti |
anayaiva ca diśā vājisvapno 'pi vyākhyāto draṣtavyaḥ | yatas tatrāpi ghoṭakasvapne yatkāladarśanavi[12a]ṣayā bhāvā dṛśyante na tathā santi, yatkālāś ca santi tatkālā na dṛśyante | ardharātrādiṣu hi svapnadarśanam, sūryodayādisambaddhāś ca te bhāvā dṛśyante | tasmāt svapne keṣāñcid anubhūtānāṃ atyantam abhāvād arthakriyāyā nāsti sattvam | kecit tu arthakriyākāritayā abhimatāh saty asvapne viṣayā dṛṣṭakālabhedavyabhicāriṇo na santy eveti prakaraṇārthaḥ |
idam īdṛgviśiṣṭaṃ svapnajñānam udāharato dharmottara syāyam āśayaḥ -- evaṃvidhasya svapnajñāṇasya sadarthatvābhimānaḥ keṣāñcit satyasvapnavādin ām astīti tad abhimānaśamanāyedaṃ mayodāharaṇīkṛtam | na tv asmād anyasya svapnajñānasya kaśicd viśeṣaḥ | sarvasyaiva svapnajñāṇasya nirālambanatayā mithyājñānatvād iti |
idānīṃ `paricchidyamānasya yatkālaṃ paricchedanaṃ tatkālam eva prāpyamāṇasya prāpaṇaṃ abhimatam' -- evaṃ bruvata iti matvā 'syārthasyānupapattiṃ codyati -- nanu ca -- iti | deśe niyatam ākāre niyataṃ ca śakyaṃ prāpayitum ity abhidadhāno 'nayor avipratipattim āha | idaṃ tu na sambhāvyata ity āha -- yatkālaṃ tu -- iti | tu nā 'nantaroktābhyāṃ vidhābhyāṃ vaidharmyam āha | yaḥ kālo sya paricchedanasya tad yathā bhavati tathā paricchinnam | sa kālo yasya prāpaṇasya tad yathā bhavati | tathā na śakyaṃ prāpayitum | yasmin kāle paricchinnam tasmin kāle na śakyate prāpayitum ity arthaḥ | evaṃ ca bruvatā 'nena kālāntaragrāhī ti yad uktaṃ tad ayuktam iti darśitam | sarvasyaiva jñānasya evaṃśīlatvād iti |
nocyata ityādinā siddhāntavādī codakasyānuktopālambham āha | anenāpi na kiñcit
[DhPr p.27]
samyagjñānam pūrvaṃ kāraṇaṃ yasyāḥ sā tathā uktā | kāryāt pūrvaṃ bhavat kāraṇaṃ pūrvam uktam | kāraṇaśabdopādāne tu puruṣārthashiddhiḥ sākṣātkāraṇaṃ gamyeta | pūrvaśabde tu pūrvamātram |
kāraṇam uktam | tat kiṃ tvayaivaṃ nocyata iti pārśvasthaṃ praty asyaivābhiprāyaṃ prakāśayati -- anyo hi -- iti | ḥī ti yasmāt | yady evaṃ nocyate tarhi kiṃ nāmocyata ity āha -- kin tu -- iti | nipātānipātasamudāyo 'yaṃ kevalam ity asyārthe |
nanu asaṅgatam idaṃ vākyaṃ | na hi yad eva paricchinnam ity asti yenaivam ucyate | yatkālaṃ tu prariccchinnaṃ tatkālam iti tu yuktaṃ vaktum, na tad eve ti | sayam etat | kevalaṃ bodhe yatnaḥ karaṇīyaḥ | yatkālam ity anena hi takālam iti prāptam, tad eve ti tac chabdena vastuviṣayo yac chabda ākṛṣyate | tato 'yam arthaḥ -- yatkālaṃ paricchinnaṃ yad vastu takālaṃ tad eva vastu prāpanīyam iti | aho gaḍupraveśe 'kṣatārānirgamo jātaḥ | evaṃ khalu vākyaṃ syāt samarthitam, pūrvapakṣāt punar asyāviśeṣaḥ prāptaḥ | asti viśeṣo mahān, kevalaṃ bhavatā na samīcīnaṃ nirūpitaḥ | tathā hi pūrvapakṣāvasthāyāṃ yatkālaṃ tatkālaṃ iti cātra bahuvrīhiṇā paricchedanalakṣaṇā prāpaṇalakṣaṇā ca kriyā 'bhidhīyate | idānīṃ punar vastuto nāyam arthaḥ | yad vastu yena kālena sambaddhaṃ paricchinnaṃ tad eva tena kālena sambaddhaṃ svarūpeṇa prāpaṇīyaṃ tadā 'nyadā vā | paricchedasya yādṛśaḥ kālas tasmin kāle yad vidyamānaṃ tad eva prāpaṇīyam iti yāvat | tataś ca paricchedakā[12b]lā 'sato yad grāhakaṃ tan na pramāṇam ity avatiṣṭhate | nocyate yasmin kāla ityādinā ca yad etad uktaṃ tad bāhyaprāpaṇābhiprāyeṇa draṣṭavyam | paramārthatas tu jñānasya pradarśanād anyaḥ prānapaṇāvyāpāro nāstīti yasminn eva kāle paricchidyate 'rthas tasminn eva kāle prāpyata iti | etac cānantaram evānenaiva vistareṇa pratipāditam iti svavacanavyāghāto 'nyathā 'sya syād iti |
nanv evam api paricchedakālavarttinaḥ prāpaṇaṃ na sambhavaty eva | sarvasyaiva viṣayasya kṣaṇikatvāt | tathā copadarśitārthaprāpakatvaṃ nāma kasyacid api jñānasya nāstīty asambhavitaiva samyagjñānatvalakṣanasya syād ity āśaṅkyāha -- abhede ti | abhedenai karūpatvena tad evedam ity ākāreṇ ādhyavasāyāt | upādānopādeyakṛtakṣaṇaprabandhaḥ santānas tadāśritaḥ |
ayam asya bhāvaḥ -- sāṃvyavahārikasyeha pramāṇasya lakṣaṇām ucyate | tena naikāntena vastusthitir apekṣyate | tatra yady api vastusthityā paricchinnaprāpyayor nānātvaṃ tathāpi vyavaharttāro nirantarāparāparotpatter avidyāvaśāc ca hetuphalarūpaṃ kṣaṇapracayaṃ tad evedam ity ekatvenādhimuñcanti tataḥ paricchedakālabhāvinaḥ prāpaṇaṃ sambhavaty eva | iti ḥ samyagjñānapadavyākhyānaparisamāptau |
tad anena prabandhena samayagjñanapadaṃ vyākhyāyādhunā pūrva śabdaṃ vyācikhyāsus tena sādharmasya vigraham āha -- samyagjñānam iti |
[DhPr p.28]
dvividhaṃ ca samyagjñānam arthakriyānirbhāsam, arthakriyāsamarthe ca pravartakam | tayor madhya yat pravartakam, tad iha parīkṣyate. tac ca pūrvamātram. na tu sākṣātkāraṇam. samyagjñāne hi sati pūrvadṛṣṭasmaraṇam, smaraṇād abhilāṣaḥ, abhilāṣāt pravṛttiḥ, pravṛtteś ca prāptiḥ. tato na sākṣāthetuḥ.
___________________________________________________________________________
nanu puruṣārthasiddhiḥ samyagjñānasya prayojanaṃ kāryatvena | tathā ca samyagjñānakāraṇiketi vaktum ucitaṃ tatkim evam uktam ity āha -- kāryād iti | anena vyavasthāvācī sann eva pūrvaśabdaḥ kāraṇe varttata iti darśayati |

bhavad iti `lakṣaṇahetvoḥ kriyāyāḥ' [pāṇini 3.2.126] iti hetau śatur vidhānāt hetupadam etat | yady evaṃ kāraṇaśabda eva kriyatām ity āha -- kāraṇe ti | ayaṃ bhāvaḥ -- karotīti kāraṇam ucyate, na tv akurvad rūpam | akurvati punaḥ kāraṇavyapadeśaḥ kāraṇakāraṇatvād aupacārikaḥ | na ca mukhye sambhavati amukhye pratyayo yujyate | tato yad eva jñānam avyavadhānena puruṣārthasiddher nibandhanam, tad eva kāraṇaśabdena pratīyeteti. yadi pūrvagrahaṇe 'py evaṃ pratyayas tadā ko viśeṣa ity āha -- pūrvaśabda iti | tu ḥ kāraṇaśabdād viśeṣam asyāha -- pūrvamātram iti sākṣātkāraṇam itaraś ca |
nanūbhayoḥ sambhave sākṣātkāraṇaparihāreṇetaragrahaṇāya pūrvaśabdaḥ śobhate | na caivam asti, sarvasyaiva puruṣārthasiddhiṃ prati sākṣātkāraṇatvād ity āha -- dvividhaṃ ca -- iti | co yasmādarthe | kathaṃ dvaividhyam ity āha -- arthakriye ti. nirbhāsate 'sminn iti nirbhāsaḥ. arthakriyāyā nirbhāso yasmāt tat tathā. yataḥ sādhanajñānād anantaraṃ dāhādipratibhāsajñāṇam utpadyate, tad evam ucyate.
kecit tu kṣaṇena kāryakāraṇāvyavahārasyārvāgdarśanena karttum aśakyatvād dāhādipratibhāsam eva jñānam evaṃ bruvate | arthakriyāyā[13a]nirbhāso 'sminn iti kṛtvā | aparam arthakriyāsamarthe ca pravarttakam | yat pravṛttisamadhigamyārthakriyāgocaraṃ tad evam uktam | co 'rthakriyānirbhāsāpekṣayā samuccaye | anyoḥ kiṃ parīkṣyata ity āha tayoḥ -- iti | pravarttakam api sākṣātkāraṇaṃ tat ko 'nyatra vidveṣo yenedam eva vicāryate? kiṃ vā pūrvaśabdenety āha -- tac ca iti. co yasmāt.
ayam āśayaḥ -- yataḥ pravarttante tat sarvam arthaprāpter vyavahitaṃ kāraṇam | ataś ca sambhavat pratibandhaṃ tat pravṛttyaṅgatvāt pūrvamātram, na tv anantaraṃ kāraṇam iti | pūrvamātrābhidhānena sāntaram | amum eva draḍhyann āha -- na tu -- iti | tu r viśeṣārthaḥ | kuta etad ity āha -- samyagjñāna iti | hi r yasmāt | tasmin samyagjñāne prakaraṇāt sādhananirbhāse sati | smṛtibījopajananayogyajñānajñātasya dāhādeḥ smaraṇam | tato 'bhilāṣaḥ -- tatprāptīcchā | tataḥ pravṛttiḥ pravarttakajñānopadarśitam arthaṃ prāptukāmā vyāpārasahāyā buddhiḥ | tasyāś ca prāptir upāditsitalābhaḥ | yasmāt smaraṇādinā vyavadhānaṃ tataḥ tasmāt na sākṣāṭ hetuḥ prāpter upāyaḥ puruṣārthasidder iti prakaraṇāt |
[DhPr p.29]
arthakriyānirbhāsāṃ[24]tu yady api sākṣātprāptiḥ, tathā api tan na parīkṣaṇīyam. yatra eva hi prekṣāvanto 'rthinaḥ sāśaṅkāḥ, tat parīkṣyate. arthakriyānirbhāse ca jñāne sati siddhaḥ puruṣārthaḥ. tena tatra na sāśaṅkā arthinaḥ. atas tan na parīkṣaṇīyam. tasmāt parīkṣārham asākṣātkāraṇaṃ samyagjñānam ādarśayituṃ kāraṇaśabdaṃ parityajya pūrva grahaṇaṃ kṛtam.
__________NOTES__________
[24] -nirbhāse tu ACPHN;-nirbhāsāt tu BED
yadi paramparayā 'pi prāptihetuḥ parīkṣyate tarhi sākṣāt hetur atitarāṃ parīkṣaṇīya ity āha -- arthakriyānirbhāsam iti | tu ḥ pravarttakādhyakṣād arthakriyānirbhāsaṃ bhedavad darśayati |
yada prāptihetur iti pāṭhas tadā arthakriyānirbhāsam ity asyāntyavyākhyānapakṣe bhinnā santoṣādiprāptir lokādhyavasāyasiddhā yā tasyā hetuḥ | prāpti pāṭhe tu tadvyākhyānānavadyatā | pūrvavyākhyāne tūpacārāt prāptihetuḥ prāptiśabdena vaktavyaḥ | karaṇāsādhano vā prātpiśabdo drṣṭavyaḥ |
kasmāt tat na parīkṣyata ity āha -- yatraiva hi -- iti | hi r yasmāt | sāśaṅkāḥ sasandehāḥ | āśaṅkāgrahaṇasyopalakṣaṇatvāt saviparyāsā ity api draṣṭavyam |
evaṃ bruvataś cāyam āśayaḥ -- na vyasanam etac chāstrakṛto yena jñānam aprīkṣamāṇaḥ svāsthyam alabhamānaḥ parīkṣate | kin tarhi? vyutpādyajanaprayojanoddeśenāyam asyārambhaḥ | saṃśayaviparyāsāpasāraṇaṃ ca vyutpādyajanaprayojanam | tato yatraiva te tathāpravṛttayas tad eva parīkṣyata iti | arthakriyānirbhāse 'pi te tathāvṛttaya ity āha -- arthakriye ti | ca śabdas tuśabdasyārthe |
kuto na tathāvṛttayaḥ? yena sākṣātkāraṇe 'smin sati siddhaḥ puruṣārtaḥ, tenānantaram eva phalasyānubhūyamānatvāt, tad eva santoṣādigamanād vā | vyākhyānadvaye 'pi arthakriyānirbhāsaśabdavācyadvaye sthite dvayam etat śaṅkāyāḥ kāraṇam -- anantaraphalādarśanam, adhyavasāyasiddhabhinnaprāptyabhāvo vā | tadabhābe tu kathaṃ śaṅkerann iti bhāvaḥ |
mā bhūvaṃs tatra sāśaṅkās tat kiṃ siddham ity āha-- ata iti |
yadi vyavahitaṃ pravarttakaṃ puruṣārthasiddher na kāraṇaṃ tarhi katham uktam -- `kāryāt pūrvaṃ bhavat kāraṇaṃ pūrvam uktam' iti? asākṣātkāraṇe cākāraṇe kāraṇa[13b]viśeṣaṇaṃ sākṣād iti nirarthakam ity āśaṅkyāha -- tasmād iti | yasmāt sākṣātkāraṇam āśaṅkānāspadaṃ sad aparīkṣaṇīyaṃ tasmād yad asākṣātkāraṇam ata eva ca parīkṣārhaṃ parīkṣkṣāyogyaṃ pravarttakaṃ samyagjñānam ādarśayitum ādarśayiṣyāmi -- iti kāraṇaśabdaṃ vihāya pūrvagahaṇaṃ kṛtam ācāryeṇe ty arthāt |
etad uktaṃ bhavati -- yo 'yaṃ kāraṇaśabdo vyavahite kāraṇakāraṇe varttate nāyaṃ tatrābhidhāyakatvena varttate karotīti kāraṇam iti vyutpatteḥ | kin tarhi? tādarthyād upacārata iti |
[DhPr p.30]
puruṣasya arthaḥ puruṣārtha ḥ. arthyata ity arthaḥ kāmyata iti yāvat. heyo 'rtha upādeyo vā. heyo hy artho hāntum iṣyate, upādeyo 'pi upādātum. na ca heyopādeyābhyām anyo rāśir asti. upekṣaṇīyo hy anupādeyatvāt heya eva. tasya siddhiḥ hānam upādānaṃ ca. hetunibandhanā hi siddhir utpattir ucyate, jñānanibandhanā tu siddhir anuṣṭhānam. heyasya ca hānam anuṣṭhānam, upādeyasya ca upādānam. tato heyopadeyayor hānopādānalakṣaṇānuṣṭhitiḥ siddhir ity ucyate.
syād etat -- saty api kāraṇagrahaṇe vicārārham eva samyagjñāṇaṃ pratipatsyate | yatas tad vyutpādyata ity arthaḥ, sādhyatvāt | prātipadikārthas tu kārakatvād guṇaḥ pradhānānuyāyī | tena pradhānānurodhāt tac chabdo varṇitayā nītyā mukhyasya kāraṇasya samyagjñānasya vyutpattikarmatā'nupapattes tatparityāgena lakṣaṇayā tādarthyabhūtayā pratyāsattyā 'rthakriyāsamarthapravarttaka eva pravarttiṣyate | yathā mañcāḥ krośantīty atra pradhānānurodhāt mañcaśabdaḥ krośanakriyākarttṛtvānupapatteṛ mukhyam arthaṃ tyaktvā lakṣaṇayā tātsthyabhūtayā pratyāsattyā puruṣeṣu varttata iti | satyam etat | kevalam evaṃ sati vyākhyātṝṇām idaṃ kauśalaṃ syān na śāstrakṛta iti sarvam anavadyam |

idānīṃ puruṣārthasiddi padaṃ vivariṣuḥ puruṣa śabdena sārdham artha śabdasya vigraham, arthasya ca svarūpaṃ puruṣasye tyādinā cāṣṭe | arthyata ity ācakṣāṇo[25]`artha yācñāyām' ity ato ṇijantāt karmaṇyacaṃ darśayati | arthyata ity asyārthaṃ spaṣṭayati -- kāmyata iṣyata ity anena yāvān evārthaṃ uktas tāvān evārthyata ity anenāpīti iti yāvad ity asyārthaḥ |
__________NOTES__________
[25] artha upayācñāyām -- dhātupāṭha 10,373 | {Nach Ausgabe in Böthlingk ist es in 10,357}
ko 'sāv arthaṃ ity āha -- heya iti | vā śabdaś ca śabdasyārthe | arthyamāna iṣyamāṇo 'rthaḥ | na tarhi heyo 'rtha ity āha -- heya iti | hi r yasmāt | heyo hātuṃ tyaktum iṣyate tasmād arthaḥ | ayam āśayaḥ -- iṣyamāṇaḥ khalv arthaḥ | atra yady api svīkaraṇecchā nāsti tathāpi parihārecchā tāvad astīti | yadi hātum iṣyamāṇo 'rthaḥ katham upādeyo 'rtha ity āha -- upādeyo 'pī ṣyate kevalam upādātum | na kevalaṃ heya iṣyate ity api śabdaḥ |

nanu ca na heyopādeyāv artho 'pi tv anyo 'pi | tataḥ so 'pi kasmān na pradarśyata ity āha -- na ce ti | co ' vadhāraṇe yasmād arthe vā |
nanūpekṣaṇīyo 'pi rāśir asti | yatra na pravṛttir yataś ca na nirvṛttiḥ | tat katham anubhavasiddhasyāpahnva ity āha -- upekṣaṇīya iti | hi r yasmāt |
atra kaścid āha -- "yathā 'sāv anupādeyas tathā 'heyo 'pi | tattra yady anupādeyatvād dheyas tadā 'heyatvād upādeyaḥ kiṃ na bhavati" iti | sādhūktaṃ tena bhadantena kevalaṃ heyaśabdārthavicāre mano na
[DhPr p.31]
sarv ā cāsau puruṣārthasiddhiś ceti. sarva śabda iha dravyakārtsnye vṛttaḥ, na tu prakārakārtsnye. tato na ayam arthaḥ -- dviprakārā api siddhiḥ samyagjñānanibandhanā eva iti. api tv ayam arthaḥ -- yā kācit siddhiḥ, sā sarvā kṛtsnā eva asau samyagjñānanibandhanā iti. mithyājñānād dhi kākatālīyāpi nāsty arthasiddhiḥ. tathā hi -- yadi pradarśitam artham prāpayaty evam tato bhavaty arthasiddhiḥ.
praṇihitam | tathā hi | hīyate, tyajyate, na svīkriyate iti heyaḥ | hānañ cāsvīkaraṇam | na tu gṛhītvā parityāgaḥ | tena ahiviṣakaṇṭakādīnām api hānaṃ tatrā [14a] 'pravṛttir eva | sā copekṣaṇiye 'py asti | tathā ca yadi tasya svīkāro bhavet, tadā 'heyatvaṃ siddhim adhyāsīta | na ca tat svīkriyata iti vyaktam ayaṃ hetur asiddhas tasya | na tv asmākam asiddhaḥ | anupādeyatvasya asvīkarttavyatvasya siddhatvāt |
athānubhavasiddhasya tṛtīyarāśer upekṣaṇiyasyāsvīkaraṇamātrād dheyena sārdham aikyapratipādanam ayuktam iti cet | priyam uktaṃ prayeṇa | na hi vayam api prasiddhyor heyopekṣaṇiyayor arthayor ekasvabhāvatām ātiṣṭhāmahe | kin tu kriyānimittena heyaśabdenaikābhidhānam tathā 'svīkaraṇārthena hānaśabdenopekṣāyā abhidhānam iti kim avadyam? etac ca heyopādeyatvam arhtayaikapuruṣaikakālāpekṣayā pratyeyam |
adhunā siddhi śabdasyārthapadena vigrahaṃ bruvann artham āha -- tasya -- iti |
nanu loke siddhir niṣpattir ucyate, yathaudanasya siddhir iti. tat katham evaṃ varṇyata ity āha -- hetunibadhane ti. hetu ḥ kāraṇaṃ nibaddhyate 'sminn iti nibandhanaṃ pratibandhaviṣayaḥ | hetur nibandhanam asyā iti vigṛhya hetupratibaddhety artho vaktavyaḥ |
yadi janakanibandhanā siddhir īḍṛśī tarhi jñānanibandhanā kīdṛśī bhaviṣyatīty āha -- jñāne ti | tu ḥ pūrvasyāḥ siddher asyā bhedaṃ darśayati | evaṃ ca vyācakṣāṇa artha padavyākhyāne "arthaḥ prayojanaṃ dāhādi", siddhipadavyākhyāne ca "tasya dāhāder niṣpattiḥ" iti yad vinītadevaśāntabhadrau vyācakṣātāṃ tad dvayam apy apāsyati | yataḥ svahetor eva vahnyāder dāhāder niṣpattir na tu jñānāt tasya tadakārakatvād iti |
nanu yadi siddhir anuṣṭhānam, tarhi hānam upādānaṃ siddhir ity āha -- heyasya ca -- iti. co hetau, avadhāraṇe vā hānam ity asmāt paro draṭavyaḥ. dvitīyaś ca kāraḥ samuccayārthaḥ | kim evaṃ sati siddham ity āha -- tata iti | yato jñānanibandhanā siddhir īdṛśī tatas tasmāt kāraṇāt |
puruṣārthasiddhi śabdānāṃ vigraham arthaṃ vyākhyāya samprati sarva śabdaṃ vyākhyātuṃ vigraham āha -- sarvā ca -- iti | evaṃ ca vigṛhṇan yad vinītadevena vyākhyātam -- "sarvaś cāsau laukiko lokottaraś cāsannadeśo dūradeśaś ca puruṣārthaś ceti, tathā tasya siddhiḥ" iti, tad dūṣayati. evaṃ hi
[DhPr p.32]
pradarśitaṃ ca prāpayat samyagjñānam eva. pradarśitaṃ ca aprāpayat mithyājñānam. aprāpakaṃ ca katham arthasiddhinibandhanaṃ syāt. tasmād yan mithyājñānam, na tato arthasiddhiḥ. yataś ca arthasiddhiḥ, tat samyagjñānam eva. ata eva samyagjñānam yatnato vyutpādanīyam. yatas tad eva puruṣārthasiddhinibandhanam,
vyākhyāyamāne sarva śabdena puruṣārthasiddher aviśeṣaṇād mithyājñānāt kākatālīyārthasiddhir nivāritā syāt | na ca sā sambhayinī | yathā ca sā na sambhavati, tathā 'nantaram eva pratipādayiṣyate |
yo 'pi śāntabhadraḥ "sarvaś cāsau puruṣārthaś ca, sarveṣāṃ vā puruṣāṇām arthas tasya siddhiḥ" iti vyācaṣṭe, so 'py anayaiva dvārā nirākṛtaḥ |
nanu sarvaśabdasya prakārakātsnaryavṛtter api darśanān na jñāyate kiṃ vṛttir atrābhipreta ity āha -- sarvaśabda iti. dravyasya niḥśeṣatāyāṃ vṛttaḥ pravṛtto vācakabhāvena | yathā "sarvotpattimatām īśvaro nimittakāraṇam" ity a[14b]tra | dravya śabdena cedaṃ tad iti vyapadeśayogyaṃ grahītavyam | na tu vaiśeṣika siddhāntaprasiddhaṃ pṛthivyādi | tad uktam --
"vastūpalakṣaṇaṃ yatra sarvanām prasajyate |
dravyam ity ucyate so 'rtho bhedyatva vivakṣitaḥ" iti
puruṣārthasiddhir apīdaṃ tad iti vyapadeśayogyā | tena sā 'pi dravyam | tathāvṛtter asya grahaṇād anyavṛttitayā prasiddhasyāpi pratiṣedhaṃ kaṇṭhoktaṃ karoti | vṛtta iti varttate | yathā pūrve vyācakṣate "sarvarasabhoktā 'yaṃ bhikṣākaḥ" iti | yathā 'yam sarvaśabdaḥ prakārakārtsnyavācī tadvad atrāpīti | prakārakārtsnyavṛtter agrahaṇe ko guṇa ity āha -- tata iti | tataḥ prakārakārtsnyavṛttasyāgrahaṇat | tathāpi katham ayam artho bhavatīti cet | bhavati hi prakārakārtsnyavacane sarvaśabde saty ayam arthaḥ -- na so 'sti puruṣārthasiddheḥ prakāraḥ phalalakṣaṇo vā yo na samyagjñānanibandhana iti | sati caivaṃ dviprakārā 'pi siddhiḥ samyagjñānapūrvikety ayam artho bhavati |
nanu cāsminn apy arthe prakāradvitayasya saṃgṛhītatvāt kim asaṃgṛhītaṃ nāma yenāyam artho yatnena mahatā hīyata iti? kathaṃ na hīyatāṃ kasyāścit tatprakārāntaḥpatitāyā hānavyakte[26].....................na hi ṣaḍ api rasaprakārān bhuñjānaḥ kaścin madhurāmlādirasavyaktīḥ sarvā eva bhuṅkte | na ca tathā 'kurvan sarvarasabhoktā na bhavatīti |
__________NOTES__________
[26] samyak{-ṅ} na paṭhyate |
yady ayaṃ nārthaḥ kas tarhīty āha -- api tu -- iti | nipātasamudāyo 'yaṃ kin tvat yasyārthe sarvatra varttate |
nanu kṛtsnaivāsau samyagjñānanibandhane ty ucyamāne mithyājñānāt kākatālīyā 'py artha siddhir nāstīti darśitaṃ syāt | na caitad yujyate | yato yady api mithyājñānān niyamavatī nāsty arthasiddhīh, tathāpi kādācitkī vidyate eva | yathā kaścit dahanoparivarttiṃ maśakavarttiṃ dhūmam avasāyāgnim anumāya yadi pravṛttyā 'gnim āsādayati | ata eva ca mithyājñānasya kādācitkārtha--
[DhPr p.33]

siddhinibandhanatvāt, samyagjñānasya tu niyamenārthasiddhinibandhanahetutvāt samyagjānam eva yatnato vyutpādyate | na tv etāvatā mithyajñānān nāsty evārthasiddhiḥ | prakārakārtsnyavṛttagrahaṇe tu nāyaṃ doṣaḥ | evaṃ hi samyagjñānāsādhyaḥ paraprakāro nirākriyate | na tu tatprakārāntaḥpātinyāḥ kasyāścit siddhivyakter mithyājñānasādhyatvam | na ca hānopādānavyaktayaḥ pratyekaṃ prakāraśabadavācyāḥ prakārānantyaprasaṅgāt | tasmāt sarvaśabadaḥ prakārkārtsnyavṛttir eva prahītavyaḥ -- iti purveṣāṃ matam āśaṅkyāha -- mithyeti | kātatālayoḥ saṃyoga ivākasmakī kākatālīyā | kuto nāstīty āha -- tathā hīt i | tata iti mithyājñānāt | tad api prāpayaty evety āha -- pradarśitam iti | co yasmāt |
pradarśitaṃ prāpayad api mithyājñānaṃ bhaviṣyati | tataḥ samyagñānam eve ty avadhāraṇam ayuktam ity āha -- pradaṛśitam iti | co 'vadhāraṇe aprāpayad ity ataḥ paro draṣṭavyaḥ | `lakṣaṇahetvoḥ' [pāṇini 3 |2 |126] iti hetau śatur vidhānāt | pradarśitārthāprāpaṇād eva mithyājñāna[15a]m ity arthaḥ | mithyājñāṇasya hīdam eva tattvaṃ yat pradarśitāprāpatvaṃ nāma | prāpake tu mithyājānavyapadeśaḥ samāropitaḥ syād iti bhāvaḥ | mā bhūta prāpakam, tad arthasiddhes tu bibandhanaṃ kiṃna syād ity āha aprāpakam iti | co yasmād arthe |
tasmād ityādinoktārthopasaṃhāraṃ karoti | yasmād upadarśitāprāpakam eva mithyāñāṇam tasmād yat kiñcn mithyāñāṇaṃ tataḥ sarata eva nārthasiddhiḥ | yaḥ punar akasmād vahner upari maśakavarttiṃ dhūmam avasāya vahnim asvasyati, so 'py anumākālāt pūrvaṃ yāvan maśakavarttyādibhyo vyāvṛttaṃ vahnikāryaṃ niyataṃ dhūmarūpaṃ nirūpya vivecitaṃ tadānīm anumānakāle nānusarati, tadanusaraṇe bhrāntyayogāt, tāvad anivarttite saṃśayahetau, tiṣṭhatu tāvan maśakarvarttidarśanam, saty adhūmadarśane 'pi sandigdhavahnikāryatvāt kathaṃ niḥśaṅko nāma sacetanaḥ | tasmān niścitaniyatarūpād eva dhūmād vahniniściyaḥ | anyasmāt tv ekāṃśāvagraho 'py anivartitaśaṅkāhetuḥ saṃśaya eva | saṃśayaś ca bhāvābhāvāniyatasyārthasyāśakyaprāpaṇasya darśako nārthasiddher nibandhanam | jñāṇātarād eva tu sā prāptir ity asyābhiprāyaḥ | evam anyatrāpi mithyājñāne yathā prāmāṇyaṃ na yujyate, yathā ca jñānāntarād eva sā prāptis tathā dharamottareṇa iva viniścayaṭīkāyāṃ vipañcitam iti neha pratanyte |
kutaścid arthasiddhir api syād ity āha -- yataś ca -- iti | co 'nyasmād bhedavad rūpam upadarśayati | arthasiddhinibandhanaṃ mithyājñānam ācāryasyā pi nābhimatam iti sāmarthyād darśayati | yadā ''ha -- ata eve ti | yata eva mithyājñānād arthasiddhir nāsti, samyagjñānāc cāsty eva | ato 'smād eva hetoḥ | yatna grahaṇam anuṣaṅgeṇa mithyājñānavyutpādanaṃ darśayati | mithyājñāṇasyāpi kasyacid vyutpādanād ity uktaprāyam | ata eve ty enena yad eva hetutvenāpekṣitaṃ tad eva yata ityādinā sukhapratipattyarthaṃ kaṇṭhoktaṃ karoti | ayam āśayaḥ -- yady ācāryo mithyājñānād apy arthasiddhiṃ bhavitrīm abhipreyātm tadā na samyagjñānam eva prastāreṇa vyutpādayet | tad eva ca tathā vyutpāditavān | ato 'vasīyate naiva tasyedam abhipretam iti.
nanu samyagjñānapūrvikaivety avadhāraṇe sati mithyājñānād arthasiddhir nāstīti labhyate. na copāttam avadhāraṇam, tat katham ayam artho labhyata ity āha -- tata iti | yataḥ sarva śabde darvyakārtsnya--
[DhPr p.34]
tato yāvad brūyāt -- yā kācit puruṣārthasiddhiḥ, sā samyagjñānanibandhanā eva iti, tāvad uktaṃ sarvā sā samyagjñānapūrvikā iti. iti śabdas tasmād ity asminn arthe. yattadoś ca nityam abhisambandhaḥ. tad ayam arthaḥ -- yasmāt samyagjñānapūrvikā sarvapuruṣārthasiddhiḥ, tasmāt tat samyagjñānaṃ vyutpādyate.
yady api ca samāse guṇībhūtam samyagjñānam, tathā api iha prakaraṇe vyutpādayitavyatvāt pradhānam. tatas tasya eva tat śabdena sambandhaḥ.
vyutpādyata iti vipratipattinirākaraṇena pratipādyata iti.
____________________________________________________
vṛttau sati sarvā kṛtsnā puruṣārthasiddhiḥ samyagjñānapūrvikā, na tu kācid vyaktir asti yā na tatpūrvikety ayam artho labhyate, tataḥ kāraṇāt pūruṣārthasiddhiḥ samyagjñānanibandhanaiveti sāvadhāraṇaṃ vākyam | yat parimāṇam abhidheyaṃ brūyād vaktuṃ śaknoti, tāvat parimāṇam uktam sarvā samyagjñānapūrvike ty anena | varttatām itiśaśabdas tasmād ity asyārthe | kva punar yatśabdo 'sti yena vakṣyamāṇārthasaṅgatir ity āha -- yad iti | co [15b] vyaktam etad ity asminn arthe | śabdayoḥ sākṣād anyonyāpekṣābhāvāt yattad arthayor iti draṣṭavyam | abhisambandho vyapekṣā | evaṃ sati kīdṛśo 'rtho vyavatiṣṭhata ity āha -- tad iti |
nanu bahuvrīhau guṇībhūtaṃ samyagjñānam, tat kathaṃ tasyāpradhānasya pradhānapratyavamarśinā tac chabde parāmarśaḥ syād ity āha -- yady api ce ti | yady api ce ti nipātasamudāyo viśeṣābhidhānārthābhyupagame varttate | mahābhāṣye cāyaṃ prāyeṇa dṛśyate | samāsa iti samāsārtha ity arthaḥ | vyutpādayitavyatvāt pradhānam ity abhidadhato 'yam āśayaḥ -- dvedhā hi prādhānyaṃ śabdato 'rthataś ca | tatra śābdena nyāyenāsaty api prādhānye samyagjñānasya vyutpādayitavyatayā buddhyantareṇopasthāpitasya svatantrasyā''rthena nyāyena prādhānyaṃ ko 'pahastayed iti tac chabdena tasya parāmarśo na viruddhyata ity evaṃ vyācakṣāṇo vinītadeva vyākhyāṃ tiraskaroti | evaṃ hy asau vyācaṣṭe -- " tad iti napuṃsakaliṅgena nirdeśāt samyagjñānaṃ parāmṛśyata" iti | samyagjñānasyāprādhānyena parāmarśānupapattau talliṅgaprahaṇasyaivāyogāt katham asiddhena sādhyatām ity āśayaḥ | tataḥ prādhānyāt tasyaiva samyagjñānasya
[DhPr p.35]
caturvidhā ca atra vipratipattiḥ saṃkhyālakṣaṇagocaraphalaviṣayā. tatra saṃkhyāvipratipattim nirākartum āha --

dvividhaṃ samyagjñānam | NB I 2
dvividham iti -- dvau vidhau prakārāv asya iti dvividham. saṃkhyāpradarśanadvāreṇa ca vyaktibhedo darśito bhavati.
________________________________________
tac chabdena sambandhanaṃ sambandhaḥ svīkāra iti yāvat | tato 'yam arthaḥ -- tat samyagjñānaṃ karamabhūtaṃ vipratipattinirākaraṇena pratipādyate bodhyate śiṣyajana ity arthāt | ata eva tad iti dvitīyāntam etad iti sopapattikam āha |[27]"samyaṃ sva(-smā)ryate paraḥ"[PV IV 267]iti yathā | vipratipattinirākaraṇena pratipādyata iti bruvatā lakṣaṇaṃ na virudhyate | "prasiddhāni pramāṇāni" [cf. PSṬ Ms A 12b1; NA k.2; PVṬ 96a7f]ityādi tad apahastitaṃ veditavyam |
__________NOTES__________
[27] "smāryate samayaṃ paraḥ" PV IV 267 -- saṃ-
nanu vārttikā dinaiva samyagjñānasya vyutpādanāt katham asya na vaiyarthyam iti cet saṃkṣiptarucīn prajñān adhikṛtyedaṃ prakaraṇaṃ praṇītam ity adoṣaḥ |
atha kā 'tra vipratipattiḥ yannirākaraṇenedaṃ pratipādyata ity āha -- caturvidhe ti | co yasmāt | caturvidhā catuḥprakārā | atra samyagjñāne viruddhā pratipattir vipratipattiḥ | kiṃviṣayā sety āha | saṃkhye ti | anena viṣayabhedāc cāturvidhyaṃ vipratipatter darśitam | tathā hi saṃkhyāvipratipattis tāvat pratyakṣam evaikaṃ pramāṇam iti lokāyatikānām | pratyakṣānumānāptavacanāni trīṇy eva pramāṇānīti sāṃkhyānām | ārṣasya jñānasya pratibhāpranāmnaḥ kadācid iha laukikānām utpadyamānasya pratyakṣānumānayor ekatrāpy antarbhāvāpradarśanāt pratyakṣānumānārṣāṇy eveti cirantanavaiśeṣikāṇām | pratyakṣānumānopamānaśabdā eveti naiyāyikānām | pratyakṣānumānopamānaśabdārthāpattaya eveti prabhākarāṇām iti | pratyakṣānumānopamānaśabdārthāpattyabhāvā eveti kaumārilānām |
lakṣaṇavipratipattir api -- savikalpakam eva pratyakṣam iti vaiyākaraṇabārhaspatyādīnām | savikalpakaṃ nirvikalpakaṃ ceti naiyāyika [16a] mīmāṃsakādīnām | pītaśaṅkhādijñānaṃ bhrāntam api pratyakṣam ity aṃśavādavādinām | ekalakṣaṇahetujam anumānam ity ahrīkāṇām | ṣaḍlakṣaṇahetujam iti pūrvayaugānām | pañcalakṣaṇahetujaṃ caturlakṣaṇahetujaṃ ce(ve)ti naiyāyikānām |
viṣayavipratipattir api -- sāmānyaviṣaye pratyakṣānumāne iti naiyāyikamīmāsakādīnām |
phalavipratipattir api -- sarveṣāṃ pramāṇā(-ṇa)vyatiriktam eva pramāṇarū(pramārū)paṃ phalam iti |
tatra tāsu madhye saṃtkhyā tv ajātyā nirdhāryate | tato nirdhāraṇe yuktaṃ dvau vidhau prakārāv asye ti vigṛhṇan vidhaśabdo 'py asti prakāravācīti darśayati | tathā hi prakīrṇavṛtti kṛda dharmapālenā pi
[DhPr p.36]
dve eva samyagjñānavyaktī iti. vyaktibhede ca pradarśite prativyaktiniyataṃ samyagjñānalakṣaṇam ākhyātuṃ śakyam. apradarśite tu vyaktibhede sakalavyaktyanuyāyi[28]samyagjñānalakṣaṇam ekam na śakyaṃ vaktum. tato lakṣaṇakathanāṅgam eva saṃkhyābhedakathanam. apradarśite tu vyaktibhedātmake saṃkhyābhede lakṣaṇabhedasya darśayitum aśakyatvāt. lakṣaṇanirdeśāṅgatvād eva ca prathamaṃ saṃkhyābhedakathanam.
__________NOTES__________
[28] -vyakty-em.: -vyaktaty-DhPr
_____________________________________________________
vidha śabdaḥ prakāravācī pradarśitaḥ | na punar asyāyam abhiprāhaḥ -- vidhā(-dha)śabdo jātivācitvāt prakāravācī na bhavatīti | anekārthatvāt tasya prakāravācino 'pi prayogasya "catasṛṣu caiveṃvidhāsu tattvaṃ parisamāpyate" [nyāyabhā- pṛ- 2] ityādāv anena prāyaśo dṛṣṭatvāt |
nanu kathaṃ nāma pramāṇād eva pravartteya nāpramāṇād iti pravarttitumanāḥ pramāṇasya lakṣaṇam eva jijñāsate, na saṅkhyām. tato lakṣaṇam eva vyutpādyaṃ na saṅkhyā. tac ca lakṣanaṃ yady ekasyaivāsti, tad ekam eva pramāṇam. atha bahūnām, tadā pramāṇabāhulyam anivāryam eva. atha tal lakṣaṇaṃ naikasyaivāsti nāpi bahūnām, tarhi lakṣaṇavyutpattau sāmarthyāt saṃkhyāvipratipattir nirākṛtā bhavatīti kiṃ pṛthak saṃkhyāvipratipattinirākaraṇenetiy āha -- saṃkhye ti. co yasmādarthe. dvāra m upāyaḥ.
kenākāreṇa darśito bhavatīty āha -- dve iti. iti nā vyaktibhedasya svarūpam āha. vyaktibhedenaiva darśitena kiṃ prayojanam ity āha -- vyaktibhede ce ti. co yasmādarthe. yady adarśite 'pi vyaktibhede lakṣaṇākhyānaṃ śakyam, tathāpi kiṃ darśitenety anvayamātrād apratipatter vyatirekam api darśayitum āha -- apradarśita iti. tu ḥ pradarśanapakṣād apradarśanapakṣasya bhedam āha. sakalavyaktyanuyāyī ti bruvato 'yaṃ bhāvaḥ -- vyaktibhedānupadarśane prativyaktiniyatasya laṣaṇasyākhyātum aśakyatvāt. lakṣaṇam ucyamānaṃ sakalavyaktyanuyāyi tad ekaṃ vaktavyam | na ca tad vaktuṃ śakyam, asambhavād eveti.
nanu kim ucyate -- sakalavyaktyanuyāyi vaktum aśakyam iti yāvatā 'visaṃvādijñānaṃ pramāṇam ity asti lakṣaṇam ekaṃ suvacam apīti. satyam. kevalaṃ jñānānāṃ yat prātisvikaṃ rūpaṃ pravṛttikāmānāṃ pravṛttyupayogi, tad upalakṣaṇaṃ nāstīty abhiprāyād adoṣaḥ. yad vā vipratipattinirākaraṇapravaṇaṃ yatsādhāraṇaṃ lakṣaṇam, tan nāsti. yac cāvisaṃvāditvaṃ lakṣaṇam, na tena vipratipattir nirākṛtā bhavati. anyatrā pi parair avisaṃvāditvasyeṣṭatvād ity anenābhiprāyeṇoktam -- na śakyam ekaṃ vaktum iti viśeṣapratiṣedhasāmarthyāt śeṣavidhisiddhau ca tathābhūtasya sādhāraṇasya sambhavād eva sakala śabdo 'yam upayuktakārtsnye pravartta [16b] nīyaḥ. tenāyam arthaḥ -- pradarśitavyaktibhedātmakacaturvidhapratyakṣānuyāyi kalapanā 'poḍhābhrāntatvam, pradarśitavyaktibhedātmakadvividhānaumānānuyāyi trirūpaliṅgajatvaṃ śakyaṃ vaktum iti. yadi nāmaivam, tataḥ kim ity āha -- tata iti. yato 'pradarśite na śakyam ekaṃ tathāvidhaṃ darśayitum, tatas tasmāt. lakṣaṇakathanāṅgam iti prativyaktiniyatalakṣaṇakathanāṅgam ity avaseyam.
[DhPr p.37]
kiṃ punas tad dvaividhyam ity āha --
pratyakṣam anumānaṃ ca iti || NB I 3
______________________________________________________
atha tathāvidhaṃ lakṣaṇam ekaṃ vaktuṃ na śakyatāṃ nāma | kim ataḥ? kevalam adarśite 'pi saṃkhyābhede lakṣaṇabhedo darśayituṃ śakyatām | tat kasmāt tatkathanāṅgaṃ saṃkhyābhedakathanam ity āśaṅkyānvayamukhenoktam arthaṃ draḍhayituṃ vyatirekamukheṇāha -- lakṣaṇe ti | lakṣaṇa bhedasya prativyaktibhinnasya dṛṣṭasya | kadā darśayitum aśakyatvaṃ yata evaṃ bhavatīty ākāṅkṣāyām -- apradarśita iti paścād yojanīyam | tu r avadhārayati, pradarśitād vā bhinatti |

nanu ca na saṃkhyābheda eva vyaktibhedaḥ, tat kathaṃ vyaktibhedātmka ity ucyata iti cet. vastutaḥ saṃkhyeyād anyasyāḥ saṃkhyāyā vāstavyā abhāvena saṃkhyāsaṃkhyeyayor ekatvavivakṣayā caivam ucyate | pūrvaṃ tu kalpanānirmitātmanāṃ(-nā)bhinnām avalambya saṃkhyāpradarśanadvāreṇe tyuktam | saṃkhyāsamkhyeyayor ekatvavivakṣayaiva ca saṃkhyeyavipratipattir eva nirākṛteti | atha vā vastu(vyakti)bhedas tadātmā tathāvidhaḥ kalpanāśilpinirmito yasya saṃkhyābhedasya sa tathoktaḥ | paramārthato bhinne hi vastuni saṃkhyābhedaḥ kalpyata iti vāstavarūpānuvādam idam uktam iti kim avadyam? sarveṇa cānena nai(cānenai)tad uktam -- pravṛttikāmānām upayogitvāl lakṣaṇam eva vaktuṃ yuktaṃ tad etat tv anyathā na śakyam ākhyātum iti saṃkhyābhedapradarśanam iti |
nanv asaty api dvividham iti saṃkhyābhedapradarśane tat samyagjñānaṃ cety ukte 'pi vyaktibhedo darśito bhavaty eva | sati caivaṃ lakṣaṇābhdedākhyānam api sukaram iti kṛtaṃ dvividha śabdeneti cet | siddhe satīdaṃ vacanaṃ dvividham eveti niyamārtham iti brūmaḥ | itaratheha tāvad etāvadvyuptādyatayā prastutam anyatra punar anyad apy asti vyutpattyaṃ samyagjñānam ity āśaṅkāhatya na nirākṛtā syād iti | yat punar uktam -- tarhi lakṣaṇavyutpattyaiva saṃkhyāviprtipattir nirākṛtā bhavatīti tad atyantam asaṅgatam | yato yadi viśeṣalakṣaṇam abhipretyedam ucyate; tadā vyaktibhdedānupadarśane prativyaktiniyataṃ tad evāśakyaṃ(-ya) kathanam ity uktam | na coktam iti tathā kartum īṣṭe | yatas tad īdṛśaṃ pratyakṣam anumāṇaṃ cety etat kartuṃ śaknoti | na tv ābhyām anyan na samyagjñāṇam iti | atha sāmānyalakṣaṇam | tad api tathāvidhaṃ sādhāraṇaṃ vaktum aśaktyam iti kena tathā kriyatām? na ca tenoktenāpi tādṛśī vipratipattir nirākriyata ity uktam | athāpi syāt -- dvividham ity ukte 'pi katha[17a]m ābhyām anyasyāsamyagjñānatvavi(-tvādhi)gamaḥ? ucyate | ye tāvad ācārya pramāṇakā vyutpatsavas te tadvacanamātreṇaiva vivakṣitam arthaṃ bodhyante | ye te yuktyanusāriṇas tebhyo 'pi prakaraṇāntareṣūpapattir udāhṛtā | prajñajanādhikāreṇa cāsya prakaraṇasya prārambhāt svayam eva tair upapattir ukteti na saṃkhyāvacanam anupādeyam iti | astu lakṣaṇanirdeśāṅgam, ādau tu kasmād ucyata ity āha -- lakṣaṇa iti | ca s tulyopāyatvaṃ samuccinoti |
yathākathañcid dvaividhyasambhave pṛcchati -- kiṃ punar iti | kim iti sāmānyataḥ, punar iti
[DhPr p.38]
pratyakṣam iti pratigatam āśritam akṣam. atyādayaḥ krāntādyarthe dvitīyayā[Vā 4 ad Pāṇ 2.2.18]iti samāsaḥ. prāptāpannālaṅgatisamāseṣu paraval liṅgapratiśedhād abhideyaval liṅge sati sarvaliṅgaḥ pratyakṣaśabdaḥ siddhaḥ.[29]akṣāśritatvaṃ ca vyutpattinimittaṃ śabdasya, na tu pravṛttinimittam. anena tv akṣāśritatvena ekārthasamavetam arthasākṣātkāritvam lakṣyate. tad eva śabdasya pravṛttinimittam. tataś ca yatkiñcid arthasya sākṣātkāri jñānaṃ tat pratyakṣam ucyate.
__________NOTES__________
[29] nanu cāsyāṃ vyutpattau indriyajñānasyaiva pratyakṣaśabavācyatā syād na yogijñānāder ity āha -- ṭi-
___________________________________________
viśeṣata | abhimatam āha -- pratyakṣaṃ iti | pratyakṣam ity atra kaḥ samāsaḥ, kena ca sūtreṇety āśaṅkya sukhapratipattyarthaṃ vipratipattinirākaraṇārthaṃ cāha pratigataṃ ityādi | akṣam indriyaṃ gatam āśritaṃ janyatayā, na tv ādheyabhāvena | evaṃ ca vigṛhṇan[29*]akṣam akṣaṃ prati varttataA iti vyutpattiprakāreṇāvyayībhāvaṃ nirasyati | samāsa ekārthībhāvaḥ | sa cāyaṃ samāsas tatpuruṣasaṃjñako jñātavyaḥ | kena sūtreṇāyam ity āha -- atyādaya iti | āhopuruṣikayāyam prakāras tvayā darśito na tv asya kaścid guṇo 'stīty āha -- sarvalinga iti | avyayībhāvapakṣe pratyakṣo vṛkṣaḥ pratyakṣā mṛgāś ceti na syāt | pratyakṣasyeti śrutiś ca na syād ity abhiprāyaḥ | kathaṃ punaḥ sarvaliṅgatā 'syety āha -- abhidheyavad iti | abhidheyasyev ābhidheyavat | abhidheyaval liṅga yasya, tat tathā. tasmiṃś ca saty ayaṃ pratyakṣaśabdaḥ sarvaliṅgaḥ.
__________NOTES__________
[29*] A cf. NBh ...
nanu ca paraval liṅgaṃ dvandvatatpuruṣayoḥ[Pāṇ 2.4.26]iti samastena pratyakṣaśabdena pratiśabdo(-bdā)pekṣayā parasthānasthitasyākṣaśabdasya liṅgaparigrahāt katham asyābhidheyaval liṅgatety āha -- prāpte ti.
nanu kenāsya paraval liṅganiṣedhaḥ? na tāvat prāptāpannālaṅgatisamāsena teṣāṃ svarūpagrahaṇāt tatra. atra ca tadabhāvāt. gatisamāsād iti cet, tad apy asat, upasargāḥ kriyāyoge[Pāṇ 1.4.59]ity ataḥ kriyāyoge varttamāne gatiś ca[Pāṇ 1.4.60]ity anena kriyāyoga eva gatisaṃjñāvidhānāt. na cāyaṃ pratiśabdaḥ kriyāyogī, na ca gamanakriyāyogo 'trāstīti vācyam. prati śabdasyaiva tatrārthe varttamānā(-natvā)t nāyaṃ doṣaḥ, gatigrahaṇena tatra yeṣāṃ gatisaṃjñā dṛṣṭā teṣāṃ arhaṇāt | pratyādīnāṃ sā dṛṣṭeti teṣām api tathātvena saṅgraha iti |
yady evaṃ samāsas tarhi katham ācārya dignāgena akṣam akṣaṃ prati varttata iti prayakṣam[NMu]ity uktam? tadarthamātraṃ kathitam ity adoṣaḥ |

[DhPr p.39]
yadi tv akṣāśritatvam eva pravṛttinimittam syād indriyavijñānam eva pratyakṣam ucyeta, na mānāsādi | yathā gacchati gauḥ iti gamanakriyāyām vyutpādito 'pi gośabdo gamanakriyopalakṣitam ekārthasamavetaṃ gotvaṃ pravṛttinimittīkaroti | tathā ca gacchaty agacchati ca gavi gośabdaḥ siddho bhavati |
mīyate 'nena iti mānam | karaṇasādhanena mānaśabdena sārūpyalakṣaṇam pramāṇam abhidhīyate | liṅgagrahaṇasambandhasmaraṇasya paścāt mānam anumānam | gṛhīte pakṣadharme smṛte ca sādhyasādhanasambandhe 'numānaṃ pravartata iti paścātkālabhāvy ucyate |
___________________________________
atha pratigatam āśritam akṣam ity asyām api vyutpattau mānasasvasaṃvedanayogipratyakṣāṇāṃ na syāt pratyakṣaśabdavācyatety āha -- akṣāśritatvam iti | co yasmāt | prakṛtyādivibhāgena śabdasya niṣpattir vyutpattiḥ | pravṛttir arthābhidhānam śabdasye ti prakṛtasya pratyakṣaśabdasya | tu r avadhāraṇe | kiṃ tarhi pravṛttinimittam ity āha -- anena -- iti | tu nā vyutpattinimittād asya bhedaṃ da [17b] rśayati. yattador nityam abhisambandhāt yad akṣāśritatvenārthasākṣātkāritvam arthāparokṣīkaraṇam upalakṣyate tad eva tu pratyakṣaśabdasya pravṛttinimittam | kathaṃ punar anyenāsambaddhenānyasyopalakṣaṇam? mā bhūd i(a)tiprasaktir ity āha -- ekārthasamavetam iti hetubhāvena viśeṣaṇāt | yata ekārthasamavetaṃ tato lakṣyata ity arthaḥ | ekasminn arthe jñānalakṣaṇe 'rthasākṣātkāritvam akṣāśritatvena samaṃ samavetam | yady api paramārthataḥ samavāyasamavāyinau na staḥ, tathāpi tadvyāvṛttinibandhanayos tathābhūtavastvāśrayeṇa kalpitayor akṣāśritatvārthasākṣātkāritvayor ekārthasamavāyasya ca kalpitasya sambhavād evam abhidhāne ko virodhaḥ? paraprasiddhyā vā evam uktam iti kā kṣatiḥ? evam api kathaṃ pūrvadoṣātivṛttir iya āha -- tataś ce ti | sākṣātkāritvasya pravṛttinimittatvāt | ca śabda eva tasmād idam ucyata ity arthaṃ dyotayati |
akṣāśritatve pravṛttinimitte ko doṣa iti pārśvasthasyāśrutacodakavākyasya vacanam āśaṅkyāha -- yadi -- iti | tu nā bhedavad etad darśayati |
athābhidhīyate -- yad arthasākṣātkaraṇam akṣāśritatvena samavetaṃ tad evānenopalakṣāṇīyam iti tadavasthe(-stho) mānasāder asaṅgraha iti | na | akṣajatvasyopalakṣaṇatvenāprādhānyād arthasākṣākāritvam upalakṣyamāṇaṃ pradhānam upalakṣyaiva nivṛtter adoṣa eva | yathā kākebhyo dadhi rakṣyatām ity atra | anyathā 'trāpi kākatvenaikārthasamavetasyopaghātakatvasyopalakṣaṇāt, śvādibhyo dadhirakṣā na syāt | atha yad evopaghātakaṃ(-katvaṃ) kākeṣu samavetaṃ tad evānyatrāpi | tac copalakṣitam iti tad anyato 'pi dadhirakṣocyate | arthasākṣātkāritve 'pi samānam iti kathaṃ na mānasādeḥ pratyakṣaśabdābhilāpyatvam iti | kiṃ dṛṣṭam idaṃ yad anyatra vyutpādito 'pi śabdo 'nyatra tatpravṛttiviṣayīkarotītyāha -- yathe ti | sugamam etat, kevalam api r avadhāraṇe gotvam (m ity a)smāt paro draṣṭavyaḥ |
pratyakṣamūlatvād anumānasyādau pratyakṣam upāttaṃ pratyeyam | yatra hi nimittāntaraṃ darśayatum
[DhPr p.40]
ca kāraḥ pratyakṣānumānayos tulyabalatvaṃ samuccinoti | yathā arthāvinābhāvitvād arthaṃ prāpayat pratyakṣaṃ pramāṇam, tadvad arthāvinābhāvitvād anumānam api paricchinnam arthaṃ prāpayat pramāṇam iti |
tatra pratyakṣaṃ kalpanāpodham abhrāntam I-4
tatra iti saptamy arthe vartamāno nirdhāraṇe vartate | tato 'yam vākyārthaḥ -- tatra tayor pratyakṣānumānayor iti samudāyanirdeśaḥ | pratyakṣam ity ekadeśanirdeśaḥ | tatra samudāyāt pratyakṣatvajātyekadeśasya pṛthakkaraṇaṃ nirdhāraṇam | tatra pratyakṣam anudya kalpanāpoḍhatvam abhrāntatvaṃ ca vidhīyate | yat tat bavatām asmākaṃ artheṣu sākṣātkāri jñānaṃ prasiddhaṃ tat kalpanāpoḍhābhrāntatvayuktaṃ draṣṭavyam |
aśakyaṃ tatra kramapravṛttitvād vācaḥ, kramasya nyāyaprāptatvād ity ucyate, na tu saty api nimittāntare yathoddeśam eva vyākhyānaṃ yuktam iti |
pratyakṣapadaṃ vyākhyāyādhunā 'numānapadaṃ vyācikhyāsuḥ māna śabdasya tāvad artham ācaṣṭe mīyata iti | evaṃ vyutpāditenānea śabdena kiṃ pratipādyata iti? karaṇe ti | karaṇa syānumānalakṣaṇakriyāsiddhau sādhakatamasya sādhanena vācakena | sārūpya(-rūpyaṃ) lakṣaṇaṃ svabhāvo yasya tat tathā | hetubhāvena caitad viśeṣaṇam |
yady evaṃ kathaṃ tarhi kvacit "trirūpālliṅgād yad anumeye jñānaṃ tad anumānam" iti? sārūpyopalakṣitaṃ jñānam eva tathā 'bhidhāsyata iti ko virodhaḥ? evaṃ tāvan mānam | anumānaṃ tu katham ity āha -- paścād iti | anena paścād arthavṛttenānuśabdasya mānaśabdena saha "gatiprādaya" ity anena tatpuruṣasmāsaṃ darśayati | na ca mānasya paścād iti [18a] vivakṣtiam, yenānurathādivad avyayībhāvo bhavet | atra hi mānam eva pakṣadharmagrahaṇādeḥ paścādbhāvi vivakṣitam | na mānasya paścādbhāvi kiñcid iti | ayayībhāvapakṣe tu na kevalaṃ vivakṣitārthakṣatiḥ, kin tv anu mānasyeti ṣaṣṭhī ca na śrūyeta | kasya paścād ity āha -- liṅge ti | "ṣaṣthy atasarthapratyayena" [pāṇini -- 2.3.30] ity anena paścāt śabdayoge ṣaṣṭhīyam | katham etad dvayasya paścādbhāvy anumānam ity āha -- gṛhīta iti | tulyabalatvaṃ tulyasāmarthyam | prāmāṇyāsādanāyeti prakaraṇavaśāt | yathe tyādinaitad eva samarthayate | anumānasya tv arthāvinābhāvitvaṃ pāramparyeṇā draṣṭavyam | na caivaṃ prāpaṇe prāmāṇyāvahe kaścid viśeṣaḥ | paricchinnam ity adhyavasitam | evaṃ bruvataḥ pratyakṣam apy adhyavasitam eva santānaṃ prāpayat pramāṇam | idam api tatheti katham asya na tathātvam iti bhāvaḥ | tulyabalapradarśane 'py ayam bhāvaḥ | pratyakṣasyāpi yad arthāvinābhāvitvaṃ tat tadutpattinimittakam eva | tac cānumānsyāpi samānam iti arthāvyabhicāreṇāpi nimittinā samānena bhāvyam iti |
[DhPr p.41]
na ca etan mantavyam -- kalpanāpoḍhābhrāntatvam ced aprasiddham, kim anyat pratyakṣaya jñānasya rūpam avaśiṣyate yat pratyakṣaśabdavācyaṃ sad anūdyeteti | yasmād indriyānvayavyatirekānuvidhāyyartheṣu sākṣātkārijñānaṃ pratyakṣaśabdavācyaṃ sarveṣāṃ prasiddham, tad anuvādena kalpanāpoḍhābhrāntatvavidhiḥ |
kalpanāyā apoḍham apetaṃ kalpanāpoḍhaṃ | kalpanāsvabhāvena rahitam ity arthaḥ | abhrāntam
anena "pratyakṣam ekaṃ pramānam" iti bruvāṇaś cārvākaḥ , "anumānād arthaniścayo durlabhaḥ | kaniṣṭhaṃ ca tatpramāṇam" ity ācakṣāṇo mīmāṃsakaś ca nirastaḥ | sarvatrāyam iti r vākyārthaparisamāptau | yatra tv arthaviśeṣe varttate sa kathyata eva |

tatre tyādi nirdhāraṇam ityantaṃ sugamam | kevalam indriyajñānādipratyakṣānuyāyitvāt pratyakṣatvākhyā jātir yā vyavahārasiddhā tayeti draṣṭavyam |
tatre ty ayam evaṃ vyavasthite satīti vākyopanyāse | evaṃ cānuvādavidhikrameṇa yad anyad anyena vyākhyātam "pratyakṣam iti saṃjñā kalpanāpoḍhatvādi saṃjñy eva | tena saṃjñāsaṃjñisambandhaḥ pratipādyate" iti tad vipratipattinirākaraṇe prastute 'prastutam | tato 'pavyākhyānam iti prakāśayati | yad apy apareṇa vyākhyātaṃ "pradeśāntaraprasiddhayoḥ kalpanāpoḍhtvābhrāntatvayor anuvādena pratyakṣatvaṃ vidhīyate" iti tad api na caturasram iti pratipādayate | yataḥ prasiddhe lakṣyalakṣaṇabhāve lakṣaṇānuvādena lakṣyaṃ vidheyam, aprasiddhe tu lakṣaṇavākyena lakṣaṇam eva vidheyam, na lākṣyam iti nyāya iti | anyoś ca pakṣayor yāvān samarthanadūṣaṇaprakāras tāvān anenaiva viniścayaṭīkāyāṃ svayaṃ vivecita iti nehocyate | kathaṃ pratyakṣatvānuvādena kalpanāpoḍhatvādividhānam ity āha | pradiddham iti | anena pūrva prasiddhasya paścāc chabdenābhidhānam anuvāda iti darśayati | tad evaṃ draṣṭavyam iti vidadhāno 'jñātasya śabdena jñāpanaṃ vidhir iti darśayati |
na caitad ityādītiśabdāntaṃ subodham |
indriyānvayavyatirekānuvidhāyi grahaṇaṃ mānasādyasādhāraṇatayā 'nupanyāsārham api pratyakṣaśabdapravṛttinimittasyārthasākṣātkāritvasya yad upalṣakaṃ tad upadarśanārtham upanyastam iti jñātavyam | paripāṭyā prasiddhatvapradarśanārthaṃ vā | tathā hi prathamaṃ yat tad indriyānvayavyatirekānuvidhāyitayā pratyakṣaṃ prasiddham iti pratipādyate | tadanu yadīdam indriyāśritaṃ jñānaṃ bhavatāṃ pratyakṣaṃ prasiddhaṃ tatrāpi pratyakṣaśa[18b]bdapravṛttāv arthasākṣātkāritvam eva nimittaṃ jānīte iti pratipādate | tadanuvādene ti |
yat kalpanayā 'poḍhaṃ rahitaṃ tat kalpanāyā apoḍham apagataṃ bhavatīty arthābhedaṃ matvā kalpanāyā apoḍham iti karttari niṣṭhām āha | na tu kalpanāpoḍham iti karttari niṣṭhaiva | evaṃ hi tayā rahitam ity ācārya vivaraṇavirodhaḥ syāt |
[DhPr p.42]
arthakriyākṣame vasturūpe 'viparyastam ucyate | arthakriyākṣamaṃ ca vasturūpaṃ sanniveśopādhivarṇātmakam | tatra yan na bhrāmyati tad abhrāntam |
nanu kim ekasmin jñāne jñānāntarasambhavo 'sti yenāyaṃ pratiṣedhaḥ śobheta? kalpanājñāne 'pi ca kalpanāntaraṃ nāstīti tad api kalpanāpoḍhaṃ prasajyeteti vacanāvakāśaṃ paśyan kalpanāsvabhāvene[30] tyādinā 'sya vivikṣitam arthaṃ sphuṭyati |
__________NOTES__________
[30] dharmottare sarvatra pratiṣu `kalpanāsvabhāvarahitam' ity eva pāṭho labhyate na tu `kalpanāsvabhāvena rahitam' iti |
evañ ca bruvan kalpanā'poḍham ity atr ācārye lakṣaṇavākye bhāvapradhāno 'yaṃ kalpanāśabdaḥ, tena kalpanātvena rahitam ity artha iti darśayati | dharmaṇā vā klapanākhyena dharmasyābhilāpasaṃsargayogyapratibhāsattvākhyasya nirdeśaṃ darśayati | ubhayathā 'pi ` kalpanāsvabhāvarahitam ity arthaḥ ' ity asya sphuṭīkaraṇasya ghaṭanāt | kalpanā ca cakṣyamāṇā grāhyā | evaṃ ca śabdārthaṃ sphuṭayatā 'nena yad ācārya dignāgīya pratyakṣalakṣaṇadūṣaṇāvasare -- "kalpanā nāmajātyādiyojanā | tena yan nāmnā nābhidhīyate, jātyādinā ca na vyapadiśyate viṣayabhedānuvidhāyi yaj jñānaṃ tatpratyakṣam" [nyāyavā- pṛ- 41] ity arthaṃ parikalpya "atha pratyakṣaśabdena ko 'rtho 'bhiddīyate | yadi pratyakṣaṃ katham avācyam? atha na pratyakṣm avācakas tarhi pratyakṣaśabdaḥ | pratyakṣatvasamānyābhiddhāne 'pi yadi tadvyatireki; na pratyakṣam uktam | athāvyatireki | kathaṃ noktam? kalpenāpoḍhaśabdenāpi yadi tad ucyate kathaṃ na vyāghātaḥ? atha nocyate tasyoccāraṇavaiyarthyam? pratyakṣaṃ kalpanā'poḍhm iti ca vyapadiśyate, na cābhidheyam iti ko 'nyo bhadantād katum arhati" [nyāyavā- pṛ- 41] ityādi yad avādīd uddyotakaras tat sarvaṃ kalpanāpoḍhaśabdārthā'parijñānavilasitaṃ tasya tapasvin iti sūcitam
"ihāviṣamvādakatvam abhrāntatvam abhipretam | tena dvicandrādijñānaṃ vyavacchinnam, yogācāra matam api sagṛhītaṃ bhavatī"ti pūrvayākhyānam avamanyamāno 'bhrāntaśadasyārtham āha -- abhrāntam iti | abhrāntam arthakriyākṣame 'viparyasyas taṃ yat tad ucyate | na tv avisaṃvādakam iha grahītavyam iti buddhisthaṃ paścād vyaktīkartavyam | anartho 'pi vastutayā 'dhyavasīyata ity arthakriyākṣama iti viśeṣeṣaṇam | tarhy arthakriyākṣama ity evāstu | na | arthakriyākṣamasyaiva vastutvajñāpanārthatvāt | kiṃ tad arthakriyākṣamam? kim avyavi? athānyad evety āha -- arthakriye ti | sanniveśaś caturasratvādiḥ pratibhāsadharmaḥ | sa upādhir viśeṣaṇam yasya varṇa sya vastuśabdavācyasya śuklādiparamāṇusaṃghātasya tathotpannasya sa tathā | sanniveśaviśiṣṭasyaiva varṇasyānvayavyatirekābhyām arthakriyāyām upayogadarśanād etad āha | sa evātmā svabhāvo yasyeti tat tathā | etac ca cākṣuṣajñānaviṣayābhiprāyeṇoktaṃ draṣṭavyam | anyathā bahvasamañjasaṃ syād iti | anena paramāṇupracayamātrasyaivārthakri[19a]yākāritvaṃ nāvayavinas tasyāsattvād iti sūcitam | na bhrāmyati na viparyasyati -- anyathāgrāhi na bhavati |
syāt etat -- paramāṇvartha eva bhavanmate bāhyaṃ vastu | sarvaṃ ca vijñānaṃ teṣu paramasūkṣmeṣu
[DhPr p.43]
sthūlābhāsam ājāyate | tat kathaṃ kiñcid abhrāntaṃ nāmeti? atrocyate | ekasāmagrījanmanāṃ paramāṇunāṃ bhinnadeśasvabhāvanāṃ taddhetvabhāvatacchāyālokaparamāṇusvabhāvenāntareṇa rahitatvān nirantaratvena pratibhāsa eva deśavitānāvabhāsātmā sthaulyaṃ nāparaṃ kiñcit | tatra tathābhūtaparamāṇusamudāyaniṣṭhaṃ nirvikalpakaṃ vijñānaṃ kathaṃ bhrāntaṃ syāt? yady ekaikaṃ paramāṇum anekadeśāvaṣṭambhena gṛhṇīyān na punar anekam anekadeśāvaṣṭambhena gṛhṇat | ito 'pi viparyasyed yadi bhinnadeśān paramāṇūn ekadeśān gṛṇīyāt | na caitad asti, aṇumātrakapiṇḍapratibhāsābhāvāt | ekadeśagrahaṇe hi piṇḍo bhāseta aṇumātrako na tu vitatadeśaḥ | na cānekagraho bhramaḥ | atasmiṃs tad iti pratyayasya tādātmyāt | tad ayam arthaḥ -- ekajñānagrāhyās tathāvidhā bahavaḥ paramāṇavaḥ sthūla iti | eko 'yaṃ sthūla iti tu tathābhūtapratibhāsāśrayeṇa vyavasthāpyamānatvāt pratibhāsadharma ity ucyate | na vastudharmaḥ, pratyekam aparisamāpter ity alam iha vistreṇa |

nanu caivam apy anyonyam asaṃsṛṣṭasvabhāvān pramāṇūn saṃsṛṣṭān gṛhṇad vijñānaṃ katham ivāviparyastaṃ nāmeti | atrāpy ucyate | kiṃ idam asaṃṣṛṣṭatvam iṣṭaṃ bhavatā, yad viparyayagrahaṇād bhrāntaṃ jñānam upavarṇyate? kiṃ nānārupatvam, atha nānādeśatvam, uta rūpeṇaiva vijātīyena vyavahitatvam, āhosvid indriyāntaragrāhyeṇārthena vyavakīrṇatvam? tatra yadi nānārūpatvam asaṃsṛṣṭatvam iṣṭaṃ tadā na kaścit saṃsṛṣṭagraho nāma sambhāvati yato 'saṃsṛṣṭā eva paramāṇavaḥ sarvadā gṛhyante | vitatadeśasvabhāvānām eva teṣām avabhāsanāt | yadi hy ekarūpā bhāseran, aṇumātrakaḥ piṇḍo bhāseta | na tu vitatadeśabhāsanaṃ syāt |
atha nānādeśatvam asṃsṛṣṭatvam abhipretaṃ tad api natarām saṃsṛṣṭagraho yato nānādeśā nīlā paramāṇavo nānādeśā eva ca gṛhyante | ekadeśatvabhāsane hi piṇḍo bhāsetāṇumātraka ity uktam |
atha rūpeṇaiva vijātīyena vyavahitatvam asaṃsṛṣṭatvaṃ vivakṣitam; tadā tu tad asambhavād eva na tad viparītagrahaḥ | yato rūpāntaravyavadhānarahitā eva nirantarā nīlāḥ paramāṇāvaḥ, bhāsante ca tathābhūtā iti kathaṃ vibhramaḥ | madhyavarttino vijātīyasyālokādiparamāṇor anutpatter apratibhāsanāc ca | atha cchāyālokaparamāṇur utpadyamānaḥ kena pratibaddho yato notpadyate | na ca śakyaṃ vaktum -- madhye paramāṇvor nāsti paramāṇvantarasyāvakāśa iti | yato niravayavaḥ paramāṇuḥ sarvatra sāvakāśa iti | satyam etat | kevalaṃ nāvakāśābhāvāt tad anutpattir api tu hetvabhāvāt | kasmād hetur na bhavati? svahe[19b]tvabhāvād ity aparyanuyoga eva |
atha bhinnendriyagrāhyasparśādivyavakīrṇatvam asaṃsṛṣṭatvam abhimatam | tadā saṃsṛṣṭān paramāṇūn gṛhṇāti vijñānam iti indriyāntaragrāhyaśūnyān gṛhṇātīty uktaṃ bhavati | tathā ca na kiñcid aniṣṭam | tathā hi yadi nāmendriyāntaragrāhyasparśādir na gṛhyate tathāpi nīlarūpaṃ tāvat svadeśasvabhāvasthitaṃ gṛhyata eva | na ca bhinnendriyagrāhyaśūnyānāṃ svarūpaṃ gṛhyamāṇaṃ viparītaṃ gṛhītaṃ bhavati | deśakālākārāṇām ekasyāpy aviparyāsāt | na cāgraho bhrama iti | nanu ca pramāṇūnām antarāṇyākāśātmakāni santi | na ca te sāntarāḥ pratibhāsante | tat katham aviparyāsa iti | atha kim idam ākāśaṃ nāma | yadi rūpāntarātmakaṃ tan nāstīty uktam | athāpi sparśādyātmakaṃ tatrāpy uktam | atha sapratighadravyābhāvaḥ | evam apy avastv ākāśam | tataś cākāśam antaram ity anyavastv antaraṃ na kiñcid
[DhPr p.44]
etac ca lakṣaṇadvayaṃ vipratipattinirāsārtham, na tv anumānanivṛttyartham | yataḥ

antaram ity uktaṃ syāt | tathā nirantarāḥ paramāṇava ity uktaṃ bhavati | tato nirantarāś ca paramāṇavo nirantarā eva bhāsante | tat kim ucyate 'ntaram ākāśam, na ca tat pratibhāsata iti? yat khalv atyantam asat śaśaviṣāṇaprakhyaṃ tat kathaṃ bhāseta?
nanv ākāśātmano 'py antarasyābhāve rūpasaṃsargaḥ paramāṇūnāṃ prasajyeta | naiṣa doṣaḥ | nāsmābhir ucyate rūpam ekaṃ paramāṇūnāṃ deśo naika iti | api tu bhinnarūpadeśā utpannā madhyavarttivijātīyarūparahitās tathaiva bhāsanta iti tat kathaṃ rūpasaṃsargaprasaṅgaḥ?
nanu ca rasādideśe nīlarūpaṃ pratbhāsate | tataś cātad deśaṃ taddeśatayā gṛhṇad vijñāṇaṃ katham abhrāntaṃ nāmeti? tatrāpy ucyate | yadā deśaḥ pratibhāsate tadā tasmin deśe pratibhāsamāne yaḥ pratibhāsate 'rthaḥ sa deśaviśiṣṭa ucyate | yadi ca rasādiś cakṣurvijñāṇe pratibhāseta tadā taddeśavyāpini nīle gṛhyamāṇe syād bhrāntaṃ vijñānam | na ca tatra rasādiḥ pratibhāsate, indriyāntaragrāhyasyendriyāntarajñāne pratibhāsāyogāt | tat kutas taddeśanīlagrahaṇam? nīlam eva hi bhāsamānaṃ deśaḥ nāparo deśaḥ kaścid ābhāsate | indriyāntaragrāhyāpratibhāse ca śuddharūpapratibhāsaḥ | śuddharūpapratibhāsa eva ca nirantarapratibhāsaḥ | tato nirantarā nīlāḥ paramāṇavo gṛhyante | tasmāt svadeśasthāyino nīlaparamāṇavaḥ svarūpeṇaiva gṛhyante | tato deśakālākārāṇām ekasyāpy aparityāgān nīlābhāsaṃ vijñānam abhrāntam eva | sarvaṃ caitad grāhyatattvaṃ viniścaye dharmottareṇai va nistareṇa nirūpitam iti neha pratanyate |
nanv evam abhrāntatve yogācāra matam asaṅgṛhītaṃ syāt | grāhyagrāhakākāratayā pravṛtteḥ sarvasyaivāsarvajñavijñānasyālambane bhrāntatvāt | tat kathaṃ pūrvavyākhyānāvajñā na kriyata iti cet | ucyate | na yogācāranaye lakṣaṇam idam, kin tu sautrāntikanaya eva | na ca sarvaṃ vijñānavāde yojayi[20a]tuṃ śakyam | "tasya viṣayaḥ svalakṣaṇam" ityāder aśakyayojanatvāt | tasmin kiṃ pratyakṣalakṣaṇam iti cet | kalpanāpoḍhatvam eva | dvicandrādinirāsaḥ katham iti cet samyagjñānaṃ sad evam ity abhiprāyād adoṣaḥ | sautrāntikanaye 'pi kiṃ naivaṃ? tataś cābhrāntagrahaṇam atiricyata iti cet | satyam etat | kevalaṃ vipratipattinirāsārthaṃ varṇayiṣyata iti | "ihābhrāntapadaṃ taimirikādijñānavyavacchedārtham | kalpanā'poḍhagranaṇaṃ tu anumānanirāsārtham iti" yat pūrvakair vyakhyātaṃ tad vyaktam evāpahastayann āha -- etac ca -- iti | co 'vadhāraṇe | vipratipattinirāsārtham ity ataḥ paro draṣṭavyaḥ | pūrveṣām abhipretaṃ pratiṣedhati | na tv iti bhedārthaḥ | nanu kim ucyate na tv anumānanivṛttyartham iti? yāvataikaikenānumānanivarttanād iti cet | ucyate | lakṣaṇadvayam iti dvayor upādānaṃ vipratipattinirākaraṇārtham, ekaikenānumānavyavacchedasiddher iti samuditaphalam etat | tato nānumānanivṛttyartham iti nānumānanivṛttyartham eveti sāvadhāraṇaṃ niṣidhyate | yadi tu vipratipattinirācikīrṣayā kriyamāṇam anumānaṃ vyavacchinatti na tadartham eva dvayam iti |
nanu nedaṃ lakṣaṇadvayam anumānavyavacchedārthaṃ pūrvakair vyākhyātam | kin tu kalpanā'poḍha grahaṇam eva | abhrānta grahaṇaṃ tu dvicandrādijñānavyavacchedārtham | tat kathaṃ ` na tv anumānanivṛttyartham ' tatha
[DhPr p.45]
kalpanāpoḍha grahaṇena eva anumānaṃ nivartitam | tatra asaty abhrānta grahaṇe gacchadvṛkṣadarśanādi pratyakṣam kalpanāpoḍhatvāt syāt | tato hi pravṛttena vṛkṣamātram avāpyate iti saṃvādakatvāt samyagjñānam, kalpanāpoḍhatvāc ca pratyakṣaṃ iti syād āśaṅkā | tannivṛttyartham abhrānta grahaṇam | tad dhi bhrāntatvāt na pratyakṣam | trirūpaliṅgajatvābhāvāc ca na anumānam | na ca pramāṇāntaram asti | ato gacchadvṛkṣadarśanādi mithyājñānam iti uktaṃ bhavati |
`yataḥ kalapnāpoḍha graṇenaivānumānaṃ nirvarttitam' ity ucyata iti cet | satyam | kevalaṃ yady abhrānta grahaṇaṃ vyavacchedārtham eva tadānumānavyavacchedārtham eva yujyate | na tu dvicandādijñānanirāsārtham, tasya samyagjñānādhikārād eva vyavacchedasiddheḥ | tathā hi dvididhaṃ samyagjñānam iti prastutya lakṣaṇam idaṃ vidhīyamānaṃ tad adhikāreṇaiva vihitaṃ bhavati |
nanv evaṃ sati kalpanāpoḍha graṇenaiva nivṛtte abhrānta grahaṇam atiricyate | ayam aparas teṣāṃ doṣo 'sti | na tu dvicandrādijñānanivṛttyartham idaṃ yujyata iti dharmottara syāśayaḥ | yady etad artham abhrānta grahaṇaṃ na bhavati tarhi kim anenety āha -- tatra -- iti |
nanu gacchadvṛkṣadarśaṇādeḥ kalpanāpoḍhasyāpi visaṃvādakatvena samyagjñānatvābhāvād eva vyavacchede siddhe kim etad arthen ābhrānta padenety āha -- tato hi -- iti | vṛkṣamātram iti gamanenā'navacchinnam | iti hetau | astu samyagjñānam, pratyakṣasambhāvanā tv asya katham? na hi yad eva samyagjñānam tad eva pratyakṣam ity āśaṅkya pūrvoktam eva prasaṅgenāha -- kalpanā -- iti | caḥ saṃvādakatvāpekṣayā samuccayārthaḥ | iti karaṇāśaṅkāyāḥ svarūpaṃ darśayati | āśaṅkā ceyam īdṛśī yauktī draṣṭavyā | yad vā co yamādarthe | .................... asaty abhrānta grahaṇe syād iyam āśaṅkā | yadi saty api syāt tadā kim anenety āha -- tannivṛttyartham iti śaṅkānivṛttyarthamātram | anena etad darśati -- yady api paramārthataḥ samyagjñānādhikārād evamādijñānaṃ vyavacchedyate | tathāpy aṃśasaṃvādavādinām āhatya vipratipattinirākaraṇārthaṃ ka[20b]rttavyam ev ābhrānta grahaṇam iti |
syād etat -- kim ābhrānta graṇenādhikaṃ kṛtam | yenaitad vipratipattinirākaraṇārthaṃ bhavatīty āśaṅkāyāṃ dūrasthitam api gacchadvṛkṣadarśanādi mithyājñānam ity uktaṃ bhavatī ti yojanīyam | iti nā uktenākāraṃ kathayati | uktaṃ prakāśitaṃ bhavaty abhrānta grahaṇeneti prakaraṇāt | kuto mithyājñāṇaṃ tad uktam ity apekṣāyāṃ prathamam uktaṃ tad iti yojanīyam | hi r yasmāt tato 'yam arthaḥ -- yasmāt tad gacchadvṛkṣadarśanādibhrāntatvāt na pratyakṣam, ato mithyājñānam ity abhrānta grahaṇenoktaṃ bhavati | bhavatu bhrāntatvād apratyakṣam, anumānarūpatve tv anirvarttate katham asya tathātvam ity āśaṅkāyāṃ yojyam, co yasmān nānumānam | kathaṃ nānumānam? trirūpaliṅgajavābhāvāt | yady evam anyat pramāṇam bhaviṣyati, tathāpi kathaṃ mithyājñānam ity āśaṅkāyāṃ vācyam | co yasmān nā bhyāṃ pramāṇāntaram asti | ataḥ pratyakṣatvādisvābhāvatvābhāvāt | yad vā 'to 'bhrānta grahaṇād ity arthaḥ |

nanv anumānādirūpanirākaraṇe yady abhrānta grahaṇasya vyāpāro bhavet, bhaved eva mithyājñānatvābhidhāne sāmarthyaṃ yāvato(-tā) yathā svayam upapattyaivānumānādibhāvo vyudastas tat katham abhrānta
[DhPr p.46]
yadi mithyājñānaṃ kathaṃ tato vṛkṣāvāptir iti cet, na tato vṛkṣāvāptiḥ | nānādeśagamī hi vṛkṣas tena paricchinaḥ | ekadeśaniyataś ca vṛkṣo 'vāpyate | tato yaddṛśo gacchadvṛkṣo dṛṣṭaḥ, taddṛśo na avāpyate | yaddeśaś ca avāpyate sa na dṛṣṭa iti na tasmāt kaścid artho 'vāpyate | jñānāntarād eva tu vṛkṣādir artho 'vāpyate | ity evaṃ abhrānta grahaṇam vipratipattinirāsārtham |
tathā abhrānta grahaṇena apy anumāne nivartate kalpanāpoḍha grahaṇaṃ vipratipattinirākaraṇārtham |
grahaṇena tan mityājñānam ity uktaṃ bhavatīy ucyate | satyam | kin tv anumānādirūpatānirākaraṇahetunā dattasāhāyakena satā 'bhranta grahaṇena tan mithyājñānam ity uktaṃ bhavatīty uktam iti boddhyavyam |
nanu pratyakṣalakṣaṇaśūnyasyāpratyakṣataiva darśayitavyā, tat kim anumānādirūpatānirākraṇam aprakṛtaṃ kṛtam iti cet | apratyakṣatvapradarśane prasaṅgena kṛtam iti kā kṣatiḥ?
yadī tyādi sugamam | kevalaṃ tata iti gacchadvṛkṣadarśanarūpān mithyājñānāt paricchinno dṛṣṭaḥ | vṛkṣa iti vṛkṣatvena prathanād ucyate na tv asau tathā 'vabhāsamāno vṛkṣa eva | ekadeśaniyata iti prāpyamāṇaparamārthavṛkṣābhiprāyeṇoktam | co hetau | tatas tasmād anantaroktāt kāraṇāt |
nanu tato 'pi pravṛttasyāsti cchāyādyarthakriyākārirūpasya pādapasya prāptis tatkatham apahnūyata iti? āha -- jñānāntarād -- iti | taddeśopasarpaṇajanmanaḥ sthitavṛkṣapratibhāsātmano jñānāntarāt | tatra mithyājñānam arthinaḥ pravṛttimātrahetur na tu vṛkṣaprāpakam iti saṃkṣepārthaḥ | yadi mithyājñānatvapratipādanārtham abhrānta grahaṇaṃ na tarhi vipratipattinirākaraṇārtham ity āha -- evam iti | evam ity anenānantaroktasyopapattiprakārasyākāro darśitaḥ | tato 'yam arthaḥ -- evam anantaroktena yuktiprakāreṇa | etādṛśam api pratyakṣam iti virudhāyāḥ pratipatter nirāsārtham abhrānta graṇām iti | yady evaṃ abhrānta grahaṇam eva vipratipattinirākaraṇārtham | na tu kalpanāpoḍha grahaṇaṃ | uktaṃ ca dvayam etat tannirāsārtham ity āśaṅkyāha -- tathe ti | yathā 'bhrānta padaṃ tathedam ity arthaḥ |
vipratipattinirākaraṇārtham iti pratyakṣapṛṣṭhabhāvino 'pi vikalpasya vyāvahārikalokādhyavasāyenābhrāntasya yat pratyakṣatvaṃ kaiścid iṣṭam, tanni[21a]rākaraṇārtham iti draṣṭavyam | tatrāsati kalpanāpoḍh grahaṇe ghaṭo 'yam ityādijñānaṃ pratyakṣam abhrāntatvāt syāt | tato hi pravṛttena ghaṭādir arthaḥ prāpyata iti saṃvādakatvān samyagjñānam abhrāntatvāc ca pratyakṣaṃ syādā[d ity ā]śaṅkā | tannivṛttyārtham | kalpanātmakatvān na pratyakṣam, trirūpaliṅgajatvābhāvāc ca nānumānam |
[DhPr p.47]
abhrāntam hi anumānaṃ svapratibhāse 'narthe 'rthādhyavasāyena pravṛttatvāt [PVin II 2,8] | pratyakṣam tu grāhye rūpe na viparyastam |
na tv avisaṃvādakam abhrāntam iha grahītayam | yato samyagjñānam eva pratyakṣam, na anyat | tatra samyagjñānatvād eva avisaṃvādakatve labdhe punar avisaṃvādakagrahaṇam niṣprayojanam eva | evaṃ hi vākyārthaḥ syāt -- pratyakṣākhyam yad avisaṃvādakaṃ jñānaṃ tat kalpanāpoḍham avisaṃvādakaṃ ca iti | na ca anena dviravisaṃvādakagrahaṇena kiñcit | tasmād grāhye 'rthakriyākṣame vasturūpe yad aviparyastam tad abhrāntam iha veditavyam |
kīdṛśī punaḥ kalpanā iha gṛhyate ity āha --
abhilāpasaṃsargayogyapratibhāsā pratītiḥ kalpanā I-5
[31] abhlāpa ityādi | abhilāpyate 'nena ity abhilāpaḥ vācakaḥ śabdaḥ | abhilāpena saṃsargaḥ abhilāpasaṃsargaḥ ekasmin jñāne 'bhidheyākārasya abhidhānākāreṇa saha grāhyākāratayā
__________NOTES__________
[31] ahbilāpeti -- E.P. `abhilāpetyādi' iti nāsti -- A.B.H.N.
na ca pramāṇātaram asti | ato ghaṭo 'yam ityādijñānam asamyagjñānaṃ bhavatīti pūrvavad vacanīyaṃ yojanīyaṃ ca |
nanu ca saṃvādino 'sya katham asamyagjñānatvam? yadi nāma visaṃvādakatvalakṣaṇam asamyagjñānatvaṃ nāsti tathāpi gṛhītārthagrāhiṇo 'syāpūrvādhigamābhāvāt karaṇārthābhāvarūpam asamyagjñāntvaṃ smaraṇāder iva kiṃ nānumanyate? jātyādiviśiṣṭavastugrāhiṇo 'syāpūvārthādhigamo 'stīti cet | idam anyatra vistareṇa nirastam ity āstāṃ tāvad iheti | svapratibhās a ityāder granthasya tu satyam arthaṃ viṣayavipratipattinirākaraṇavākyavivaraṇaṃ vivecayiṣyanto vivecayiṣyāmaḥ | samprati yad doṣadarśanāt pūrveṣāṃ vyākhyānam avamanyānyathā 'yam abhrāntārthaṃ vyācaṣṭe taṃ kaṇṭhoktam karttuṃ teṣām abhimatam abhrāntārthaṃ pūrvaṃ sāmarthyān niṣiddham api sākṣān niṣedhann āha -- na tu -- iti | tu r atiśaye | yata ityādi veditavyam ity antaṃ subodham |
yadi jātyādiyojanātmikā kalpanā | sā jātyādyabhāvād eva na sambhavati | atha grāhyagrāhakabhāvena pravarttamānaṃ jñānaṃ kalpanā tadā sarvam asarvajñajñāṇaṃ tathā pravṛttam iti kim avaśiṣyate yad avikalpakaṃ syād ity abhipretya kalpanāyāḥ svarūpaṃ pṛcchati -- kīdṛśī ti sāmāṇyataḥ pṛcchati | punar iti viśeṣataḥ | ihe ti pratyakṣalakṣaṇe |
abhilapyate ucyate 'nenety abhilāpo vācakaḥ śabdaḥ | sa ca saṅkenta -- milanam |
[DhPr p.48]
tato yadā ekasmiñ jñāne 'bhidheyābhidhānayor ākārau saṃniviṣṭau bhavatas tadā saṃsṛṣṭe abhidhānābhidheye bhavataḥ | abhilāpasaṃsargāya yogyo abhidheyākārābhāso yasyāṃ pratītau sā tathā ukatā |
tatra kācit pratītir abhilāpasaṃsṛṣṭābhāsā bhavati | yathā vyutpannasaṅketasya ghaṭārthakalpanā ghaṭaśabdasaṃsṛṣṭāvabhāsā bhavati | kācit tv abhilāpena asaṃsṛṣṭā api abhilāpasaṃsargayogyābhāsā bhavati | yadā bālakasya avyutpannasaṅketasya kalpanā | tatra abhilāpasaṃsṛṣṭābhāsā kalpanā ity uktāv avyutpannasaṅketasya kalpanā na saṃgṛhyeta | yogyagrahaṇe tu sā api saṃgṛhyate | yady apy abhilāpasaṃsṛṣṭābhāsā na bhavati tadaharjātasya bālakasya kalpanā, abhilāpasaṃsargayogyapratibhāsā tu bhavaty eva | yā ca abhilāpasaṃsṛṣṭā sā api yogyā | tata ubhayor api yogya grahaṇena saṃgrahaḥ |

kālena dṛṣṭena rūpeṇaikyam āpādito 'ntarjalpākāras tathā pratibhāsamāno vācyaḥ | saṃsarga padena sārdham asya vigrahaṃ prāha -- abhilāpena -- iti | abhilāpena vādakena saṃsargaḥ sambandhaḥ | "tṛtīye"ti [pāṇīni -- 2.1.30.] yogavibhāgāt samāsaḥ | atha vā 'rthakathanam idaṃ kṛtam, sasāsas tu ṣaṣṭhītatpuruṣaḥ kāryaḥ | kathaṃ punar vācyavācakayoḥ saṃsargaḥ sambhavatītyāha -- ekasimin iti | grāhyākāratayā milanam ity ekajñānagrāhyākāratayā 'vasthānam iti vācyam | arthākāraś ced vācakaśabdākāreṇa sahaikajñānārūḍho bhavati tadā vācyavācakayoḥ saṃsarga iti yāvat | bhavatv abhidhānābhidheyākārayor ekajñānārohaḥ | kim etāvatā 'bhidhānābhidheye vācyavācakatayā sambaddhe bhavataḥ, yena tad grāhi vijñānaṃ savikalpakaṃ syād ityāśaṅkyopasaṃhāravyājenāha -- tata iti | yadākārau saṃniniviṣṭau pratibhāsitau bhavatas tadā saṃsṛṣṭe tathātayā sambaddhe bhavataḥ | ekasmin jñāne viśeṣyaviśeṣaṇatvenākārapratibhāsa evānayor vācyavācakatvagrahaṇam iti bhāvaḥ | abhilāpasaṃsargāya yogya ity arthakathanam idaṃ [21b] kṛtam | samāsas tv abhilāpasaṃsargasya yogya iti karttavyaḥ | tādarthyacaturthyāḥ prakṛtivikāra eva samāsāt |
yady evam abhilāpasaṃsṛṣṭapratibhāsety evāstu kiṃ yogyagrahaṇenety upālambhaṃ paśyan yathā 'sya sāphalyaṃ tathā darśayitum upakramate -- tatre ti | vākyopanyāse caitat | abhilāpasaṃsṛṣṭa ābhāso yasyāḥ sā tathā | kasyevety āha -- yathe ti | `idam asya vācyam idam asya vācakam' ity ubhayāṃśāvalambijñānaṃ
[DhPr p.49]
asaty abhilāpasaṃsarge kuto yogyatā avasitir iti ced | aniyatapratibhāsatvāt | aniyatapratibhāsatvaṃ ca pratibhāsaniyamahetor abhāvāt | grāhyo hy artho vijñānaṃ janayan niyatapratibhāsaṃ kuryāt | yathā rūpaṃ cakṣurvijñānaṃ janayad niyatapratibhāsaṃ janayati | vikalpavijñānaṃ tv arthān na utpadyate | tataḥ pratibhāsaniyamahetor abhāvād aniyatapratibhāsaṃ |
saṅketaḥ , śabdārthaprayogapratipattyoḥ kāryakāraṇabhāvarūpo vā | vyutpanno jñātaḥ saṃketo yena sa vyutpannasaṃketaḥ | tasya yadi sarvaiva tādṛśī tadā kācid iti na vācyam, yogya grahaṇean ca na kiñcid ity āha -- kācid iti | tu ḥ vyutpannasaṃketapratīter bālapratītiṃ bhedavatīm āha | kasya sadṛśī sambhavatīty āha -- yathe ti | bālaka ity alpārthe kan | yady abhilāpasaṃsṛṣṭābhāseti kṛte 'pi tathābhūtāyāḥ pratīteḥ saṅgrahaḥ, kṛtaṃ tarhi yogya grhaṇenety āha-- tatre ti | tayor madhye 'vyuptannasaṃketasya yā sā na saṅgṛhyate | kadā tu saṅgṛhyatety āha -- abhilāpe ti | arthapradarśanatvād asy ābhilāpasaṃsṛṣṭābhāsā pratītiḥ kalpanety uktau vacane satīty arthaḥ | iti nokter ākāraḥ kathitaḥ | asati tāvad ayaṃ doṣaḥ | yadi saty api yogyagrahaṇe tadasaṃgrahas tathāpi kiṃ tenety āha -- yogye ti | tu r akaraṇāvasthāyā viśeṣam āha | na kevalaṃ tatsaṃsṛṣṭābhāsety api śabdaḥ | tathāvidhabālasya ca kalpanā 'numānasiddhā | tena sā 'vaśyaṃ grāhyeti bhāvaḥ | kathaṃ punar yogyagrahaṇena tasyāḥ saṅgraha ity āha -- yady apī ti | nipātasamudāyo 'yaṃ viśeṣābhidhānārthābhyupagame sarvatra | ahni jātaṃ janmāsyeti tathā | ahni vā jāta utpanna iti tathā | aharjātasy aitadaharjātasye ti draṣṭavyam | yady evaṃ vyutpannasaṅketasya sā kathaṃ saṅgṛhyata ity āha -- yā ce ti | ca pūrvāpekṣayā samuccaye | yadi sā tatsaṃsargayogyā na syāt kathaṃ tatsaṃsargam anubhaved iti bhāvaḥ | yata evaṃ tasmāt |

nanu pratītapratibhāsasya tatsaṃsargānubhavānyathānupapattyā yogyatā kalpanīyā | na ca bālakalpanāyā abhilāpasaṃsargo 'sti, saṃketāvyutpatteḥ | tat kathaṃ yogyatā kalpyatām ity abhisandhinā asatī tyādinā pūrvapakṣam utthāpayati | evaṃ codayitvā 'numānataḥ sā siddhyatīti manvānaḥ sādhanam āha -- aniyate ti | pratiniyatākāratvābhāvād ity arthaḥ | prakaraṇāpanne sādhye hetau cābhihite sukaraḥ sādhanaprayoga iti prayogaṃ na jagau | evam uttaratrāpi hetumātrābhidhāne 'syāyam abhiprāyaḥ pratyetavyaḥ | prayogas tv evam iha karttavyaḥ -- yo 'niyatapratibhāso vikalpaḥ, sa śabdasaṃsargayogyo yathācchātravikalpaḥ | bālasya vikalpa eva kutaḥ siddho yenedam uttarāṇi caitadaṅgāni sādhanāni nā[22a]śrayāsiddhāni syur iti? naiṣa doṣaḥ | anumānasiddhaṃ vikalapaṃ dharmiṇaṃ kṛtvā 'mīṣām upādānasyābhipretatvāt | tat punar anumānam anena sujñātatvān nopanyastam iti veditavyam | evaṃ tad draṣṭavyam -- yā niyamavatī pravṛttiḥ kvacit prāṇinaḥ, sā vikalpapūrvikā | yathā vyutpannasaṅketavyavahārasyānnādiviṣayā pravṛttiḥ | niyamavatī ca taditaraparihāreṇa stanādau pravṛttir bālakasyeti kāryahetuḥ | sā ca tādṛśī pravṛttiḥ pratyakṣādhigateti svasiddhau na pramāṇāntaraṃ
[DhPr p.50]
kutaḥ punar etadvikalpo rthān na utpadyata ity arthasannidhinirapekṣatvāt | bālo 'pi hi yāvad dṛśyamānaṃ stanaṃ sa eva ayam iti pūrvadṛṣṭatvena na pratyavamṛśati tāvan na uparatarudito
prayojayati | na punar anena bālo 'pi hī tyādinā vikalpasādhanam upanyastam iti mantavyam, yathā 'nyair vyākhyātam, arthasannidhinirapekṣatvasiddhipradarśanonmukhatvāt tasya granthasyeti |
nanu ca parokṣatvāt tasyāniyatapratibhāsatvasandehe sandigdhāsiddho 'yaṃ hetur iti | āha -- aniyatapratibhāsatvaṃ ca -- iti | co yasmād ity asminn arthe | pratibhāsasya jñānākārasya niyamaḥ -- arthākāra evāyaṃ śabdākāra eva vā, rūpākāra evāyaṃ rasākāra eva vetyātmako vā tasya hetur janakaḥ tasmād | abhāvād anutpādāt | bhavanaṃ bhāva utpādas tanniṣedhād abhāvo 'nutpāda eva | pratibhāsaniyamahetor abhāvād -- avidyamānatvād iti vyākhāne tu yathāśruti vyadhikaraṇāsiddho hetuḥ syāt | anyathā hetuvacane tu kriyamāṇe tatrārthe hetur anabhihita eva syāt | sādhanasvarūpamātrakathane cātra dharmottara sya śailī lakṣyate | kutaḥ punar etad vikalpo 'rthān notpadyate iti ca pūrvapakṣaḥ sūtthāno na syāt | mṛtvā śīrtvā yathā kathañcit sarvasyāsya samarthane ca vaktur akauśalaṃ syād iti |
nanu pratibhāsaniyamahetur yaḥ kaścana sa ca tatra bhaviṣyati | atha viśiṣṭaḥ | vaktavyas tadā 'sau yataḥ sakāśād anutpādāt tathātvaṃ jñātavyam ity āha -- grāhya iti | yady artha ity eva kriyate tadendiryam apy artho jñānaṃ janayatīti tasyāpy ākāraniyāmakatvaṃ syāt | na cāpoddhāradvāreṇa tasyākāraviśeṣahetutvaṃ vyavasthāpitam, api tu viṣayagrahaṇapratiniyamahetutvam iti grāhyagrahaṇam | grāhya ālambanaḥ | yady evaṃ grāhya ity evāstu | apohasyāpi grāhyatā 'sti | na cā'sau pratibhāsaniyamahetuḥ | atas tannivṛttyartham artho 'rthakriyāsamartha iti kṛtam | kuryāt kartuṃ śaknoti | apoddhāreṇa tatraiva tacchakter avadhṛtatvāt | atra nidarśanaṃ yathe ti | niyatapratibhāsam iti śabdākāraparihāreṇārthākāradhāryeva rasākāraparihāreṇa rūpākāradhāryeva ceti | yady evaṃ bālavikalpo 'pi arthād evotpatsyate, tato niyatapratibhāso bhaviṣyatīty āśaṅkya pūrvoktam eva prasaṅgena smārayati -- vikalpe ti | tu r udāhṛtād vijñāna bhinatti | evaṃ tu prayogaḥ kāryaḥ -- yad arthān notpadyate jñānaṃ tanniyatapratibhāsaṃ na bhavati | yathā vyutpannavyavahārasyātītādismaraṇam, rūparasādisaṅkalanājñānaṃ vā | notpadyate cā[22b]rthād bālakasya vikalpa iti vyāpakānupalabdhiḥ |
nanu bālavikalpasya parokṣatvāt tat utpattir anupattir vā na śakyate niścetum | ato 'yaṃ sandigdhāsiddho hetur ity abhipretya codayati kuta iti sāmānyahetoḥ praśnaḥ | punar iti viśeṣasya | vidarbhyoktyā cāyaṃ kṣepe kimaḥ prayogaḥ | tena na kutaściddhetor idam ity arthaḥ | hetum āha arthe ti | evaṃ tu prayogaḥ karaṇīyaḥ -- yaj jñānaṃ svotpattāv arthasannidhinirapekṣaṃ tad arthān notpadyate | yathā vyutpannasaṃketasya ciranaṣṭavastuviṣayaṃ vijñānam | arthasannidhinirapekṣaṃ ca bālavikalpavijñānam iti viruddhavyāptopalabdhiḥ | asiddhim asyāḥ parihattu bhūmikāṃ racayann āha -- bālo 'pi hi -- ityādi |
[DhPr p.51]
mukham arpayati stane | pūrvadṛṣṭāparadṛṣṭaṃ ca artham ekīkurvad vijñānam asannihitaviṣayam, pūrvadṛṣṭatvasyāsannihitatvāt | asannihitaviṣayaṃ ca arthanirapekṣam | anapekṣaṃ ca pratibhāsaniyamahetor abhāvād aniyatapratibhāsam | tādṛśaṃ ca abhilāpasaṃsargayogyaṃ |
na kevalaṃ vyutpanna ity api śabdaḥ | hi r yasmāt | yāvad iti nipāto 'vadhau | pūrvadṛṣṭatva ṃ pūrvadarśanaviṣayatvam | tena yo mayā pūrvaṃ kṣutpratighātahetutvena pratipannaḥ sa evā'yam iti pratyavamarṣasya rūpam ācaṣṭe | na pratyavamṛśati pratyabhijānāti | tāvad ity apy avadhau | uparataṃ ruditaṃ yasmāt sa tathā san n āyarpati | sarvair eva svasantatāv evamādivyavahārasya dṛṣṭadṛśyamānayor ekīkaraṇakāraṇātvenāvagatvād evam ucyate | tasyaiva cānyatra loṣṭādau ḍhaukite 'pi tathā 'darśanāc ca |
nanu bālasya karaṇānām apāṭavāt saṃketāgrahaṇāc ca nāntarjalpākāro 'pi śabdaḥ sambhavati | sambhave vā yogyagrahaṇānarthakyam | tat katham evaṃ yāvan na pratyavamṛśati -- ity ucyate? ucyate | anyaiva hi bhaṅgyā asti sā kācid dṛṣṭadṛśyamānayor ekīkaraṇāvasthā yā tatra nimittam iti pratipādyate | sā ca śabdena pratipādyamānā abhyastenāmunā śabdena pratipādyate | na punar evam evāsau pratyavamṛśatīty ucyate |

nanu dvitīyādidarśanakāle bhavatu pūrvadṛṣṭāparadṛṣṭayor ekīkaraṇena mukhārpaṇam, bhūmipātānantaraṃ tu katham? na khalu stanam adrādṣīd asau yena dṛṣṭena dṛśyamānam ekīkṛtyārpayet | tadā tu janmāntarānubhavād iti brūmaḥ | tatrāpi janmani janmāntarānubhavabalāt | na cādimān saṃsāra iti kā kṣatiḥ? śabdākāro 'pi tatrāsty eva | tat kim anena yogyagrahaṇasaphalīkaraṇaprayāseneti cet | astu tatra janmāntarābhyāsāt mūrcchitaḥ śabdākāraḥ, mā ca bhūt sarvathā paścād vyutpatsyamānena viśiṣṭena śabdena saṃsṛṣṭārthapratibhāsaḥ, na bhavati tasya vikalpapratyaya ity ucyate | `sa evāyam' iti pūrvadṛṣṭatvena stanaṃ pratyavamṛśatu | kim ata ity āha -- pūrvadṛṣṭe ti | pūrvadṛṣṭaṃ cāparadṛṣṭāṃ ceti dvandvaikavadbhāvaḥ | co 'vadhāraṇe kurvad ity asmāt paro draṣṭāvyaḥ| hetau vā śatṛpratyayaḥ |
tenāyam arthaḥ -- yasmāt pūrvadṛṣṭam ekīkaroty eva tasmād asannihitaviṣayam iti | tathā kurvad api katham asnnihitaviṣayam ity āha -- pūrvadṛṣṭatvasya [32] -- iti | ayam āśayaḥ -- pūrvadarśanaviṣayatvaṃ pūrvadṛṣṭatvam ucyate | nivṛtte ca pūrvadarśane pūrvadarśanaviṣayatvaṃ vastuno nāsti | tad uttarakālabhāvinā jñānena pūrvajñānaviṣa[23a]yatvam asannihitam eva vatuno dṛśyata iti | bhavatv asannihitaviṣayam, arthasannidhinirapekṣaṃ tu kathaṃ siddham ity āha -- asannihite ti | co yasmāt | asannihitaviṣayam arthasannidhinirapekṣam | anenārthasannidhinirapekṣatve 'rthasannidhinirapekṣatvaṃ hetum āha | īdṛśas tu prayogo jñātavyaḥ -- yad asannihitaviṣayaṃ jñānaṃ tad arthasannidhinirapekṣam, yathā 'tītānāgataviṣayo 'smadādivikalpaḥ | pūrvadṛṣṭatvena pratyabhijñānāc ca bālavijñānam asannihitaviṣayam iti svabhāvaḥ |
__________NOTES__________
[32] dharmottare sarvapratiṣu `pūrvadṛṣṭasya' iti pāṭhaḥ | kin tv atra pradīpānusārī pāṭho gṛhītaḥ | -- saṃ-
samprati śiṣyāṇāṃ sukhapratipattyarthaṃ yathottarottarasya hetoḥ siddhau pūrvapūrvasya hetoḥ siddhir bhavati tathā darśayati -- anapekṣaṃ ca -- iti |
[DhPr p.52]
indriyavijñānaṃ tu sannihitārthamātragrāhitvād arthasāpekṣam | arthasya ca pratibhāsaniyamahetutvān niyatapratibhāsam | tato na abhilāpasaṃsargayogyam |
ata eva svalakṣaṇasya api vācyavācakabhāvam abhyupagamya etad avikalpakatvam ucyate | yady api hi svalakṣaṇam eva vācyaṃ vācakaṃ ca bhāvet tathā apy abhilāpasaṃsṛṣṭārthavijñānaṃ savikalpakam | na ca indriyavijñānam arthena niyamitapratibhāsatvād abhilāpasaṃsargayogyapratibhāsaṃ bhavati iti nirvikalpakam |
śrotrajñānaṃ tarhi śabdasvalakṣaṇagrāhi śabdasvalakṣaṇaṃ ca kiṇcid vācyaṃ kiñcid vācakam ity abhilāpa
aṃsargayogyapratibhāsaṃ syāt | tathā ca savikalpakaṃ syāt |
na eṣa doṣaḥ | saty api svalakṣaṇasya vācyavācakabhāve saṅketakāladṛṣṭatvena grahyamāṇaṃ
nanu kim aniyatapratibhāsatve sādhye 'rthanirapekṣatvaṃ hetur yena tathā sad aniyatapratibhāsam ity ucyate | pratibhāsaniyamahetor iti ca madhyavarttī ca granthaḥ kathaṃ neyaḥ? ucyate | nāyam anapekṣam ityādir ekavākyatayā neyaḥ | kiṃ tarhi? vākyabhedo 'tra karttavyaḥ | tatra co yasmāt | anapekṣam arthasannidhinirapekṣaṃ satpratibhāsaniyamaheto anutpannam iti pratibhāsaniyamahetor abhāvād ity asya sāmarthyād vākyabhedaṃ kṛtvā | tataḥ pratibhāsaniyamahetor abhāvād anutpādād aniyatapratibhāsam iti yojanīyam | tādṛśam ity apratibhāsam | co vaktavyam ity etad ity asminn arthaḥ |
sarvam etad indriyajñāne 'pi praraḥ kadācid āśaṅkayed iti tannirāsārtham āha -- indriye ti | tu r vikalpajñānaṃ viśinaṣṭi | tato niyatapratibhāsatvāt |
iha pūvavyākhyātṛbhiḥ "asāmarthyavaiyarthyābhyāṃ svalakṣaṇasya saṃketayitum aśakyatvād avācyavācakatvam | avācyāvācakasvalaṣaṇagrāhitvāc cendriyajñānam avikalpakam iti" vyākhyātam | tac cāvadyam, anyathā 'py avikalpatvasya susādhatvāt kim anyāpohānayanenāprakṛteneti manyāmāna āha -- ata eva -- iti | yasmād indiryajñānaṃ niyatapratibhāsam -- ata eva asmād eva hetoḥ | svalakṣaṇaṃ vakṣyamāṇalakṣaṇam | api r avadhāraṇe | vācyagrahaṇe katham avikalpakam ity āha -- yady api hi -- iti | yady api hī ti nipātasamudāyo `yadi nāma'śabdasyārthe varttate | hi r vākyālaṅkāro vā | abhilāpasaṃsṛṣṭārthaṃ sad vijñānaṃ vikalpakaṃ bhavati | evaṃ bruvato 'yaṃ bhāvaḥ -- koṣṭhaśuddhyā vācyam astu svalakṣaṇaṃ tathāpi tadindriyajñāṇaṃ kevalam eva svalakṣaṇam ātmany ādarśayati, na tu vācakam apīti katham abhilāpasaṃsṛṣṭārthapratibhāsatvaṃ vikalpakatvam ātmasāt kuryād iti?
[DhPr p.53]
svalakṣaṇaṃ vācyaṃ vācakaṃ ca gṛhītaṃ syāt | na ca saṅketakālabhāvi darśanaviṣayatvaṃ vastunaḥ sampraty asti | yathā hi saṅketakālabhāvi darśanam adya viruddham, tadvad tadviṣayatvam apy arthasya adya na asti | tataḥ pūrvakāladṛṣṭatvam apaśyac chrotrajñānaṃ na vācakabhāvagrāhi vācyavācakabhāvagrāhi|
anena eva nyāyena yogijñānam api sakalaśabdārthāvabhāsitve 'pi saṅketakālasṛṣṭatvāgrahaṇān nirvikalpakam |
bhavatu rūpādyālambanam indriyajñānam, vācakasyāpratibhāsād vācyasyaiva pratibhāsād avikalpakam | yat punar etaddvayapratibhāsīndriyajñānaṃ tad dvayapratibhāsād vikalpakaṃ prāptam ity abhipretya codayati -- śrotre ti | tarhi r akṣamāyām | sarvam indriyajñānam avikalpakam iti na kṣamyata etad ity arthaḥ | śrotrajñāṇam abhilāpasaṃsargayogyapratibhāsaṃ syād iti sambandhaḥ | kim bhūtaṃ? śabdasvalakṣaṇāgrāhi | hetubhāvenāsya viśeṣaṇatvāt śabdasvalaṣaṇagrāhitvād ity arthaḥ | śabdagrāhiṇo 'pi vācyāgrahaṇe kathaṃ tathātvam ity āha -- śabde ti [23b] | co yasmāt | kiñcid vācakaṃ kiñcid vācyam | yathā `taraptamapau ghaḥ' [pāṇini -- 1.1.22] ityādi buddhistham | iti s tasmāt | astu tathāpratibhāsaṃ kim ata ity āha -- tathā ce ti | tathā ca sati tasmiṃś coktaprakāre sati | evaṃ caitad draṣṭavyam -- yadaikena taraptamapau saṃjñināv uccāryete tadaiva ca kathañcid anyena `ghaḥ' iti saṃjñoccāryate | tadā tad dvitayam ekena śrotrajñānena pratiyataḥ puṃsaḥ śrotradhīr vikalpikā prasajyeteti |
kathaṃ tarhi naiṣa doṣa ity āha -- saty apī ti | co yasmāt tad evedaṃ yan mayā saṃketakālatvena gṛhyamāṇaṃ tathā gṛhītaṃ bhavati | yady evam astu saṃketakāladṛṣṭatvena grahaṇam ity āha -- na ce ti | co 'vadhāraṇe hetau vā | darśanaviṣayatvam iti bruvan pūrvadṛṣṭatvaśabdasyārtham āha | kathaṃ nāstīty āha -- yathe ti | hi r yasmādarthe |

arthasye ti sampratidṛśyamānasya | tadbhāve nigaḍākarṣaṇanyāyena prāktanadarśanasyāpi sthitiḥ prasajyeteti bhāvaḥ | mā grahīt saṃketakāladṛṣṭatvaṃ tayor gṛhyamāṇayoḥ śabdayos tathāpi kathaṃ na vācyavācakabhāvagrāhi tajjñānam ity āśaṅkyopasaṃharann āha -- tata iti | yataḥ samketakālatvena gṛhyamāṇaṃ vācyaṃ vācakaṃ ca gṛhītaṃ bhavati tataḥ kāraṇāt śrotravijñānaṃ na vācyavācakabhāvagrāhi | bhavatu tathāgṛhyamāṇasya svalakṣaṇāsya tathāvam | kim ataḥ? etat punar enaṃ tathaiva grahīṣyatīty āha -- pūrve ti | hetau śaturvidhānāt pūrvakāladṛṣṭatvāgrahaṇād ity arthaḥ |
syād etat -- saṃketadṛṭātvenāpi na grahīṣyate 'rthaḥ śabdo vā | atha ca viśiṣṭavācakavācakatvena viśiṣṭārthavācakatvena ca grahīṣyata iti | asad etat | evaṃ hi bruvatedam abhipratam -- yena jñānena yo arthaḥ saṃketakālopalabdho yac chabdasaṃsargiṇā rūpeṇa naikīkriyate, na sa tena tadcchabdavācyo gṛhyate | tathā gojñānena saṃketakālopalabdhāśvaśabdasaṃsargiṇā 'śvarūpeṇa sahaikatvenāpratīyamāno gaur nāśvaśabdavācyo gṛhyate | śrotrajñānena saṃketakālopalabdha`gha'śabdasaṃsargiṇā ca rūpeṇa naikīkriyete ca tadā taraptamapāv iti vyāpakānupalabdhiḥ | tathā yena jñānena yaḥ śabdaḥ
[DhPr p.54]
tayā rahitaṃ timirāśubhramaṇanauyānasaṃkṣobhādyanāhitavibhramaṃ jñānaṃ pratyakṣam I-6
tayā kalpanayā kalpanāsvabhāvena rahitaṃ śūnyaṃ sajjñānaṃ yad abhrāntaṃ tad pratyakṣam iti pareṇa sambandhaḥ | kalpanāpoḍhatvābhrāntatve parasparasāpekṣe pratyakṣalakṣaṇam, na pratyekam iti darśayituṃ tayā rahitaṃ tat pratyakṣam iti lakṣaṇayoḥ parasparasāpekṣayoḥ pratyakṣaviṣayatvaṃ darśitam iti |
saṃketakāladṛṣṭayadarthasaṃsargiṇā rūpeṇa naikīkriyate, na tenāsau tadarthavācako gṛhyate | yathā gośabdajñānena saṃketakālopalabdhāśvārthasaṃsargiṇāśvaśabdena sahaikatvenāpratīyamāno gośabdo nāśvārthavācako gṛhyate | śrotrajñānena saṃketadṛṣṭataraptamabarthasaṃsargiṇā rūpeṇa naikīkriyate ca tadā `gha'śabda iti saiva asiddhir anubhavena nirākṛtā | vāstavasambandhanirākaraṇāc ca vyāptiḥ siddheti | yadā tu pūrvadṛṣṭatvena graho 'sti tadā tajjñānam abhilāpasaṃsṛṣṭārthapratibhāsaṃ sad vikalparūpam eveti sarvam avadātam |
śrotrajñāṇe yathā 'bhilāpasaṃsargayogyapratibhāsatvaṃ coditaṃ tathā yogijñāne 'pi codayituṃ śakyam iti tatrāpy amum eva parihāram atidiśann āha -- anene ti | yaj jñānaṃ saketakālaviṣayatvaṃ gṛhyamāṇasya na gṛhṇāti, na tad vācyavācakabhāvagrāhīty anena nyānena yuktyā yogijñānaṃ vakṣyamāṇalakṣaṇāṃ sakalaśabdārthāvabhāsitve saty api nirvikalpakam |
nanu cāyasya vācyavācakabhāvagrāhiṇo jñānasyāstu nirvikalpakatvam, asya tu sarvaśabdārthagrāhiṇaḥ kathaṃ tathātvam ity āha -- saṃkete ti | tathā 'grahaṇam uktena nyāyena yoginaṃ praty api pūrvadarśanaviṣayatvasyāsattvād iti bhāvaḥ |
tayā rahitaṃ ity ācāryīyaṃ vivaraṇaṃ vyāca[24a]ṣṭe -- taye ti |
nanu vikalpe 'pi vikalpāntaraṃ nāsti | tatas tasyāpi kalpanāpoḍhatvaṃ kiṃ na bhavati? atha kapanayā rahitam iti yan na vikalpyate ity ucyate, tad api kalpanāpoḍham ity anenaivākāreṇa vikalpyata iti katham etad ucyata iti paśyan kalpanayā rahitam ity asya vivakṣitam artham āha -- kalpanāsvabhāvene ti | kalpanāyāḥ svabhāvo 'bhilāpasaṃsargayogyapratibhāsatvam, tena | yathā viṣāṇī kakudmān prānte vāladhir iti viṣāṇādimatā(-to) viṣāṇdīny eva gotvaliṅgāni vyapadiśyante | tadvat kalpanākhyena dharmiṇā dharmo 'bhilāpasaṃsargayogyapratibhāsatvākhyo nirdiṣṭa iti darśayati | ata eva cācārya dignāgīya pratyakṣalakṣaṇe kalpaṇāpoḍhatvākhye yad uddyotakara codyam ihaiva pūrvam upadarśitaṃ tat khalu dharmakīrti codyasadṛśam iti sthitam | pareṇe ti paradeśasthitena tad anāhitavibhramaṃ jñānaṃ pratyakṣam ity anena | abhrāntagrahaṇasyaiva tad vivaraṇaṃ iti abhrānta grahaṇam iha | dūrasthitena sambandhakaraṇe kim prayojanam ity āha -- kalpanāpoḍhe ti | militayor anayos tallakṣaṇatvāt pratyakṣalakṣaṇam ity ekavacanena nirdeśaḥ | iti nā darśanīyasya rūpam āha | kathaṃ parasparasāpekṣatety āha -- tayā rahitaṃ yad abhrāntaṃ tat pratyakṣam vyavahartavyam iti śeṣaḥ | itī tyādinaiva copasaṃharati | yasmād evam iti s tasmāt | pratyakṣaviṣayatvaṃ darśitam ante pratyakṣagrahaṇasāmarthyāt |

[DhPr p.55]
timiram akṣanor viplavaḥ | indriyagatam idaṃ vibhramakāraṇam | āśubhramaṇam alātādeḥ | mandaṃ hi bhramyamāṇe 'lātādau na cakrabhrāntir utpadyate | tadartham āśu grahaṇena viśeṣyate bhramaṇam | etac ca viṣayagataṃ vibhramakāraṇam | nāvā gamanaṃ nauyānam | gacchantyāṃ nāvi sthitasya gacchadvṛkṣādibhrāntir utpadyate iti yāna grahaṇam | etac ca bāhyāśrayasthitaṃra vibhramakāraṇam | saṃkṣobho vātapittaśleṣmaṇām | vātādiṣu hi kṣobhaṃ gateṣu jvalitastambhādibhrāntir utpadyate etac ca adhyātmagataṃ vibhramakāraṇam |
sarvair eva ca vibhramakāraṇair indriyaviṣayabāhyādhyātmikāśrayagatair indriyam eva vikartavyam | avikṛte indriye indriyabhrāntyayogāt | ete samkṣobhaparyantā ādayo yeṣāṃ te tathoktāḥ | ādi grahaṇena kācakāmalādaya indriyasthā gṛhyante | āśunayanānayanādayo viśayasthāḥ | āśunayanānayane hi kāryamāne 'lāte 'gnivarṇadaṇḍābhāsā bhrāntir bhavati | hastiyānādayo bāhyāśrayasthāḥ, gāḍamarmaprahārādaya ādhyātmikāśrayasthā vibhramahetavo gṛhyante |
tair anāhito vibhramo yasmiṃs tathāvidhaṃ jñānaṃ pratyakṣam |
timiram akṣṇor viplavahetutvād viplavaḥ | indriyagatam indriyāśritam | vibhrama sya bhrāntatvasya kāraṇaṃ sākṣāt kāraṇatvena | alātaṃ vidagdhakāṣṭham | āśu grahaṇasya phalam āha -- mandam iti | yady api mandaṃ bhramyamāṇasyālātasya vibhramakāraṇatvādarśanād āśubhramaṇaṃ labhyate, tathāpi śāśtrakṛtā svakīyavacanākauśalaparihārārtham āśu grahaṇaṃ kṛtam ity avaseyam | pūrvasmād etadbhedena katham uktam ity āha -- etad iti | co yasmādarthe | āśu grahaṇena nauyānam api viśeṣaṇīyam | mandaṃ hi gacchantyāṃ nāvi na gacchadvṛkṣādidarśanaṃ bhavatīty anubhvasiddham etat | iti r hetau | etat kasmāt pṛthag uktam ity āha etac ce ti | co yasmāt | saṃkṣobha upacayaḥ | prakopa iti yāvat | sa keṣām ity ākāṅkṣāyām āha -- vāte ti | nāsau vibhramakāraṇam ity āśaṅkām apanudann āha -- vātādiṣu -- iti | hi r yasmāt | kṣobhaṃ prakopaṃ gateṣu saṃkṣubdheṣv iti yāvat |
syād etat -- astu timirasyendriyopaghātahetukatvād bhrāntajñānahetutvam | nauyānādīnāṃ tu kathaṃ satsv api teṣu tadavasthatvād indriyasyety āha -- sarvair eve ti | indiryagatasya timirāder indriyavikāratvena sammatasyāpy upādānaṃ dṛṣṭāntārtham | tenāyam arthaḥ -- yathendriyagataṃ timirādīndriyavikurvad vibhramahetuḥ, tathā anyair api tadvikurvadbhir eva vibhramahetubhir bhāvyam iti |
kasmāt punar amībhir indriyavikāro 'vaśyakartavya ity āha -- avikṛta ityādi | etad uktaṃ bhavati | tadvikāravikāritvād āśrayāś cakṣurādya iti | prayoga[24b]s tv evaṃ kartavyaḥ | yadi
[DhPr p.56]
tad eva lakṣaṇam ākhyāya yair indriyam eva draṣṭṛ kalpitaṃ mānasaprayakṣalakṣaṇe ca doṣa udbhāvitaḥ, svasaṃvedanaṃ ca na abhyupagatam, yogijñānaṃ ca; teṣāṃ vipratipattinirākaraṇārtham prakārabhedaṃ pratyakṣasya darśayann āha --
tat caturvidham I-7
tat caturvidham iti
indriyajñānam I-8
idriyasya jñānam indriyajñānam | indriyāśritaṃ tat pratyakṣām |
indriyajabhramakāraṇaṃ tad indriyaṃ vikaroty eva tathā timirādi | indriyajabhramakāraṇaṃ ca nauyānādīti svabhāvahetuḥ | evaṃvidhasya jñānasya bhramarūpatvaṃ bādhavaśād avasitam indriyānvayavyatirekānuvidhānāc cendriyajatvam | tathābhūtavibhramakāraṇātvaṃ ca nauyānādeḥ svānvayavyatirektānuvidhānāt siddham | upayuktakārtsnye vā 'yaṃ sarva śabdaḥ pravarttanīyaḥ | eta ityādi vibhramahetavo gṛhyanta ity antaṃ subodham | kevalaṃ paryanto 'nto vācyaḥ | kāco 'kṣivikārahetū rogaviśeṣaḥ | kāmalo ca (-lo 'tra) nayanavadanādivikārakāraṇaṃ vyādhiviśeṣa eveti draṣṭavyam |
tair anāhito vibhramo yasminn iti vigṛhṇaṃs tripadaṃ bahuvrīhiṃ darśayati | anāhitao vibhramo yasmiṃs tattatheti prasādhya teṣām anāhitavibhrama iti ṣaṣṭhītatapuruṣaḥ kāryaḥ | idan tv arthakathanam iti boddhavyam | yo hi tair anāhitavibhramaḥ sa teṣāṃ bhavatīti | jñānādhikāreṇa lakṣaṇavidhānāl labdhaṃ jñānam, tena jñānam ity uktam ||
sampraty ācāryasyā vāntarapratyakṣabhedavyutpādane nimittaṃ darśayann āha -- tad evam iti | nipātasamudāyaś cāyam uktena prakāreṇetiy asyārthe varttate | yair iti pratyekaṃ yojanīyam | yaiḥ svayūthyair vaibhāṣikaiḥ | yadi jñānaṃ draṣṭṛ syāt, tasyāpratighatvād vyavahitam api gṛhṇīyāt | tataḥ cakṣuḥ paśyati rūpāṇi abhidha- 1.42] ityādi vādibhir indriyam eva draṣṭṛ kalpitam | yair mīmāṃsakair ācārya dignāgī ye mānasapratyakṣalakṣaṇe gṛhītagrāhitvalakṣaṇo 'prāmāṇyanimitto doṣa udbhāvitaḥ | lakṣaṇagrahaṇasyopalakṣaṇatvān mānasapratyakṣābhyupagame 'pi yo doṣo 'ndhabadhirādyabhāvalakṣaṇaḥ, so 'pi draṣṭavyaḥ | yaiś ca mīmāṃsakaiḥ kumārila matānusāribhir naiyāyikavaiśeṣikai ś ca svātmani kriyāvirodhena svasaṃvedanaṃ nābhyupagatam | yaiś ca cārvākamīmāṃsakair yogina eva na sambhavanti, kutas teṣāṃ jñānam iti vādibhir yogijñānaṃ ca nābhyupagatam iti vartate | trayo 'pi ca kārā vaktavyāntaraṃ samuccivanti | teṣām amīṣāṃ tatra tatra yā vimatis tan nirākaraṇārthaṃ pratyakṣasyoktalakṣaṇasya prakāro viśeṣas tasya bhedaṃ nānātvam, avāntarajātibhedam iti yāvat |
tad iti pratyakṣaṃ caturvidhaṃ caturṣprakāram ||
tatraikaṃ tāvad indriyajñāṇam uktaṃ vyācakṣāṇa āha -- indiryasye ti | jñāyate 'neneti jñānam ,
[DhPr p.57]
mānasapratyakṣe parair yo doṣa udbhāvitas taṃ nirākartuṃ mānasapratyakṣalakṣaṇam āha --
svaviṣayānantaraviṣayasahakāriṇā indriyajñānena
samanantarapratyayena janitaṃ tan manovijñānam I-9
indriyaṃ ca tajjñānaṃ ceti kṛtvā śakyam indriyajñānam iti vaktum, tat kathaṃ vipratipattir nirākṛtety āśaṅkām apākartum indriyajñānam ity atr ācāryasy e ndriyasya jñānam iti ṣaṣṭhītatpuruṣo vivakṣita iti darśayati -- indiryasya jñānam iti | yad indiryeṇa janyate tad indriyasya bhavatīti bhāvaḥ |
nanu cendriyānumānam api kāryaprabhavaṃ bhavatīndriyasya jñānam | tatas tasyāpi pratyakṣatvaṃ prāpatam ity āha -- indriyāśritam iti | āśritaṃ janyatayā tasmin saty eva bhāvāt | na cendriyānu[25a]āmam indriyeṇa sākṣāj janyate, yena tasya pratyakṣatvaṃ syād iti bhāvaḥ | anekahetutve 'pi jñānasyendriyeṇa vyapadeśo 'sādhāraṇatvāt tasyeti drṣṭavyam | indiryasya jñānaṃ pratyakṣam iti kathayatā nendiryasya draṣṭṛtvam iti darśitam | tato vipratipattir nirākṛtā |

nanu indriyajñānasya draṣṭṛtve tasyāpratighatvād vyavahitasyāpi grahaṇaṃ prasajyeteti tair ukto doṣaḥ | sa kathaṃ parihṛto yena vipratipattir nirākṛteti cet | ayam āśayaḥ -- na jñānaṃ gatvā gatvā 'rthaṃ gṛhṇāti, yena gamanavibandhābhāvāt vyavahitam 'pi gṛhṇīyāt | kin tarhi? yadākāram utpadyate tad gṛhṇātīty ucyate | na cāyogyadeśastho 'rthas tatsvarūpako 'nvayavyatirekābhyāṃ vijñātaḥ | tat kathaṃ tasya tena graha iti sujñānam etad iti kim atropapattyābhihitayeti? indriyajñānaṃ pratyakṣam indriyādisāmagrījanyajñānaṃ pratyakṣam, ekasya janakatvavirodhāt | nājñānam ity arthāt |
evaṃ ca darśayatā vārttikakāreṇa yadvendriyaṃ pramāṇaṃ syāt tasya vārthena saṅgatir[ŚV 4.60]ityādi vacanāt tasyāpi yā pratyakṣapramāṇatā mīmāṃsakā dibhir abhyupagatā sā nirastā veditavyā | tathā hi -- prāpakaṃ pramāṇaṃ bhavet | nānyat | prāpakatvaṃ ca pravarttakartvenā[vyavadhānena nyānyathā] | pravarttakatvaṃ cādhigamātmakatvena, nānyathā | na ca tasya tathātvam asti | adhigamopagamena pravarttakatve ca naiva vyavadhīyate | yataś cāvyavadhānena pravṛttiḥ sa eva pravarttakatvāt pramāṇaṃ yuktam | tac ca jñānam eva | tad uktam -- dhīpramāṇatā, pravṛttes tatpradhānatvād dheyopādeyavastuni [pramāṇavā- 1.5] iti |
yadvā pramāyāḥ karaṇāt pramāṇam | pramā ca nīlasyeyaṃ na pītasyeti viśiṣṭenaivādhikaraṇenāvacchinnā pratīyata iti tatkaraṇaṃ bhavitum arhati | yata iyam avyavadhānā tādrūpyeṇa vyavasthāṃ labhate | indriyārthasannikarṣādiś ca nīlapītādi[33]................sya bhedavyavasthāṅgam | svabhedena kriyābhedanibandhanaṃ ca karaṇaṃ tato jñānātmakam eva sārūpyam adhigatikriyābhedavyavasthāṅgaṃ pramāṇaṃ yujyata iti | dvayī ceyaṃ vidhā 'nyatr ācāryena vipañciteti nehocyate, prājñajanādhikāreṇāsya prakaraṇasya prārambhāt | diṅmātraṃ tūktam iti |
__________NOTES__________
[33] asapaṣṭam -- saṃ-
[DhPr p.58]
sva ātmīyo viṣaya indiryajñānasya tasya anantara ḥ -- na vidyate 'ntaram asya iti | antaraṃ ca vyavadhānaṃ viśeṣaś ca ucyate | tataś ca antare pratiṣiddhe samānajātīyo dvitīyakṣaṇabhāvyupādeyakṣaṇa indriyavijñānaviṣayasya gṛhyate | sa sahakārī yasya indriyajñānasya tat tathoktam | dvividhaś ca sahakārī -- parasparopakārī ekakāryopakārī ca | iha ca kṣaṇike vastuny atiśayādhānāyogād ekakāryakāritvena sahakārī gṛhyate |
nanu caturvidhapratyakṣābhidhāne nimittam uktam eva dharmottareṇa tat kathaṃ tad eva mānase tyādinā punar ācaṣṭe | ath ācārya sya catuṣṭayābhidhāne nimittaṃ yad āsīt buddhisthaṃ tat prāg uktam, tad eva tu yathāyogaṃ pratyakṣavyaktiviśeṣābhidhāne 'bhidhānīyam iti | tarhi yair indriyaṃ draṣṭṛ kalpitaṃ tannirākaraṇārtham āha -- indriyajñānam iti tathā 'nyatrāpi svasaṃvedanādau tattannimittam anena kinnoktam? tad atrāpi mānasaṃ vyākhyātum āheti vaktuṃ yuktam iti | satyam etat | kevalaṃ mānasasya pratyakṣasyāśakyaniścayatvenāvyavahārāṅgatvāt praroktadoṣanirākaraṇamātram evāsya lakṣaṇākhyāne nimittaṃ nānyad iti pratipādyitum uktam eva nimittam anūditam iti na kiñcid avadyam | athendriyajñānasyāpi lakṣaṇa[25b]m anyeṣām iva kiṃ noktam? noktam | tallakṣaṇavipratipattyabhāvāt | indiryajñānam iti nigadenaiva vyākhātatvāc ceti |
syān matam | abhimataṃ caturvidhaṃ pratyakṣaṃ darśayitavyam | tac caikadā vaktum aśakyatvāt krameṇa vacanīyam | kramaś caivaṃvidho 'stv anyādṛśo vā kim atrādareṇeti indriyajñāṇādir īdṛśaḥ kramaḥ kṛtaḥ, athānyad apy asya nimittam astīti? anyad apy astīty ucyate | tathā hi sarvasya sarvavyavahārāṅgam indriyajñānam iti tadādito 'bhihitam | tenaivendriyajñānena tathābhūtena mānasaṃ janyata iti tadanu mānasaṃ vyākhyātam | tasya paścāt pratyātmavedyatayā 'stivena śakyaniścayatayā ca svasaṃvedanam uditam | tataḥ sarvajñajñānasya sāmagrīmātrapradarśanataya'ntimapuruṣārthatayā cānte yogijñānam upadarśitam iti |
sva ityādinā svaviṣaye tyādilakṣaṇaṃ vyācaṣṭe | tac ca tat tathoktam ity etad antaṃ sugamam |
nanv anukārakasya sahakāritve 'tiprasaṅgād upakāriṇā sahakāriṇā bhāvyam | samasamayayoś copakāryopakārakabhāvābhāvāt katham asau viṣayakṣaṇas tasya sahakārīty āśakyāha -- dvividhaś ce ti | paraśpare tyādi | co yasmāt | dvividho dviprakāraḥ sahakaraṇaśīlo bhāvaḥ | kathaṃ dvaividhyam ity āha -- paraspare tyādi | parasparopakāritayā ca sahakāritvam ekatvādhyavasāyādhīnaṃ santānagatam amukhyam | mukhyaṃ tu ekārthakriyākāritvena | yadi dvaividhye 'pi prāktanasya grahaṇaṃ tadā tadavastho doṣa ity āha -- ihe ti | iha mānasakriyāyām | co 'vadhāraṇe | ekārthakriyākāritvene ty asmāt paro draṣṭavyaḥ | sahakārī hi gṛhyate viṣayakṣaṇa iti prakaraṇād avaseyam | pūrvaṃ kasmān na gṛhyata
[DhPr p.59]
viṣayavijñānābhyāṃ hi manovijñānam ekaṃ kriyate yatas tan anayoḥ parasparasahakāritvam |
īdṛśena indriyavijñānena ālambanabhūtena api yogijñānaṃ janyate. tan nirāsārthaṃ samanantarapratyaya grahaṇaṃ kṛtam. sama ś ca asau jñānatvena, anantara ś ca asau avyavahitatatvena, sa ca asau pratyaya ś ca hetutvāt samanantarapratyaya ḥ, tena janitam |
ity āha -- kṣaṇika iti | hetubhāvena viśeṣaṇam | atha yadi vastunaḥ kṣanikatvenātiśayādhānāsambhavāt parasparopakāritvena na sahakārī gṛhyate dvividhaś ca sahakārī ty anantaram uditam anena vyāhanyeta | hetubinduś ca virudhyeteti sarvam asamañjasam | na | abhiprāyāparijñānāt | tathā hi kṣanike vastunī ti dhārayā 'pravāhiṇi sajātīyāprasavadharmiṇy antime mānasotpādakatayā 'bhimata indriyajñānanāmni nirodhonmukha ity abhipretam | na tv akṣaṇikavyāvṛttyā kṣaṇīkapadābhilāpye 'vastumātravyāvṛttyā ca vastumātra iti
etad uktaṃ bhavati | yadīdaṃ mānasopajananonmukham indriyajñānam ekajātīyapravāhavāhi syāt tadā santānopakāradvārakātiśayādhāyakatve viṣayo 'sya sahakārīti kalpeyeta | kevalam idam apetasajātīyaprasavaśaktikaṃ santānavarttīti katham asya viṣayas tathā sahakārī kalpyeteti | nanu kiṃ tad ekaṃ yat kurvator etayos tathāsahakāritvam ucyata ity āha viṣaye ti | hi r avadhāreṇe | yato yasmād ābhyām eva tad ekaṃ kiryate, tasmāt | tad ity ayaṃ tasmād ity asminn arthe | anyonyasya sahakāritvam ekārthakriyākāritveneti prakaraṇāt |

īdṛśene tyādinā samanantarapratyaya grahaṇasya vyavacchedaṃ darśayati | īdṛśena svaviṣayānantaraviṣayagraha[26a]ṇasahakāriṇā | ālambyata iti ālambanabhūtaṃ rūpaṃ yasya tena grāhyasvabhāvena satā janyata ity arthaḥ | tasya yogijñānasya nirāsarthaṃ mānasatvanirākaraṇārtham | evañ ca vyācakṣāṇena "samanantarapratyayagrahaṇam andhabadhirādyabhāvaprasaṅganirākaraṇārtham iti" yad anyena vyākhyātam -- tad apahastitam | indriyajñānagrahaṇenaiva tatprasaṅgasya nirākṛtatvād iti |
samaś ce tyādinā samanantarapratyaya śabdasya vigraham arthaṃ cāha | hetv arthaḥ pratyayā rthaḥ | śakandhvādipāṭhāc ca na dīrghatvam | yadi nāmaivaṃ vyutpattis tathāpi prāktanam eva vijñānam upādānabhūtam āgame tathā rūḍhaṃ nānyat | tad uktam abhidharmakoṣe -- "cittacaittā acaramā utpannāḥ samanantaraḥ" [2.6.2] iti | siddhāntaprasiddhayā cāmuyā saṃjñayā vyavaharatā ''cāryeṇa siddhāntaprasiddhatvam asya darśitam |
[DhPr p.60]
tad anena ekasantānāntarbhūtayor eva indriyajñānamanovijñānayor janyajanakabhāve manovijñānaṃ pratyakṣam ity uktam bhavati | tato yogijñānaṃ parasantānavartim nirāstam |
nanu kiṃ kṛtaṃ samantarapratyaya grahaṇena yena yogijñānasya tathātvena nirāsa ity āha -- tad iti | yasmāt samanantarapratyayarūpeṇendriyajñānena yaj janitaṃ tan mānasaṃ tat tasmāt kāraṇād anena samanantarapratyaya grahaṇen aikasantānāntarbhūtayor ekasantatipatitayor eva janyajanakabhāve sati manovijñānam iti | sākṣād indriyājanyatayā manomātrāśritatvān mānasam evoktam | āgame 'pi manaḥśabdenaitad evocyata iti pradarśanārthaṃ caivam abhidhānaṃ mantavyam | tathāpi kathaṃ yogijñānaṃ tathātvena nirastam ity āha -- tat iti | yasmād upādānopādeyabhūtayor grahaṇaṃ bhinnasantānavarttinoś copādānopādeyabhāvābhāvaḥ, tasmād yogijñānaṃ nirastaṃ mānasatvena pratikṣiptam | yadi punar indriyajñānena janitam ity etāvad ucyeta tadā ''lambanabhūtenāpi tenādau janyata iti nirastaṃ na syād iti bhāvaḥ |
syād etat -- yady etad arthaṃ samnanatarapratyaya grahaṇaṃ tarhi nitarāṃ na karttavyam | svaviṣayānantaraviṣayakṣaṇasahakāriṇe ty anenaiva yogijñānasya nirastatvāt | na hi tad indriyajñānaṃ yogijñāne karttavye svaviṣayānantaraviṣayakṣaṇasahakārī ti | athocyate -- yadendriyajñānaṃ yogijñānaṃ janayati tadā svopādeyam api jñānaṃ janayaty eva | tataḥ svasantatipatitajanyakṣaṇāpekṣayā tad bhavati svaviṣayānantaraviṣayakṣaṇāsahakārī ty asti tajjānitasya tasya mānasatvalakṣaṇam iti | aho śabdārthavyavasthāpanakauśalam? yad eva hi janyatayā prakṛtaṃ tad apekṣam eva sahakāriṇaḥ sahakāritvaṃ cintanīyam | na tu yat kiñcid apekṣam | na ca tad eva yogijñānaṃ prati tat sahakāri tad indriyajñānaṃ yena tathātvam asyocyamānaṃ śobheta | atha tat sahakāri tadvastuvṛttyā tad indriyajñānaṃ | tat kim tadapekṣayā cintayeti cet | yady evaṃ kṛte 'pi samanantarapratyaya grahaṇe yogijñānaṃ nirasitum aśakyaṃ tathāpi yathā tad indriyajñānaṃ svopādeyajñānāpekṣaṃ svaviṣayānantaraviṣayasahakāri tathā tadevāpekṣya samantarapratyayo 'py ado bha[26b]vaty eva | tatas tathābhūtena tena janyamānasya yogijñānasya kathaṃ tathātvena nirāsaḥ | nanu na tadapekṣaṃ tasya samananataraprayayatvam | hanta tat sahakāritvam api kim asya tadapekṣam asti? atha samananataraprayayatvaṃ prakṛtajanyāpekṣaṃ grāhyam, na tu vāstavaṃ rūpam upādeyaṃ phalābhāvena tasyānuvādyatā'nupapatteḥ | anyathā samastavāstavarūpānuvādyatāprasaṃ[gā]d iti cet | samānam idaṃ svaviṣayānanataraviṣayakṣaṇasahakārigrahaṇe 'pi | na ca rājaśāsanasamānaṃ kiñcid utpaśyāmo yena samanantarapratyayajanyatvam eva prakṛtajanyāpekṣam iha grāhyam, na tu svaviṣayānantaraviṣayakṣaṇasahakāritvam iti kalpanīyam iti |
atrocyate | yadā -- yogī indriyajñāṇaṃ tatsahabhuvaṃ cārthakṣaṇaṃ ca kutaścit kāraṇād didṛkṣamāṇo yogijñānena tad dvayam api paśyati tadā tenendiryajñānena svaviṣayānantaraviṣayakṣaṇasahakāriṇā tad yogiñānaṃ janyata iti asati samanantaranprayaya graḥaṇe mānasapratyakṣaṃ samāsajyeta | tatas tannirvṛttyarthaṃ karttayam eva samanantaraprayaya grahaṇam | evaṃvidham eva ca yogijñānam abhipratyety edṛśene ty ebhihitaṃ dharmottareṇe ti sarvam avadātam |
[DhPr p.61]
yadā ca indriyavijñānād anyo viṣayo manovijñānasya tadā gṛhitagrahaṇāt āsañjito 'prāmāṇyadoṣo nirastaḥ |
yadā ca indriyaviṣayopādeyabhūtaḥ kṣaṇo gṛhītaḥ, tadā indriyajñānena agṛhītasya viṣayāntarasya grahaṇād andhabadhirādyabhāvadoṣaprasaṅgo nirastaḥ |
samprati yathā gṛhītagrāhitvadvārako doṣaḥ parasya parihriyate tathā darśayann āha -- yadā ce ti | co vyaktam etad ity asminn arthe | yadaivaṃ tadā nirastaḥ | indriyajñāṇa viṣayād anyo 'sya viṣaya ity etad eva kuto yenāsau nirasto bhavati ity āśṅkyāha -- yadā ce ti | co 'vadhāraṇe | indriyavijñānaviṣayopādeyabhūta ity asmāt paro draṣṭavyaḥ | indriya jñānasya viṣayo yas tasy opādeyabhūto yaḥ kṣaṇaḥ sa gṛhīta indryajñānasya mānasopajanane sahakārikāraṇatvena svīkṛtas tadetīhaiva cchedaḥ karttavyaḥ | evaṃ bruvatedam ākūtam -- janakaviśeṣasya viṣayatvān mānasapratyakṣasya viṣayeṇa bhavatā janakenāvaśyabhāvyam | janakaś cendryajñānasahabhūḥ kṣaṇas tasyeti | so 'syendriyajñānaviṣayāt prāktanārthakṣaṇād anyo viṣaya iti | anena ca svaviṣayānantaraviṣayakṣaṇasahakārigrahaṇasyopayogo darśitaḥ |

athetthaṃ gṛhītagrāhitvād apramāṇyaprasaṅgo nirākriyatām | andhabadhirādyābhāvadoṣaprasagṅgas tu kathaṅkāraṃ nirākriyetety āśaṅkyāha -- indriyajñānene ti | amunā gṛhītasya viṣyāntarasya grahaṇān mānaseneti prakaranāt | tasmād hetor indriyajñānenāgṛthītaṃ mānasena gṛhyata iti darśayatā cānena yasyaivendriyam asti tasyaiva tenendriyajñānena sahabhūviṣayakṣaṇasahakāriṇā janitatvān mānasaṃ pratyakṣam | tenāgṛhītaṃ tatsahabhuvaḥ viṣayakṣaṇaṃ gṛhṇāti | yasya punaḥ puṃso 'rthaviṣayam indriyajñāṇam eva sāsti tasya kathaṃ māṇasam utpadyate, gṛhṇīyād vā tam viṣyakṣaṇam iti darśitam | ato 'ndhabadhirādyabhāvadoṣaprasaṅgo nirasata iti | anenendriyajñāṇagrahaṇasya svaviṣayānantaraviṣayakṣaṇasahakārisacivasyopayogo darśitaḥ | kevale 'pi jñāneneti grahaṇe [sva][27a]viṣayānantaraviṣayakṣaṇasahakāriṇeti viśeṣaṇabalād yadi nāmendriyajñāneneti labhyate tathāpi pratipattigauravaparihārārtham inderya grahaṇam kṛtam ity avaseyam | andhabadhirādī ty atr ādi grahaṇāt kāpti(kuṣṭa)rogiṇo grahaṇam tasyāpi mānasena sparśajñānāt |
iha śāntabhadreṇa sautrāndikānāṃ mataṃ darśayatā "pūrvaṃ cakṣūrūpe cakṣurvijñānaṃ tatas tenendriyavijñānena sahajakṣaṇasakāriṇā tṛtīyasmin kṣaṇe mānsapratyakṣaṃ janyate" iti vyākhyātaṃ |
[DhPr p.62]
etac ca manovijñānam uparatavyāpāre cakṣuṣi pratyakṣam iṣyate | vyāpāravati tu cakṣuṣi yad rūpajñānaṃ tat sarvaṃ cakṣurāśritam eva | itarathā cakṣurāśritatvānupapattiḥ kasyacid api vijñānasya |
tad avamanyamāna āha -- etac ce ti | co 'vadhāraṇe | uparatavyāpāra ity asyānantaraṃ draṣtavyaḥ | cakṣuṣo vyāpriyamāṇāvasthā praṇidhānam eva | etan manovijñānaṃ pramāṇaṃ pramāṇatvenopagatam uparatavyāpāra eva cakṣuṣi bhavatītīṣyata iti samudāyārtho draṣṭavaḥ | yadi praṇihite nayane manojñānaṃ na janyate tarhi kiṃ nāma jāyata ity āha -- vyāpāre ti | tu r nirvyāpārāvasthāyā vyāpāravatīm avasthām bhinatti | rūpajñānam iti vāstavānuvādo na punar anyajñānasambhavena tadvyavacchedārtham | yad vā rūpa śabdaḥ svabhāvavacanas tene yat svabhāvajñānam ity arthaḥ | sarva grāhaṇena vyāptim āha | cakṣurāśritaṃ cakṣurjanyaṃ caksurvijñānam iti yāvat | upapattim āha itarathe ti |
nanu vyāpāravaty api cakṣuṣi mānasotpattau na cakṣurāśritatvānupapattirādim asyaiva jñāṇasya cakṣurāśritatvopapatteḥ | satyam | kevalam a[yam] abhiprāyaḥ -- yad api tad ādyaṃ cakṣurvijñānaṃ tad api cakṣuranvayavyatireke '(kā)nuvidhānād eva tadāśritaṃ vyavasthāpanīyam | saty api tadanvayavyatikerkānuvidhāne yadi kasyacin mānasatvaṃ tadā cakṣuranvyavyatitekau cakṣurāśritatvavyavasthāyā anaṅgam ity ādye 'pi tadvyavasthā na syād iti sādhīyān prasaṅgaḥ |
syād etat -- kim etan mānasaṃ cakṣurvijñānenaiva rūpaviṣaye janyate kiṃ vā rasādijñānenāpi rasādiviṣaya iti? kiṃ cātaḥ? yadi rūpa eva tadā[34]"dvividhajñānavijñeyāh pañca bāhyavisayāḥ" ity āgamo viruddhyeta | atha samastarūpādiviṣayam iṣyate tadā śabdaviṣayatvena tasyāsambhavaḥ | na hi rasādir iva tālvādijanmā śabdaḥ pravāhavāhī, yena śrotrendriyajñāṇena svāviṣayānantaraviṣayakṣaṇasahakāriṇā tatra mānasaṃ janyeteti | ucyate -- rūpādipañcaviṣayam etat, na tu rūpamātraviṣayam | tad āh ācāryaḥ -- indriyajñānena, na tu cakṣurvijñāneneti | yat punar avādīd bhagavān -- "dvābhyāṃ bhikṣvo rūpaṃ gṛhyate, cakṣurvijñānena tadākṛṣṭena ca manaseti" tad rūpasya grahaṇaprasaṅgenoktam, na tu rūpam eva dvidhā gṛhyata iti vivakṣitam |
__________NOTES__________
[34] draṣṭavyo 'bhidharmakoṣaḥ -- "pañca bāhyā dvivijñeyāḥ" -- 1.48.
nanūktaṃ na tasya śabdaviṣayatvena sambhavas tat katham evam abhyupagamaḥ? satyam etat | kevalaṃ yadābhihanyamānaṃ ghaṇṭāṭi raṇati tadā taduktaḥ(-tthaḥ) śabdaḥ kiyantaṃ kālaṃ santānena pravahatīti śrotrajñānena svaviṣayānantaraviṣayakṣaṇasahakāriṇā tadviṣayaṃ mānasaṃ janyate | etāvatāpi dvividhajñānavedyatvavacanaṃ caritārtham | tad uktam abhidharmakośe -- "rūpādijātyabhisambandhivacanād" iti | asyārthaḥ -- rūpādijātyabhisandhinā tad uktaṃ bhagavatā, na tu sarvarūpādivyaktyabhiprāyeṇeti |
iha pūrvaiḥ -- "bāhyārthālambanam evaṃvidhaṃ manovijñānam astīti kuto 'vaseyaṃ" ity āśaṅkya "tadabhāve tadbalotpannānāṃ vikalpānām abhāvād rūpādau viṣaye vyavahārābhāvaprasaṅgaḥ syād" ity uktam | "cakṣurādivijñānenānubhūtatvān na vikalpābhāva" iti cāśaṅkyābhihitaṃ -- "devadattenāpi
[DhPr p.63]
etac ca siddhāntaprasiddhaṃ mānasaṃ pratyakṣam | na tv asya prasādhakam asti pramāṇam | evaṃjatīyakaṃ tad yadi syāt na kaścid doṣaḥ syād iti vaktuṃ lakṣaṇam ākhyātam asya iti |
dṛṣṭe yajñadattasyāṣi vikalpaprasaṅgaḥ |" "santānabhedā[n na] bhaviṣyate" iti ca punar āśaṅkya "atrāpi santānabhedād eva vikalpo na prāpnoti, yata ihāpīndriyāśrayabhedād eva santānabhedo yugapat pravṛtteś ca | dīrghaśaṣkulībhakṣaṇādau hi yugapaj jñānapravṛttir dṛśyate | na ca santānasyaikye yugapat pravṛttir nyāyyā | tasmād rūpādivikalpābhāvo mā bhūd ity avaśyam avikalpakaṃ manovijñānam abhyupeyam | etena niścayasmaraṇābhāvaprasaṅgo 'pi ḍhaukanīyaḥ | nirvikalpakaṃ manovijñānaṃ yadi nāsty eva tadā yogijñānābhāvaprasaṅgaḥ | asty eva nirvikalpakaṃ manovijñānaṃ kin tv indriyajñānapṛṣṭabhāvi nāstīti cet | sati sambhave tasyāpy astitve ko virodhaḥ | na hy atra bādhakaṃ pramāṇaṃ dṛśyate, yena tan nāstīti syāt | astive coktaṃ pramāṇam | tasmād astīndriyajñānapṛṣṭabhāvi manojñānaṃ nirvikalpakam" ity evamādyabhihitam | tad etat tadīyaṃ kadalīgarbhaniḥsāraṃ manyamānaḥ prāha -- etac ce ti | co 'vadhāraṇe | siddhāntaprasiddham ity ataḥ paro draṣvyaḥ | etad eva vyatirekamukheṇa draḍhayati na tv asye ti | tu r avadhārayati bhinatti vā | pravāhānārambhakasyāsya jñānātmatayā svasaṃvedanarūpatve 'py asaṃviditakalpatvād anubhavagamyam idaṃ yathā cakṣurādijñānam iti darśayitum aśakyatvān nāsya prasādhakaṃ niścāyakaṃ pramāṇam asti |

nanu tair darśitam eva vikalpābhāvaprasaṅgaḥ syād ityādinā prasaṅgamukhena pramāṇaṃ vikalpodayād iti tat kim ucyate na tv asya prasādhakam asti pramāṇam iti | ayam asyāśayaḥ -- satyam uktam atārkikīyaṃ tu tat | tathā hi yat tāvad uktam indriyāśrayabhedād yugapat pravṛtteś ca santānabhedo 'sti | na ca santānabhede 'nyānubhūte 'nyavikalpo yukta iti | tad avācyam | yadīndriyāśrayabhedād yugapat pravṛtteś ca santānabhedas tadbhede ca na kāryakāraṇabhāvaḥ, tadā svāpād utthitamātrasya puṃsaś cakṣurvijñānaṃ ..................................................................... notpadyeta | tat khalūpajāyamānaṃ manojñānād vā prācīnād utpadyeta, indryajñānād vā | na tāvad indryajñāṇāt tasya pūrvam abhāvāt, nāpi jāgarāvasthābhāvīndryajñānāt | tasy ciraniruddhatvāt | na ca cirātītaṃ kāraṇam iśyate | athaivaṃ bhinnasantānair eva vikalpitair vikalpodayo 'sty eva na tu nirvikalpād vikalpodaya iti cet | santānabhede 'pi janyajanakabhāve nirvikalpād api vikalpodayasya ko niṣeddhā | na cendriyāśrayabhedād yugapat pravṛtteś ca santānabhedo yujyate | parasparaparokṣatādiprasaṅgāt | tasmāt prabhūtam alpaṃ vā sadṛśād eva kāraṇāj jāyate | na tu prabhūtasyodayamātreṇa santānabhedo 'bhyupetavyaḥ | yathāgnikaṇikāyāḥ [28a] prabhāpratānavatī pradīpaśikhā jāyamānā na santānabhedam ātmany āvahati | yat punar yogijñāṇasya tathātve 'pīdānīṃ manojñānaṃ nirvikalpakaṃ nābhyupeyate tad yādṛśāḥ sāmagryās tad udbhavo yadākārañ ca tat tat sāmagryabhāvāt tad ākārasya ca manovijñānasya nirvikalpasyāsaṃvedanād iti kim atrādareṇeti |
nanu ca yady asya prasādhakaṃ pramānṃ nāsti kimarthaṃ tarhi pratyakṣaprakaraṇa upanyāsa ity āśaṅkyāha -- evam iti | evaṃjātīyakam evamprakāravat | evam prakāralakṣaṇakathanasyaiva kim prayojanam iti cet | sūtrakāra sya siddhāntaprasiddhamānasābhyupagame prasaktacodyanirākaraṇam -- yady asti mānasaṃ pratyakṣam evaṃ tasya lakṣaṇam iti |
[DhPr p.64]
svasaṃvedam ākhyātum āha --
sarvacittacaittānām ātmasaṃvedanam I-10
sarvacitte tyādi | citta m arthamātragrāhi | caittā viśesāvasthāgrāhiṇaḥ sukhādayaḥ | sarve ca te cittacaittāś ca sarvacittacaittāḥ | sukhādaya eva sphuṭānubhavatvāt svasaṃviditāḥ, na anyā cittāvasthā ity etad āśaṅkā nivṛttyarthaṃ sarva grahaṇam kṛtam | na asti sā kācit cittāvasthā yasyām ātmanaḥ saṃvedanaṃ na pratyakṣaṃ syāt |
yena hi rūpeṇa ātmā vedyate tadrūpam ātmasamvedanaṃ pratyakṣam |
vaibhāṣika prakriyayā yad ācāryeṇa cittacaittau bhedenoktau tayor artham āha -- cittam arthamātragrāhi vastumātra grāhi | "tatrārthadṛṣṭir vijñānam" iti vacanāt | caittā viśeṣāvasthāgrāhiṇo viśeṣāvasthāsvīkarttāro viśeṣāvasthākārā iti yāvat | tadviśeṣe tu caitasā iti vacanāt | ka evaṃ rūpā ity āha -- sukhādaya ity | sarve ce ti | vigṛhṇan pūrva cittāni ca caittāś ceti samasya paścāt sarva śabdena samāsa iti darśayati | sukhe tyādinā sarva grahaṇasya phalam āha -- sphuṭo vyakto 'nubhavaḥ prakāśo yasya tasyabhās tasmāt | sarva grahaṇe sati kīdṛśo 'rtho bhavati, yenāśaṅkā nivarttyata ity āha -- nāstī ti | kācid iti bhrāntā vā 'bhrāntā vety arthaḥ |
nanu jñānasya saṃvedyātmaḥ kim anyad rūpāntaraṃ yat svasaṃvedanaṃ pratyakṣaṃ syād ity āśaṅkyāha -- yena hī ti | hi r yasmādarthe |
atha yad anubhūyate tad anyenaiva yathā ghaṭādi | tat katham ātmanaivātmanaḥ saṃvedanam iti cet | na, yogyatāyās tathāvyavahārāt | asti jñānasya sā yogyatā jaḍavyāvṛttatā jyotīrūpatā yayā svaprakāśe prakāśāntaraṃ nāpekṣate | yathā pradīpaḥ prakāśasvābhāvyād ātmānaṃ svayam eva prakāśayte, na tu pradīpāntaram apekṣata iti |
nanu kiṃ ghaḍādidṛṣṭāntabalāt prakāśāntaraprakāśyatā jñānasyāstām, āhosvit pradīpadṛṣṭāntasāmarthyāt prakāśāntaranirapekṣatayā svaprakāśatā? atrocyate | jñānasya svaprakāśarūpatvābhāve ghaṭādeḥ svarūpaprakāśanānupapatteḥ svaprakāśataiveṣṭavyā | atra ca prayogaḥ -- yad avyaktavyaktikaṃ na tad vyaktam yathā kiñcit kadācit kathañcid avyaktavyaktikam | avyaktavyaktikaś cāyaṃ ghaṭādiḥ jñānaparokṣatva iti vyāpakānupalabdhiprasaṅgaḥ | jñānasya jñānāntareṇa vyaktau hetur ayam asiddha iti cen na, nīlajñānodayakāle 'siddhatvād hetor nīlasya parokṣatvaprasañjanāt | na ca bhavatām api mate sarvaṃ vijñānam ekārthasamavāyinā jñānena jñāyate | bubhutsābhāve tadabhāvāt, yathopekṣaṇīyaviṣayā saṃvit | tat upekṣaṇīyam eva tāvad avyaktavyaktikatvād avyaktaṃ prasajyeta | na ceyam
[DhPr p.65]
iha ca rūpādau vastuni dṛśyamāne āntaraḥ sukhādyākāras tulyakālaṃ saṃvedyate | na ca gṛhyamāṇākāro nīlādiḥ sātarūpo vedyate iti śakyaṃ vaktum | yato nīlādiḥ sātarūpeṇa anubhūyata iti na niścīyate |
yadi hi sātarūpo 'yam nīlādir anubhūyata iti niścīyeta, syāt tadā tasya sātādirūpatvam | yasmin rūpe pratyakṣasya sākṣātkāritvavyāpāro vikalpena anugamyate tat pratyakṣam |
anupalabdhiḥ sandigdhavipakṣavyāvṛttyānaikāntikī kīrttanīyā |[28b] tathā hi yady avyaktavyaktikam api vyaktavyavahāraviṣayas tadā puruṣāntaravarttijñānavyaktikam api vastu svajñānodayakālavat tathaiva vyaktaṃ vyavahriyeta | asvasaṃvedanātmatayā svaparasantānavarttinor jñānayor viśeṣābhāvāt | tatsantāne jñānasyābhāvāt kathaṃ vastunas tathā vyavaḥāra iti cet | bhāve 'pi tadaprakāśe kathaṃ tathā vyavahāraḥ? na hi tenāsya kiñcit kriyate |[35]...... tadā tad api puruṣāntarasya kin na tathā vyavahāragocara? tad ayaṃ vyaktavyavahāro vyaktavyaktikatvena vyāptaḥ | siddhe ca vyāpyavyāpakabhāve vyāpakānupalabdhir nānaikāntikīti |

__________NOTES__________
[35] paṅktibāhyaṃ likhitaṃ samyak na paṭhyate -- saṃ-
nanu kiṃ tad rūpāntaram, yenocyate -- yenātmā saṃvedyate, tad ātmasaṃvedanaṃ pratyakṣam iti? kevalam arthaśūyam etad ucyate ity āśaṅkyāha -- ihe tyādi | antare bhava āntaro 'dhyātmaparispandī | ko 'sāv īdṛśa ity āha -- sukhe ti |
nanu gṛhyamāṇa eva rūpādiḥ sukhāyāko 'nubhūyate | na tu tato 'nyat sukhādirūpaṃ yena tasya vedanarūpatā vyavasthāpy etety āha -- na ce ti | co 'vadhāraṇe, yasmādarthe vā | gṛhyamāṇa ākāro yasya grāhyasvabhāva ity arthaḥ | sātarūpaḥ sukhasvabhāvaḥ | sāta grahaṇasyopalakṣaṇatvād duḥkharūpa ity api drṣṭavyam | iti nā vacanasyākāraṃ darśayati | kuta evaṃ vaktuṃ na śakyata ity āha -- yata iti | iti r niścayaasya svarūpam āha | kiṃ tādrupyena niśaye 'pi tādrūpyānubhavaḥ siddhyati, yena tadā(da)bhāvān naivaṃ śakyate vaktum ity ucyate ity āha -- yadī ti | hi r [ya]smād iti | iti karaṇena niścayasvarūpam uktam | anena yad evānurūpavikalpena yathātvena niścīyate tad eva tathāvavyavahāragocaro yathā nīlādir ity ākūtam | nanu ca tatpratibhāsād anubhavaḥ pramāṇam |
[DhPr p.66]
na ca nīlasya sātarūpatvam anugamyate | tasmād sātānīlādyarthād anyad eva sātam anubhūyate nīlānubhavakāle | tac ca jñānam eva | tato 'sti jñānānubhavaḥ |
tac ca jñānarūpavedanam ātmanaḥ sākṣātkāri nirvikalapakam abhrāntaṃ ca | tataḥ pratyakṣam |
niśayo bhavatu, mā vā bhūt | tat kim evam ucyate it āśaṅkya pūrvoktam eva smārayati -- yasminn iti | rūpe svabhāve | śeṣaṃ prāg eva kṛtavyākhyānam | gṛhītaṃ nīlasya sātarūpatvaṃ vikalpenānugamyata evety āha -- na ce ti | ca ḥ pūrvavat | anugamyate vikalpeneti varttate | tasmād ityādinoktam upasaṃharati | yasmād gṛhymāṇākāro nīlādir na tathā niścīyate, asti ca harṣādyākārasaṃvedanam, tasmād |
bhavatu sātākāro 'nubhūtaḥ | kevalam asāv ajñānātmā bhaviṣyati | tathā ca katham ajñānena jñānātmasaṃvedanam? kathaṃ cātmavedanaṃ pratyakṣam ity āha -- tac ceti | co 'jñātmana evaṃ bhinatti | jñānam eve ty avadhārayataḥ prakāśātmana eva jñānatvam anyathā prakāśāyogād ity abhiprāyaḥ | yata evaṃ tato 'sti jñānānubhavaḥ | ity antarmukhasya sukhādyākārasya grāhakākārākhyasyety arthaḥ | na ca grāhyākārād anyad anubhūyamānaṃ sātaṃ grāhakākārād apy anyad upapadyate | gṛhyaṃ vā prakāśeta, grāhakaṃ vā | na ca tad grāhyam ato grāhakam eva | atha jñānam astu tathānubhūtam | tat punar ātmasaṃvedaṃ pratyakṣaṃ kuta ity āha -- tac ce ti | co yasmād | vedyate 'neneti vedanam | jñānarūpa sya vedanam iti vigraḥ[29a] | yad vā jñānarūpaṃ ca tad vedanañ ceti tathā | sākṣātkāri aprokṣatākāri, skuṭāvabhāsam iti yāvat, hetubhāvenāsya viśeṣaṇatvāt | ata eva ca nirvikalpakam | vikalpānubaddhasya spaṣṭārthapratibhāsitvāyogāt | bhavatu nirvikalpakaṃ dvicanedrādijñānavad bhaviṣyatīty āha -- abhrāntaṃ ce ti | ca s tulyopāyatvaṃ samuccinoti | na hi tat svātmani atasmiṃs tad iti pravṛttam, yena tatra bhrāntir bhaviṣyatīti bhāvaḥ | bhavatāṃ nirvikalpakatvābhrāntatve tataḥ kiṃ siddham ity āha -- tata iti | yata etad rūpadvayayogi tatas tasmāt | etāvan mātralakṣaṇatvāt pratykṣasyeti bhāvaḥ |
tatra ceyaṃ vyavasthā | ātmātmayogyatā pramāṇam, ātmasaṃvit phalam iti draṣṭavyam | syān matam -- ityam tasya vedanasya pratyakṣatve vikalpātmavedanasyāpi tattvaṃ syāt | na ca vikalpātmā pratyakṣaṃ yujyate | yujyate, svātmani avikalapanād abhrāntatvāc ca | vikalpo hi bāhyaṃ vikalpayati na tv ātmānam | bhrāmyati ca brāhye, nātmani | tataḥ kiṃ na pratyakṣam? prayogaḥ -- yad abhrāntatve satyavikapaṃ tat pratyakṣaṃ | yathendiryajñāṇasya bāhyasaṃvedanam sārūpyākhyam | abhrāntatve satyavikalpakaṃ cātmani vikalaparūpavedanam iti svabhāvaḥ | yathā ca jñānātmani samyāsambhavo yathā vā samitaḥ śabdasaṃsṛṣṭo na gṛhyate tathā 'nyatra prapañcitam iti nehocyata iti ||
[DhPr p.67]
yogipratyakṣaṃ vyākhyātum āha --
bhūtārthabhāvanāprakarṣaparyantajaṃ yogijñānaṃ ca iti I-11
bhūtaḥ sadbhūto 'rthaḥ | pramāṇena dṛṣṭaś ca sadbhūtaḥ |
yathā catvāryāryasatyāni |
bhūtasya bhāvanā punaḥ punaś cetasi viniveśanam | bhāvanāyāḥ prakarṣo bhāvyamānārthābhāsasya jñānasya sphuṭābhatvārambhaḥ | prakarṣasya paryanto yadā sphuṭābhatvam īṣadasampūrṇaṃ bhavati | yāvad dhi sphuṭābhatvam aparipūrṇaṃ tāvat tasya prakarṣagamanam |
bhūta śabdasya vivakṣitam artham āha -- sadbhūta iti | artha iti bruvāṇo bhūtaś cāsāv arthaś ceti karmadhārayaṃ darśayati | nanu sukhādimayatvam apy arthasya sāṃkhya parikalpitaṃ sadbhūtam ity āha -- pramāṇene ti | dṛṣṭo niścitaḥ | ca kāraḥ sphuṭam etad ity arthaṃ dyotayati |
kaḥ punar īdṛśo artho vivikṣita ity āha -- yathe ti | anena bhūtārtha śabdenātra satyacatuṣṭayaṃ vivakṣitam iti darśitam | yathā caturāryasatyabhāvanābalajaṃ jñānaṃ yoginaḥ pratyakṣam, tathā 'nyasadbhūtārthaviṣayam api draṣṭavyam iti yathā śabdārtho 'py asti | yad viniścayaḥ "[35*]caturāyasatyadarśanavadB iti"Pvin I 74,4 | ārāt pāpakebhyo dharmebhyo yātā ity āryāḥ | ata eva tāni satyatayā manyanta iti teṣāṃ satyāni | catuṣṭvāc ca teṣāṃ catvārīty uktam |
__________NOTES__________
[35*] Ce Pvin I 74,4
phalabhūtāḥ pañca sakleśas kandhā duḥkhākhyaṃ satyam ekam | ta eva hetubhūtās tṛṣṇāsahāyāḥ samudayākhyaṃ satyaṃ dvitīyam | cittasya niṣkleśāvsthā nirodhākhyaṃ satyaṃ tṛṭīyam | tadavasthāprāptihetunairātmyādyākāraś cittaviśeṣo mārgākhyaṃ satyaṃ caturtham iti |
bhāvanā śabdena vigrahaṃ tasya cārtham ācaṣṭe bhūtasye ti | bhūtārthasyeti draṣṭvyam | lakṣyate ca bhūta śabdasānnidhyāl lekhakena prathamapustake bhūśabdaḥ prakṣiptaḥ | tasye ti tu vacanaṃ saṃkṣepeṇa vigrahaṃ darśayato dharmottara sya pāṭho 'nyathā yathābhūtaṃ vigrahaṃ darśayitukāmen ārtha padopādāne kim akṣaragauravaṃ dṛṣṭam, yena kevala bhūta śabdopādāne pratipattigauravaṃ likhanākauśalañ cāviṣkṛtam iti | bhāvanā rtham āha -- punar iti | punar ity aprathamataḥ | dvir vacanenāprathamapracārasya prācuryaṃ daśayati | tathāniveśanañ ca vijā[29b]tīyāvyavadhānena draṣṭavyam | satyacatuṣṭayaviṣayo vijātīyāvyavahitaḥ sadṛśacittapravāho bhāvaneti yāvat |
[DhPr p.68]

sampūrṇaṃ tu yadā tadā na asti prakarṣagatiḥ | tataḥ sampūrṇāvasthāyāḥ prāktanyavasthā sphuṭābhatvaprakarṣaparyanta ucyate | tasmāt paryantād yaj jātaṃ bhāvyamānasya arthasya sannihitasya iva sphuṭatarākāragrāhi jñānaṃ yoginaḥ pratyakṣam |
tad iha sphuṭābhatvārambhāvasthā bhāvanāprakarṣaḥ | abhrakavyavahitam iva yadā bhāvyamānaṃ
yādṛśo yogināṃ bhāvanākramo viniścaye "śrutamaye"tyādinābhihito yathā bhāvanāprakarṣaviśadābhatvayoḥ kāryakāraṇabhāvas tatraiva "kāmaśoke"tyādinā darśitas tathehāpi draṣṭavyaḥ | yādṛśaś cākāras teṣāṃ satyānām anityatvādike bhāvanīyo yāvat kālāvadhikā ca bhāvanā 'nekajamaparamparānuyātā, yac ca nibandhanaṃ bhāvanāyāḥ karuṇā bodhisattvānām, tad anyeṣāṃ saṃsārodvegas tad api sarvaṃ yathā pramāṇavārttike nirṇītaṃ tathehāpy anugantavyam | iha tu yogijñāṇsya svrūpamātram upadarśayitum upakrāntam iti |
prakarṣa śabdena saha vigrahaṃ tasya cāryaṃ vivakṣitam āha -- bhāvanāyā iti | sphuṭābhatva sy ārambha upakramaḥ | sa ca yatsphuṭatvatadadhikasphuṭatvādinā rūpeṇa tajjñānasyodaya eva | paryanta śabdena vigrahaṃ tasya cārtham ācaṣṭe prakarṣasye ti | paryanto 'vasānam | kadā ca tasyāvasānam ity āha -- yade ti | yasmin kāle sphuṭābhatvaṃ bhāvanārthaṃ viṣayasya jñānasyeti prakaraṇāt | idaṃ leśato 'sampūrṇaṃ bhavati yad a[na]ntaraṃ yogipratyakṣeṇa bhavitavyaṃ tasmin kāle prakarṣasya paryanto 'vasānaṃ jñātavyaḥ | tatkālopalakṣitaṃ tathābhūtaṃ jñānaṃ paryanta ity arthaḥ |
nanu prakarṣasya paryantaḥ sa yujyate yasmin sati prakarṣo nivarttate | tac ca sampūrva(ṇa)m eva sphuṭabhatvam, tat katham ucyate kathañ ca paryantajaṃ yogijñānam, na tu tad eva paryanta ityāśaṅkyāha -- yāvad iti | hir yasmāt |
sampūrṇe tu prakarṣagamanaṃ nāstīti darśayati -- sampūrnam iti | tu r imām avasthāṃ bhedavatīm āha | prakarṣa sya gatir gamanam | evaṃ bruvato 'yam āśayaḥ | prakarṣaḥ prakṛṣyamāṇatā sātiśayaṃ rūpam ucyate | paryantaś ca gatyarthād āmarddhātos tatpratyayena(?) parisamantād anta iti prādisamāsena niḥśeṣagamanam evocyate | tataḥ sa paryanta ucyate yad anantaraṃ prakarṣa(-kṛṣya)māṇena na bhavitavyam | na tu yadarthaṃ yeṣāṃ prakarṣavatām udaya iti | etad evopasaṃharati tata iti | prāktanī vyavadhānaśūnyā yadananataraṃ sphuṭatarajñānodayaḥ | sampūrṇavasthāyāḥ sphuṭatvasampūrṇāvasthāyāḥ sphuṭatarākāragrahaṇāvasthāyā iti yāvat | sannihitasye ti | yathā 'nyasyābhāvitasya nikaṭasthasya ghaṭagha(pa)ṭāda(de)r anyajñānaṃ sphuṭatarākāragrāhi pratyakṣaṃ tadvad bhāvyamānārthasphuṭatarākāragrāhi yajjñānaṃ tadyoginaḥ pratyakṣam |
uktam eva bhāvanāprakarṣārthaṃ tatparyantārthaṃ tajjñānaṃ copasaṃhāravyājena sukhapratipattyarthaṃ punar darśayati tad iti | tat tasmāt | ihe ti yogipratyakṣalakṣaṇapratītikāle avasthā bhāvanājñāna--
[DhPr p.69]
vastu paśyati sā prakarṣaparyantāvasthā | karatalāmalakavad bhāvyamānasya arthasya yad darśanaṃ tad yoginaḥ pratyakṣam | tad dhi sphuṭābham |
sphuṭābhatvād eva ca nirvikalpakam | vikalpavijñānaṃ hi saṅketakāladṛṣṭatvena vastu gṛhṇac chabdasaṃsargayogyaṃ gṛhṇīyāt | saṅketakāladṛṣṭatvaṃ ca saṅketakālotpannajñānaviṣayatvam | yathā ca pūrvotpannaṃ vinaṣṭaṃ jñānaṃ sampratyasat tadvat pūrvavinaṣṭajñānaviṣayatvam api samprati na asti vastunaḥ | tad asadrūpaṃ vastuno gṛhṇad asannihitārthagrāhivād asphuṭābham vikalpakam | tataḥ sphuṭābhatvād nirvikalpakam |
syeti prakaraṇāt | abhrake nātisvacchatayā pāśa(rśva)to dvidhākarttum aśakyeneti prastāvād vyavahitam āvṛtaṃ tadiva | karasvarūpaṃ karatalaṃ sannihitasyevety anena yat pūrvam uktaṃ [30a] tasyāyam upasaṃhāraḥ |
astu tathāvidhaṃ yogijñānam, tat punaḥ kathaṃ pratykṣam ity āśaṅkām apākarttuṃ pratykṣalakṣaṇena yogam asya darśayann āha tad dhī ti | hi r yasmāt |
sphuṭābhaṃ bhavati, nirvikalpakaṃ tu kathaṃ yena pratyakṣaṃ syād ity āha -- sphuṭābhatvād eve ti | co nirvikalpakam ity ataḥ paraḥ sphuṭābhatvāpekṣaikaviṣayatvaṃ nirvikalpakatvasya samuccinoti | ayam asyāśayaḥ -- śabdākārasaṃsargo hi sphuṭābhatvavirodhīti yady asāv abhaviṣyat tadā sphuṭābham eva nābhaviṣyad iti | abhilāpasaṃsargayogyapratibhāsam eva sphuṭābahṃ bhavaiṣyati ko 'nayor virodha ity āśaṅkya vikalpe tyādinā virodham eva darśyitum apakramate | hi r yasmāt | vastv iti dṛśyamānaṃ yathā caitat tathā pūrvam eva viveditaṃ gṛṇīyād grahītum arhati | saṅketakāladṛṣṭatvena ca vastugrāhitve 'sannihitaviṣayaṃ syād iti | co hetau | bhavatu saṅketakāladṛṣṭatvasya tathātvam, kim ata ity āha -- yathā ce ti | co vaktavyam etad ity asyārthe |
bhavatv evaṃ tathāpi vādakākārasaṃsargino 'pi kathaṃ na sphuṭābhatvam ity āha -- tad iti | yata evaṃ tat tasmāt | vikalpayatīti vikalpakaṃ vijñānam | asphuṭābhaṃ tu kutas tad ity āha -- asannnihitārthagrāhitvād iti | sannihitatayā hi bhāsamāno viśado bhavet | pūrvavṛttadarśana viṣayatayā ca bhūtapūrvo bhāvo gṛhyamāno na sannihitarūpo bhāsate | tenāviśadābho vikalpaḥ | tena śabdākārasaṃsargo vikalpasya viśadābhatvavirodhīty asyābhiprāyaḥ | asannihitaviṣayatvam eva tasya kuto 'vasīyata ity āha -- asadrūpam iti | yat pūrvadṛṣṭatvaṃ sampraty asad, asadrūpaṃ vastuno gṛhyamāṇasya gṛhṇad iti hetau śatur vidhānād asadrūpagrahaṇād ity arthaḥ |
sphuṭābhatvād eve ti yad avocat, tad evopasaṃharati tata iti | yato vikalpasya spaṣṭābhatvaṃ na yujyate, anantaroktena krameṇa tatas tasmāt sphuṭābhatvād viśadābatvān nirvikalapakaṃ yogijñānam iti prakaraṇāt | prayogaḥ -- yat saṅketakāladṛṣṭatayā vastusaṃsparśi jñānaṃ na tat sphuṭābham | yathā cira--
[DhPr p.70]
pramāṇaśuddhārthagrāhitvāc ca saṃvādakam | ataḥ pratyakṣam | itarapratyakṣavat |

yogaḥ samādhiḥ | sa yasya asti sa yogī | tasya jñānaṃ pratyakṣam | iti śabdaḥ parisamāptivacanaḥ | iyad eva pratyakṣam iti |
tad evaṃ pratyakṣasya kalpanāpoḍhatvābhrāntatvayuktasye prakārabhedaṃ pratipādya viṣayavipratipattim nirākartum āha --
tasya viṣayaḥ svalakṣaṇam I-12
tasya ityādi | tasya caturvidhasya pratyakṣasya viṣayo boddhavyaḥ svalakṣaṇam | svam asādhāraṇaṃ lakṣaṇam
tattvaṃ svalakṣaṇam | vastuno hy āsādhāraṇaṃ ca tattvam asti sāmānyaṃ ca | tatra yad asādhāraṇam tat pratyakṣasya grāhyam |
dṛṣṭanaṣṭavastuvikalpaḥ | saṅketakāladṛṣṭatayā ca dṛśyamānavastusaṃsparśī vikalpaḥ | sphūṭābhāsatvaṃ nāma sannihitarūpabhāsanam | asannihitarūpabhāsanena ca vastunaḥ pūrvadṛṣṭatvagrahaṇaṃ vyāptam | na hi pūrvajñānaviṣayatvaṃ pūrvamsin nivṛtte vastuno 'sti | tad uttarakālabhāvinā jñājñānena pūrvajñānaviṣayatvam asannihitam eva vastunaḥ spṛśyate | pūrvajñānaviṣayatvagrahaṇam eva ca saṅketakāladṛṣṭaśabdaviśiṣṭatvagrahaṇaṃ | tad idaṃ viruddhaṃ(-ddha)vyāptopalabdher bhavatu nirvikalpakam |
asaty abhrātatve tu kathaṃ pratyakṣam ity āha -- pramāne ti | praṃāṇdhigato 'rthaḥ pramāṇaśuddha ucyate | satyacatuṣṭayaṃ caivam ātmakam | tad eva śuddhatvena vivakṣitam | caḥ [30b] saṃvādakam ity ataḥ paro nirvikalpatvena saha saṃvādakatvena saṃvādakatvaṃ saucchinoti, tatrasthā e[va] vā pūrvahetvapekṣayā hetantarasamuccayārthaḥ | ato 'smān nirvikalpakatvād abhrāntatvāc ca |
yogiśabdasya vyutpatim āha yaga iti | samādhiś cittaikāgratā | iha dharmottareṇa lokaprasiddhir āśritā | viniścayaṭīkāyāṃ tu śāstrasthitis tenāvirodhaḥ | yad vā samādhi grahaṇasyopalakṣaṇatvāt prajñā ca vivekakaraṇaṣaśaktir draṣṭavyā | sa yasyāsti sa nityasamāhito vivekakaraṇatatparaś ca yogī | iyad eva catuḥsaṃkhyāvacchinnam eva ||
tad evam ityādy āheity etad antaṃ subodham | viṣayo boddhavyaḥ | ka ity ākāṅkṣāyām āha -- svalakṣaṇam iti | sva śabdasya lakṣaṇa śabdasya cārtham ācakṣāṇo vigragam upalakṣayati -- svam ityādinā | svam ātmīyam ucyate | yasya yat svaṃ tat tasyaiva nānyasyeti lakṣaṇayā svaśabdenā sādhāraṇam uktam | lakṣaṇa śabdena ca tattvaṃ svarūpaṃ vivakṣitam | sva śabdayor artham abhidhāya tayoḥ samastaṃ padam āha -- svalakṣaṇaṃ iti | anena svam asādhāraṇaṃ ca tal lakṣaṇaṃ svarūpaṃ cet karmadhāryo darśitaḥ |
[DhPr p.71]
dvividho hi viṣayaḥ pramāṇasya -- grāhyaś ca yadākāram utpadyate, prāpaṇīyaś ca yam adhyavasyati | anyo hi grāhyo 'nyaś cādhyavaseyaḥ | pratyakṣasya hi kṣaṇa eko grāhyaḥ | adhyavaseyas tu pratyakṣabalotpannena niścayena santāna eva | santāna eva ca pratyakṣasya prāpaṇīyaḥ | kṣaṇasya prāpayitum aśakyatvāt |
tathā anumānam api svapratibhāse 'narthe 'rthādhyavasāyena pravṛtter anarthagrāhi |
nanu sambhave vyabhicāre ca viśeṣaṇam arthavat | atra ca sarvasyaiva svarūpasyāsādhāraṇatvāt sambhava eva, na vyabhicāra iti kiṃ svaśabdena? evaṃ tu vaktavyam -- vasturūpaṃ tasya viṣaya ity āśaṅkayāha -- vastuna iti | hi r yasmāt | co vakṣyamāṇāpekṣyaḥ[kṣaḥ] samuccye | sāmānyaṃ sadhāraṇaṃ rūpaṃ saṃvṛtijñānaghaṭitam | ca ḥ pūrvāpekṣaḥ samuccaye | sati caivaṃ dvairūpye kiṃ pūrvaṃ rūpam, atha paraṃ pratyakṣaya viṣaya iti sandehe -- yad asādhāraṇaṃ tat pratyakṣasya grāhyam ucyata iti śeṣaḥ | grāhyam iti bruvan viṣaya śabden ācāryasya grāhyo viṣayo 'bhipreta iti darśayati |
syād etat -- pravṛttiviṣaya eva pramāṇasya viṣayas tataḥ pravṛttiviṣayas tasya viṣaya iti vaktavyam | tat kiṃ grāhyam ity ucyata ity āha -- dvividha iti | anena bhedaḥ pratijñātaḥ | hi r yasmāt dviprakāro viṣayaḥ pramāṇsye ti | jātivivakṣayaikavacanam | eko grāhyo 'nyaḥ prāpaṇīyaḥ | bhedam upapādayati -- yadākāraṃ yatpratibhāsaṃ jñānam utpadyate | so 'pi dvividhaḥ -- paramārtha āropitaś ca | dvayor api svajñāne prakāśanam asty eveti draṣṭavyam | prāpaṇīyo yam adhyavasyati | tato jñānād yatra pravarttata iti yāvat | ca kārau pūrvāparāpekṣayā samuccayārthau |
nanu grāhyādhyavaseyaśabdayor eva bhedo na tv arthasya | yato yad eva prakāśate tad evādhyavasīyate, tat kiṃ evaṃ uyata ity āha -- anyo hī ti | hi r yasmād arthe | co 'vadhāraṇe | kasya kīdṛśo grāhya itaro vety āha -- pratyakṣasye ti | hi r avadhāraṇe eka ity asmāt paro draṣṭavyaḥ | kas tarhy avaseya adhyavaseya iti [31a] | tu r grāhyād adhyavaseyaṃ bhinatti | atha kiṃ pratyakṣam avasāyātmakaṃ yena tasyāsāv avaseya ity āha -- pratyakṣe ti | pratyakṣapṛṣṭhabhāvino niśacayasya pratyakṣagṛhīta eva pravṛttatayā 'natiśayādhānena yat tenādhyavasitaṃ tat pratyakṣeṇaivāvasitam iti bhāvaḥ |
nanu grāhyād anyaḥ prāpaṇīyo viṣayaḥ pratyakṣasyoktaḥ | idānīṃ punar avaseyaḥ | tad ayaṃ tṛtīyo viṣayaḥ prāpta ity āha -- santāna eveti | co yasmādarthaḥe | upādānopādeyabhāvena vyavasthitaḥ kṣaṇaprabandha ekatvenādhimuktaḥ santānaḥ | grāhya eva kasmān na tena prāpyata ity āha -- lakṣāṇāsye ti (ity āha -- kṣaṇasye ti) | yadākaraṃ pratyakṣam utpadyate tasya kṣaṇasyeti prastāvāt | evañ ca vivṛṇvato 'sya pramāṇasye ty atra pratyakṣābhiprāyeṇa pramāṇa śabda indriyajāpratyakṣavivakṣayā draṣṭavyaḥ | svasaṃvedanādināṃ viṣayadvaividhyāsambhavād iti |
atha bhavatv ekaṃ pratyakṣaṃ viṣayadvaividhyavad, anumānaṃ tu kathaṃ tathāvidham? pramāṇasye ti ca
[DhPr p.72]
sa punar āropito 'rtho gṛhyamāṇaḥ svalakṣaṇatvena avasīyate yataḥ, tataḥ svalakṣaṇam avasitaṃ pravṛttiviṣayo 'numānasya | anarthas tu grāhyaḥ | tad atra pramāṇasya grāhyaṃ viṣayaṃ darśayatā pratyakṣasya svalakṣaṇaṃ viṣaya uktaḥ |
bruvatā tad api viṣayadvaividhyavad abhyupagam eva ity āśaṅkyāha -- tathe ti | yena pratibhāsādhyavasāyalakṣaṇena prakāreṇa pratyakṣam anyagrāhy anyādhyavasāyi tathā tena prakāreṇeti tathā śadārthaḥ | na kevalaṃ pratyakṣam anyad gṛhṇāti, anyad adhyavasyati, kin tv anumānam apy anyagrāhy anyādhyavasāyīty api śabdenāha | ihaiva cchedaḥ karttavyo 'nyathā vyākhyānam asamañjasaṃ syāt | kiṃ gṛhṇātīty āha -- anarthagrāhī ti | anumānam iti prakṛtatvāt | katham upapadyata ity āśaṅkyopapattim āha -- svapratibhāsa iti | svasya pratibhāsa iva pratibhāsaḥ | śaktidvayayogāt tathāropyabhāṇaṃ rūpam | tasminn anarthe 'bāhyarūpye(-rūpe) 'rthadhyavasāyena bāhyādhyavasāyena tadbhedānavabhāsanātmakābhdedādhyavasānalakṣāṇena pravṛtteḥ pravarttanāt |

athānarthe svapratibhāse 'rthādhyavasāyenānumānavikalpo 'nyo vā pravarttaka iti kim uktaṃ bhavati? svaprtibhāsasyāropyamāṇasya cārthasyāvasīyamānasya vivekaṃ na prtipadyata ity utkaṃ bhavati | na hi tenaiva vivekapratipattiḥ, tena svapratibhāsasya tathātvenāvikalpanāt | atra cānubhavaḥ pramāṇam | bāhyavahnyādāv apravṛttyādiprasaṅgaś ca | nāpi vikalpāntareṇa | tasyāpi tathā pravṛttitayā pūrvavikapapratibhāsāsaṃsparśād ity alam iha vistareṇa | yady evaṃ ko 'syādhyavasīyamānaḥ prāpaṇīyo viṣaya ity āha -- sa iti | punar iti sarvato viśinaṣṭi | āropita iti svarūpānuvādaḥ | artha iti artha ivārtho gṛhyamāṇaḥ pratīyamānas tasmin jñāne prakāśamāna iti yāvat | anena svalakṣaṇam adhyavasyatīdam iti prakāśitam | tad anenānumāsya grāhyādhyavaseyau bhedena sādhyarthyād abhidhāya sukhapratipattyarthaṃ tāv eva kaṇṭhokau karoti -- tata iti | yataḥ svalakṣaṇatvena tasyāvasāyas tataḥ [31b] svalakṣaṇam avasitaṃ pravṛttiviṣayo 'numānasya | svalakṣaṇam avasitam ity etad apy abhimānād abhidhīyate | na punaḥ svalakṣaṇam avasāyasya gocaraḥ | tadviṣayatve tasya niraṃśatvāt kṣaṇikatvāder apy avasitāv anumānānavatāraprasaṅgāt | etac ca kiñcid ihaivopariṣṭāt spaṣṭayiṣyāmaḥ | parārthānumāne tu yathā 'vasaraṃ viṣtareṇa nirṇeṣyāmaḥ |
pravṛttiviṣayasyaiva prāpaṇīyatvāt prāpaṇīya eva pravṛttiviṣayaśadenoktaḥ | tu ḥ prāpaṇiyād viṣayād grāhyaṃ bhedavantaṃ darśayati | tasmin jñāne prakāśamāne prakāśanād anartho grāhya uktaḥ |
syād etat -- yady avasitaṃ svalakṣaṇaṃ pravṛttiviṣayo 'numānasya tadā katham eṣa dharmottaro viniśacayaṭīkāyāṃ avadīt "avasitaś cākāro vikalpānāṃ grāhyaḥ" iti | evaṃ hi svalakṣaṇam eva grāhyaṃ samarthitaṃ syān nānartha iti | tato vyakto vyāghātaḥ | paramārthadṛṣṭyā tatra tathābhidhānān na doṣaḥ | tathā hi praramārthato vikalpānām ārotpitam eva rūpam avaseyaṃ grāhyam tathāpi vyavaharttāra āropitam eva rūpam avṛkṣavyāvṛttam avasyanto bāhyasyāpi tathātvād bāhyaṃ vṛkṣam avasyāma ity abhimanyante, tayor vivekāpratipatteḥ |
[DhPr p.73]
tad anurodhāt svalakṣaṇam avasitam ity ucyate | tasyaiva tv āropitasya paramārtho 'numeyasya pratibhāsamānaṃ kevalam ākāram āśritya grāhyatvam ucyate | tatas tatra vāstavāvasitarūpābhiprāyeṇa tathābhidhānāt ko virodhaḥ?
tad atre tyādinopasaṃharati | yasmāt pramāṇasya dvididho viṣayo grāhyādhyavsasāyabhedena tat tasmāt | atra viṣayavipratipattinirākaraṇākāle grāhyaṃ viṣayaṃ darśayate ti bruvan viṣaya śabden ācāryasya grāhyo viṣayo 'bhipreta iti sphuṭati |
syād etat -- na vai grāhyaviṣayāpekṣaṃ pratyakṣasya prāmāṇyam upapadyate | yata ekaḥ kṣaṇas tasya grāhyaḥ | na ca tatprāpaṇaṃ sambhavati | nāpy anumānasya grāhyapekṣaṃ prāmāṇyam | anyartho hi tasya grāhyaḥ | na ca tatprāptiḥ | na ca yena yasyāprāpaṇaṃ tasya tatra prāmāṇyam abhyupeyate, atiprasaṅgāpatteḥ | athaikanīlakṣaṇākāratayotpattir eva pratyakṣasya tatprāpaṇam, anumānsyāpi vahnyādyadhyavasāyitayā tathotpattir eva tatprāpaṇam ucyate | tarhi na kiñcid avaśeṣitaṃ syāt | kasya nāma jñānasya savikalpasya nirvikalpakasya vā tattadākāratayotpattir nāsti yena tasya prāṇāṇyaṃ na syāt | tasmān na dvididho viṣayaḥ pramāṇasyābhidhānīyo 'pi tv eka eva pravṛttiviṣayākhyo viṣayaḥ khyāpanīya iti |
atra ca samādhīyate | jñānānāṃ tāvad grāhyādhyavasā(se)yabhedena dvividho viṣayo 'vaśyaiṣitavyo 'nubhavasiddhatvāt | tatra pramāṇyaṃ pravṛttiviṣayāpekṣaṃ vyavasthāpyate | jñānatvaṃ tūbhayāpekṣameva | ajñānasya ca prāmāṇyāsambhavena jñānāntarbhūtaṃ pramāṇaṃ viṣayadvaividhyavad eva bhavati | kevalaṃ na grāhyāpe[32a]kṣaṃ prāmāṇyam api tu pravṛttiviṣayāpekṣam iti pratipādyate | grāhyāpekṣayā tu pramānasyeti vacanaṃ svarūpānuvādakam | yad vā pramāṇaśabdena jñānam evātra vivakṣitam | yathā 'yaṃ viniścayaṭīkāyāṃ svārthāṇumānavyākhyānāvasare vyaktam āha -- "dvividho jñānānāṃ viṣayo grāhyaś cādhyavaseyaś ca" ityādi | tato na kiñcid avadyam |
athāpi syāt | yadi grāhyo viṣayo na kadācid api pratyakṣasya prāpaṇīyas tarhi tena darśitena kim prayojanaṃ yenocyate tad atra grāhyaṃ viṣayaṃ darśatā pratyakṣasya svalakṣaṇāṃ viṣaya ukta iti | naiṣa doṣaḥ | evam evāsya pravṛttiviṣayapradarśanāt | yadi hi pratyakṣaṃ kṣaṇam eka gṛhṇāti tatrānīlavyāvṛttiniścayopajane santānaṃ niścāyayat pravṛttiviṣayaṃ pradarśayet tatsantānabhāvināñ ca jñānānām apramānāṇyam āpādayet, na tu kiñcid agṛhṇat | tathā hi santānollekhena niścayābhāve 'py anīlavyāvṛttis tāvad anāgatasarvakṣaṇasādhāraṇī pratyakṣeṇa gṛhītaniścitā | tanniścaya eva sarvānīlavyāvṛttopādānopādeyabhāvasthitanīlakṣaṇaniścayaḥ tadabhinnayogakṣematvād uttaraprabandhasya | tathāniścaya eva ca santāne niścaya ucyate | ata eva ca tad ādyaṃ jñānaṃ tathā 'nuṣṭhānaṃ tatsantānabhāvīni parāñci jñānāny anīlavyāvṛttaṃ rūpaṃ gṛhītam eva gṛhṇanty anīlavyāvṛttiniścayaṃ ca kṛtam eva kurvanty anatiśayādhāyīni pracurāṇy api prāmāṇyāt pracyāvayat prāmāṇyam ātmasātkarotīti nyāyyaṃ grāhyapradarśanam iti sarvam avadātam ||
ih ācārya sya -- svam asādhāraṇaṃ santānāntarasādhāraṇaṃ yan na bhavati, yad arthakriyākṣamam eva sarvato vyāvṛttaṃ tattvaṃ tad eva svalakṣaṇam, na caitad viparītam anumānaviṣayo 'pīty abhipretam | svam asādhāraṇaṃ
[DhPr p.74]
kaḥ punar asau viṣayo jñānasya yaḥ svalakṣaṇaṃ pratipattavya ity āha --
yasya arthasya saṃnidhānāsaṃnidhānābhyāṃ jñānapratibhāsabhedas tat svalakṣaṇam I-13
yasya arthasya ityādi | arthaśabdo viṣayaparyāyaḥ | yasya jñānaviṣayasya | saṃnidhānaṃ nikaṭadeśāvasthānam | asaṃnidhānaṃ dūradeśāvasthānam | tasmāt saṃnidhānāsaṃnidhānāc ca jñānapratibhāsasya grāhyākārasya bhedaḥ sphuṭatvāsphuṭatvābhyām | yo hi jñānaviṣayaḥ saṃnihitaḥ san sphuṭābhāsaṃ jñānasya karoti, asaṃnihitas tu yogyadeśastha eva asphuṭaṃ karoti, tat svalakṣaṇam | sarvaṇy eva hi vastuni dūrād asphuṭāni dṛśyante, samīpe sphuṭāni | tāny eva svalakṣaṇāni |

lakṣaṇaṃ tattvaṃ svalakṣaṇam iti vivṛṇvatā ca dharmottarena tad eva darśitam | kevalaṃ na vyaktīkṛtam atas tasya viṣayaḥ svalakṣaṇam iti śabdamātraśrāviṇo 'vidit ācāryā bhiprāyasyāvibhāvita dharmottara vivaraṇārthasya yady asādhāraṇaṃ pararūpeṇāmiśraṃ rūpaṃ svalaṣaṇaṃ tadā 'gnitvam api gotvādisāmānyenāmiśraṃ svalakṣaṇaṃ prasajyeteti vyāptiṃ manyamānasyāyaṃ kaḥ punar ityādipraśnaḥ | ka ity anena sāmānyākāreṇa viṣayaṃ pṛcchati | punar ity anena viśeṣākāreṇa | svalakṣaṇaśabdasyāsati bahuvrīhāv ajahalliṅgatvāt svalakṣaṇam iti |
codakena viṣayaṃ sampṛṣṭa ācāryaḥ kasmād artham uttarīkarotīty āśaṅkyāha -- artheti | jñānasya pratyāsannatvāj jñānaviṣayo labdha ity abhipretya yasya jñānaviṣaya syeti vivṛṇoti | sannidhānāsannidhāna śabdau nikaṭadūrāvasthānārthau vyācakṣāṇo yad anyair ākhyātaṃ -- "asannidhānaṃ yogyadeśe sarvathā vastuno 'bhāvaḥ" iti tad apākaroti | ayañ cāsyābhiprāyo yatra vastu nāsti tatra jñānam eva na jāyate | na tu tatpratibhāsya bhedo nānātvam astīti | tasmād ityādinā sa [32b] nnidhānāsannidhānābhyām iti pañcamī dvivacanāntam etad iti darśayati | sphuṭatvābhyām iti arthakriyāsāmarthyānugatābhyāṃ iti draṣṭavyam |[36]itthambhūtalakṣaṇā ceyaṃ tṛtīyā |
__________NOTES__________
[36] pāṇini 2.3.21.
padārthaṃ vyākhyāya samudāyārthaṃ vyācaṣṭe | dvayī ceyaṃ śailī vyākhyātṛṇām | kvacit samudāyārthaṃ vyākhyāya paścāt padārthaṃ vivṛṇvate | kvacit padārthṃ vivṛtya paścāt smudāyārthaṃ vyācakṣata iti | hi r avadhāraṇe | yogyadeśastha eva ty anena dūradeśasthaṃ nirasyati | dūrastho hi jñānam eva na janayati kim aṅga punar bhindyād ity abhiprāyaḥ |
svalakṣaṇalakṣaṇasyāvyāpitvāsambhavitvaśaṅkām apākurvann āha -- sarvāṇī ti | | sarva śabdo vyāptipradarśanārthaḥ | anenāvyāpitvaṃ nirākṛtam | hi r yasmādarthe | dṛśyante pratīyante | anenāsambhavitvaṃ nirastam | ativyāpitvam apahastayann āha -- tāny eve ti | yāny amūni pratyakṣaviṣayas tāny eva | nānumānaviṣayo 'pīti prakaraṇāt | dūrād asphuṭāni dṛśyanta iti vadataś cāyam āśayaḥ -- dūre hi vastu gṛhyamāṇaṃ pracurarajonīhārādisaṃsṛṣṭaṃ gṛhyate | tato 'spaṣṭaṃ gṛhyate| na tu

[DhPr p.75]
kasmāt punaḥ pratyakṣaviṣaya eva svalakṣaṇam | tathā hi vikalpaviṣayo 'pi vahnir dṛśyātmaka eva avasīyata ity āha
tad eva paramārthasat I-14
tad eva paramārthasad ityādi | paramo 'rtho 'kṛtrimam anāropitaṃ rūpam | tena asti iti paramārthasat | ya eva arthaḥ sannidhānāsannidhānābhyāṃ sphuṭam asphuṭaṃ ca pratibhāsaṃ karoti paramārthasan sa eva | sa ca pratyakṣasya viṣayo yataḥ, tasmāt tad eva svalakṣaṇam |
na gṛhyata eva | tathāgṛhītasyāpi vṛkṣāsya cchāyādyarthakriyākāritvāt | na cādhikagrahaṇaṃ bhrama iti |
idaṃ punar atra nirupyate | yadi ya evārthaḥ sannidhānād asannidhāc ca jñānapratibhāsaṃ sphuṭatvāsphuṭatvābhyāṃ bhinati sa eva svalakṣaṇaṃ tarhi sparśarasau svalakṣaṇe na syātām | tau khalu asannihitau jñānam eva na janyataḥ | kiṃ punar jñānapratibhāsaṃ sphuṭatvāsphuṭatvābhyāṃ bhetsyataḥ? kiñ caitasmin svalakṣaṇe vijñāṇam asvalakṣaṇaṃ syāt | tasyā''stāṃ tāvad asannihitasyāsphuṭajñānajanakatvaṃ sannihitasyāpi sphuṭajñānajanakatvaṃ nāsti | na ca tasya dūrāntikavarttitvam asty adeśatvāt | tad īdṛśīṃ mahatīm avyāpitām anālocyedṛśaṃ svalakṣaṇaṃ praṇayann ācāryaḥ , dharmottaro 'py evaṃ prasabhaṃ vyācakṣāṇaḥ kathaṃ na pramādyatīti? na | abhiprāyāparijñānāt | yadi hīdaṃ lakṣaṇaṃ yathāśruti vyavatiṣṭheta, syād evaitat | kevalaṃ sannidhānāsannidhānābhyāṃ jñānapratibhāsabhedakatvena yad ekārthasamavetam asādhāraṇyaṃ vyatyantarāsanuyāyitvaṃ tad upalakṣitam | yato hetubinduḥ " tatra tad ādyam asādhāraṇaviṣayam" [pṛ-53] | ata eva -- " asādhāraṇaviṣayaṃ svalakṣaṇaviṣayam" iti [hetu-ṭī-pṛ-25] bhaṭaṭārcaṭo vyācaṣṭe | ata evānumānasyaitad viparyayeṇa sādhāraṇaṃ rūpa viṣayo darśayiṣyate | tena nāvyāptir na cānyo lakṣāṇadoṣaḥ | tasya viṣayaḥ svalakṣaṇam ity abhihite 'pi svalakṣaṇaśabdasyānyathāpi nirvacanasambhavāt, nāyam abhimato 'rtho jñāyeta pratipattṛbhir iti tad abhimatārtha ittham upalakṣita iti ca dṛṣṭavyam ||
tasya viṣayaḥ svalakṣaṇam ity atra yadi tasyaiva viṣayaḥ svalaṣāṇam ity avadhāryate tadā yata eva kārakaraṇaṃ tato 'nyatrāvadhāraṇam iti svalakṣaṇasya pratyakṣe niyamāt pratyakṣam anyaviṣyam api syāt | atha svalakṣaṇam evety avadhāryate | tadā 'pi pratyakṣasya svalakṣaṇe niyatatvād [33a] aniyataṃ svalakṣaṇam anumānasyāpi viṣayaḥ syād ity ubhayāvadhāraṇāṃ kāryam | tasyaiva viṣayaḥ svalakṣaṇam eveti | etad asahamānaḥ pūrvapakṣavādy āha -- kasmād iti | kasmād iti sāmānyena kāraṇaṃ pṛcchati | punar iti viśeṣataḥ | yad vā yasyārthasye ty atra tatsvalakṣaṇam iti | tad eva pratyakṣaviṣayaḥ svalakṣaṇaṃ nānumānaviṣaya ity abhipretaṃ tad asahamāna evam āha | kasmāt pratyakṣaviṣāya eve ti bruvato 'numānasyāpi viṣayaḥ kiṃ na svalakṣaṇam ity abhiprāyaḥ | sa eva kiṃ na tathety āśaṅkya pūrvapakṣavādy evopapattim
[DhPr p.76]
kasmāt punas tad eva paramārthasad ity āha --
arthakriyāsāmarthyalakṣaṇatvād vastunaḥ I-15
arthyata ity artha ḥ | heya upādeyaś ca | heyo hi hātum iṣyate upādeyaś ca upādātum | artha sya prayojanasya kriyā niśpattiḥ | tasyām sāmarthya ṃ śaktiḥ | tad eva lakṣaṇa ṃ rūpaṃ yasya vastunaḥ
āha -- tathā hī ti | vikalpa śabdaḥ pramāṇaviṣayacintanād anumānavikalpo draṣṭavyaḥ | dṛśyātmaka eva svalakṣaṇātmaka eva |
nanu ` yasyārthasya sannidhānāsannidhānābhyāṃ jñānapratibhāsabhedas tat svalakṣaṇam ' ity ukte kuto 'sya praśnasyāvakāśaḥ? na hi vikalpaviṣayasya sannidhānāsannidhānāc ca jñānapratibhāsabhedo 'sti yato 'syotthānaṃ syāt | satyam | kevalam ayam asyāśayaḥ -- yad etad bhavadbhir lakṣaṇaṃ svalakṣaṇasya pratītaṃ tad asya lakṣanaṃ eva na bhavati kin tu yad eva dṛśyatayā 'dhyavasīyate tad eva sva[lakṣaṇa]m itīdaṃ tasya lakṣaṇaṃ | sati caivam aumānavikalpaviṣayasyāpi tathātvam anivāritam eveti sūtthānaḥ praśnaḥ | etat praśnaviṣarjanam ācāryīyaṃ darśayann āha -- tad eve ti |
atha syāt yadi[37]............. ty ucyamānaṃ śobheta yāvatedam eva na siddhaṃ tat kuto 'yaṃ praśnavisarjanaprakāra iti? ucyate | svalakṣaṇam iti svam asādhāraṇaṃ pāramārthikaḥ svabhāva ucyate | sa eva ca pāramārthikaḥ svabhāva ucyate, ya evārthakriyākṣāmaḥ | sa eva ca paramārthasann iti yuktam idam uttaraṃ tad eve ti | parame 'rtha iti darśayam karmadhāyaṃ darśayati | akṛtrimam ityādi parama śabdasya vyākhyānam | tenāstī ti sad ity asyārthakathanam | tena rūpeṇa sad vidyamānam iti vigrahaḥ | śatrantaś cāyam asiḥ | "karttṛkaraṇe kṛtā bahulam" [pāṇini 2.1.32] iti ca samāsaḥ | paramārthasad ity asyārtham ākhyāya tad eve ty etad vivṛṇoti ya eve ti | pratibhāsaṃ jñānasyeti prakaraṇāt | arthakriyāsamartho 'rthaḥ | svalakṣaṇaṃ caivam ātmakam ity abhprāyeṇa ya evārthaḥ sa eve ty āha | astu tādṛśaḥ paramārthasan | sa tu na tasya viṣayo 'nyāpi vā viṣayo bhaviṣyati | tathā ca vivakṣitārthāsiddhir ity āha sa ce ti | co 'vadhāraṇe pratyakṣasye ty ataḥ paro draṣṭavyaḥ | tad ete ti pratyakṣaviṣayatvena sthitaṃ vastv eva na tv anumānaviṣayo 'pīti | anena kasmāt punaḥ pratyakṣaviṣaya eva svalakṣaṇam ity etat praśnavisarjanasyopasaṃhāraḥ kṛto veditavyaḥ ||
__________NOTES__________
[37] paṅktibāhyaṃ likhitaṃ na paṭhyate -- saṃ-
idānīṃ svalakṣaṇasyaiva paramārthasattvam asahamāna āha -- kasmād iti | yam asyāśaḥ -- sa eva khalu paramārhtasann artho ya evārthtvenādhyavasīyate | anumānaviṣayo 'pi ca vahnis tathā 'dhyavasīyata iti so 'pi kasmān na paramā[33b]rthasann iti |
atra -- arthe tyādi yad uttaraṃ tad arthyata ityādinā vyācaṣte | ca s tulyabalatvaṃ samuccinoti | heyaḥ katham arthyata ity āha -- heya iti | hi r yasmāt | yadi hātum arthyamāno 'rtho na tarhy upādeyo 'rtha ity āha -- upādeya iti | co heyā pekṣay opādeya syārthyamānatvaṃ samuccinoti | artha sya prayojanasya dāhādeḥ | evaṃ ca vyācakṣāṇaḥ sādhyo dāhādir eva mukhyavṛttyopādeyā heyo vā |
[DhPr p.77]

tad arthakriyāsāmarthyalakṣaṇam | tasya bhāvaḥ tasmāt | vastu śabdaḥ parmārthaparyāyaḥ | tad ayam arthaḥ -- yasmād arthakriyāsamarthaṃ parmārthasad ucyate, sannidhānāsannidhānābhyāṃ ca jñānapratibhāsasya bhedako 'rtho 'rthakriyāsamarthaḥ, tasmāt sa eva paramārthasan | tata eva hi pratyakṣaviṣayād arthakriyā prāpyate na vikalpaviṣayāt | ata eva yady api vikalpaviṣayo dṛśya iva avasīyate tathā api na sa dṛśya eva tato 'rthakriyāya abhāvāt, dṛśyāc ca bhāvāt | atas tad eva svalakṣaṇaṃ na vikalpaviṣayaḥ |
anyat sāmānyalakṣaṇam I-16
anyad ityādi | etasmāt svalakṣaṇād yad anyat ---- svalakṣaṇaṃ yo na bhavati jñānaviṣayaḥ ---- tat sāmānyalakṣaṇam, vikalpajñānena avasīyamāno hy arthaḥ sannidhānāsannidhānābhyāṃ jñānapratibhāsaṃ na bhinatti | tathā hi āropyamāṇo vahnir āropād asti | āropāc ca dūrastho nikaṭasthaś ca | tasya samāropitasya sannidhānāsannidhānāc ca jñānapratibhāsasya na bhedaḥ sphuṭatvena asphuṭatvena vā | tataḥ svalakṣaṇād anya ucyate | sāmānyena lakṣaṇaṃ sāmānyalakṣaṇam | sādhāraṇaṃ rūpam ity arthaḥ |
samāropyamāṇaṃ hi rūpaṃ sakalavahnisādhāraṇam | tataḥ tat sāmāṇyalakṣaṇam |
tam evopādātuṃ hātum vā tatsādhanasyopādānaṃ hānaṃ vā 'nyathā vā śakyata iti tatsādhanabhūto vahnyādir upādeyādir upapadyata iti darśayati | tasyām ityādi tasmād ity antaṃ subodham | paramārthasatas tattve pratipādye kim iti vastunas tādrūpyam ācāryeṇa darśitam ity āśaṅkām apākurvann āha -- vastu śabda iti | tad ayam artha ityādir na vikalpaviṣaya ity anto granthas tūktārthopasaṃhāraḥ | sa ca sujñānaḥ ||
iha prastutasvalakṣaṇāpekṣam anyatvam ācāryasyā bhipretam | svalakṣaṇaśabdasya cānyaśabdayogāt pañcamyā bhavitavyam ity abhipretya etasmād ity āha | anyatvam abhivyanakti -- svalakṣaṇaṃ yo na bhavatī ti | śaśaviṣāṇādivyavacchedārtham āha -- jñānaviṣaya iti | pramāṇaviṣayacintāyāḥ prastutatvād vijñānaviṣaya iti labdham | asiddhim asya tato 'nyatvam, asyāpi svalakṣaṇakāryakāritvād ity āha -- vikalpe tyādi | hi r yasmād arthe |
pratibhāsābhedakatvaṃ tasya kuto 'vasīyate sarvadā tasya sannihitarūpatvād asannihitarūpatvād eva vety āha -- tathā hī ti | āropya māṇas tathā pratīyamānaḥ | āropāt tathotpādalakṣaṇād adhyavasāyād asti vahnirūpeṇa | āstām āropāt tathābhūtas tathāpi tasya sannidhānāsannidhāna(ne) kuta ity āha -- āropād iti | co vyaktam etad ity asyārthe | dvitīyaś ca kāro dūrsthātvāpekṣayā nikaṭasthatvasyaikaviṣayatvaṃ samuccinoti |
tasye tyādy ucyata ity antaṃ spaṣṭārtham |
[DhPr p.78]
tac ca anumānyasya grāhyaṃ darśayitum āha --
so anumānasya viṣayaḥ I-17
so anumānasya viṣayaḥ grāhyarūpaḥ | sarvanāmno 'bhidheyaval liṅgaparigrahaḥ |
sāmānyalakṣaṇam anumānasya viṣayaṃ vyākhyātukāmena ayaṃ svalakṣaṇasvarūpākhyānagrantha āvartanīyaḥ syāt | tato lāghavārthaṃ pratyakṣapariccheda eva anumānaviṣaya uktaḥ |
sāmānya śabdena lakṣaṇa śabdasya vigrham āha -- sāmānyene ti | sāmānyena, [ na ] viśeṣeṇa santānātarasādhāraṇaṃ svarūpam, sādhanaṃ kṛteti samāsaḥ | tasya padasyārthaṃ spaṣṭayati | sādhāraṇam iti |
vikalpaviṣayasyāpy asādhāraṇatvād asiddhaṃ vyakyantarasādhāraṇatvād asiddhaṃ vyaktyantarasādhāraṇatvam ity āha -- sakalaś cāsau tārṇapārṇādibhedabhinno vahni ś ceti tathā | tat sādhāraṇaṃ tathāvidhaliṅgabalenānagnivyāvṛttavastumātrapratibhāsanād iti bhāvaḥ |
nanu ca tathāvidhaṃsāmānyaṃ vikalpagocaro 'vastu | tad viṣayatve 'numānasya kathaṃ bāhye pravarttakatvaṃ tatprāpakatvañ ca, yataḥ pramāṇyam asya syād iti ced | ucyate | vikalpāḥ khalv ete 'nādyavidyāvaśāt svapratibhāsam anagnivyāvṛtta avasyanto bāhyo 'py anagnivyāvṛtta iti tad adhyasānam eva bāhyo vahnir adhyavasita iti manyante | anagnivyāvṛttatayā bāhyasadṛśavahnyadhyavasāya eva bāhyavagnyadhyavasāyaḥ | tator vivekāpratipatteḥ ata eva te vikalpā dṛśyavikalpyāv arthāv ekīkṛtya bāhye lokaṃ pravarttayanti | dṛśyavikapyaikīkaraṇam api teṣāṃ tathā pravṛttihetutayotpatter eva draṣṭavyam | [34a] bāhyasambaddhasambddhatvāc cānumānavikalpaḥ saṃvādakaḥ, adhyavaseyāpekṣayā ca pramāṇam | tad āha nyāyavādī -- "bhrāntir api sambandhataḥ pramā" iti | eṣa cārthaḥ svapratibhāse 'narthe 'rthādhyavasāyena pravṛtter ity atrāpy apekṣaṇīyaḥ | samāsatas tu tatrāsmābhiḥ kiñcid avādīti | yata evaṃ tat tasmād ity upasaṃhāraḥ | tad iti tadāropyamāṇam ||
tac ce tyādinā so 'numāne ty asyāvatāraṃ darśayati | co 'vadhāraṇe | grāhyaṃ rūpaṃ svabhāvo 'syeti vigrahaḥ | evaṃ vyācakṣāṇo viṣayaśabdena grāhyo viṣayo 'bhipreto 'tra pramāṇavyāpāraviṣayo 'dhyavaseyaḥ svalakṣaṇasyaiva tad adhyavaseyatvena tathā vyavasthāpanād iti darśayati | tasya tu tatra svarūpeṇāpratibhāsanād agrāhyatvam | prakāśamānaṃ ca rūpam āśritya grāhyatvam ucyata ity uktaprāyam |
anumānasyāpi grāhyaviṣayadarśane 'yam abhiprāyo yadīdam anumānam anartham anagnivyāvṛttimātraṃ sāmānyarūpaṃ gṛhṇāti, tatra tatsāmānyarūpaṃ kiñcid avabhāseta, tadā tatsvalakṣaṇatvenāvasyat svalakṣaṇaṃ pravṛttiviṣayīkuryāt | tathākurvac ca vastuviṣayaṃ prāmāṇyam aśnuvīta nānyatheti | sa
[DhPr p.79]
viṣayavipratipattim nirākṛtya phalavipratipattiṃ nirākarum āha --
tad eva ca pratyakṣaṃ jñānaṃ pramāṇaphalam I-18

tad eva iti | yad eva anantaram uktaṃ pratyakṣaṃ jñānaṃ tad eva pramānasya phalaṃ |
kathaṃ pramāṇaphalam ity āha --
arthapratītirūpatvāt I-19
arthasya pratītir avagamaḥ, sā eva rūpaṃ yasya pratyakṣajñānasya tad arthapratītirūpa m | tasya bhāvaḥ tasmāt |
etad uktaṃ bhavati -- prāpakaṃ jñānam pramāṇam | prāpaṇaśaktiś ca na kevalād arthāvinābhavitvād bhavati | bījādyavinābhāvino 'py aṅkurāder aprāpakatvāt | tasmāt prāpyād arthād utpattāv apy asya jñānasya asti kaścid avaśyakartavyaḥ prāpakavyāpāro yena kṛtena arthaḥ prāpito bhavati |
sa eva ca pramāṇaphalaṃ yadanuṣṭhānāt
prāpakaṃ bhavati jñānam | uktaṃ ca purastāt pravṛttiviṣayapradarśanam eva prāpakasya prāpakavyāpāro nāma |
tad eva ca pratyakṣam arthapratītirūpam arthapradarśanarūpam | atas tad eva pramāṇaphalam |
iti puṃlliṅganirdeśasamarthanārtham āha -- sarve ti | ivārthe vati | tadvalliṅgasya parigraha [iti ṣaṣṭhyantena] vigrahaḥ | atrāpi sāmānyalakṣaṇam evānumānasya viṣaya ity avadhāraṇīyaṃ na tv anumānasyaiveti pratyakṣapṛṣṭhabhāvino 'pi vikalpaviśeṣasya tadviṣayatvād anyathā liṅganiścayāyogād iti |
samprati pratyakṣasya viṣayavipratipattinirākaraṇe prakṛte kim aprakṛtam anumānasya viṣayavipratipattinirākaraṇam ācaritam ity āśaṅkām apākarttuṃ sāmānye tyādinopakramate | etac c okta ity etad antaṃ sujñānam ||
viṣaye tyādi phalam ity ed antaṃ suboddham | phalapradarśane cāyaṃ vārttikakāra syāśayaḥ -- pramākaraṇaṃ khalu loke pramāṇam ucyate | tataḥ karaṇasādhyā phalarūpā pramitir avaśyadarśayitavyeti ||
nanu yasmin viṣaye kriyāsādhanaṃ vyāpriyate[38]..... katham iti | kim anyat pramāṇam iti punar ihopekṣaitam anena | arthe tiyādiprativacanaṃ vyācaṣṭe arthasye ti | etac ca tasmād ity antaṃ sugamam |
__________NOTES__________
[38] atra paṅktibāhyaṃ kiñcillakhitam asti | sūkṣmatvāt na paṭhyate -- saṃ-
nanu saṃvādakaṃ jñānaṃ pramāṇam | saṃvādaś ca tadutpattimātrāt | tat kim arthe pratītis tat phalaṃ mṛgyata ityāśaṅkyāha -- etad uktaṃ bhavatī ti |
[DhPr p.80]
atha prāpakatvaṃ prāpaṇaśaktiyogāt | sā ca śaktis tata utpatte eva | tathā ca kathaṃ pūrvapakṣātikrama ity āha -- prāpaṇaśaktiś ce ti | co yasmāt | na kevalād ekākino 'rthapradarśanavinākṛtāt | vivakṣitena vinā bhavatīti vinābhāvī grahāditvāṇ ṇiniḥ, vyabhicārīty arthaḥ | arthena vinā bhāvīti "tṛtīyā" [pā-2.1.30] iti yogavibhāgāt samāsaḥ | tasya bhāvas tasmāt | kathaṃ punar na kevalād ity āha -- bījād iti | yata evaṃ tasmāt | yady api santāna eva prāpyo na ca tasmāt tasyotpattis tathāpi viṣaye 'syaikatvam adhyavasāya prāpyād arthād uttpattāv apī ty uktam | prāpakasya jñānasyāvaśyakarttavyaḥ pratītikriyārūpaḥ | prāpito bhavatīti pūrvavad yogyata[34b]yocyate | bhavatu tasya karttavyam anyat, tathāpi na tatphalam ity āha -- sa eve ti | ca sphuṭam etad ity asimnn arthe |
bhavatu avaśyakarttavyaḥ prāpakavyāpāraḥ | sa punar ajñānātmko bhaviṣyati | tathā ca kathaṃ pratītiḥ phalam ity āha uktam iti | co yamādarthe | purastāt pūrvasmin | kenoktam etad iti cet pravarttakatvam api pravṛttiviṣayopadarśakatvam eve tyādinā | āstām arthapratītir avaśyakarttavyā pramāṇasya tathāpi kathaṃ tad eva pratyakṣajñānaṃ phalaṃ tasyātadrūpatvād ityāśaṅkya yad arthapratītirūpatvaṃ prajñātaṃ tad upapādayann āha -- tadeve ti | co yasmād arthe |
nanv arthapradarśanaṃ karttavyatayā pradarśitam | tat katham arthapratītyām ekaṃ tat pradarśyata ity āha -- arthapradarśanarūpam iti | anayor arthābheda ity abhiprāyaḥ | yata evam ato 'smāt tad eva pratyakṣaṃ jñānam eva nārthāntaram ity arthāt | pramāṇād anyajñānam eva phalaṃ yadi syāt, kiṃ syāt? yena yatnena garīyasā pramāṇād abhedo 'sya sādhyata iti cet | ucyate | "dhīpramāṇatā, pravṛttes tatpradhānatvāt" [pramāṇavā-1.4] ity atrājñāṇātmanas tāvat prāmāṇyam apahastitam | jñānātmanaś ca pramāṇasyā(sya) bhinne 'pi pramitirūpe phale 'vaśyam arthaparicchedātmatā 'bhyupetavyā | anyathā jñānatvam eva tasya na syāt | pramājanakatvena ca jñānatve cakṣurāder api jñānatvaṃ syāt | bodharūpatvaṃ cāsvasaṃvedanatayā na niyāmakam | svasaṃvedanarūpatve vā grāhyākārasaṃvedanam evārthavedanam iti kahtaṃ bhinnaṃ phalam? pratikarmavyavasthā 'nupapatteś ca na nirākāratvaṃ vijñānasyābhyupeyam | jñānam evārthasya prakāśa iti ca sarvatantrasiddho 'yam arthaḥ | tato na jñānasyādhigamarūpatāyāṃ vipratipattavyaṃ kenacit | satyāṃ ca tadātmatāyāṃ tad eva phalaṃ yujyate, tāvataiva pramāṇavyāpāraparisamāpteḥ |
api ca yadi jñānasya svayam artharūpaparicchedarūpatvenārthaparicchedakatvaṃ na syāt, kin tu bhinnaparicchittijanakatvena; tadā 'rthasya paricchitter aparokṣataiva vyavasthāpayituṃ na śakyeta | tathā hi tad ādyaṃ jñānam arthaṃ paricchinatty artham aparokṣayatīti ko 'rtho 'rthaviṣayāṃ paricchittiṃ janayatīti | sā 'pi yady artham aparokṣayati tadā 'parāṃ pratītiṃ janayatīti syāt | evam uttaratrāpy evam eveti paricchittīnām ānantyam, na tv arthasyāparokṣatety āyātam āndhyam aśeṣasya jagataḥ |
atha tāsām ekā svayam arthaparicchedarūpā arthāparokṣatārūpopeyate; tadā na bhinnaparicchittijanakatvaṃ paricchedakatvam | kin tarhi? svayam arthaparicchedātmatvam iti ādyasyāpi tathātvam anivāritam | tathā ca kathaṃ pramāṇād vyatiriktaṃ phalam iti?
iha na kriyaiva karaṇaṃ loke tayor bhedenāvasthiteḥ | yā ceyaṃ jñānalakṣaṇā kriyā sā cet phalaṃ
[DhPr p.81]
yadi tarhi jñānaṃ pramitirūpatvāt pramānaphalam, kiṃ tarhi pramāṇam ity āha --
arthasārūpyam asya pramāṇam I-20
arthena saha yat sārūpyaṃ sādṛśyam asya jñānasya tat pramāṇam | iha yasmād viṣayād vijñānam udeti tadviṣayasadṛśaṃ tad bhavati | yathā nīlād utpadyamānaṃ nīlasadṛśam | tac ca sārūpyaṃ sādṛśyam ākāra ity ābhāsa ity api vyapadiśyate |
nanu ca jñānād avyatiriktaṃ sādṛśyaṃ | tathā ca sati tad eva jñānaṃ pramāṇaṃ tad eva ca pramāṇaphalam | na ca ekaṃ vastu sādhyaṃ sādhanaṃ ca upapadyate | tat kathaṃ sārūpyaṃ pramāṇam ity āha --
tadvaśād arthapratītisiddher iti I-21
|| pratyakṣaparicchedaḥ ||
kim anyat pramāṇaṃ bhaviṣyati ity āgūrya pūrvapakṣāvādī yadī ty āha | yadī ti sambhāvayati | tarhi śabdo 'kṣamāyām | tad eva pratyakṣaṃ jñānam evam iti (eveti) na kṣamyata etad ity arthaḥ | pramāṇa sya phalaṃ sādhyam | tarhi tasmin kāle kim pramāṇam iti yojyam |

atr ārthasārūpyam ity uttaraṃ vyācaṣṭe -- a [35a] rthene ti | arthena viṣayeṇa | viṣayasārūpyaṃ ca jñānsya pratyakṣākhyasya viṣayasamānākāratayotpādaḥ | ihe tyādinā sārūpyam evopapādayati | etac ca nīlasadṛśam ity antam subodham | kevalam evaṃ vadato 'yam āśayaḥ -- anekaprāgbhāvenodayamānam api vijñānam arthasyaivākāraṃ bibharti, nānyasyety anubavasiddham aparyanuyojyam, sadṛśatvaniścayasya tādrūpyeṇa satatam udayāt | yadi hi tadanyākāro viṣayaḥ syāt tadā taditarasyākāradhāri vijñānaṃ kadācij janyet | yathā śuktiḥ kathañcid rajatākārajñānaprabandhodaye 'pi taddeśopasṛṣṭasya svākārānukāri jñānaṃ janayati | na cābhrāntasya nīlajñānasya kadācid apy anyākāratvam asti | tasmād artho 'py evam ākāra iti niścīyate | bāhyārthe 'rthasārūpyāvagame gatir iyam eveti |
nanu cānyatra viṣayābhāsaḥ pramāṇam uktas tathāviṣayākāraḥ, iha tv arthasārūpyam | tat kathaṃ na vyāghāta ity āśaṅkyāha -- tac ceti | co yasmād avadhāraṇe vā ity apy anenāpi śabdena | arthasārūpyam eva tena tena śabdenābhihitam | tato na vyāghāta ity abhiprāyaḥ ||
kiṃ tarhi pramāṇam iti pṛcchatā yac cetasi nihitam āsīt tad idānīṃ nanu ce tyādinā kaṇṭhoktaṃ karoti | etac ca pramāṇam ity etad antaṃ subodham |
[DhPr p.82]
tadvaśād iti | tad iti sārūpyam, tasya vaśāt sārūpyasāmarthyāt | arthasya pratītiḥ avabodhaḥ | tasyāḥ siddhiḥ | tatsiddheḥ kāraṇāt | arthasya pratītirūpaṃ pratyakṣaṃ vijñānaṃ sārūpyavaśāt siddhyati pratītaṃ bhavati ity arthaḥ | nīlanirbhāsaṃ hi vijñānaṃ yataḥ, tasmāt nīlasya pratītir avasīyate | yebhyo hi cakṣurādibhyo vijñānam utpadyate na tadvaśāt tajjñānaṃ nīlasya saṃvedanaṃ śakyate 'vasthāpayitum[39] | nīlasadṛśaṃ tu anubhūyamānaṃ nīlasya saṃvedanam avasthāpyate |
__________NOTES__________
[39] sādhāraṇatvāc cakṣurādīnām -- Ṭ-
na ca atra janyajanakabhāvanibandhanaḥ, sādhyasādhanabhāvaḥ, yena ekasmin vastuni virodhaḥ syāt | api tu vyavasthāpyavyavasthāpanabhāvena | tata ekasya vastunaḥ kiñcid rūpaṃ pramāṇam kiñcit pramāṇaphalaṃ na virudhyate |
etasmin pūrvapakṣe tadvaśād ityādy uttaram ācāryīyaṃ vivṛṇoti tad iti | tac śabdārthaṃ vaśa śabdārthaṃ [ca] sphuṭayati sārūpyeti | arthasye ti nīlapītādyātmanā viśiṣṭasyeti draṣṭavyam | yataḥ pramitir iyaṃ viśiṣṭenaiva karmaṇā 'vacchinnā pratīyate | amum evārtham -- arthasye tyādinā spaṣṭayati | siddhi śabdasyārtham abhivyanakti pratītam iti | pratītaṃ tannīlasyedaṃ jñānaṃ na pītasyetyādyākāreṇa niścitaṃ bhavtīty arthaḥ | uktam arthaṃ nīle tyādinopasaharati | hi r avadhāraṇe | yata evaṃ tat tasmāt nīlasya pratītir nīlasyaivedaṃ jñānam ity avasīyate |
nanu janakebhya eveyaṃ jñānasya vyavasthā bhaviṣyati | te hi jñāṇaṃ janayituṃ śaktāḥ kim aṅga niścāyituṃ na śaknuyuḥ? ataś ca na sārūpyādhīno 'yaṃ pratītiniyama ity āśaṅkyāha -- yebhya iti | hi r yasmāt | evaṃ bruvato 'yaṃ bhāvaḥ -- nendriyālokau niyāmakau | tayoḥ sarvajñānasādhāraṇatvāt | arthagato 'pi viśeṣo na niyāmakaḥ | jñānād eva hi sa pratyetavyaḥ | tadaviśeṣe sa kathaṃ viśeṣavyavasthāyā aṅgaṃ bhaved iti | nīlasārūpye 'pi yady ayaṃ nyāyas tadā kathaṃ tasyāpi niyamakatvam ity āha -- nīle ti | tu r indriyādibhyaḥ sārūpyaṃ bhedavad darśayati | nīlasadṛśam anubhūyamānaṃ saṃvedanaṃ jñānaṃ nīlasya nīlasyaiveti vyavasthāpyate |

ayam atra prakaraṇārthaḥ -- yadi jñānam arthasarūpaṃ na syāt kin tu nirākāraṃ bodhaikarūpaṃ tadā 'nubhavaikarūpatayā tad aviśiṣṭaṃ, paricchedyatayā karmasyānaprāpte nīlapītādāv iti nīlasyaivedaṃ saṃvedanam, idaṃ pītasyaivety anubhavasiddhaḥ pratikarmavibhāgo hīyeta | [35b] arthagataś cākāro jñānādhīnapratipattitayā jñānasya viśiṣṭarūpatāsandehena sandigdhaḥ | na ca tenaiva sandigdharūpeṇa tad eva sandigdhaṃ rūpaṃ niścetuṃ śakyam | jñānagataś ca viśeṣo 'rthakṛtaḥ sārūpyād anyo nopapadyate | sann api na tāvad idaṃ tayā 'sau nirdeṣṭuṃ śakyaḥ | na cānirūpitena tadātmakaḥ karmaniyamaniścayaḥ | yadrūpaś ca yaś ca karmaniyamaniśayo jñānasya tasminn nirūpite kīdṛśī tadrūpatāvyavasthā? yathā
[DhPr p.83]
vyavasthāpanahetur hi sārūpyaṃ tasya jñānasya | vyavasthāpyaṃ ca nīlasaṃvedanarūpam|
vyavasthāpyavyavasthāpakabhāvo 'pi katham ekasya jñānasya iti cet | ucyate | nīlasadṛśam anubhūya tad vijñānaṃ yato nīlasya grāhakam avasthāpyate niścayapratyayena, tasmāt sārūpyam anubhūtaṃ vyavasthāpanahetuḥ | niścayapratyayena ca taj jñānaṃ nīlasaṃvedanam avasthāpyamānaṃ vyavasthāpyam |
tasmād asārūpyavyāvṛttyā sārūpyaṃ jñānasya vyavasthāpanahetuḥ | anīlabodhavyāvṛttyā ca nīlabodharūpatvaṃ vyavasthāpyam |
nīlādir anirūpite kṣaṇikatve tadrūpo na nirūpyata iti | tasmād yata iyam adhigatir avyavadhānāt tattvaṃ pralabhate tad evānyenāvyavadhīyamānavyāpāraṃ svabhedena bhedakaṃ pramākaraṇaṃ pramāṇam | na punar anenaiva vyavadhīyamānavyāpāram iti | tac cedṛśaṃ sārūpyam eveti | eṣa ca vādo 'smābhir 10 vistareṇa viśeṣākhyāne 'bhihita iti tato 'py apekṣitavya iti |
nanu caivam apy ekasyaiva jñānasya sādhyatvaṃ sādhanatvañ ca katham upapadyate? na hi paraśur eva chidā bhavati | tataḥ pramāṇaphalayor abhedo nābhyupaitavya ity āśaṅkyāha -- na ce tyādi | co yasmādarthe | atre ti pramāṇaphalacintāyāṃ virodho 'nupapattiḥ syāt | yady evam na bhavati kathaṃ nāmety āha -- api tu kin tu | vyavasthāpyaṃ viśeṣarūpeṇa niyāmyam | vyavasthāpyate viśiṣṭenātmanā niyamyate 'neneti vyavasthānimittam vyavasthāpanam abhipretam | vyavasthāpanabhāvene ty ayaṃ pāṭho vakṣyamāṇavirodhī | yadā tu vyavasthāpakabhāvene ti pāṭho dṛśyate tadā karaṇe karttṛbhāvavivakṣayā tathā draṣṭavyam | sādhv asiś cchinattīti yathā | tayor vyavasthāpyavyavasthāpanayor bhāvas tathā jñānābhidhānanimittaṃ rūpaṃ tena | itthaṃbhūtalakṣaṇā ceyaṃ tṛtīyā | yata evaṃ tatas tasmād ekasya vastunaḥ pratyakṣalakṣaṇasya jñānasya vastunaḥ kiñcid rūpaṃ vyāvṛttiparikalpitaṃ kṛtakatvādivat | tatreyaṃ brāhyārthe pramāṇādivyavasthā | grāhyākāro 'rthasārūpyākhya ātmanaḥ saṃvidam arthasaṃvidam ādarśayann arthe pramāṇam | ata eva bāhyo 'rthaḥ prameyaḥ | vastutaḥ svavid apīyam arthasambandhinī vyavasīyamānā 'rthasaṃvittiḥ phalm iti |
nanu kim atra vyavasthāpananimittam, kiñ ca vyavasthāpyaṃ yenaitat syād ity āha -- vyavasthāpane ti | vyavasthāpanaṃ vyavasthākāraṇam | vyavasthāyāṃ prayojakavyāpāra iti yāvat | tasya hetur nimttam | hi r yasmāt | tasya pratyakṣajñānasya | kin tarhi vyavasthāpyam iti? co vyavasthāpanahetor vyavasthāpyaṃ bhinatti | nīlasyedaṃ nānyasyety anenākāreṇa yan nīlasaṃvedanaṃ tad rūpam |
etad asahamāno vyavasthāpye tyādiy āha | na kevalam ekasya janyajanakabhāvo 'nupapanna ity api nā darśayati | ucyata ityādinā pariharati | yato yasmān nilasadṛśam anubhūye ti vāstavaṃ rūpam anūditam | na tu nīlasadṛśam anubhavāmīti niścayo 'sti | api tu nīlam evānubhavāmīti nīlasya grākam avasthāpyate |
[DhPr p.84]
vyavasthāpakaś ca vikalpapratyayaḥ pratyakṣabalotpanno draṣṭavyaḥ | na tu nirvikalpatvāt pratyakṣam eva nīlabodharūpatvena ātmanam avasthāpayitum śaknoti | niścayapratyayena avyavasthāpitaṃ sad api nīlabodharūpaṃ vijñānam asatkalpam eva | tasmān niścayena nīlabodharūpaṃ vyavasthāpitaṃ vijñānaṃ nīlabodhātmanā sad bhavati |
tasmād adhyavasāyaṃ kurvad eva pratyakṣaṃ pramāṇaṃ bhavati | akṛte tv adhyavasāye nīlabodharūpatvenāvyavasthāpitaṃ bhavati vijñānam | tathā ca pramāṇaphalam arthādhigamarūpam aniṣpannam | ataḥ sādhakatamatvābhāvāt pramāṇam eva na syāj jñānam |
nanu na tāvatā jñānam ātmanaivātmānaṃ[40]tathā [36a]vyavasthāpayati, aniścayātmakatvāt | na ca niścayo 'py ātmānaṃ tathā 'vasthāpayituṃ paryavāpnoti, svātmany avikalpakatvāt | tat kena tathā vyavasthāyata ity āha -- niścayapratyayene ti | niścayātmakajñānenottarakālabhāvinā | tenāpy anurūpeṇeti draṣṭavyam | tasmāt sārūpyam anubhūtaṃ svasaṃvedanena pratītaṃ vyavasthāpanahetur nīlasyedaṃ saṃvedanam, na pītasyeti niyamakaraṇasya hetu r nimittam | idaṃ ca vyavasthāpanahetur hi sārupyaṃ tasya jñāṇasye ty asya samarthanam | yadi jñānasya tasya sārupyam evaṃ vyavasthāpanahetus tarhi kiṃ kīdṛśaṃ ca sad vyavasthāpyam ity āha -- niścaye ti | co ' vadhāraṇe | tad ity asmāt paro draṣṭavyaḥ | yasyaiva nīlajñānasya sārūpyaṃ tathoktaṃ tad eva jñānaṃ vyavasthāpyaṃ nīlasyaivetyākāreṇa niyāmyam ity arthaḥ |
__________NOTES__________
[40] "itikaraṇenābhyupagamasya svarūpaṃ cety antenābhyupagamaṃ darśayati" | iti pāṭho 'ṣṭamapaṃktisambaddhatvena paṃktibāhyabhāge likhitaḥ pratau dṛśyate kin tu tasya kutra niveśa iti na jñāyate -- saṃ-
kīdṛśaṃ sat tathā vyavasthāpyam ity āha -- nīle ti | pītādisaṃvedanavyāvṛttyā nīlasyedaṃ saṃvedanaṃ jñānam ity avasthāpyamānaṃ niścīyamānam | kenāvasthāpyamānam ity ākāṅkṣāyāṃ niścayapratyayene ti yojanīyam | nanu kiṃ jñānāt sārūpyaṃ vyatiricyate yena sārūpyaṃ tathoktam, jñānaṃ tv evam ucyata ity āśaṅkyopasaṃhāravyāhenāha -- tasmād iti | yasmāt sārūpyād anyavyavasthāpanahetur na ghaṭate, sārūpyaṃ ca jñānād anyaṃ nopapadyate tasmāt kāraṇāt | ayaṃ ca -- tata ekasya vastunaḥ kiñcid rūpam ityāder upapattyā prasādhitasyopasaṃhāraḥ |
ayaṃ prakaraṇārthaḥ | ekasyaiva jñānasya vyāvṛttikṛtaṃ bhedam āśrityāha vyavasthāpyavyasthāpanabhāvaḥ | vāstavaṃ cābhedam upādāya pramāṇaphalayor abheda ucyate | na ca kācit kṣatir iti |

samprati niścayapratyayene ti bruvatā yādṛśo niścayo vivakṣitas taṃ vyavasthāpaka ityādinopasaṃhāravyājena spaṣṭayati | vyavasthāpayatīti vyavasthāpakaḥ | sa ca tadbalotpanno 'py anurūpo draṣṭavyaḥ | ananurūpavikalpena vyavasthāpitayor api vyasvathāpyavyavasthāpanayor anupapatteḥ | yathā marīcīr dṛṣṭvā tadbalotpannena vikalpenāvasthāpyamānayor jalasārūpyajñānayor na tathābhāvaḥ |
[DhPr p.85]
janitena tv adhyavasāyena sārūpyavaśān nīlabodharūpe jñāne vyavasthāpyamāne sārūpyaṃ vyavasthāpanahetutvāt pramāṇaṃ siddhaṃ bhavati |
yady evam adhyavasāyasahitam eva pratyakṣaṃ pramāṇam syāt na kevalam iti cet | na etat evam | yasmāt pratyakṣabalotpannena adhyavasāyena dṛṣṭatvena artho 'vasīyate, na utprekṣitatvena | darśanāñ ca arthasākṣātkaraṇākhyaṃ pratyakṣavyāpāraḥ utprekṣaṇaṃ tu vikalpavyāpāraḥ | tathā hi parokṣam arthaṃ
yenābhiprāyeṇa niścayapratyayasya vyavasthāpakatvam uktaṃ tam abhivyanakti -- na tv iti | tu r niścayāt pratyakṣaṃ bhedavad darśayati | avasthāpanā 'śaktau hetum āha -- nirvikalpakatvād iti |
nanu paramārthato yadi taj jñānaṃ nīlam eva rūpatayā sarūpaṃ tadā tathāniścayo bhavatu vā mā vā | svayam evāvikalpakatve 'pi tena rūpeṇa sadvyayvahāragocaro bhaviṣyatīty āśṅkyāha -- niścayapratyayene tyādi | niśayapratyayenānurūpeṇa | ananurūpeṇākṣaṇikavikalpenāvavasthāpitasyāpi kṣaṇikabodhasya sadvyavahārasya yogyatvāt | ten āvyavasthāpitam asatkalpam asat tulyam svaviṣaye vyavahārayitum aśaktatvāt[36b] | gacchattṛṇajñānādivat |
tasmād ityādinā 'mumarthamupasaṃharati | yamān niścayena tathā 'vyavasthāpitam asatā sadṛśaṃ abhavati tasmāt | nīlabodhātmanā nīlasyāyaṃ bodha ityākāreṇa sad bhavati sadvyavahārayogyaṃ bhavati | yamātsvasāmarthyotpannenānurūpeṇa niścayapratyayena vyavasthāpitaṃ tathā vahavati nānyathā tasmāt kāraṇād adhyavasāyam anurūpaṃ niścayaṃ kurvat | eva kareṇā 'kāreṇā 'karaṇāvasthāyāḥ pramāṇavyavahāraṃ nirasyati | amum evārthaṃ vyatirekamukhena draḍhyann āha -- akṛte tv iti | tu ḥ karaṇāvasthāṃ bhedavatīm āha |
bhavatu tathā 'vyavasthāpitaṃ kim ata ity āha -- tathā ce ti | tasmiṃś ca tenātmanā 'vyavasthāpanaprakāre sati | tad aniṣpattāv api kiṃ na pramāṇam ity āha -- ata iti | ato 'dhigatikriyāyāḥ phalabhūtāyā aniṣpatteḥ | sādhakatamatvābhāva iti vākyabhedaḥ | tasmāt sādhakatamatvābhāvāt | arthādhigamalakṣaṇapramāṇasiddhau hi sādhakatamaṃ pramāṇam ucyate | sā cen na niṣpannā tarhi kim apekṣya sādhakatamatvam ātmasātkuryāt, yena tajjñānaṃ pramāṇyam aśnuvīteti samudāryārthaḥ |
nanu avasāyābhāve tāvad iyaṃ gatis tadbhāve 'pi yady eṣaiva gatis tadā na pratyakṣaṃ nāma pramāṇam ity āśaṅkyānvayamukhenedānīm āha -- janitene ti | tu r ajananāvasthāyā jananāvasthāṃ bhedavatīṃ darśayati | tena tathāvyavasthāpyamāne vyavasthāpakatve ca nimittam āha -- sārūpyavaśād iti | siddhaṃ pratīti bhavati |
yadi pratyakṣaṃ kevalam asahāyaṃ pravarttayitum anīśanaṃ niyamena niścayam apekṣate tarhi tat sahitam eva pramāṇaṃ prasajyetety abhiprāyavān prāha -- yady eva m iti | evam anantaroktaṃ yady abhyupagamyate tadaivaṃ syāt | ced iti parābhyupagamaṃ darśayati | ne ti pratiṣedhati | evaṃ saty etan na bhavati | hetum āha --
[DhPr p.86]
vikalpayanta utprekṣāmahe na tu paśyāma ity utprekṣātmakaṃ vikalpavyāpāram anubhavād adhyavasyanti | tasmāt svavyāpāraṃ tiraskṛtya pratyakṣavyāpāram ādarśayati yatra arthe pratyakṣapūrvako 'dhyavasāyas tatra pratyakṣaṃ kevalam eva pramāṇam iti |
|| [41]ācāryadharmottaracitāyāṃ nyāyabinduṭīkāyāṃ pratyakṣaparicchedaḥ prathamaḥ ||
__________NOTES__________
[41] pramāṇam iti nyāyabinduṭīkāyāṃ prathamaḥ paricchedaḥ samāptaḥ || maṅgalam astu || A. || pramāṇam iti ācārya dharottara viracitāyāṃ nyāyabinduṭīkāyāṃ prathamaḥ paricchedaḥ samāptaḥ || maṅgalam astu || C.
yasmād iti | dṛśyatvena darśanaviśiṣṭatvena | prakārāntaraṃ nirasyati ne ti | utprekṣitatva ṃ sākṣātkaraṇābhimānaśūnyajñātṛtvam |
nanu vikalpavyāpāro darśanam | tataḥ svavyāpāraviśiṣṭārthādhyavasāne tasya kā kṣatir ity āśaṅkyāha -- darśanañ ce ti | co yasmādarthe | yady evaṃ kas tarhi vikalpavyāpāra ity āha -- utprekṣaṇam iti |
etad eva tathā hī tyādinā 'vasyantīty anena (-ty antena) granthena samarthayati |
bhavatv evaṃ tathāpi kathaṃ pratyakṣasya kevalasya prāmāṇyaṃ na tu vikalpasyāpīty āśaṅkyopasaṃhārāpadeśenāha -- tasmād iti | etac ca subodham |
evam abhidhāne cāyam asyāśayo boddhavyaḥ | syāt khalu vikalpasyāpi prāṇaṇyaṃ yady asau svavyāpārayukta eva pratyakṣasya sāhāyyaṃ bhajate | na cāyaṃ tathā vyāpriyate | svīkṛtapratyakṣavyāpārasyaiva pravṛttidarśanāt | sa ca dar ś analakṣaṇo vyāpāraḥ pratyakṣeṇaiva sampādita iti katham ayam api piṣṭapeṣaṇakārī prāmāṇyaṃ pratilabheta |
atha pratyakṣaṃ tāvat svaprāmāṇyavyavahārāya tam apekṣate | tataḥ so 'pi pramāṇam eveti matis tarhi pitā pitṛvyavahārāyāvaśyaṃ putram apekṣata iti putro 'pi pitā prasajyata iti kṛtam atārkikavacanavicāraṇayeti
sarvam avadātam ||
|| paṇḍita durveka viracita dharmottara nibandhasya dharmottarapradīpa saṃjñitasya prathamaḥ paricchedaḥ ||

Original text: Dharmottarapradīpa subcommentary on Dharmottara's Nyāyabinduṭīkā on Dharmakīrti's Nyāyabindu · Edition: Dalsukhbai Malvania, Patna: Kashiprasad Jayaswal Research Institute 1971 (Tibetan Sanskrit Works, 2) · Data entry Helmut Krasser · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc