ધર્મોત્તરપ્રદીપ · ભાગ 2140

[ધ્પ્ર્ પ્.87] ઇઇ ક્ અ પ્ ઇ ત્ એ લ્
દ્વિતીયઃ સ્વાર્થાનુમાનપરિચ્છેદઃ ।
એવં પ્રત્યક્ષં વ્યાખ્યાય અનુમાનં વ્યાખ્યાતુમ્ આહ --
અનુમાનં દ્વિધા ઇઇ-1
અનુમાનં દ્વિધા દ્વિપ્રકારમ્ । અથ અનુમાનલક્ષણે વક્તવ્યે કિમ્ અકસ્માત્ પ્રકારભેદઃ કથ્યતે । ઉચ્યતે । પરાર્થાનુમાનં શબ્દાત્મકમ્, સ્વાર્થાનુમાનં તુ જ્ઞાનાત્મકમ્ । તયોર્ અત્યન્તભેદાત્ ન એકમ્ લક્ષણમ્ અસ્તિ । તતસ્ તયોહ્ પ્રતિનિયતં લક્ષણમ્ આખ્યાતું પ્રકારભેદઃ કથ્યતે । પ્રકારભેદો હિ વ્યક્તિભેદઃ । વ્યક્તિભેદે ચ કથિતે પ્રતિવ્યક્તિનિયતં લક્ષણં શક્યતે વક્તુમ્ । ન અન્યથા । તતો લક્ષણનિર્દેશાઙ્ગમ્ એવ પ્રકારભેદકથનમ્ । અશક્યતાં ચ પ્રકારભેદકથનમ્ અન્તરેણ લક્ષણનિર્દેશસ્ય જ્ઞાત્વા પ્રાક્ પ્રકારભેદઃ કથ્યત ઇતિ ।
પ્રત્યક્ષાનુમાનભેદેન દ્વૈધં પ્રમાણમ્ ઉદ્દિષ્ટમ્ । તત્ર વ્યાખ્યાતં પ્રત્યક્ષમ્ । યથોદ્દેશમ્ અધુના ઽનુમાનં વ્યાખ્યાતુમ્ અવસરપ્રાપ્તમ્ ઇત્ય્ અભિસન્ધાયાહ -- એવમ્ ઇતિ । એવમ્ અનન્તરોક્તેન ચતુર્વિધવિપ્રતિપત્તિનિરાકરણપ્રકારેણ । પ્રકારે ધાપ્રત્યયો ઽયમ્ ઇતિ દર્શયન્ન્ આહ -- દ્વિપ્રકારમ્ ઇતિ ।
નનુ ચાનુમાનસ્ય લક્ષણં વક્તુકામેનાસ્ય લક્ષણમ્ એવ વક્તવ્યમ્ । તત્ કિમ્ ઇદમ્ અપ્રસ્તુતાભિધાનમ્ આસ્થીયત ઇતિ પૂર્વપક્ષમ્ -- અર્થે ત્યાદિનોત્થાપયતિ । અથ શબ્દો ઽત્ર પ્રશ્ને । અકસ્માદ્ ઇતિ નિપાતો નિર્નિમિત્તવચનઃ । ઉચ્યત ઇત્યાદિના પરિહરતિ । તયોર્ જ્ઞાનાભિધાનાત્મનોઃ । એકમ્ ઇતિ સાધારણમ્ । યથા ચતુર્ણામ્ અપિ પ્રત્યક્ષાણાં જ્ઞાનરૂપત્વાદ્ એકં કલ્પનાપોઢત્વાદિસાધારણં લક્ષણં સમ્ભવતિ, તથા યદિ સ્યાત્ પ્રત્યક્ષવલ્ લક્ષણમ્ એવ પ્રથમમ્ ઉક્તં સ્યાદ્ ઇતિ ભાવઃ । પ્રતિનિયતં પ્રાતિસ્વિકમ્ । પ્રકાર સ્ય ભેદો નાનાત્વમ્ ।
નનુ પ્રતિવ્યક્તિનિયતં લક્ષણં વ્યક્તિવિશેષોપદર્શનં વિના ન શક્યતે દર્શયિતુમ્ ઇતિ વ્યક્તિભેદ એવ કથયિતવ્યઃ । તત્ કિં પ્રકારભેદઃ કથ્યત ઇત્ય્ આહ -- પ્રકારે તિ । હિ ર્ યસ્માત્ । યદિ તસ્મિન્ દર્શિતે ઽપિ પ્રતિનિયતલક્ષણાખ્યાનં ન શક્યં તર્હિ કિં તેન કથિતેનેત્ય્ આહ -- વ્યક્તી તિ । ચો યસ્માદર્થે । પ્રતિ શબ્દો ઽત્ર નિયતાર્થવૃત્તિઃ, તેન પ્રતિ વિશિષ્ટા વ્યક્તિ સ્ તત્ર નિયતમ્ ઇતિ,
[ધ્પ્ર્ પ્.88]
કિમ્ પુનસ્ તદ્ દ્વૈવિધ્યમ્ ઇત્ય્ આહ --
સ્વાર્થં પરાર્થં ચ ઇઇ-2
સ્વસ્માય્ ઇદં સ્વાર્થમ્ । યેન સ્વયમ્ પ્રતિપદ્યતે તત્ સ્વાર્થમ્ । પરસ્માય્ ઇદં પરાર્થમ્ । યેન પરમ્ પ્રતિપાદયતિ તત્ પ્રરાર્થમ્ ।
સ્પ્તમી [પાણિનિ 2.1.40] ઇતિ યોગવિભાગાત્ સમાસઃ । યદ્ વા નિયતં વિશિષ્ટં લક્ષણાં ન શક્યં વક્તુમ્ । ક્વ ચ નિયતમ્ ઇત્ય્ આશઙ્ક્યોક્તં -- પ્રતિવ્યક્તી તિ । વ્યક્તૌ વ્યક્તાવ્ ઇત્ય્ અવ્યયીભાવઃ । યસ્માદ્ અન્યથા પ્રતિનિયતલક્ષણાખ્યાનસ્યાશક્યત્વં તતસ્ તસ્માત્ । લક્ષણનિર્દેશાઙ્ગમ્ એવેતિ લક્ષણનિર્દેશનિમિત્તમ્ એવ ।
એતેન યચ્ ચોદ્યતે "લક્ષણમાત્રે કથિતે વિશિષ્ટલક્ષણમ્ અનુમાનમ્ એકમ્ અનેકં વા ઽસ્તુ । કિં તસ્ય પ્રકારભેદકથનેન" ઇતિ તત્ પરિહૃતમ્ । યદિ હિ સાધારણં લક્ષણમ્ અભિપ્રેત્યેદમ્ ઉયતે તદા તન્ નાસ્તીતિ કિં કથ્યેત । અથ વિશિષ્ટં લક્ષણં તદ્ અપિ વ્યક્તિભેદકથનમ્ અન્તરેણ વક્તું યદિ શક્યેત કિં ન કથ્ય્ત । કેવલમ્ ઇદમ્ એવ નાસ્તીતિ । અત એવાદાવ્ એવ તદ્ અભિધાનં ન્યાય્યમ્, ન તુ પશ્ચાદ્ ઇતિ દર્શયિતુમ્ આહ -- અશક્યતામ્ ઇતિ । તદ્ અન્યતરેણ લક્ષણનિર્દેશસ્યાશક્યતાં જ્ઞાત્વા । ચો ઽઅવધારણે । પ્રાગ્ લક્ષણકથનાત્ પૂર્વમ્ ।
સ્યાદ્ એતત્ -- સ્વાર્થાનુમાનમ્ એવંલક્ષણં પરાર્થાનુમાનમ્ એવંલક્ષણમ્ ઇતિ કિં વિશિષ્ટં લક્ષણં ન શક્યતે વક્તુમ્? એવમ્ અપિ કિમ્ અનુમાનદ્વૈતં નાવેદિતં ભવતિ યેન સસંખ્યેયા સંખ્યા -- અનુમાનં દ્વિધા સ્વાર્થં પરાર્થં ચે ત્ય્ ઉચ્યત ઇતિ? સત્યમ્ એતત્ । કેવલં નિયમાર્થમ્ એતદ્ વિભાગવચનમ્ ઇતિ બ્રૂમઃ । અનુમાનં દ્વિધા -- દ્વિધૈવૈવમ્ આત્મકમ્ ઇતિ કથં નામ[37બ્] પ્રતીયેતેતિ । ઇતરથેહ તાવદ્ એતાવદ્ એવ વ્યુત્પાદ્યતયા પ્રસ્તુતમ્, અન્યત્ર પુનર્ અન્યદ્ અપ્ય્ અનુમાનં વ્યુત્પાદ્યમ્ અસ્તીત્ય્ આશઙ્કા નાહત્ય નિરાકૃતા સ્યાદ્ ઇતિ ॥
પૂર્વવચ્છેષવદાદિરૂપેણ અન્યથા ઽપિ દ્વૈવિધ્યસમ્ભવાત્ સંશયાનઃ પૃચ્છતિ -- કિં પુનર્ ઇતિ । કિમ્ ઇતિ સામાન્યાત્ પૃચ્છતિ । પુનર્ ઇતિ વિશેષતઃ ।
સ્વાર્થ શબ્દસ્ય વિગ્રહં દર્શયતિ -- સ્વસ્માય્ ઇતિ । અર્થ શબ્દેન નિત્યસમાસાદ્ અસ્ય પદવિગ્રહમ્ આહ । ઇદમ્ ઇત્ય્ અનુંઆનન્ । સ્વાર્થમ્ ઇતિ સમસ્તપદનિર્દેશ એષઃ । અસ્ય ચાત્મપ્રતિપત્તિઃ પ્રયોજનમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । અમુમ્ એવાર્થં સ્ફુટયન્ન્ આહ -- યેને તિ । યેના નુમાનેન કરણભૂતેનાનુમાતા સ્વયં પ્રતિપદ્યતે પરોક્ષમ્ અર્થમ્ ઇતિ શેષઃ, પ્રકરણલભ્યં વા । તત્ સ્વાર્થજ્ઞાનમ્ આત્મપ્રતિપત્તિપ્રયોજનમ્ ઇતિ યાવત્ ।
અયમ્ આશયઃ -- ત્રિરૂપલિઙ્ગસ્ય જ્ઞાનં યસ્ય સન્તાન ઉત્પદ્યતે તત્ તદર્થમ્ એવ । તેના ઽન્યસ્યાપ્રતિપત્તેઃ । તતઃ સ્વાર્થમ્ ઉચ્યતે । ન તુ કિઞ્ચિજ્ જ્ઞાનં ક્વચિત્ પુંસિ નિયતમ્ અસ્તિ । યદ્ અપેક્ષયાષ્ સ્વાર્થમ્ ઉચ્યેત । યેન સ્વયં પ્રતિપદ્યત ઇતિ બ્રુવતશ્ ચાયમ્ અભિપ્રાયઃ । યદ્ય્ અપિ પ્રતિપત્તિર્ અનુમાનજ્ઞાનાત્મિકા તથાપ્ય્ એકસ્યાપિ વ્યવસ્થાપ્યવ્યવસ્થાપનભાવેન ક્રિયાકરણભેદો દર્શિત ઇતિ સારૂપ્યભાગઃ કરણમ્ અનુમાનમ્, અધિગમરૂપા ફલાવસ્થા પ્રતિપત્તિર્ ઇતિ ।
[ધ્પ્ર્ પ્.89]
તત્ર સ્વાર્થં ત્રિરૂપાલ્ લિઙ્ગાદ્ યદ્ અનુમેયે જ્ઞાનં તદ્ અનુમાનમ્ ઇઇ-3
તત્ર તયોઃ સ્વાર્થપરાર્થાનુમાનયોર્ મધ્યે સ્વાર્થં જ્ઞાનં કિં વિશિષ્ટમ્ ઇત્ય્ આહ -- ત્રિરૂપાદ્ ઇતિ । ત્રીણિ રૂપાણિ યસ્ય વક્ષ્યમાણલક્ષણાનિ તત્ ત્રિરૂપમ્ । લિઙ્ગ્યતે ગમ્યતે ઽનેન અર્થમ્ ઇતિ
પરાર્થમ્ ઇત્ય્ અસ્ય વિગ્રહમ્ આહ -- પરસ્માય્ ઇતિ । પૂર્વવદ્ અસ્ય પદવિગ્રહઃ । પરરાથમ્ ઇતિ સમસ્તં પદમ્ ઉક્તમ્ । અસ્ય ચ પરપ્રતિપત્ત્ઃ પ્રયોજનમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । અમુમ્ અર્થં યેને તિ । યેન વાક્યેન કરણેન પરં પ્રતિ વાચ્યં પ્રતિપાદ્યતિ પરોક્ષમ્ અર્થં બોધયતિ તત્ ત્રિરૂપલૈઙ્ગાખ્યાનં વાક્યં પરાર્થમ્ અનુમાનમ્ ।
અત્રાપ્ય્ અયમ્ અસ્યાભિપ્રાયઃ -- યદ્ય્ અપિ અભિધાનરૂપમ્ અપ્ય્ અનુમાનં ન નિયતં પુંસિ તથા ઽપિ તત્ પરાર્થમ્ એવ । તથા હિ યદ્ યદ્ ઉદ્દિશ્ય પ્રવર્ત્તતે તત્ તદ્ અર્થમ્ ઉચ્યતે । પરમ્ ઉદ્દિશ્ય પ્રવર્ત્તતે ચ શબ્દો નાત્માનમ્ । અતો નાનવસ્થિતપારાર્થ્યઃ શબ્દઃ । પ્રયોક્તૃસમીહાવિષ્યસ્યાર્થસ્ય પર એવ પ્રયોજકો યસ્માદ્ ઇતિ । પરોક્ષાર્થપ્રતિપત્તિફલત્વેન પારમ્પર્યેણાવિશિષ્ટવિષયત્વે ઽપિ સ્વાર્થાદ્ અસ્ય પૃથગ્વચનમ્, સાક્ષાદ્ અનયોર્ વ્યાપારભેદાદ્ ઇતિ ચ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।

નનુ ચ પરાર્થાનુમાનોત્પાદકવાક્યવદ્ અસ્તિ કિઞ્ચિદ્ વાક્યં યત્ પરપ્રત્યક્ષોપયોગિ । યથા `એષ કલભો ધાવતિઽ વાક્યમ્ । અતઃ પરાર્થાનુમાનવત્ પરાર્થં પ્રત્યક્ષં કિં ન વ્યુત્પાદ્યત ઇતિ? અત્રોચ્દ્યતે -- પરોક્ષાર્થપ્રતિપત્તેર્ યા સામગ્રી -- લિઙ્ગસ્ય પક્ષધર્મતા સાધ્યવ્યાપ્તિશ્ ચ -- તદાખ્યાનાદ્ વાક્યમ્ ઉપચારતઃ પરાર્થાનુમાનમ્ ઉચ્યતે । ન તુ તત્ર કર્થઞ્ચિદ્ અઙ્ગભાવમાત્રેણ, સ્વાસ્થ્યાદેર્ અપિ તથા પ્રસઙ્ગાત્ । ઇદં પુનઃ `અયં કલભઃઽ ઇત્યાદિવાક્યં ન પ્રત્યક્ષોત્પત્તેર્ યા સામગ્રીન્દ્રિયાલોકાદિ તદભિધાનાત્ તન્નિમિત્તં ભવત્ તથા વ્યપદેશમ્ અશ્નુતે યેન વ્યુત્પાદ્યતામ્ અપ્ય્ અશ્નુવીત । કિં તર્હિ? કસ્યચિદ્ દિદૃક્ષામાત્રજનનેન । યથા કથઞ્ચિત્ પરપ્રત્યક્ષોત્પત્તાવ્ અઙ્ગભાવમાત્રેણ તાદ્રૂપ્યે નેત્રોત્સવે વસ્તુનિ સન્નિહિતે ઽપિ કથઞ્ચિત્ પરાઙ્મુખસ્ય પરેણ યદ્ અભિમુખીકરણં [38અ]શિરસસ્ તદ્ અપિ વચનાત્મકં પરાર્થપ્રત્યક્ષં વ્યુત્પાદયિતુર્ વ્યુત્પાદ્યમ્ આપદ્યેત । એતચ્ ચ કઃ સ્વસ્થાત્મા મનસિ નિવેશયેત્ । કિઞ્ ચ ભવતુ તથાવિધં વચનં પરાર્થં પ્રત્યક્ષમ્ । કિં નશ્ છિન્નમ્? તસ્યાપિ વ્યુત્પાદનાર્થસ્યાવ્યુત્પાદનાત્ પ્રમાદ એવ મહતી ક્ષ્તિર્ ઇતિ ચેત્ । ન તથારૂપસ્ય વ્યુત્પાદનમ્, અવિપ્રતિપત્તેઃ । વિપ્રતિપત્તિનિરાકરણેન હિ સ્વરૂપપ્રતિપાદનં વ્યુત્પાદનમ્ । ન તુ કેચિત્ તથાવિધે વચને પરાર્થપ્રત્યક્ષોપયોગિનિ વિપ્રતિપદ્યન્તે । યેન તદ્ અપિ વ્યુત્પાદ્યેત । પરાર્થાનુમાને[42]............... વસ્તુ પ્રતિપદ્યમાના અપિ તદ્ધર્મવ્યાપ્તિવ્યતિરેકાભ્યાં નિગદન્તો દૃષ્ટાઃ, અવિનાભાવાવચનાત્, ઉપનયસાધ્યતદાવૃત્તિવચનાનાઞ્ ચ પ્રયોગાદ્ ઇતિ તદ્ વ્યુત્પાદ્યતે । યદિ તુ તત્રાપિ ન વિપ્રતિપદ્યેરન્ પરે તદા તદ્ અપિ નૈવ વ્યુત્પાદિતં સ્યાદ્, ઇત્ય્ અલમ્ અતિવિસ્તરેણ ॥
__________નોતેસ્__________
[42] અસ્પષ્ટમ્ -- સં-
ઇહ યથૈવ સ્વયં પ્રતિપન્નઃ પરોક્ષાર્થસ્ તથૈવ પરસ્મૈ પર્તિપાદ્યત ઇતિ સ્વાર્થાણુમાનપૂર્વકત્વાત્ પ્રરાર્થાનુમાનસ્ય પ્રથમં સ્વાર્થાનુમાનમ્ ઉક્તમ્ । યથોદ્દેશમ્ એવ ચ લક્ષણપ્રણેયમ્ ઇતિ સ્વાર્થાનુમાનસ્યૈવં
[ધ્પ્ર્ પ્.90]
લિઙ્ગમ્ । તસ્માત્ ત્રિરૂપાલ્ લિઙ્ગાત્ યત્ જાતં જ્ઞાનમ્ ઇતિ । એતદ્ હેતુદ્વારેણ વિશેષણમ્ । તત્ ત્રિરૂપાત્ ચ લિઙ્ગાત્ ત્રિરૂપલિઙ્ગાલમ્ભનમ્ અપ્ય્ ઉત્પદ્યત ઇતિ વિશિનષ્ટિ -- અનુમેય ઇતિ । એતચ્ ચ વિષયદ્વારેણ વિશેષણમ્ ।
ત્રિરૂપાલ્ લિઙ્ગાત્ યદ્ ઉત્પન્નમ્ અનુમેયાલમ્ભનમ્ જ્ઞાનમ્ તત્ સ્વાર્થમ્ અનુમાનમ્ ઇતિ ।
લક્ષણવિપ્રત્તિમ્ નિરાકૃત્ય ફલવિપ્રતિપત્તિં નિરાકર્તુમ્ આહ --
પ્રમાણફલવ્યવસ્થા અત્ર અપિ પ્રત્યક્ષવત્ ઇઇ-4
પ્રમાણસ્ય યત્ ફલં તસ્ય વા વ્યવસ્થા સા અત્ર અનુમાને ઽપિ પ્રત્યક્ષ ઇવ પ્રત્યક્ષવત્ વેદિતવ્યા ।
લક્ષણં તત્રે ત્યાદિના ઽઽદિત ઉપદિષ્ટમ્ આચાર્યેણ તદ્ વ્યાચષ્ટે તત્રે તિ । સ્વાર્થપરાર્થાનુમાનસમ્દાયાત્ સ્વાર્થાનુમાનં સ્વાર્થત્વજાત્યા નિર્ધાયતે । તસ્માત્ ત્રિરૂપાલ્ લિઙ્ગાદ્ યજ્ જાતમ્ ઇતિ વ્યાચક્ષાણો મૂલે ત્રિરૂપાલ્ લિઙ્ગાદ્ ઇતિ યા પઞ્ચમી સા ગમ્યમાનજનિક્રિયાપેક્ષયા "જનિકર્ત્તુઃ પ્રકૃતિઃ" [પાણિનિ 1.4.30] ઇત્ય્ અનેન લબ્ધાપાદાનસંજ્ઞકાદ્ અપાદાન એવેતિ દર્શયતિ । હેતુદ્વારેણ જનકમુખેન । ત્રિરૂપાલ્ લિઙ્ગાદ્ ઇતિ ચાચક્ષાણેન્ આચાર્યેણૈ કદ્વિપદવ્યુદાસેન ષટ્પક્ષીં પ્રતિક્ષિપ્ય સપ્તમપક્ષપરિગ્રહેણ લિઙ્ગસ્ય લક્ષણમ્ અભિપ્રેતં પ્રકાશિતમ્ ઇતિ । યથા ચૈતત્ તથા ભટ્ટ્ આર્ચટ નિબન્ધનમ્ અર્ચટાલોક સંજ્ઞિતં વિધાસ્યન્તો વિસ્તરેણ સ્પષ્ટયિષ્યામઃ ।
ઔમેયગ્રહણસ્ય વ્યાવર્ત્ત્યં દર્શયતિ -- ત્રિરૂપાચ્ ચે તિ । ચો યસ્માદર્થે । ઇતિ ર્ હેતૌ । ત્રિરૂપલિઙ્ગાલમ્બનમ્ ઇતિ ધૂમં દૃષ્ટ્વા સર્વત્રાયં વહ્નિનાન્તરીયક ઇતિ જ્ઞાનં વાચ્યમ્ । તદ્ ધિ પરમ્પરયા ત્રિરૂપાલ્ લિઙ્ગાજ્ જાતમ્ ઇતિ । ઇતિ ના વિશેષણસ્ય સ્વરૂપમ્ ઉક્તમ્ । વિશેષિતમ્ એવ જ્ઞાનમ્ । કિમ્ પુનર્ વિશિષ્યત ઇત્ય્ આહ -- એતચ્ ચે તિ । ચો યસ્માત્ । વિષયદ્વારેણા વસીયમાનવિષયદ્વારેણ વિશેષણં વ્યવચ્છેદકમ્ ।
અવયવાર્થં વ્યાખ્યાય સમુદાયાર્થં ત્રિરૂપે ત્યાદિના વ્યાચષ્ટે । અનુમેયો ધર્મધર્મિસમુદાયઃ આલમ્બ્યત ઇત્ય્ આલમ્બનં યસ્યેતિ વિગ્રહઃ । ઇતિ ર્ વાક્યાર્થપરિસમાપ્તૌ એવમ્ અર્થઃ સન્ નાપરેણ સમ્બદ્ધ્યતે -- એવમ્ ઉક્તેન પકારેણા લક્ષણવિપ્રતિપત્તિં નિરાકૃત્યે તિ ॥
નનુ ચ પ્રમાણસ્ય ફલમ્ ઇતિ યદ્ય્ આચાર્યસ્ય વિવક્ષિતં ધર્મોત્તરેણ ચૈવં વ્યાખ્યાયતે તદા પ્રમાણભાગવ્યવસ્થાયાં કિમ્ ઉક્તમ્ આચાર્યેણ , ધર્મોત્તરેણા પિ `નીલસારૂપ્યં વ્યવસ્થાપનહેતુઃ પ્રમાણમ્ઽ ઇત્ય્ ઉપરિષ્ટાત્ [પૃ-91] કિમ્ ઇતિ દર્શયિષ્યતે ઇતિ ચેત્ । નૈષ દોષઃ । ન હિ પ્રમાનસ્યે ત્યાદિના
[ધ્પ્ર્ પ્.91]
યથા હિ નીલસરૂપં પ્રત્યક્ષમ્ અનુભૂયમાનં નીલબોધરૂપમ્ અવસ્થાપ્યતે, તેન નીલસારૂપ્યં વ્યવસ્થાપનહેતુઃ પ્રમાણમ્, નીલબોધરૂપં તુ વ્યવસ્થાપ્યમાનં પ્રમાણફલમ્; તદ્વદ્ અનુમાનં નીલાકારમ્ ઉત્પદ્યમાનં નીલબોધરૂપમ્ અવસ્થાપ્યતે, તેન નીલસારૂપ્યમ્ અસ્ય પ્રમાણમ્, નીલવિકલ્પનરૂપં ત્વ્ અસ્ય પ્રમાણફલમ્ । સારૂપ્યવષાદ્ ધિ તન્ નીલપ્રતીતિરૂપમ્ સિદ્ધ્યતે । ન અન્યથા ઇતિ ।
એવમ્ હિ સંખ્યાલક્ષણફલવિપ્રતિપત્તયઃ । પ્રત્યક્ષપરિચ્છેદે તુ ગોચરવિપ્રતિપત્તિં નિરાકૃતા । લક્ષણનિર્દેશપ્રસઙ્ગેન તુ ત્રિરૂપં લિઙ્ગં પ્રસ્તુતમ્ । તદ્ એવ વ્યાખ્યાતુમ્ આહ --

ત્રૈરૂપ્યં પુનર્ લિઙ્ગસ્ય અનુમેયે સત્ત્વમ્ એવ સપક્ષ એવ સત્ત્વમ્, અસપક્ષે ચ અસત્ત્વમ્ એવ નિશ્ચિતમ્ ઇઇ- 5
ત્રૈરૂપ્યમ્ ઇત્યાદિ । લિઙ્ગસ્ય યત્ ત્રૈરૂપ્યં યાનિ ત્રીણિ રૂપાણિ તત્ ઇદમ્ ઉચ્યતે ઇતિ શેષઃ । કિં પુનસ્ તત્ ત્રૈરૂપ્યમ્ ઇત્ય્ આહ -- અનુમેયં વક્ષ્યમાણલક્ષણમ્ । તસ્મિન્ લિઙ્ગસ્ય સત્ત્વમ્ એવ નિશ્ચિતમ્ -- એકં રૂપમ્ । યદ્ય્ અપિ ચ અત્ર નિશ્ચિત ગ્રહણમ્ ન કૃતં તથા અપિ અન્તે કૃતં પ્રક્રાન્તયોર્ દ્વયોર્ અપિ રૂપયોર્ અપેક્ષણીયમ્ । યતો ન યોગ્યતયા લિઙ્ગં પરોક્ષજ્ઞાનસ્ય નિમિત્તમ્ । યથા
મૌલસ્ય પ્રમાણ્ શબ્દસ્ય ફલ શબ્દેન વિગ્રહો દર્શિતઃ । કિન્ ત્વ્ [38બ્] અર્થપ્રદર્શનં કૃતમ્ । એતચ્ ચોપલક્ષણં તેન ફલસ્ય સાધનં ચ યત્ તસ્યાપિ યા વ્યવસ્થા સા ઽપિ ગૃહ્યતે । મૂલે તુ દ્વન્દ્વસમાસ એવાભિપ્રેતો વાર્ત્તિકકાર સ્ય । પૂર્વનિપાતવિધેશ્ ચાનિત્યત્વાત્ ન ફલશબ્દસ્ય પૂર્વનિપાતઃ । અત એવ નિશ્ચયઃ -- "ન પર્માણફલયોર્ વિષયભ્દેદઃ" ઇતિ ।[43]..... લક્ષણગોચરફલવિષય । નીલસારૂપ્યમ્ અસ્પષ્ટનીલસારૂપ્યમ્, અનુમાન્સ્યાપરોક્ષીકરણાભાવાત્, વિજાતીયમાત્રવ્યાવૃત્તસ્યાનુમાનેન પ્રતીતેઃ । નીલપ્રતીતિરૂપં નીલવિકલ્પનરૂપં સિદ્ધ્ યતિ નિશ્ચીયતે ॥
__________નોતેસ્__________
[43] પઙ્ક્તિબાહ્યં લિખિતં ન પષ્ઠ્યતે -- સં-
નનુ સઙ્ખ્યાલક્ષણફલવિપ્રતિપત્તય એવાનુમાનસ્ય નિરાકૃતા, ન તુ વિષયવિપ્રતિપત્તિર્ ઇત્ય્ આહ -- એવમ્ ઇતિ । એવમ્ અનન્તરોક્તેન પ્રકારેણ ઇહાનુમાનપરિચ્છેદે નિરાકૃતા ઇતિ શેષઃ, વક્ષ્યમાણં વા નીરાકૃતે તિ પદં વચનવિપરિણામેન સમ્બન્ધનીયમ્ ।
ત્રૈપ્રૂયમ્ ઇત્યાદિગ્રન્થસ્ય યત ઉત્થાનમ્, તત્ લક્ષણે ત્યાદિના દર્શયતિ । પ્રસઙ્ગેન પ્રસ્તાવ્ એન યાનિ ત્રીણિ રૂપાણિ તાન્ય્ એવ તથેત્ય્ આવેદયતિ । તત્ ઇદં ત્રૈરૂપ્યમ્ ઇતિ પ્રકૃતત્વાત્ શેષો ઽધ્યાહારઃ । અબાધિતવિષયત્વાદ્યનેકરૂપસમ્ભવે પૃચ્છતિ કિં પુનર્ ઇતિ । કિમ્ ઇતિ સામાન્યતઃ પૃચ્છતિ । પુનર્ ઇતિ વિશેષતઃ । કસ્માત્ પુનસ્ તદ્ અપેક્ષનીયમ્ ઇત્ય્ આહ -- યત ઇતિ । પરોક્ષો યો ઽર્થસ્ તસ્ય યજ્જ્ઞાનં તસ્ય । બીજં વૈધર્મ્યદૃપ્ટાન્તઃ । કસ્માન્ ન તથેત્ય્ આહ -- અદૃષ્ટાદ્ ઇતિ । અપ્રતિપત્તેઃ પરોક્ષાર્થસ્યેતિ પ્રકરણાત્ । યદ્ય્ અજ્ઞાતં । લિઙ્ગં ન પરોક્ષજ્ઞાનનિમિત્તં તર્હિ પક્ષધર્મતયા જ્ઞાતમ્ એવાસ્તુ પરોક્ષપ્રકાશનં
[ધ્પ્ર્ પ્.92]
બીજમ્ અઙ્કુર્સ્ય । અદૃષ્ટાદ્ ધૂમાદ્ અગ્નેર્ અપ્રતિપત્તેઃ । નાપિ સ્વવિષયજ્ઞાનાપેક્ષં પરોક્ષાર્થપ્રકાશનમ્ । યથા પ્રદીપો ઘટાદેઃ । દૃષ્ટાદ્ અપ્ય્ અનિશ્ચિતસમ્બન્ધાદ્ અપ્રતિપત્તેઃ । તસ્માત્ પરોક્ષાર્થનાન્તરીયકતયા નિશ્ચયનમ્ એવ લિઙ્ગસ્ય પરોક્ષાર્થપ્રતિપાદનવ્યાપારઃ । ન અપરઃ કશ્ચિત્ । અતો ઽન્વયવ્યતિરેકપક્ષધર્મત્વનિશ્ચયો લિઙ્ગવ્યાપારાત્મકત્વાદ્ અવશ્યકર્તવ્ય ઇતિ સર્વેષુ રૂપેષુ નિશ્ચિત ગ્રહણમ્ અપેક્ષણીયમ્ ।
તત્ર સત્ત્વ વચનેન અસિદ્ધં ચાક્ષુષત્વાદિ નિરસ્તમ્ । એવ કારેણ પક્ષૈકદેશાસિદ્ધો નિરસ્તઃ । યથા ચેતનાસ્ તરવઃ સ્વાપાદ્ ઇતિ । પક્ષીકૃતેષુ તરુષુ પત્રસઙ્કોચલક્ષણઃ સ્વાપ એકદેશે ન સિદ્ધઃ । ન હિ સર્વે વૃક્ષા રાત્રૌ પત્રસઙ્કોચભાજઃ કિન્ તુ કેચિદ્ એવ । સત્ત્વ વચનસ્ય
તત્ કિમ્ અન્વયવ્યતિરેકનિશ્ચયેન તસ્ય? ઇત્ય્ આશક્યાહ -- નાપી તિ । લિઙ્ગમ્ ઇતિ સમ્બધ્યતે । પ્રદીપો ઽપિ દૃષ્ટા[દ્] અનિશ્ચિતાદ્ અપિ । ન કેવલમ્ અદૃષ્ટાદ્ ઇત્ય્ અપિ શબ્દઃ । યત એવં તસ્માદ્ હેતોઃ । અન્તરં વ્યવધાનમ્, ન તથા નાન્તરમ્ । "નભ્રાડ્" [પાણિનિ 6.3.71] ઇત્યાદિસૂત્રે નેતિ યોગવિભાગાન્ નલોપાભાવઃ । નાન્તરે ભવ ઇતિ ગહાદિત્વાચ્ છ । તતઃ સ્વાર્થિકઃ કન્ । પરોક્ષસ્ય વહ્ન્યાદેર્ નાન્તરીયકો ઽવિનાભાવીતસ્ય ભાવસ્ તત્તા તયા નિશ્ચયનમ્ -- સર્વત્રાયમ્ એતદ્ અવિનાભાવીતિ વિકલ્પનમ્ । લિઙ્ગસ્ય ગમકસ્ય વ્યાપૃતં રૂપં વ્યાપારઃ । તથા નિશ્ચયારૂઢસ્યૈવ રૂપસ્ય લિઙ્ગત્વાત્ । એવ કારેણ વ્યવચ્છિન્નમ્ એવાન્યસ્ય તદ્ વ્યાપારારરૂપત્વં સ્પષ્ટાર્થં નાપર ઇત્ય્ અનેનાનૂદિતમ્ । યત્ પુનર્ અત્રાપ્ય્ અયમ્ એતન્ નાન્તરીયક ઇતિ જ્ઞાણં તદ્ અનુમાનજ્ઞાનમ્ ઇતિ જ્ઞેયમ્ । પૂર્વકં તુ લિઙ્ગજ્ઞાનમ્ ઇતિ । અતઃ સત્ત્વેનાનિશ્ચિતાલ્ લિઙ્ગાદ્ અનિશ્ચિતસમ્બન્ધાચ્ ચાપ્રતિપત્તેઃ કારણાદ્ અન્વયાદિનિશ્ચિયો ઽવશ્યકર્ત્તવ્યઃ । તથાપિ કથં કર્ત્તય ઇત્ય્ આશઙ્ક્ય વ્યતિરેકમુખેણોક્તમ્ એવ હેતુમ્ અન્વ્યયમુખેનાપિ દર્શયન્ન્ આહ -- લિઙ્ગે તિ । લિઙ્ગવ્યાપાર સ્ય પરોક્ષપ્રતિપાદને ગમકવ્યાપારસ્ય્ આત્મા સ એવ તથેતિ સ્વાર્થિકઃ કન્ કર્ત્તવ્યઃ । તસ્ય ભાવસ્ તસ્માદ્ ઇતિ હેતુપદં કૃટ્વા ઽયમ્ ઉપસંહારઃ । સર્વેષ્વ્ અનુમેયસત્ત્વાદિષુ રૂપેષુ લક્ષણેષુ । [39અ]
સમ્પ્રત્ય્ એકૈકસ્ય રૂપસ્ય યદ્ વ્યાવર્ત્ત્યં તત્ ક્રમેણ દર્શયિતુમ્ આહ -- તત્રે તિ । આદિ ગ્રહણાદ્ વ્યધિકરણાસિદ્ધવિશેષણાસિદ્ધવિશેષ્યાસિદ્ધાનાં સઙ્ગ્રહઃ । અમીષામ્ અપિ સ્વરૂપાસિદ્ધ એકાન્તર્ભાવાત્ । યથા તુ પ્રભેદો યથા વાન્તર્ભાવસ્ તથોપરિષ્ટાદ્ વક્ષ્યામઃ । કેચિદ્ એવ તિન્તિઙ્કાપ્રભૃતયઃ ।
અથાપિ સ્યાત્ સ્વાપવત્ ધૂમો ઽપ્ય્ અયમ્ એકદેશાસિદ્ધ એવ । તથા હિ પર્વતાદિર્ ઇહ પક્ષસ્ તત્ર ચ ક્વચિદ્ એવ દેશે સિદ્ધો ન સર્વત્ર । ન ચ પર્વતાદિર્ એકો ઽવયવ્યભ્યુપગતઃ । અથૈવંવિધો ઽપિ પક્ષવ્યાપક ઉચ્યતે તર્હિ સ્વાપેન કિમ્ અપરાદ્ધં યેનાસાવ્ એવૈકો ન યુક્ત ઇતિ ।
[ધ્પ્ર્ પ્.93]
પશ્ચાત્ કૃતેન એવ કારેણ અસાધારણો ધર્મો નિરસ્તઃ । યદિ હિ અનુમેય એવ સત્ત્વમ્ ઇતિ કુર્યાત્ શ્રાવણત્વમ્ એવ હેતુઃ સ્યાત્ । નિશ્ચિત ગ્રહણેન સન્દિગ્ધાસિદ્ધઃ સર્વો નિરસ્તઃ ।
સપક્ષો વક્ષ્યમાણલક્ષણઃ । તસ્મિન્ન્ એવ સત્ત્વમ્ નિશ્ચિતમ્ ઇતિ દ્વિતીયં રૂપમ્ । ઇહ અપિ
અત્ર કેચિદ્ એવં પ્રતિવિદધતિ । જિઞાસિતધર્મવિશેષવત્ત્વેન હિ રૂપેણ પક્ષ ઉચ્યતે । યશ્ ચાસૌ પર્વતાદિસ્ તત્ર ન વહ્નિર્ જિજ્ઞાસિતઃ । કિન્ તર્હિ? યત્ર તત્રોદ્દેશે । તત્રૈકદેશસ્થધૂમદર્શને ઽપ્ય્ એકદેશવહ્નિર્ જિજ્ઞાસિતો જ્ઞાયત ઇતિ કિં સર્વપર્વતવ્યાપિના ધૂમેન કાર્યમ્? યદિ પુનઃ સર્વત્રૈવ વહ્નિમત્ત્વં જિજ્ઞાસિતં સ્યાત્, સ્યાદ્ એવાયં પક્ષૈકદેશાસિદ્ધઃ । ન ચૈતદ્ એવમ્ । તતઃ કથમ્ અસ્ય તથાત્વં? અત્ર પુનઃ સર્વેષામ્ એવ તરૂણાં ચૈતન્યં જિજ્ઞાસિતમ્ ઇતિ સકલપાદપવ્યાપિનૈવ સ્વાપેન પ્રયોજનમ્ । યથા વેદસ્ય સર્વસ્યૈવ પૌરુષેયત્વે સાધ્યે સકલામ્નાયવ્યાપકેનૈવ વાક્યત્વેન પર્યોજનમ્ । ન ચાયં સર્વાન્ વ્યાપ્નોતિ । તતઃ પક્ષૈકદેશાસિદ્ધ ઉચ્યતે ।
એકે તુ -- લોકાધ્યવસાયસિદ્ધં મહીધરાદેર્ એકત્વમ્ અવલમ્બ્યાયં વ્યવહારઃ, ન ચ સર્વેષાં તરૂણાં તથૈકત્વં લોકો ઽધ્યવસ્યતિ, યેન સ્વાપસ્યાપિ તથા સિદ્ધિર્ ભવતિ, તતઃ કિમ્ અવદ્યં નામેતિ પ્રતિપન્નાઃ ।
અથાભિધીયતે -- યદિ કશ્ચિત્ તિન્તિઙ્કાપ્રભૃતીન્ એવ પાદપાન્ પક્ષયિત્વા સ્વાપં હેતૂકરોતિ, તદા ઽયં ન પક્ષૈકદેશાસિદ્ધ ઇતિ કિં ન સાધયેચ્ ચૈતન્યમ્ ઇતિ ।
અસદ્ એતત્ -- વિકલ્પાનુપપત્તેઃ । યદિ સર્વજનપ્રસિદ્ધ ઇન્દ્રિયવ્યાપારવિરોધ્યવસ્થાવિશેષઃ સ્વાપો નિદ્રાપરનામા હેતુર્ અભિપ્રેતસ્ તદા ઽયં તેષ્વ્ અપિ તરુષ્વ્ અસ્દ્ધ ઇતિ કથં ચૈતન્યમ્ અનુમાપયેત્?

અથ યેન કેનચિદ્ ઉપાધિના સ્વાપશબ્દમાત્રવાચ્યો ઽર્થો હેતુઃ; તથાવિધસ્ય સ્વાપસ્ય ચૈતન્યેન વ્યાપ્ત્યસિધેઃ સન્દિગ્ધવિપક્ષવ્યાવૃત્તિકતયા ઽનૈકાન્તિકઃ ।
"ષષ્ઠ્ય્ અતસર્થપ્રત્યેયન" [પાણિનિ 2.3.30] ઇત્ય્ અનેન પશ્ચાચ્ છબ્દયોગે સત્ત્વ વચનાત્ ષષ્ઠી । અસાધારણઃ સપક્ષાસપક્ષસાધારણો યો ન ભવતિ । પક્ષસ્યૈવ યો ધર્મ ઇતિ યાવત્ । નિરસ્તો હેતુત્વેન પ્રતિક્ષિપ્તઃ । પૂર્વાવધારણે તુ નાયં નિરાકૃતઃ સ્યાદ્ ઇતિ દર્શયતિ યદી તિ । હિ ર્ યસ્માત્ । અયમ્ અસ્યાશયઃ -- યદ્ય્ અનુમેય એવ સત્ત્વં યસ્યેતિ લક્ષણં સ્યાત્ તદા સપક્ષ એવ સત્ત્વમ્ ઇતિ વચનમ્ અતિરિચ્યમાનં લક્ષણાન્તરં ભવિષ્યતિ । વ્યાઘાત એવ વા ભવિષ્યતીતિ । નિશ્ચિત ગ્રહણસ્યેહાપેક્ષિતસ્ય વ્યવચ્છેદ્યં દર્શયતિ -- નિશ્ચિતે તિ । સન્દિગ્ધશ્ ચાસાવ્ અસ્ય હેતુત્વેન વિશેષણત્વેન ચાસિદ્ધો ઽનિશ્ચિતશબ્દેતિ વિગ્રહઃ । સન્દિઘ વિશેષણ્ આસિદ્ધઃ , સન્દિગ્ધવિશેષ્યાસિદ્ધશ્ ચ સન્દિગ્ધાસિદ્ધ એવાન્ત[39બ્]ર્ભવતીતિ, સો ઽપ્ય્ અનેનૈવ નિરસ્તઃ । યથા ઽનયોર્ ભેદો યથા ચાન્તર્ભાવસ્ તથા પરસ્તાત્ પ્રદર્શયિષ્યામઃ । ઇહાશ્રિતત્વાદાર્થેન ન્યાયેન હેતુસત્ત્વસ્ય વિશેષણરૂપત્વાદ્ અનેન સહોદિતિ(ત) એવ કારો ધર્માયોગસ્ય વ્યવચ્છેદકો દ્રષ્ટવ્યઃ ।
[ધ્પ્ર્ પ્.94]
સત્ત્વ ગ્રહણેન વિરુદ્ધો રિરસ્તઃ । ન હિ નાસ્તિ સપક્ષે । એવ કારેણ સાધારણાનૈકાન્તિકઃ । સ હિ ન સપક્ષ એવ વર્તતે કિન્ તુ ઉભયત્ર અપિ । સત્ત્વ ગ્રહણાત્ પૂર્વાવધારણવચનેન સપક્ષાવ્યાપિસત્તાકસ્ય અપિ પ્રયત્નાનન્તરીયકસ્ય હેતુત્વં કથિતમ્ । પશ્ચાદવધારણે ત્વ્ અયમ્ અર્થઃ સ્યાત્ -- સપક્ષે સત્ત્વમ્ એવ યસ્ય સ હેતુર્ ઇતિ પ્રયત્નાનન્તરીયકત્વં ન હેતુઃ સ્યાત્ । નિશ્ચિત ગ્રહણેન સન્દિગ્ધાન્વયો ઽનૈકાન્તિકો નિરસ્તઃ । યથા સર્વજ્ઞઃ કશ્ચિદ્ વક્તૃત્વાત્ । વક્તૃત્વં હિ સપક્ષે સન્દિઘ્દમ્ ।
અસપક્ષ વ્યક્ષ્યમાણલક્ષણઃ । તસ્મિન્ન્ અસત્ત્વમ્ એવ નિશ્ચિતમ્ -- તૃતીયં રૂપમ્ । તત્ર અસત્ત્વ ગ્રહણેન વિરુદ્ધસ્ય નિરાસઃ । વિરુદ્ધો હિ વિપક્ષે ઽસ્તિ । એવ કારેણ સાધારણસ્ય વિપક્ષૈકદેશવૃત્તેર્ નિરાસઃ । પ્રયત્નાનન્તરીયકત્વે સાધ્યે હ્ય્ અનિત્યત્વં વિપક્ષૈકદેશે વિદ્યુદાદૌ અસ્તિ, આકાશાદૌ ન અસ્તિ । તતો નિયમેન અસ્ય નિરાસઃ । અસત્ત્વશબ્દાદ્ ધિ પૂર્વસ્મિન્ન્ અવધારણે ઽયમ્ અર્થઃ સ્યાત્ -- વિપક્ષ એવ યો ન અસ્તિ સ હેતુઃ । તથા ચ પ્રયત્નાનન્તરીયકત્વં સપક્ષે ઽપિ સર્વત્ર
સાધારણ શ્ ચાસૌ સપ્ક્ષાસપક્ષવૃત્તિત્વાદ્ અનૈકાન્તિક શ્ ચૈકસ્મિન્ સાધ્યે વિપર્યયે વા ઽવ્યવસ્થિતશ્ ચેતિ તથા નિરસ્ત ઇતિ વર્ત્તતે । સપક્ષાવ્યાપિની સકલસપક્ષાવર્ત્તિની સત્તા યસ્યેતિ વિગ્રહઃ । પ્રયત્નાનન્તરીયકત્વમ્ અપ્ય્ અનિત્યત્વસિદ્ધૌ સમર્થો હેતુર્ ઇતિ દર્શયિતું સકલસપક્ષાવ્યાપિ પ્રયત્નાનન્તરીયકત્વમ્ ઉદાહૃતમ્ ઇતિ દ્રષ્ટવ્યમ્ । વસ્તુતસ્ તુ સર્વ એવ કાર્યહેતુર્ ધૂમાદિઃ સપક્ષૈકદેશવૃત્તિર્ બોદ્ધવ્યઃ । ઇતિ ર્ એવમ્ અર્થે । એવં સતિ પ્રયત્નાનન્તરીયકત્વમ્ ઉપલક્ષણત્વાદ્ અસ્ય ધૂમાદિકમ્ અપિ ન હેતુઃ સ્યાત્ । સન્દિગ્ધો યસ્ય સ તથા । ઇહાશ્રયત્વાદાર્થેન ન્યાયેન સપક્ષલક્ષણસ્ય ધર્મિણો વિશેષ્યત્વાદ્ અનેન સહોદિતો નિપાતઃ પક્ષે વૃક્ષે વૃત્તૌ લબ્ધાયાં સમુચ્ચીયમાનાવધારણત્વાદ્ અસપક્ષલક્ષણધર્મ્યનતરયોગસ્ય વ્યવચ્છેદકો દ્રષ્ટવ્યઃ ।
તૃતીયં રૂપં વ્યાખ્યાતુમ્ આહ -- અસપક્ષ ઇતિ । વક્ષ્યમાણં લક્ષણમ્ અસ્યેતિ વિગ્રહઃ । કથમ્ અસ્ય નિરાસ ઇત્ય્ આહ -- વિરુદ્ધો હી તિ । હિ ર્ યસ્માત્ । સાધારણસ્ય સપક્ષાસપક્ષસાધારણસ્ય । કસ્મિન્ સાધ્યે કિન્ તદ્ ઈદૃશમ્ ઇત્ય્ આહ -- પ્રયત્ને તિ । પ્રયત્નઃ પુરુષવ્યાપારઃ । નિયમેના વધારણેન
[ધ્પ્ર્ પ્.95]
ન અસ્તિ । તતો ન હેતુઃ સ્યાત્ । તતઃ પૂર્વં ન કૃતમ્ । નિશ્ચિત ગ્રહણેન સન્દિગ્ધવિપક્ષવ્યાવૃત્તિકો ઽનૈકાન્તિકો નિરસ્તઃ ।
નનુ ચ સપક્ષ એવ સત્ત્વમ્ ઇત્ય્ ઉક્તે વિપક્ષે ઽસત્ત્વમ્ એવ ઇતિ ગમ્યત એવ । તત્ કિમર્થં પુનર્ ઉભયોર્ ઉપાદાનં કૃતમ્? ઉચ્યતે । અન્વયો વ્યતિરેકો વા [પ્રયુજ્યમાનઃ] નિયમવાન્ એવ પ્રયોક્તવ્યો ન અન્યથા ઇતિ દર્શયિતું દ્વયોર્ અપ્ય્ ઉપાદાનં કૃતમ્ । અનિયતે હિ દ્વયોર્ અપિ પ્રયોગે ઽયમ્ અર્થઃ સ્યાત્ -- સપક્ષે યો ઽસ્તિ વિપક્ષે ચ યો ન અસ્તિ સ હેતુર્ ઇતિ । તથા ચ સતિ સ શ્યામઃ તત્પુત્રત્વાત્ દૃશ્યમાનપુત્રવદ્
એવકારણેતિ યાવત્ । અસપક્ષ એવેતિ કિં નાવધાર્યત ઇત્ય્ આહ તથા ચે તિ । પ્રયત્નાનન્તરીયક ગ્રહણં પૂર્વવદ્ ઉપલક્ષણામ્ । નિશિચિત ગ્રહણસ્ય વ્યાવૃત્ત્યર્થ્મ્ આહ -- નિશ્ચિતે તિ । વિપક્ષાદ્ વ્યાવૃત્તિર્ વિપક્ષવ્યાવૃત્તિઃ । સન્દિગ્ધા વિપક્ષાવ્યાવૃત્તિર્ યસ્ય સ તથા ।
નનુ ન સન્દિગ્ધવિપક્ષવ્યાવૃત્તિકત્વં નામાયં હેતુદોષઃ । તત્ કથં નિરસ્યતે? તથા હિ -- ય એવ વિપક્ષે વીક્ષિતો હેતુઃ સ એવ પ્રમેયત્વાદિવદ્ અભિમતં ન સાધયેત્ । યઃ પુનર્ મહતા ઽપિ પ્રયત્નેન મૃગ્યમાણો ઽસપક્ષે નોપલક્ષિતઃ સ કથમ્ અઙ્ગ સાધ્યં ન સાધયેદ્ ઇતિ? તદ્ એતદ્ અવદ્યમ્ । યતો યો ઽપિ વિપક્ષે વીક્ષિતો હેતુઃ સો ઽપિ ઇષ્ટો દુષ્ટઃ । કથં? સાધ્યં વિના ઽપ્ય્ ઉપલબ્ધેર્ ઇતિ ચેત્ । નનુ યદિ નામાસૌ સાધ્યમ્ અન્તરેણાન્યત્ર દૃષ્ટસ્ તથાપિ વિવાદાધ્યાસિતે ધર્મિણિ સાધ્યં કિં ન સાધયતિ? ન હિ અયમ્ અત્રાપિ સાધ્યં વિનૈવ વર્ર્તત ઇતિ પ્રસાધકં પ્રમાણમ્ અસ્તિ । ન ચૈકત્ર યેન વિના યો દૃષ્ટઃ સર્વત્રાસૌ તેન વિનૈવ વર્ત્તતે ઇતિ સિદ્ધમ્ । અન્યથા ઽપિ બહુલં દર્શનાત્ । અથ સાધ્યમ્ અન્તરેણ યો વૃત્તઃ સાધ્યે સત્ય્ એવાસૌ વર્ત્તત ઇતિ નિયમાભાવાદ્ વિવાદાધ્યાસિતે સન્દેહહેતુર્ ન સમ્યગ્ હેતુર્ ભવિતુમ્ અર્હતિ । હન્ત તર્હિ વિપક્ષે તસ્ય સાધ્યધર્મિણિ સાધ્યવિનાકૃતાં વૃત્તિં સમ્ભાવયદ્ હેતુમ્ અનિશ્ચિયહેતૂકરોતીતિ આયાતમ્ । સતિ ચૈવં સાધ્યવિપર્યયે હેતુસત્તાબાધકપ્રમાણાદર્શનમ્ અપિ -- યદ્ય્ અયં ચ ધર્મો ભવિષ્યતિ, ન ચ તતઃ સાધ્યમ્ ઇત્ય્ એવં વિધાં વૃત્તિમ્ અસ્ય -- સમ્ભાવયતિ તદા કિમ્ અયં નિશ્ચયહેતુર્ ભવિતુમ્ અર્હતિ? તતો વિ[40અ]પક્ષે દર્શનં વા તથા શઙ્કાબીજમ્ અસ્તુ વિપર્યયે વા બાધકપ્રમાણાદર્શનં વેતિ કો વિશેષઃ? તથા ચાહ વાર્ત્તિકકારઃ -- "ન તુ સપક્ષવિપક્ષયોઃ સત્ત્વમ્ અસત્ત્વં વા નિશિયાપેક્ષમ્ । નિશ્ચયે ઽપિ સન્દેહમુખેનૈવ દોષાત્ । સો ઽનિશ્ચયે ઽપિ તુલ્ય ઇતિ તથાવિધોદ્ભાવનમ્ અપ્ય્ અત્ર દૂષણમ્ એવ । તથા વિપક્ષપ્રચારાશઙ્કાવ્યવચ્છેદેન લભ્યં ગમકત્વં કથમ્ આત્મસાત્કુર્યાદ્" ઇતિ ।
નનુ ચે ત્યાદિના લક્ષણે ચોદ્યમ્ આશઙ્કતે । વિપક્ષે ઽસત્ત્વમ્ એવેતિ ગમ્યત ઇતિ બ્રુબતો ઽયં ભાવઃ । પક્ષે વૃત્તૌ લબ્ધાયાં સપક્ષ એવ સત્ત્વં નિશ્ચિતમ્ ઇતિ ખલુ સમુચ્ચીયમાનાવધારણો ઽયં નિર્ણયઃ । અયં ચાસપક્ષે ઽસત્ત્વે ઽનિશ્ચિતે સન્દિગ્ધે વા ન ઘટત ઇતિ અવશ્યમ્ અસપક્ષે ઽસત્ત્વમ્ એવ
[ધ્પ્ર્ પ્.96]

ઇતિ તત્પુત્રત્વં હેતુઃ સ્યાત્ । તસ્માન્ નિયમવતોર્ એવ અન્વયવ્યતિરેકયોઃ પ્રયોગઃ કર્તવ્યો યેન પ્રતિબન્ધો ગમ્યેત સાધનસ્ય સાધ્યેન । નિયમવતોશ્ ચ પ્રયોગે ઽવશ્યકર્તવ્યે દ્વયોર્ એક એવ પ્રયોક્તવ્યો ન દ્વાવ્ ઇતિ નિયમવાન્ એવ અન્વયો વ્યતિરેકો વા પ્રયોક્તવ્ય ઇતિ શિક્ષણાર્થં દ્વયોર્ ઉપાદાનમ્ ઇતિ ।
ત્રૈરૂપ્યકથનપ્રસઙ્ગેન અનુમેયઃ સપક્ષો વિપક્ષશ્ ચ ઉક્તઃ । તેષાં લક્ષણં વક્તવ્યમ્ । તત્ર કો અનુમેય ઇત્ય્ આહ --
અનુમેયો ઽત્ર જિજ્ઞાસિતવિશેષો ધર્મી ઇઇ-6
નિશ્ચિતમ્ આક્ષિપતીતિ । એવમ્ ઉપલક્ષણત્વાદ્ અસ્ય્ આસપક્ષે ચાસત્ત્વમ્ એવ નિશ્ચિતમ્ ઇત્ય્ અનેન સપક્ષે વૃત્તિમાત્રં લબ્ધમ્ એવ । તેનૈવ ચ પ્રયોજનમ્ ઇતિ કિં સપક્ષ એવ સત્ત્વમ્ ઇત્ય્ અનેનેતિ દ્ર્ષ્ટવ્યમ્ ।
ઉચ્યત ઇતિ પરિહારઃ । સાધ્યેનાન્વીયમાનત્વં તયેવ સાધ્યે ભવિતૃત્વં સાધનસ્ય સ્વગતો ધર્મો ઽન્વયઃ । સાધ્યાભાવે વ્યતિરિચ્યમાનત્વમ્ અભવિતૃત્વં હેતોઃ સવગતો ધર્મો વ્યતિરેકઃ । સ ચાસશ્ ચ[44] પ્રયુજ્યમાનઃ શબ્દેન પ્રતિપાદ્યમાણો નિયમવાન્ અવ્યભિચારવાન્ પ્રયોક્તવ્યો ઽન્યથા પરોક્ષપ્રતીત્ય્ અઙ્ગ નોક્તં સ્યાત્ । કથં ચ તથા પ્રયુક્તો ભવતિ? યદા ઽન્વયવાક્યે સાધ્યે નિયતં સાધનં વ્યતિરેકવાક્યે ચ સાધનાભાવે નિયતઃ સાધ્યાભાવઃ । સાધનાનુવાદપૂર્વસાધ્યવિધાનેન સાધ્યાભાવાનુવાદપૂર્વસાધનાભાવવિધાનેન વીપ્સાપદયુક્તેન સર્વશબ્દસંહિતેન એવ કારોપેતેન । અન્યથા ન પ્રતિપાદ્યતે ।
__________નોતેસ્__________

[44] `પ્રયુજ્યમાનઃઽ ઇતિ પાટ્ઃઅઃ મૂલે નોપલભ્યતે । પ્રદીપાનુરોધાત્ તત્ર કોષ્ટ્ઃઅકે સ્થાપિતઃ ।
અનિયમેનાપિ પ્રયોગે યદ્ય્ અન્વયવ્યતિરેકયોસ્ તાદૃશોઃ પ્રતીતિર્ અસ્તિ તદા કિં નિયમવત્ પ્રયોગેણેત્ય્ આહ -- અનિયતે હી તિ । હિ ર્ યસ્માદ્ અનિયતે વિવક્ષિતનિયમાખ્યાપકે । આસ્તાં તાવદ્ એકસ્ય પ્રયોગે દ્વયોર્ અપ્ય્ અયમ્ અર્થઃ સ્યાદ્ ઇત્ય્ અપિ શબ્દઃ । ઇતિ ર્ અર્થસ્યાકારં દર્શયતિ । અસ્ત્વ્ અયમ્ અર્થઃ । કા ક્ષતિર્ ઇત્ય્ આહ -- તથા ચે તિ । કાકતાલીયન્યાયેન ચાશ્યામેષુ નિકટવર્ત્તિષુ અતત્પુત્રેષુ એતદ્ દ્રષ્ટવ્યમ્ । અન્યથા હ્ય્ અનિયતો ઽપિ વ્યતિરેકો ઽત્ર નોક્ત ઇતિ વચનાવકાશઃ સ્યાત્ । યત એવં તસ્માદ્ યેન નિયમવત્પ્રયોગેણ પર્તિબન્ધઃ પ્રતિબદ્ધત્વમ્ આયત્તત્વમ્ । કસ્યેત્ય્ આકાઙ્ક્ષાયામ્ આહ -- સાધનસ્યે તિ । કુત્રેત્ય્ અપેક્ષાયામ્ આહ -- સાધ્ય ઇતિ ।
યદ્ય્ એવમ્ એકસ્મિન્ન્ એવ સાધનવાક્યે નિયમવાન્ એવાન્વયો વ્યતિરેકશ્ ચ પ્રયુજ્યતામ્ ઇત્ય્ આહ -- નિયમવતોશ્ ચે તિ । ચો વક્તવ્યાન્તરસમુચ્ચયે । અયમ્ આશયઃ -- અન્વયવાક્યેનાપિ તથાપ્રયુક્તેન સામર્થ્યાદ્ વ્યતિરેકસ્ય, વ્યતિરેકવાક્યેનાપિ સામર્થ્યાદ્ અન્વયસ્ય પ્રકાશનાત્ કિં પ્રતીતપ્રત્યાયકેન દ્વિતીયવાક્યેન કાર્યમ્ ઇતિ? યત એવમ્ ઇતિ સ્ તસ્માદ્ । દ્વિતીય ઇતિ શિક્ષણસ્ય સ્વરૂપં દર્શયતિ । શિક્ષણ મ્ અજ્ઞમ્ ઉદ્દિશ્યજ્ઞાપનમ્ । તદ્ અર્થં તન્નિમિત્તમ્ । અનેન પ્રયો[40બ્]ગસમાસ એવ દર્શિતો ન રૂપસમાસ ઇતિ દર્શિતમ્ । પ્રયોગદર્શનાભ્યાસાત્ કશ્ચિત્ પ્રયોગભઙ્ગ્યૈવ સ્વયમ્ અપિ પરોક્ષમ્ અર્થં પ્રતિપદ્યત ઇતિ સ્વાર્થે ઽપ્ય્ અનુમાને નિર્ણીતમ્ ઇદં લક્ષણ કથનપ્રસઙ્ગેન । તતો ન દોષ ઇતિ દ્રષ્ટવ્યમ્ । એતચ્ ચોપરિષ્ટાન્ નિવેદયિષ્યતે ॥
[ધ્પ્ર્ પ્.97]
અનુમેયો ઽત્રે ત્યાદિ । અત્ર હેતુલક્ષણે નિશ્ચેતવ્યે ધર્મી અનુમેયઃ । અન્યત્ર તુ સાધ્યપ્રતિપત્તિકાલે સમુદાયો ઽનુમેયઃ । વ્યાપ્તિનિશ્ચયકાલે તુ ધર્મો અનુમેય ઇતિ દર્શયિતુમ્ અત્ર ગ્રહનમ્ । જિજ્ઞાસિતો જ્ઞાતુમ્ ઇષ્ટો વિશેષો ધર્મો યસ્ય ધર્મિણઃ સ તથા ઉક્તઃ ।
કઃ સપક્ષઃ ।
સાધ્યધર્મસામાન્યેન સમાનો ઽર્થઃ સપક્ષઃ ઇઇ-7
સમાનો ઽર્થઃ સપક્ષઃ । સમાનઃ સદૃશો યો ઽર્થઃ પક્ષેણ સ પક્ષ ઉક્ત ઉપચારાત્ સમાનશબ્દેન વિશિષ્યતે । સમાનઃ પક્ષઃ સપક્ષઃ , સમાનસ્ય ચ સ શબ્દાદેશઃ ।
નનુ યદિ ધર્મધર્મિસમુદાયો મુખ્યો ઽનુમેયો ઽત્ર ગૃહ્યતે તદા ન કસ્યચિત્ સાધનસ્ય તદ્ધર્મત્વં ગ્રહીતું શક્યેત । ગ્રહણે વા વ્યક્તમ્ એવ વૈયર્થ્યમ્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયવાન્ પૃચ્છતિ -- તત્ર ક ઇતિ તેષુ મધ્યે ।
અત્રે ત્ય્ અસ્ય તાત્પર્યાર્થમ્ અત્રે ત્યાદિના નિરૂપયતિ । ધમિધર્મ્યોશ્ ચાનુમેયત્વમ્ । તસ્મિંશ્ તસ્મિન્ કાલે ઽનુમેયૈકદેશત્વાદ્ ઉપચારતો દ્રષ્ટવ્યમ્ । તદ્ ઉક્તમ્ --
"સમુદાયસ્ય સાધ્યત્વાત્ ધર્માત્રે ચ ધર્મિણિ ।
અમુખ્યે ઽપ્ય્ એકદેશત્વાત્ સાધ્યત્વમ્ ઉપચર્યતે ॥" ઇતિ ॥
અથ યદ્ સહ પક્ષેણ વર્ત્તતે ઇતિ સપક્ષો ઽભિપ્રેતસ્ તદા ઽર્થાસઙ્ગતિઃ । અથાપિ સમાનઃ પક્ષેણેતિ મતં તદા પક્ષસમાન ઇતિ પ્રાપ્નોતીત્ય્ અભિપ્રેત્ય પૃચ્છતિ ક ઇતિ । સમાનો ઽર્થ ઇતિ સિદ્ધાન્તી । સમાન શબ્દસ્યાર્થમ્ આહ -- સમાનઃ સદૃશો ઽર્થ ઇતિ । અર્થ શબ્દો ઽત્ર પ્રતીયમાનાર્થો ઽર્થતે ગમ્યત ઇતિ કૃત્વા । ન ત્વ્ અર્થો ઽર્થક્રિયાસમર્થો વાચ્યઃ । ક્રમાક્રમાયોગેનાક્ષણિકસ્ય સામર્થ્યાભાવ(વે) સાધ્યે ઽમ્બરારવિન્દાદેર્ અપિ સપક્ષત્વેનેષ્ટત્વાત્ ।
નનુ સમાનશ્ ચાસૌ પક્ષશ્ ચેતિ કિં નાભિપ્રેતમ્? તત્ર પક્ષ એવાસૌ દૃષ્ટાન્તધર્મી કથં યેન સમાનશબ્દેન વિશિષ્યત ઇત્ય્ આહ -- પક્ષ ઇતિ । કથમ્ અન્યાર્થેન તેન શબ્દેન સ તથોચ્યતામ્ ઇત્ય્ આહ -- ઉપચારાદ્ ઇતિ । ક્વચિત્ સપક્ષ ઉક્ત ઇતિ પાઠઃ । તત્ર સો ઽર્થઃ પક્ષ ઉક્તઃ ઇતિ યોજ્યમ્ । ઉપચારે ચ સાધ્યધર્મયોગો નિમિત્તમ્ । સ ઉપચારાદ્ યઃ પક્ષ ઉક્તઃ વિશિ(શે)ષ્યતે વ્યવચ્છેદ્યતે તદસમાનાત્ । યદિ સમાનશબ્દો વિશેષણમ્ અસ્ય તર્હિ સ શબ્દશ્રુતિઃ કથમ્ ઇત્ય્ આહ -- સમાનસ્યે તિ । સમાનસ્ય સમાનશબ્દસ્ય સ્થાને સ શબ્દાદેશશ્ ચ "સમાનસ્ય" [પાણિનિ 6.3.84] ઇતિ યોગવિભાગાત્ । સમાનઃ પક્ષો યસ્ય સ તથેતિ બહુવ્રીહિઃ કિમ્ ઇતિ ધર્મોત્તરેણ નાશ્રિતો યેનૈવમ્ આત્મા પ્રયાસિત ઇતિ ચેત્ । સત્યમ્ । કેવલં વિનિશ્ચયા નુરોધાદ્ એવમ્
[ધ્પ્ર્ પ્.98]
સ્યાત્ એતત્ -- કિં તત્ પક્ષસપક્ષયોઃ સામાન્યં યેન સમાનઃ સપક્ષઃ પક્ષેન ઇત્ય્ આહ -- સાધ્યધર્મસામાન્યેન ઇતિ । સાધ્યશ્ ચ અસૌ અસિદ્ધત્વાત્, ધર્મશ્ ચ પરાશ્રિતત્વાત્ સાધ્યધર્મઃ । ન ચ વિશેષઃ સાધ્યઃ, અપિ તુ સામાન્યં । અત ઇહ સમાન્યં સાધ્યમ્ ઉક્તમ્ । સાધ્યધર્મશ્ ચ અસૌ સામાન્યં ચ ઇતિ સાધ્યધર્મસામાન્યેન સમાનઃ પક્ષેણ સપક્ષ ઇતિ અર્થઃ ।
કો ઽસપક્ષ ઇત્ય્ આહ --
ન સપક્ષો ઽસપક્ષઃ ઇઇ-8
ન સપક્ષો ઽસપક્ષઃ । સપક્ષો યો ન ભવતિ સો ઽસપક્ષઃ ॥
કશ્ ચ સપક્ષો ન ભવતિ ।
આચરિતમ્ । વિનિશ્ચયે હિ નવપક્ષધર્મપ્રવેદનનિર્દેશપ્રકરણે[44*]સાધ્યધર્મસામાન્યેન સમાનઃ પક્ષઃ સપક્ષસ્ તદ્ અભાવો ઽસપક્ષચ્ ઇત્ય્ ઉક્તમ્ । અતો વાર્ત્તિકકારસ્યે વ દૃષ્ટાન્તધર્મી પક્ષો ઽભિપ્રેત ઉપચારાદ્ ઇત્ય્ અત્રાપ્ય્ એવમ્ અયં વ્યાચષ્ટ ઇત્ય્ અદોષઃ ।
__________નોતેસ્__________
[44*] ચેઽએ પ્વિન્
યેન સામાન્યેન પક્ષેણ સમાનઃ સપક્ષ ઇત્ય્ આહે તિ યોજ્યમ્ । સાધ્ય શબ્દેનોપચારાદ્ વહ્ન્યાદિકમ્ અભિપ્રેતમ્ । સાધ્યત્વે હેતુમ્ આહ -- અસિદ્ધત્વાત્ તત્રાનિશ્ચિતત્વાત્ ।
નનુ સાધ્યધર્મશ્ ચાસૌ સામાન્યં ચેતિ કર્મધારયગર્ભઃ કર્મધારય ઇત્ય્ આભિપ્રેતઃ, વિશેષશ્ ચ સાધ્યત ઇતિ કથં સામાન્યશબ્દેન સાધ્યધર્મશબ્દસ્ય સમાસ ઇત્ય્ આશઙ્ક્યાહ -- ન ચે ત્યાદિ । ચો યસ્માદર્થે અવધારણે વા । સામાન્યમ્ અતદ્રૂપવ્યાવૃત્તવસ્તુમાત્રમ્ । તથાવિધેનૈવ હેતોઃ [41અ] વ્યાપ્યત્વાદ્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ । યત એવમ્ અતો ઽસ્ય્માદ્ ધેતોર્ હિ સપક્ષલક્ષણકાલે । સામાન્યસ્ય સાધ્યતામ્ ઉક્ત્વા સાધ્યધર્મશબેદેન સહ સામાન્યશબ્દસ્ય વિગ્રહં દર્શયતિ -- સાધ્યેતિ । સાધ્યધર્મ્યે(મે) ત્યાદિનોપસંહરતિ । સમાન એવેત્ય્ અવધારણિયમ્ ન તુ સામાન્યેનૈવેતિ, અન્યેનાપિ વસ્તુત્વાદિના સાદૃશ્યાત્ દૃષ્ટાન્તધર્મિણઃ સપક્ષત્વાભાવપ્રસઙ્ગાદ્ ઇતિ ।
યદિ સપક્ષાદ્ અન્યો ઽસપક્ષો એવાન્યધર્મયોગાદ્ અન્ય ઇતિ તત્રાસપક્ષે વર્ત્તમાનો હેતુઃ સર્વ એવાનૈકાન્તિકત્વાદ્ અહેતુઃ પ્રસજ્યેત । અથ વિરુદ્ધે નઞો વિધાનાત્ સપક્ષવિરુદ્ધો ઽસપક્ષઃ સહાનવસ્થાનલક્ષણેન વિરોધેન વિરુદ્ધસ્ તદા ઽગ્નિલક્ષણો હેતુર્ ઔષ્ણ્યં ન ગમયેત્ । અથાભાવે નઞ્ ઇષ્યતે, તદા ઽભાવે કસ્યચિત્ સત્ત્વાસમ્ભવાત્ સાધારણાનૈકાન્તિકો ન કશ્ચિત્ સ્યાદ્ ઇતિ મનસિ નિવેશ્ય પૃચ્છતિ -- કો ઽસપક્ષ ઇતિ । અનીદૃશાશયસ્યાજ્ઞસ્યૈવ વા પ્રશ્નઃ ।

ન સપક્ષ ઇત્યાદ્ય્ ઉત્તરમ્ । સપક્ષો યો ન ભવતી તિ સાધ્યધર્મવાન્ યો ન ભવતીત્ય્ અર્થઃ । એવઞ્ ચાચક્ષાણઃ પ્રસજ્યપ્રતિષેધવૃત્તિં નઞં દર્શયતિ । યદ્ય્ એવમ્, સમાસઃ કથં ઇતિ ચેત્ । ગમકત્વાદ્ અસૂર્યમ્પશ્યાનીત્યાદિવત્ । અપુનર્જ્ઞેયાનિ સામાનિ, અલવણભોજી, અસૂર્યમ્પશાનિ મુખાનિ "સુડ્નપુંસકસ્ય" [પાણ્નિનિ 1.1.43] ઇતિ । પ્રયોગસંખ્યાનિયમસ્ તુ ભાષ્યકારીયો યથા ઽનુપપન્નસ્ તથા ચાચાર્યેણૈવ વિનિશ્ચયે "દુઃખં બતાયં તપસ્વી" ઇત્યાદ્ય્ ઉપહાસપૂર્વકં -- "યથા નિકેતેન પ્રતિપત્તેઃ" ઇત્યાદિના પ્રતિપાદિત ઇતિ નેહોચ્યતે ।
[ધ્પ્ર્ પ્.99]
તતો ઽન્યસ્ તદ્વિરુદ્ધસ્ તદભાવશ્ ચ ઇતિ ઇઇ-9
તતઃ સપક્ષાદ્ અન્યઃ, તેન ચ વિરુદ્ધઃ, તસ્ય ચ સપક્સય અભાવઃ. સપક્ષાદ્ અન્યત્વં તદ્વિરુદ્ધત્વં ચ ન તાવત્ પ્રત્યેતું શક્યમ્, યાવત્ સપક્ષસ્વભાવાભાવો ન વિજ્ઞાતઃ. તસ્માદ્ અન્યત્વવિરુદ્ધત્વપ્રતીતિસામર્થ્યાત્[45] સપક્ષાભાવરૂપૌ પ્રતીતાવ્ અન્યવિરુદ્ધૌ.
__________નોતેસ્__________
[45] રેઅદન્યત્વવિરુદ્ધત્વે પ્રતીતિ- ?
એવં સત્ય્ અન્યવિરુદ્ધયોર્ અસપક્ષત્વં ન સ્યાદ્ ઇત્ય્ અસપક્ષશબ્દેન તદભાવતદન્યતદ્વિરુદ્ધનાં ત્રયાણામ્ અપિ સઙ્ગ્રહં દર્શયિતું કશ્ ચે ત્યાદિના પ્રશ્નપૂર્વમ્ ઉપક્ર[મ]તે । ચ કારઃ પુનઃશબ્દસ્યાર્થે ।
અન્ય ઇતિ વિવક્ષિતધર્માનાધારઃ, અન્યવિષયે ઽપિ નઞિ વિભાગેન નિયોગવૃત્તેઃ । ન હિ સ એવ બ્રાહ્મણસ્ તજ્જાતિયોગાદ્, અબ્રાહ્મણશ્ ચ ધર્માન્તરસમાવેશાલ્ લોકે પ્રતીયત ઇતિ । વિરુદ્ધ ઇતિ સહસ્થિતિલક્ષણેનાન્યોન્યાત્મપરિહારસ્થિતિલક્ષણેન ચ વિરોધેન વિરુદ્ધઃ । ચો ઽન્યાપેક્ષયા વિરુદ્ધર્મસપક્ષત્વેન સમુચ્ચિનોતિ । તસ્ય ચાભાવસ્ તુચ્છરૂપઃ પ્રસજ્યાત્મા વ્યવવર્ત્તવ્યૈકસ્વભાવઃ ।
અયમ્ અત્ર પ્રકરણાર્થઃ -- સપક્ષાભાવો ઽસપક્ષઃ । સાધ્યધર્મવાન્ યો ન ભવતીત્ય્ અર્થઃ । સાધ્યધર્માભાવાર્થત્વાદ્ અસપક્ષશબ્દસ્ય । ન ચૈવં નિષેધમાત્રમ્ અસપક્ષઃ । કિન્ તર્હિ? સર્વઃ પ્રતિયોગી નિષેધઃ પર્યુદતશ્ ચ, અતત્ત્વલક્ષણત્વાદ્ અસપક્ષસ્ય । તદ્ વિવક્ષિતે પ્રતિયોગિનિ તુલ્યં, વ્યતિરેકગતેઃ સર્વત્ર તુલ્યત્વાત્, સાક્ષાદ્ અર્થાપત્ત્યા વેતિ । ચ ઃ પૂર્વાપેક્ષઃ સમુચ્ચયે । અન્યવિરુદ્ધયોર્ અપિ વસ્તુસતોઃ કલ્પિતયોશ્ ચાસપક્ષત્વાત્ । તત્ર વર્ત્તમાનસ્ય સાધારણાનૈકાન્તિકત્વાન્ ન તદભાવદોષઃ, અન્યવિરુદ્ધયોશ્ ચ સ્વરૂપકથનેન તદસપક્ષત્વપક્ષોક્તો દોષો નિરસ્ત ઇતિ સર્વમ્ અવદાતમ્ ।
નનુ ચ સપક્ષો યો ન ભવતી તિ વચનેન યસ્ય સપક્ષાભાવસ્વભાવત્વં તસ્યૈવાસપક્ષત્વં [41બ્] પ્રતિપાદ્યતે । ન ચાન્યવિરુદ્ધયોસ્ તદ્ભાવસ્વભાવતા સમ્ભવ(વિ)ની, વિધિરૂપત્વાત્ । તત્ કથં તયોસ્ તથાત્વમ્ ઇત્ય્ આશઙ્ક્યાહ -- સપક્ષાદ્ ઇતિ । અન્યત્વં તતો ભિદ્યમાનત્વં પૃથક્ત્વમ્ ઇતિ યાવત્ । તેન ચ વિરુદ્ધત્વં તાવન્ ન શક્યં જ્ઞાતુમ્, યાવત્ સપક્ષાભાવસ્વભાવો ન વિજ્ઞાતો ભવતિ । સો ઽન્યો વિરુદ્ધશ્ ચેત્ય્ અર્થાત્ ।
અયમ્ આશયઃ -- યદિ તસ્યાન્યત્વાભિમતસ્ય યતો ઽન્યત્વં વ્યવહર્ત્તવ્યં તદ્રૂપતા ચેત્તસ્યાસિદ્ધા સન્દિગ્ધા વા ભવેત્ તદા ઽન્યત્વમ્ એવ ન સ્યાત્, તદાત્મવત્, ધૂમસ્યેવ વા બાષ્પાદિભાવેન સન્દિહ્યમાનસ્ય ન બાષ્પાદેર્ અન્યત્વનિશ્ચયઃ । યેન ચ વિરુદ્ધં યત્ તદ્ રૂપં ચેત્ સિદ્ધં સન્દ્ગિધં વા તાદ્રૂપ્યેણ, તદા તેન સહ તસ્યાવસ્થિતઃ, તદાત્મપરિહારેણ વા ઽવસ્થાનં કથમ્, કથં ચ નિશ્ચીયેત તદાત્મવત્ પૂર્વોક્તધૂમવત્?
યત એવં તસ્માત્ । તયોઃ સાધ્યધર્મ્વત્ત્વાભાવાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । યત એવં તતો હેતોઃ સાક્ષાદ્ અવ્યવધાનેન । અનેન યદ્ય્ એક એવાસપક્ષો વક્તવ્યઃ તદા તદભાવ એવેતિ સૂચિતં । તુ ર્ અભાવાદ્
[ધ્પ્ર્ પ્.100]
તતો ઽભાવઃ સાક્ષાત્ સપક્ષાભાવરૂપઃ પ્રતીયતે । અન્યવિરુદ્ધૌ તુ સામર્થ્યાદ્ અભાવરૂપૌ પ્રતીયેતે । તતસ્ ત્રયાણામ્ અપ્ય્ અસપક્ષત્વં ।

ત્રિરૂપાણિ ચ ત્રીણ્ય્ એવ લિઙ્ગાનિ ઇઇ-10
ઉક્તેન ત્રૈરૂપ્યેણ ત્રિરૂપાણિ ચ ત્રીણ્ય્ એવ લિઙ્ગાનિ ઇતિ । ચ કારો વ્યક્તવ્યાન્તરસમુચ્ચયાર્થઃ । ત્રૈરૂપ્યમ્ આદૌ પૃષ્ટં ત્રિરૂપાણિ ચ લિઙ્ગાનિ પરેણ । તત્ર ત્રૈરૂપ્યં ઉક્તમ્ । ત્રિરૂપાણિ ચ ઉચ્યન્તે । -- ત્રિણ્ય્ એવ ત્રિરૂપાણિ લિઙ્ગાનિ । ત્રયસ્ ત્રિરૂપ લિઙ્ગપ્રકારા ઇત્ય્ અર્થઃ ।
કાનિ પુનસ્ તાનિ ઇત્ય્ આહ
અનુપલબ્ધિઃ સ્વભાવઃ કાર્યં ચ ઇતિ ઇઇ-11
પ્રતિષેધ્યસ્ય સાધ્યસ્ય અનુપલબ્ધિસ્ ત્રિરૂપા । વિધેયસ્ય સાધ્યસ્ય સ્વભાવશ્ ચ ત્રિરૂપઃ, કાર્ય ચ ।
અન્યવિરુદ્ધયોર્ વૈધર્મ્યમ્ આહ । યતો ઽન્યો નિરુદ્ધશ્ ચોક્તયા નીત્યા સપક્ષાભવરૂપૌ તતસ્ તસ્માત્ । આસ્તામ્ એકસ્ય દ્વયોર્ વા ત્રયાણામ્ અપીત્ય્ અપિ શબ્દઃ ।
ત્રૈરૂપ્યેણ ત્રિરૂપેણેત્ય્ અર્થઃ । ત્રીણિ રૂપાણિ લક્ષણાનિ યેષામ્ ઇતિ વિગ્રહઃ । ત્રિણ્ય્ એવ ત્રિસંખ્યાન્ય્ એવ । ત્રિય્રૂપાણી ત્ય્ અનેનાબાધિતવિષયત્વાદિરૂપાનતરયોગેન ચતુર્લક્ષણત્વં ષડ્લક્ષણત્વં વા પરાભિમતં હેતોઃ પ્રતિષેધતિ, ત્રીણ્ય્ એવે ત્ય્ અનેન સંયોગ્યાદિભેદેન ભૂયિષ્થસંખ્યત્વમ્ ।
પૃષ્ટ ઇતિ પાઠે ત્વ્ આચાર્ય ઇતિ શેસઃ । યત્ ત્રૈરૂપ્યં પૃષ્ટો યદ્ વા યત્ ત્રૈરૂપ્યં પૃષ્ટં તત્ ત્રૈરૂપ્યમ્ ઉક્તમ્ ઉક્તેન ગ્રન્થેન । અથ વા યદ્ યસ્માત્ ત્રૈરૂપ્યં પૃષ્ટ આચાર્યઃ, પૃષ્ટં વા તત્ તસ્માત્ ત્રૈરૂપ્યમ્ ઉક્તમ્ ઇતિ । ચ સ્ ત્રૈરૂપ્યેણ સમં ત્રિરૂપાણામ્ ઉક્તકરમ્તાં સમુચ્ચિનોતિ ।
નનુ ન તાવત્ પરસ્યૈતદ્ દ્વિતયપ્રશ્નવાક્યં શ્રુતમ્ । તત્ કથં પરસ્ય દ્વેધા પ્રણઃ સંકીર્ત્ત્યત ઇતિ ચેત્ । ઉચ્યતે । ત્રિરૂપાલ્ લિઙ્ગાદ્ ઇતિ શ્રુતવતા પૂર્વપક્ષવાદિના ઽવશ્યં કિં તત્ ત્રૈરૂપ્યં કિયચ્ ચ ત્રિરૂપં લિઙ્ગમ્ ઇત્યાકાઙ્ક્ષિતવ્યમ્, તેન પૃષ્ટમ્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે । એતદ્ એવ કથમ્ અવસીયત ઇતિ ચેત્ । ત્રૈરૂપ્યં લિઙ્ગસ્યૈવમ્ આત્મકમ્ ઇત્ય્ અભિધાનાદ્ આચાર્યસ્ય પૂર્વપક્ષવાદિન એવંરૂપ પ્રશ્નો ઽવસીયતે । ત્રિરૂપાણિ ચ ત્રીણ્યેવે ત્ય્ અભિધાનાચ્ ચ સમ્ખ્યાપ્રશ્નઃ । તતઃ સાધૂક્તં ત્રૈરૂપ્યમ્ આદાવ્ ઇત્યાદિ । લિઙ્ગપ્રકારા લિઙ્ગસ્વરૂપાણિ ॥
સંયોગ્યાદિભેદેન ત્રિત્વાસમ્ભવાત્ પૃચ્છતિ -- કાની તિ । સામાન્યવિશેષાકારાભ્યાં પ્રશ્નઃ । કાર્યં ચ વિધેયસ્યેતિ પ્રકૃતમ્ । કેવલં વિધેયસ્યે તિ પૂર્વં સામર્થ્યાદ્ અનર્થાન્તરસ્ય વિધેયસ્ય, અધુના ત્વ્ અર્થાન્તરસ્ય વિધેયસ્યેત્ય્ અવસેયમ્ । વિધેયસ્યાર્થાન્તરસ્ય કાર્યં ત્રિરૂપમ્ ઇતિ યોજનીયમ્ । ચ કારૌ પૂર્વાપેક્ષયા સમુચ્ચયાર્થૌ ॥
[ધ્પ્ર્ પ્.101]
અનુપલબ્ધિમ્ ઉદાહર્તુમ્ આહ --
તત્ર અનુપલબ્ધિર્ યથા ન પ્રદેશવિશેષે ક્વચિદ્ ઘટઃ, ઉપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તસ્ય અનુપલબ્ધેર્ ઇતિ ઇઇ-12
યથા ઇત્યાદિ । યથા ઇત્ય્ ઉપપ્રદર્શનાર્થમ્ । યથા ઇયમ્ અનુપલબ્ધિસ્ તથા અન્યા અપિ । ન ત્વ્ ઇયમ્ એવ ઇત્ય્ અર્થઃ । પ્રદેશ એકદેશઃ । વિશિસ્યત ઇતિ વિશેષઃ પ્રતિપત્તૃપ્રત્યક્ષઃ । તાદૃશશ્ ચ ન સર્વઃ પ્રદેશઃ । તદ્ આહ -- ક્વચિદ્ ઇતિ । પ્રતિપત્તૃપ્રત્યક્ષે ક્વચિદ્ એવ પ્રદેશ ઇતિ ધર્મી । ન ઘટ ઇતિ સાધ્યમ્ । ઉપલબ્ધિર્ જ્ઞાનમ્ । તસ્યા લક્ષણં જનિકા સામગ્રી । તથા હિ ઉપલબ્ધિર્ લક્ષ્યતે । તત્પ્રાપ્તો ઽર્થો જનકત્વેન સામગ્ર્યન્તર્ભાવાત્ । ઉપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તો દૃશ્ય ઇત્ય્ અર્થઃ । તસ્ય અનુપલભ્દેઃ -- ઇત્ય્ અયમ્ હેતુઃ ।
અથ યો યત્ર ન અસ્તિ સ કથં તત્ર દૃશ્યઃ । દૃશ્યત્વસમારોપડ્ અસન્ન્ અપિ દૃશ્ય ઉચ્યતે । યશ્ ચ એવં સમ્ભાવ્યતે -- યદ્ય્ અસાવ્ અત્ર ભવેદ્ દૃશ્ય ભવેદ્ ઇતિ । સ તત્ર અવિદ્યમાનો ઽપિ દૃશ્યઃ સમારોપ્યઃ । કશ્ ચ એવં સમ્ભાવ્યઃ? યસ્ય સમગ્રાણિ સ્વાલમ્ભનદર્શનકારણાનિ ભવન્તિ । કદા ચ તાનિ સમગ્રાણિ ગમ્યતે? યદૈકજ્ઞાનસંસર્ગિવસ્ત્વન્તરોપલમ્ભઃ । એકૈન્દ્રિયજ્ઞાનગ્રાહ્યં લોચનાદિપ્રણિધાનાભિમુખં વસ્તુદ્વયમ્ અન્યોન્યાપેકેષમ્ એકજ્ઞાનસંસર્ગિ કથ્યતે । તયોર્ હિ
ન ઘટ ઇતિ ઘટાભાવવ્યવહારયોગ્યતેતિ દ્રષ્ટવ્યમ્ । ઘટાભાવસ્ય પ્રત્યક્ષસિદ્ધત્વાત્ । એતચ્ ચ પરસ્તાદ્ અભિધાસ્યતે । તયા લક્ષ્યત ઇતિ બ્રુવતા લક્ષ્યતે ઽનેનેતિ લક્ષણમ્ ઇતિ વ્યક્તીકૃતમ્ । તદ્ ઇત્ય્ ઉપલબ્ધિલક્ષણમ્ । કથં તત્પ્રાપ્ત ઇત્ય્ આહ જનકત્વેન । કિં તેનૈકેન સા જન્યતે યેનૈવમ્ ઉચ્યત ઇત્ય્ આહ સામગ્ર્યન્તર્ભાવાદ્ ઇતિ ।
સમુદાયાર્થં સ્ફુટયતિ । દૃશ્યો દર્શનયોગ્યઃ । ઇતિ ર્ એવમર્થે । એવમ્ અભિધેયો યસ્યોપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તશબ્દસ્ય ।
યદ્ય્ અવિદ્યમાનઃ સમારોપાદ્ દૃશ્ય ઉચ્યતે તદા ભિન્નેન્દ્રિયગ્રાહ્યમ્ અપિ તત્રાનેકમ્ અસ્તિ । તસ્યાપિ તર્હિ તથાત્વમ્ આયાતમ્ ઇત્ય્ આશઙ્ક્યાહ યશ્ ચૈવમ્ ઇતિ । ચો ઽવધારણે । સ તાદૃશો દૃશ્યતયા સમારોપ્યો ન સર્વ ઇત્ય્ અર્થાત્ । કશ્ ચૈવં સમ્ભાવ્ય ઇતિ પૃચ્છતિ । પુનઃશબ્દાર્થશ્ ચ કારઃ ।
યસ્ય્ એતિ સિદ્ધાન્તી । યસ્ય્ એતિ પ્રતિષેધસ્ય । સ્વમ્ આત્માનમ્ આલમ્બત ઇત્ય્ આલમ્બનં । યસ્ય દર્શનસ્ય । તસ્ય કારણાનિ । તચ્ ચેન્ નાસ્તિ કથં તદ્દર્શનકારણસામગ્ર્યાવગતિર્ ઇત્ય્ આશયઃ પૃચ્છતિ કદે તિ । ચ પૂર્વવત્ । એકસ્મિઞ્ જ્ઞાને સંસર્ગઃ પ્રતિભાસઃ સ યસ્યાસ્તિ । તચ્ ચ તદ્વસ્ત્વન્તરં ચેતિ તથા તસ્યોપલમ્ભો યદે ત્ય્ ઉક્તમ્ ।
[ધ્પ્ર્ પ્.102]
સતોર્ ન એકનિયતા ભવતિ પ્રતિપત્તિઃ । યોગ્યતાયા દ્વયોર્ અપ્ય્ વિશિષ્ટત્વાત્ । તસ્માદ્ એકજ્ઞાનસંસર્ગિણિ દૃશ્યમાને સત્ય્ એકસ્મિન્ન્ ઇતરત્ સમગ્રદર્શનસામગ્રીકં યદિ ભવેદ્ દૃષ્યમ્ એવ ભવેદ્ ઇતિ સમ્ભાવિતં દૃશ્યત્વમ્ આરોપ્યતે । તસ્ય અનુપલમ્ભો દૃશ્યાનુપલમ્ભઃ । તસ્માત્ સ એવ ઘટવિવિક્તપ્રદેશસ્ તદાલમ્ભનં ચ જ્ઞાનમ્ દૃશ્યાનુપલમ્ભનિશ્ચયહેતુત્વાત્ દ્ર્શ્યાનુપલમ્ભ ઉચ્યતે ।
યાવદ્ ધિ એકજ્ઞાનસંસર્ગિ વસ્તુ ન નિશ્ચિતમ્ તજ્જ્ઞાનં ચ ન તાવદ્ દૃશ્યાનુપલમ્ભનિશ્ચયઃ । તતો વસ્તુ અનુપલમ્ભ ઉચ્યતે તજ્જ્ઞાનં ચ । દર્શનનિવૃત્તિમાત્રં તુ સ્વયમ્ અનિશ્ચિતત્વાદ્ અગમકમ્ । તતો દૃશ્યઘટરહિતઃ પ્રદેશઃ તજ્જ્ઞાનં ચ વચનસામર્થ્યાદ્ એવ દૃશ્યાનુપલમ્ભરૂપમ્ ઉક્તં દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
તત્ર યદિ નિરાકારં વિજ્ઞાનમ્ ઇતિ સ્થિતિસ્ તદૈકશબ્દો દ્વયાદિસંખ્યાનિરાસાર્થઃ । યદા તુ સાકારમ્ ઇતિ સ્થિતિસ્ તદા પક્ષદ્વયમ્ -- એકમ્ એવ વાનેકાકારમ્ અશક્યવિવેચનં ચિત્રં જ્ઞાનમ્, પ્રતિવસ્ત્વ્ અનેકમ્ એવ વા તત્તદાકારાનુકારિ । પૂર્વસ્મિન્ પક્ષે પૂર્વવદ્ એકશબ્દઃ । શેષપક્ષે ત્વ્ એકચક્ષુરાયતનપ્રભવત્વાદ્ એકરૂપાલમ્બનત્વાચ્ ચૈકશબ્દો ગૌણઃ ।
નનુ યદિ તત્ પ્રતિષિધ્યમાનમ્ અનેન ભૂતલાદિના સહૈકસ્મિન્ જ્ઞાને પ્રતિભાસેત તદપેક્ષમ્ ઇદમ્ એકજ્ઞાનસંસર્ગિ કથ્યતે । યાવતેદમ્ એવ નાસ્તીત્ય્ આશઙ્ક્ય તથાત્વમ્ એવ તયોર્ એકેન્દ્રિયે ત્યાદિના દર્શયતિ । લોચનાદીનાં પ્રણિધાનં સ્વજ્ઞાનોપજનને યોગ્યીભવનં તત્ર્ આભિમુખમ્ અનુગુણમ્ । અન્યોન્યાપેક્ષમ્ ઇતિ ઘટાદ્યપેક્ષં ભૂતલાદિ, તદપેક્ષં ચ ઘટાદીત્ય્ અર્થઃ ।

યદિ નામ દ્વયં તત્રાવસ્થિતં તથાપ્ય્ એકમ્ એવ તત્રાવભાસિષ્યત ઇત્ય્ આહ -- તયોર્ ઇતિ । હિ ર્ યસ્માત્ । ઉપપત્તિમ્ આહ -- યોગ્યતાયા ઇતિ । યત એવ તયોર્ ઘટાદિભૂતલાદ્યોર્ એકજ્ઞાનસંસર્ગઃ સમ્ભવી તસ્માત્ । એકસ્મિન્ ભૂતલાદિકે દૃશ્યમાને સતીતરદ્ ઘટાદિકં પરિપૂર્ણદર્શનસામગ્રીકં જ્ઞાતવ્યમ્ । તથાસદ્ અવિદ્યમાનમ્ અપિ સમારોપાદ્ દૃશ્યમ્ ઉચ્યત ઇતિ દર્શયતિ ।
ભવેદ્ ઇતિ ના સમ્ભાવનાયા આકારઃ કથિતઃ । તસ્યૈ વ સમ્ભાવનાર્હસ્ય્ આનુપલમ્ભસ્ તદવિવિક્તાન્યોપલમ્ભરૂપઃ । યસ્માત્ તસ્યૈકજ્ઞાનસંસર્ગિણો ભૂતલાદેર્ દર્શનાત્ તદનુપલમ્ભો નિશ્ચીયતે તસ્માત્ ।
નનુ ભૂતલાદિજ્ઞાનનિશ્ચય એવ તદ્ અનુપલમ્ભનિશ્ચયહેતુત્વાદ્ અનુપલમ્ભો ઽસ્તુ ભૂતલાદિકં તુ કથમ્ ઇત્ય્ આહ -- યાવદ્ ઇતિ । હિ ર્ યસ્માત્ । અનેન જ્ઞાનવિશિષ્ટં ભૂતલાદિ, ભૂતલાદ્યવચ્છિન્નઞ્ ચ જ્ઞાનં દૃશ્યસ્યાનુપલમ્ભમ્ ઉપલમ્ભાભાવં વ્યવહર્ત્તવ્યૈકસ્વભાવં નિશ્ચાયયતીતિ દર્શિતમ્ । વસ્ત્વ્ ઇતિ ભૂતલાદિ । જ્ઞાનમ્ ઇતિ તદ્ગ્રાહિ । ચ સ્ તુલ્યોપાયત્વં સમુચ્ચિનોતિ ।
[ધ્પ્ર્ પ્.103]
કા પુનર્ ઉપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તિર્ ઇત્ય્ આહ --
ઉપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તિર્ ઉપલમ્ભપ્રત્યયાન્તરસાકલ્યં સ્વભાવવિશેષશ્ ચ ઇઇ-13
ઉપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તિઃ ઉપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તવં ઘાતસ્ય ઉપલમ્ભપ્રત્યયાન્તરસાકલ્યમ્ ઇતિ. જ્ઞાનસ્ય ઘટો ઽપિ જનકઃ, અન્યે ચ ચક્ષુરાદયઃ. ઘટાદ્ દૃશ્યાદ્ અન્યે હેતવઃ પ્રત્યયાન્તરાણિ . તેષાં સાકલ્યમ્ સન્નિ ધિઃ. સ્વભાવ એવ વિશિષ્યતે તદ્ અન્યસ્ મ્ આદ્ ઇતિ વિશેષ વિશિષ્ત ઇત્ય્ અર્થઃ. તદ્ અયમ્ વિશિષ્ટઃ સ્વભાવઃ પ્રત્યયાન્તરસાકલ્યં ચ એતત્ દ્વયમ્ ઉપલબ્ધિલક્ષનપ્રાપ્તત્વં ઘટાદેર્ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
યદ્ય્ એકસ્મિન્ જ્ઞાને યયોઃ સંસર્ગો ઽસ્તિ તયોર્ એકતરોપલમ્ભસ્ તદિતરાનુપલમ્ભનિશ્ચયહેતુત્વાદ્ અનુપલમ્ભસ્ તસ્માચ્ ચ તસ્યાભાવવ્યહારસ્ તદા નીલજ્ઞાનાનુભવે પીતજ્ઞાનાભાવવ્યવહારો ન સ્યાત્ તયોર્ એકજ્ઞાનસંસર્ગાભાવાત્ । ન હિ ભવન્ મતે જ્ઞાનં જ્ઞાનાન્તરેણ વેદ્યતે, સ્વસંવેદનત્વાભાવપ્રસઙ્ગાદ્ ઇતિ ચેત્ । સત્યમ્ એતત્ । કેવલમ્ એકજ્ઞાનસંસર્ગિશબ્દેનાન્યોન્યાવ્યભિચરિતોપલમ્ભત્વમ્ ઇહ વિવક્ષિતમ્ । તચ્ ચ જ્ઞાને ઽપ્ય્ અસ્તિ । યદિ હિ તજ્જ્ઞાનં વિદ્યમાનં સ્યાત્ તદા નીલજ્ઞાનવત્ સંવિદિતમ્ એવ ભવેત્ । ન ચ સંવેદ્યતે । તસ્માન્ નાસ્તીતિ વ્યવહ્રિયત ઇતિ કિમ્ અવદ્યમ્ ।
સ્યાદ્ એતત્ । કિં પુનર્ જ્ઞાતૃજ્ઞેયધર્મોપલબ્ધિવ્યુદાસેન પર્યુદાસવૃત્તિના નઞા જ્ઞાતૃજ્ઞેયધર્મલક્ષણા દ્વિવિધોપલબ્ધિઃ પ્રતિપાદ્યતે ? ન તૂપલમ્ભાભાવમાત્રં પ્રસજ્યપ્રતિષેધાશ્રયેણોચ્યતે યથ્ એશ્વરસેનો મન્યત ઇત્ય્ આશઙ્ક્યાહ -- દર્શન ત્યાદિ । દર્શનમ્ ઉપલબ્ધિસ્ તસ્ય નિવૃત્તિર્ અભાવસ્ તુચ્છરૂપઃ સૈવ તન્ માત્રં વસ્ત્વન્તરસંસર્ગવિરહઃ । તુ ઃ પૂર્વસ્માદ્ અનુપલમ્ભાદ્ વૈધર્મ્યમ્ અસ્ય દ્યોતયતિ । સ્વયમ્ અનિશ્ચિતત્વાદ્ ઇતિ બ્રુવતાનુપલમ્ભાત્ તત્પ્રતિપત્તાવ્ અનવસ્થાદોષપ્રસઙ્ગેન તસ્ય સાધકાભાવઃ સૂચિતઃ । અનિશ્ચિતત્વાદ્ એવ્ આગમકઃ । એવઞ્ ચ વ્યાચક્ષાણેન ઇદં સૂચિતમ્ -- તથાવિધાનુપલબ્ધિઃ પ્રમાણનિવૃત્તાવ્ અપ્ય્ અર્થાભાવાભાવાદ્ અભાવવ્યવહારે સાધ્યે ઽનૈકાન્તિકીતિ । વચનસામર્થ્યાદ્ ઇત્ય્ ઉપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તસ્યે તિવચનસામર્થ્યાત્, અન્યથૈતદ્ અતિરિચ્યેતેતિ ભાવઃ ॥
નનૂપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તઃ સ ઉચ્યતે યસ્યોપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તિર્ અસ્તિ । યથા યસ્યાપ્તિર્ યથાર્થદર્શનાદિરૂપાસ્તિ સ આપ્ત ઇત્ય્ ઉચ્યતે । સા ચોપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તિર્ યદ્ય્ આત્મમનઃસન્નિકર્ષઃ, ઇન્દ્રિયમનઃસંયોગઃ, ઇન્દ્રિયાર્થસન્નિકર્ષઃ, વિષયપ્રકાશસંયોગઃ, અનેકદ્રવ્યવત્ત્વમ્, રૂપં ચોદ્ભૂતં સમાખ્યાતં તદા ત્વન્ મતે ઽમીષામ્ અભાવાદ્ ઉપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તિર્ અસમ્ભવિનીતિ મન્યમાનઃ પૃચ્છતિ કા પુનર્ ઇતિ । સામાન્યવિશેષાકારાભ્યામ્ અયં પ્રશ્નઃ । આચાર્યસ્યા પિ નામૂન્ય્ ઉપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તિ શબ્દેન વિવક્ષિતાનિ ।
કિં તર્હીયમ્ ઇત્યભિપ્રાયેણ યદ્ ઉપલબ્ધિલક્ષણે ત્યાદિપ્રતિવચનં તદ્ ઉપલબ્ધીત્ય્ આદિના વ્યાખ્યાતુમ્ ઉપક્રમતે । વ્યાખ્યેયમ્ એવ્ ઓપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તિ શબ્દસામાનાર્થેન્ ઓપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તત્વ શબ્દેનાનુવદતિ । અયં ચાસ્યાશયઃ યસ્યોપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તિસ્ તસ્યાવશ્યમ્ ઉપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તત્વમ્ અસ્તીતિ । અત એવોપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તિર્ ઉપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તત્વમ્ ઇત્ય્ ઉક્તમ્ । કસ્યેત્ય્ આકાઙ્ક્ષાયામ્ આહ ઘટસ્યે તિ ।
નનુ સાકલ્યં નામાનેકધર્મઃ । ન ચ જ્ઞાનસ્ય હેતવો બહવઃ । કિઞ્ ચ યદિ પ્રતિષેધ્યો ઽપિ જ્ઞાનસ્ય હેતુઃ સ્યાત્ તદા તસ્માત્ પ્રત્યયાદ્ અન્યે પ્રત્યયાઃ પ્રત્યયાન્તરાણ્ય્ ઉચ્યન્ત ઇત્ય્ આશઙ્ક્યાહ જ્ઞાનસ્યે તિ ।
[ધ્પ્ર્ પ્.104]
કીદૃશઃ સ્વભાવવિશેષ ઇત્ય્ આહ
યઃ સ્વભાવઃ સત્સ્વ્ અન્યેષુ ઉપલમ્ભપ્રત્યયેષુ સન્ પ્રત્યક્ષ એવ ભવતિ સ સ્વભાવવિશેષઃ ઇઇ-14
સત્સ્વ્ ઇત્યાદિ । ઉપલમ્ભ સ્ય યાનિ ઘટાદ્ દૃશ્યાદ્ પ્રત્યયા ન્તરાનિ તેષુ સત્સુ વિદ્યમાનેષુ યઃ સ્વભાવઃ સન્ પ્રત્યક્ષ એવ ભવતિ સ સ્વભાવવિશેષઃ । તદ્ અયમ્ અત્ર અર્થઃ -- એકપ્રતિપત્ત્રપેક્ષમ્ ઇદમ્ પ્રત્યક્ષલક્ષણમ્ । તથા ચ સતિ દ્રષ્ટું પ્રવૃત્તસ્ય એકસ્ય દ્રષ્ટુર્ દૃશ્યમાન ઉભયવાન્ ભાવઃ । અદૃશ્યમાનાસ્ તુ દેશકાલસ્વભાવવિપ્રકૃષ્ટાઃ સ્વભાવવિશેષરહિતાઃ પ્રત્યયાન્તરસાકલ્યવન્તસ્ તુ । યૈર્ હિ પ્રત્યયૈર્ સ દ્રષ્ટા પશ્યતિ તે સન્નિહિતાઃ । અતશ્ ચ સન્નિહિતા યદ્ દ્રષ્ટું પ્રવૃત્તઃ સઃ ।

ન કેવલં પ્રત્યયાન્તરસાકલ્યમ્ ઉપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તિઃ કિન્ ત્વ્ અન્યદ્ અપીત્ય્ આહ -- સ્વભાવે તિ । ચ સ્ તુલ્યબલત્વં સમુચ્ચિનોતિ । તદન્યસ્માત્ પિશાચાદેર્ વિશિષ્યતે । જ્ઞાનજનનયોગ્યતયા વિશેષણત્વે પ્ય્ અસ્ય રાજદન્તાદિપાઠાદ્ વિશેષ શબ્દસ્ય પૂર્વનિપાતાભાવઃ । કર્મસાધનસ્યૈવ વિશેષશબ્દસ્યાર્થમ્ વિશિષ્ટ ઇતિ ।
દ્વયમ્ એતન્ મિલિતમ્ એવોપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તિશબ્દવાચ્યમ્ ઉપસંહારવ્યાજેન તદ્ ઇત્યાદિના દર્શયતિ । યતઃ પ્રત્યયાન્તરસાકલ્યં સ્વભાવવિશેષશ્ ચોપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તિર્ વિવક્ષિતા તત્ તસ્માદ્ ઉપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તિશબ્દવાચ્યમ્ ઉપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તત્વં ઘટાદેઃ પ્રતિષેધ્યસ્ય ॥
અથ કિં સ્થવીયાન્ સ્વભાવઃ સ્વભાવવિશેષ ઉતસ્વિત્ પરરૂપામિશ્રસ્વલક્ષણાત્મક ઇત્ય્ અભિપ્રેત્ય પૃચ્છતિ કીદૃશ ઇતિ । સત્સ્વ્ ઇત્યાદ્ય્ ઉત્તરમ્ ઉપલમ્ભસ્યે ત્યાદિના વ્યાચષ્ટે ।
નનુ કિમ્ અસ્ય સમ્ભવો ઽસ્તિ યદ્ ઉત પ્રત્યયાન્તરસાકલ્યે સત્ય્ અપિ સ્વભાવઃ પ્રત્યક્ષ એવ ભવતીતિ । તથા હિ સત્ય્ અપિ ઘટસ્ય તાદૃશે સ્વભાવે વિદૂરવર્ત્તિનઃ પુરુષસ્ય લોચનાદિપ્રણિધાને પિ નાસૌ પ્રત્યક્ષો ભવતીત્ય્ આશઙ્ક્યાહ તદ્ અયમ્ ઇતિ । યસ્માદ્ દ્વયમ્ એતદ્ ઉપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તિમ્ અવોચદ્ આચાર્યસ્ તત્ તસ્માદ્ અત્ર પ્રસ્તવે ઽયમ્ અર્થો વાચ્યો ઽભિમતઃ । કો ઽસાવ્ ઇત્ય્ આહ એકે તિ । એકશ્ ચાસૌ વિવક્ષિતઃ પ્રતિપત્તા ચેતિ તથા તદ્ અપેક્ષમ્ ઇદં પ્રત્યક્ષલક્ષણમ્ । યઃ સ્વભાવઃ સત્સ્વ્ અન્યેષૂપલમ્ભપ્રત્યયાન્તરેષુ સન્ પ્રત્યક્ષ એવ ભવતી ત્ય્ એવં રૂપં । એકશ્ ચ પ્રતિપત્તા સ એવ વાચ્યો યો ઽવ્યવધાનાદિદેશો દ્રષ્ટું પ્રવૃત્તશ્ ચ । તથાવિધે ચ દ્રષ્ટરિ તથાવિધો ઽવશ્યં પ્રત્યક્ષ એવ ભવતીતિ । તથાપિ કથં પૂર્વપક્ષાતિક્રમ ઇત્ય્ આહ તથા ચેતિ તસ્મિંશ્ ચ પ્રકારે સતિ । દૃશ્યમાન ઇતિ હેતુભાવેન વિશેષણમ્ । ઉભયવાન્ સ્વભાવવિશેષવાન્ પ્રત્યયાન્તરસાકલ્યવાંશ્ ચ । યદ્ય્
[ધ્પ્ર્ પ્.105]
દ્રષ્ટુમ્ અપ્રઋત્તસ્ય તુ યોગ્યદેશસ્થા અપિ દ્રષ્ટું તે ન શક્યાઃ પ્રત્યયાન્તરવૈકલ્યવન્તઃ, સ્વભાવવિશેષયુક્તાસ્ તુ । દૂરદેશકાલાસ્ તુ ઉભયવિકલાઃ । તદ્ એવં પશ્યતઃ કસ્યચિન્ ન પ્રત્યયાન્તરવિકલો નામ, સ્વભાવવિશેષવિકલસ્ તુ ભવેત્ । અપશ્યતસ્ તુ દ્રષ્ટું શક્યો યોગ્યદેશસ્થઃ પ્રત્યયાન્તરવિકલઃ । અન્યે તુ ઉભયવિકલા ઇતિ ।
અદૃશ્યમાનાપિ સ્વભાવવિશેષવન્તસ્ તદા કિં સ્વભાવવિશેષગ્રહણેનેત્ય્ આહ અદૃશ્યમાના ઇતિ । તુ ર્ દૃશ્યમાનેભ્યો ઽદૃશ્યમાનાન્ ભિનત્તિ । દેશાદિવિપ્રકૃષ્ટત્વમ્ અદૃશ્યમાનત્વે નિબન્ધનમ્, હેતુભાવેન વિશેષણાત્ । તે પ્રત્યયાન્તરસાકલ્યવન્તઃ । તુ ઃ સ્વભાવવિશેષવિરહાત્ પ્રત્યયાન્તરસાકલ્યવત્ત્વેન તાન્ વિશિનષ્ટિ । દ્રષ્ટું પ્રવૃત્તસ્યે ત્ય્ અસ્યાનુવૃત્તાવ્ ઇદં દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
અયમ્ અત્ર પ્રકરણાર્થઃ એકપ્રતિપત્ત્રપેક્ષયા યસ્ તથાવિધઃ સ્વભાવઃ સો ઽપિ યદ્ય્ ઉપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તિલક્ષણત્વેન નોપાદીયતે, તદા તેષામ્ અપિ દેશાદિવિપ્રકર્ષિણાં પ્રત્યયાન્તરસાકલ્યમ્ ઉપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તિર્ અસ્તીત્ય્ ઉપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તાનામ્ અનુપલમ્ભાદ્ અભાવવ્યવહારઃ પ્રવર્ત્તનીયઃ સ્યાત્ । ન ચૈતદ્ યુજ્યતે । તસ્માદ્ વિશિષ્ટપ્રતિપત્ત્રપેક્ષમ્ ઇદં સ્વભાવવિશેષસ્ય લક્ષણમ્ ઇત્ય્ ઉપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તિલક્ષણં સૂક્તમ્ ઇતિ ।
પ્રત્યયાન્તરસાકલ્યવત્ત્વમ્ એવ તેષાં સાધયન્ન્ આહ યૈર્ ઇતિ । હિ ર્ યસ્માદર્થે । એતદ્ એવ કુતઃ સિદ્ધ્યતીત્ય્ આહ અત ઇતિ । અત ઇત્ય્ અયં નિપાતો વક્ષય્માણહેત્વર્થઃ । ચો વક્તવ્યમ્ એતદ્ ઇત્ય્ અસ્મિન્નર્થે । સન્નિહિતાસ્ તે પ્રત્યયા યદ્ યસ્માદ્ દ્રષ્ટું પ્રવૃત્તસ્ તદ્વિવિક્તં દ્રષ્ટું પ્રવૃત્તો યત ઇત્ય્ અર્થઃ । યદ્ વા તદ્ એવ નિરીક્ષિતું પ્રવૃત્તો યત ઇતિ । તદા તુ [43બ્] પ્રેક્ષાપૂર્વકારીતિ દ્રષ્ટવ્યમ્ । દર્શનપ્રવૃત્તપુરુષાપેક્ષયા તાવદ્ અર્થસ્યૈવંપ્રકારવત્ત્વં, દ્રષ્ટુમ્ અપ્રવૃત્તસ્ય તુ સ કીદૃશ ઇત્ય્ આહ દ્રષ્ટુમ્ અપ્રવૃત્તસ્યે તિ । તુ ના દ્રષ્ટું પ્રવૃત્તાદ્ અપ્રવૃત્તસ્ય ભેદમ્ આહ । યાવત્ય્ એવ દેશે સતિ તસ્મિન્ પ્રત્યયાન્તરે દૃશ્યન્તે ઽર્થઃ સ એવ યોગ્યો દેશઃ તત્ર સ્થાઃ ।
તસ્માદ્ દૃશ્યાદ્ અન્યે યે ચક્ષુરાદયો હેતવસ્ તાનિ પ્રત્યયાન્તરાણિ । તેષાં વૈકલ્યમ્ અભાવસ્, તદ્વન્તઃ હેતુભાવેન વિશેષણાદ્ । અત એવ દ્રષ્ટું તે ન શક્યાઃ । સ્વભાવવિશેષસ્ તુ તેષામ્ અસ્તીતિ દર્શયન્ન્ આહ સ્વભાવે તિ । તુ ના પ્રત્યયાન્તરવૈકલ્યવત્ત્વાત્ સ્વભાવવિશેષયુક્તત્વેન તાન્ વિશિનષ્ટિ । તથાવિધપુરુષાપેક્ષયા દેશકાલવિપ્રકૃષ્ટાનાં તુ કા વાર્ત્તેત્ય્ આહ દૂરે તિ । દૂરૌ દેશકાલૌ યેષાં તે તથોક્તાઃ । યે હિ દેશેન વિપ્રકૃષ્ટાસ્ તે દૂરદેશા યે ચ કાલેન તે દૂરકાલા ભવન્તીતિ ભાવઃ । તુ ઃ પૂર્વેભ્ય ઇમાન્ ભિનત્તિ । અત્રાપિ દ્રષ્ટુમ્ અપ્રવૃત્તસ્યે ત્ય્ અનુવર્ત્તતે । તદ્ એવમ્ ઇત્યાદિનોક્તમ્ એવોપસંહરતિ ।
અથવા એકપ્રતિપત્ત્રપેક્ષમ્ ઇદમ્ ઇત્ય્ અન્યથા વ્યાખ્યાયતે -- ઇહોપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તસ્યેત્ય્ અનેન દેશકાલસ્વભાવવિપ્રકૃષ્ટતયાનુપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તાઃ કિલ વ્યાવર્તયિતવ્યાઃ । ન ચ તે ઽપ્ય્ અનુપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તાઃ શક્યા વક્તું યતો વ્યવચ્છિદ્યેરન્ તથાપિ પિશાચો ઽપિ સજાતીયૈર્ ઉપલભ્યતે એવં દેશવિપ્રકૃષ્ટો ઽપિ તદ્દેશીયૈઃ । તથા કાલવિપ્રકૃષ્ટો ઽપિ તત્કાલિકૈર્ ઇતિ વ્યાવર્ત્ત્યાભાવાદ્ ઉપ--
[ધ્પ્ર્ પ્.106]
અનુપલબ્ધિમ્ ઉદાહૃત્ય સ્વભાવમ્ ઉદાહર્તુમ્ આહ --
સ્વભાવઃ સ્વસત્તામાત્રભાવિનિ સાધ્યધર્મે હેતુઃ ઇઇ-15
સ્વભાવ ઇત્યાદિ । સ્વભાવો હેતુર્ ઇતિ સમ્બન્ધઃ । કીદૃશો હેતુઃ સાધ્યસ્ય સ્વભાવ ઇત્ય્ આહ -- સ્વ સ્ય આત્મનઃ સત્તા । સા એવ કેવલા સ્વસત્તામાત્રમ્ । તસ્મિન્ સતિ ભવિતું શીલં યસ્ય ઇતિ । યો હેતોર્ આત્મનઃ સત્તામ્ અપેક્ષ્ય વિદ્યમાનો ભવતિ, ન તુ હેઉત્સત્તાયા વ્યતિરિક્તં કઞ્ચિદ્ ધેતુમ્ અપેક્ષતે સ સ્વસત્તામાત્રભાવી સાધ્યઃ । તસ્મિન્ સાધ્યે યો હેતુઃ સ સ્વભાવઃ તસ્ય સાધ્યસ્ય ન અન્યઃ ।
ઉદાહરણમ્ --
યથા વૃક્ષો અયં શિંશપાત્વાદ્ ઇતિ ઇઇ-16
યથા ઇતિ । અયમ્ ઇતિ ધર્મી । વૃક્ષ ઇતિ સાધ્યમ્ । શિંશપાત્વાદ્ ઇતિ હેતુઃ । તદ્ અયમ્ અર્થઃ -- વૃક્ષવ્યવહારયોગ્યો ઽયમ્, શિંશપાવ્યવહારયોગ્યત્વાદ્ ઇતિ । યત્ર પ્રચુરશિંશપે દેશે ઽવિદિતશિંશપાવ્યવહારો જડો યદા કેનચિદ્ ઉચ્ચાં શિંશપાં ઉપાદર્શ્ય ઉચ્યતે `અયં વૃક્ષઃઽ ઇતિ તદાસૌ જાડ્યાચ્ છિંશપાયા ઉચ્ચત્વમ્ અપિ વૃક્ષવ્યવહારસ્ય નિમિત્તમ્ અવસ્યતિ તદા યામ્ એવ અનુચ્ચામ્ પશ્યતિ શિંશપાં તામ્ એવ અવૃક્ષમ્ અવસ્યતિ । સ મુડઃ શિંશપામાત્રનિમિત્તે
લબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તસ્યેતિ વિશેષણમ્ અનર્થકમ્ ઇત્ય્ આશઙ્ક્યાહ તદ્ અયમ્ અત્રાર્થ ઇતિ ।
તદા તુ પ્રત્યક્ષશબ્દેનોપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તત્વં વાચ્યં તસ્ય લક્ષણમ્ ઇદં પૂર્વોક્તમ્ ઇતિ યોજ્યમ્ । એકપ્રતિપત્ત્રપેક્ષમ્ ઇદં પ્રત્યક્ષલક્ષણમ્ ઉપલબ્ધિલક્ષણમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । તથાપિ કથં ચોદ્યાતિક્રમ ઇત્ય્ આહ તથા ચે તિ । શેષં પૂર્વં એવ કૃતવ્યાખ્યાનમ્ ॥

સમ્પ્રતિ સ્વભાવહેતું વિવરિતુમ્ અનુપલબ્ધિમ્ ઇત્યાદિનોપક્રમતે । સામાન્યવૃત્તિર્ અપ્ય્ અયં સ્વભાવ શબ્દઃ સાધ્યધર્મસ્ય શ્રુતત્વાત્ તસ્યૈવ સ્વભાવે વર્તતે ઇત્ય્ અભિપ્રાયેણ સાધ્યસ્ય સ્વભાવ ઇત્ય્ અભ્યવાદીત્ । હેતોઃ સ્વરૂપસ્ય ચિન્તનાત્ સ્વ શબ્દેન તસ્યૈવાત્મા વિવક્ષિતઃ । એતદ્ એવ યો હેતોર્ ઇત્યાદિના સ્ફુટયતિ । તસ્મિન્ સાધ્યે યો હેતુર્ ગમકઃ ॥
[ધ્પ્ર્ પ્.107]
વૃક્ષવ્યવહારે પ્રવર્ત્યતે । ન ઉચ્ચત્વાદિ નિમિત્તાન્તરમ્ ઇહ વૃક્ષવ્યવહારસ્ય । અપિ તુ શિંશપાત્વમાત્રં નિમિત્તં -- શિંશપાગતશાખાદિમત્ત્વમ્ નિમિત્તમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ ।
કાર્યમ્ ઉદાહર્તુમ્ આહ --
કાર્યં યથા વહ્નિર્ અત્ર ધૂમાદ્ ઇતિ ઇઇ-17
વહ્નિર્ ઇત્ય્ સાધ્યમ્ । અત્ર ઇતિ ધર્મી । ધૂમાદ્ ઇતિ હેતુઃ । કાર્યકારણભાવો લોકે પ્રત્યક્ષાનુપલમ્ભનિબન્ધનઃ પ્રતીત ઇતિ ન સ્વભાવસ્યેવ કાર્યસ્ય લક્ષણમ્ ઉક્તમ્ ।
ઉદાહરણમ્ અસ્યાર્થસ્યેતિ પ્રકરણાત્ । ઉદાહ્રિયતે પ્રદર્શ્યતે સ્વભાવહેતુર્ અનેનેત્ય્ ઉદાહરણં સ્વભાવહેતુપ્રતિપાદકં વાક્યમ્ । ઇદં ચ સ્વભાવહેતોર્ અર્થકથનં ન તુ તત્પ્રયોગોપદર્શનમ્ । પ્રયોગસ્ તુ યઃ શિંશપાત્વવ્યવહારયોગ્યઃ સ વૃક્ષત્વવ્યવહારયોગ્યઃ । યથા પ્રવર્તિતવૃક્ષત્વવ્યવહારા પૂર્વાધિગતા શિંશપા । શિંશપાવ્યવહારયોગ્યશ્ ચાયમ્ ઇતિ ।
નનુ ચ યઃ શિંશપા પશ્યતિ સ વૃક્ષં જાનાત્ય્ એવ । તત્ કથમ્ અત્ર સાધ્યસાધનભાવ ઇત્ય્ આહ તદ્ અયમ્ ઇતિ । યસ્માત્ શિંશપા સાધનત્વેનોપન્યસ્તા, વૃક્ષઃ સાધ્યત્વેન । ન ચૈતદ્ યથાશ્રુતિ સઙ્ગચ્છતે તત્ તસ્માત્ વૃક્ષો ઽયં વૃક્ષવ્યવહારયોગ્યો ઽયં શિંશપાત્વાત્ શિંશપાવ્યવહારયોગ્યત્વાદ્ ઇત્ય્ અયમ્ અર્થો વાચ્યઃ વૃક્ષો ઽયં શિંશપાત્વાદ્ ઇત્ય્ અસ્ય વાક્યસ્યેતિ પ્રકરણાત્ । ઇતિ ર્ વાક્યાર્થસ્યૈવ સ્વરૂપં દર્શયતિ ।
નનુ યો વિદિતવૃક્ષવ્યવહારઃ સ સ્વયં પ્રત્યક્ષેણૈવ તં વ્યવહારં પ્રવર્તયિષ્યતિ તત્ કથમ્ અસ્યાનુમાનસ્યાવતાર ઇત્ય્ આહ તત્રે તિ વાક્યોપક્ષેપે । નિમિત્તમ્ ઇત્ય્ અન્તં સુબોધમ્ ।
અનેન ચ પ્રબન્ધેન મૂઢં પ્રત્ય્ એતદ્ વ્યવહારસાધનમ્ અનુમાનમ્ ઇતિ દર્શિતમ્ । કેવલમ્ ઇદમ્ અત્ર નિરૂપણીયમ્ । [યદા ચ] વૃક્ષત્વવ્યવહારવ્યુત્પત્તિં કાર્યમાણ એવારોપિતોચ્ચત્વાદિનિમિત્તઃ, તદા કેન દૃષ્ટાન્તેન બોધયિતવ્યઃ? આદિત એવ તેન શાખાદિમત્ત્વમાત્રં નિમિત્તં ન ગૃહીતમ્ ઇતિ । સત્યમ્ એતત્ । કેવલં બોધે યત્નઃ કરણીયઃ । તદાસૌ જાડ્યાદ્ ઉચ્ચત્વમ્ અપિ નિમિત્તમ્ અવસ્યતીતીદમ્ એતસ્મિન્ મૂઢે પ્રતિપત્તરિ યોજનીયમ્ । યઃ પ્રથમં તાવત્ શિંશપાગતં શાખાદિમત્ત્વમાત્રમ્ એવ નિમિત્તમ્ અવસાય વૃક્ષવ્યવહારં પ્રાવર્તયત્ પશ્ચાજ્ જાડ્યવશાત્ તન્માત્રં નિમિત્તં વિસ્મૃત્યાન્યદ્ એવ વૃક્ષવ્યવહારકાલે ઉચ્ચત્વમ્ અપિ નિમિત્તમ્ આસીદ્ ઇતિ વ્યામુહ્ય તદોચ્ચત્વમ્ અપિ વૃક્ષવ્યવહારનિમિત્તમ્ અવકલ્પયતીતિ । સ ચૈવંભૂતો જડઃ શિંશપાવ્યવહારયોગ્યત્વેન હેતુના પ્રથમં પ્રવર્તિતતન્માત્રનિમિત્તવૃક્ષવ્યવહારયા તદાનીં તથાસ્મારિતયા શિંશપયા દૃષ્ટાન્તેન વૃક્ષવ્યવહારયોગ્યતાં બોધયિતું શક્યત એવ । યઃ પુનર્ આદિત એવારોપિતોચ્ચત્વાદિનિમિત્તસ્ તં પ્રતિ હેતૂપન્યાસ એવ ન યુજ્યતે । કિં તર્હિ? વૃક્ષવ્યવહારસમયમ્ એવાસૌ ગ્રાહયિતવ્ય ઇતિ સર્વમ્ અવદાતમ્ ।
[ધ્પ્ર્ પ્.108]
નનુ ત્રિરૂપત્વાદ્ એકમ્ એવ લિઙ્ગઃ યુક્તં । અથ પ્રકારભેદાદ્ ભેદઃ । એવં સતિ સ્વભાવહેતોર્ એકસ્યાનન્તપ્રકારત્વાત્ ત્રિરૂપમ્ અયુક્તમ્ ઇત્ય્ આહ --
અત્ર દ્વૌ વસ્તુસાધનૌ એકઃ પ્રતિષેધહેતુઃ ઇઇ-18
અત્ર દ્વૌ ઇતિ । અત્ર ઇત્ય્ એષુ ત્રિષુ મધ્યે દ્વૌ હેતૂ વસ્તુસાધનૌ -- વિધેઃ સાધનૌ ગમકૌ । એકઃ પ્રતિષેધ સ્ય હેતુ ગમકઃ । પ્રતિષેધ ઇતિ ચ અભાવો ઽભવવ્યવહારશ્ ચ ઉક્તો દ્રષ્ટવ્યઃ ।
ઇદાનીં કાર્યહેતું વિવરીતુમ્ આહ -- કાર્યમ્ ઇતિ । હેતોઃ પ્રકૃતત્વાત્ કાર્યમ્ ઇતિ કાર્યહેતુમ્ ઇત્ય્ અવસેયં સુખપ્રતિપત્ત્ય્ અર્થમ્ ।
સાધ્યાદિસ્વરૂપમ્ આહ વહ્નિર્ ઇતિ । એતદ્ અપિ હેતોર્ અર્થકથનમ્ । ન તુ પ્રયોગપ્રદર્શનમ્ । વ્યાપ્તેર્ દર્શયિતવ્યાયા અપ્રદર્શનાત્ । અનિર્દેશ્યાયાશ્ ચ પ્રતિજ્ઞાયા નિર્દેશાત્ । વ્યાપ્તિવેદિન્ય્ અપિ પુંસિ હેતુર્ અનુવાદ્યેનૈવ રૂપેણ નિર્દિશ્યમાન પ્રથમાન્ત એવ નિર્દેશ્યઃ અત્ર ધૂમ ઇતિ । ન તુ ધૂમાદ્ ઇતિ । ન ચ તથાવિધં પ્રત્ય્ અપિ પ્રતિજ્ઞા અન્યથા ક એનામ્ અસાધનાઙ્ગ બ્રૂયાત્ । સાધનાઙ્ગત્વે ચ શતમુખી બાધા વાદન્યાય સ્યાપદ્યેત ।
ઈદૃશસ્ તુ પ્રયોગઃ કરણીયઃ -- યત્ર ધૂમસ્ તત્ર સર્વત્ર વહ્નિર્ યથા મહાનસે, ધૂમશ્ ચાત્રેતિ । સ્વભાવાનુપલબ્ધ્યોર્ ઇવ કાર્યહેતોર્ અપિ કસ્માલ્ લક્ષણમ્ આચાર્યેણ ન પ્રણીતમ્ ઇત્ય્ આશઙ્કામ્ અપાકુર્વન્ન્ આહ -- કાર્યે તિ । લોકે વ્યવહર્ત્તરિ જને । પ્રતીતઃ પ્રસિદ્ધઃ । ઇતિ ર્ હેતૌ । નોક્તમ્ આચર્યેણે તિ શેષઃ ।
અયમ્ અભિપ્રાયઃ અનુપલબ્ધૌ ખલુ બહવો વિપ્રતિપન્નાઃ । ઉપલબ્ધ્યભાવમાત્રમ્ અનુપલબ્ધિમ્ ઈશ્વરસેનો મન્યતે । કુમારિલસ્ તુ વસ્ત્વન્તરસ્યૈકજ્ઞાનસંસર્ગિતામ્ અનપેક્ષ્યૈવાન્યમાત્રસ્ય જ્ઞાનમ્ અનુપલબ્ધિમ્ અભાવપ્રમાણતયા વર્ણયતિ । તથા, વિવક્ષિતજ્ઞાનાનાધારતાલક્ષણમ્ આત્મનો ઽપરિણામં સ્વાપાદિસાધારણમ્ [44બ્] અપિ તથાત્વેન વર્ણયતિ । યદ્ આહ -- "સાત્મનો ઽપરિણામો વા વિજ્ઞાનં વાન્યવસ્તુનિ" ઇતિ ।[46]
__________નોતેસ્__________
[46] શ્વ્ અભાવપરિચ્છેદ 11ચ્દ્સાત્મનઃ પરિણામો વા વિજ્ઞાનં વાક્યવસ્તુનિ ।

તથા સ્વભાવે ઽપિ હેતૌ બહવો વિપ્રતિપેદિરે । કેચિદ્ અર્થાન્તરાપેક્ષિણ્ય્ અપિ ધર્મે સ્વભાવં હેતુમ્ અધ્યવસિતાઃ । કેચિત્ તુ વસ્તુનો ધર્મિવિશેષમ્ આશ્રિતં સ્વભાવમ્ ઇતિ ।
તદ્વિપ્રતિપત્તિનિરાકરણાર્થં તયોર્ લક્ષણમ્ આખ્યાતમ્ । અત્ર તુ કાર્યત્વરૂપે ન કેચિદ્ વિપ્રતિપદ્યન્ત ઇતિ નાસ્ય લક્ષણામ્ ઉક્તમ્ ઇતિ । કાર્યકારણભાવેન ગમ્યગમકભાવે સર્વથા ગમ્યગમકભાવપ્રસઙ્ગ ઇત્યાદિકાયાં વિપ્રતિપત્તાવ્ અપિ ન કાર્યસ્ય લક્ષણે વિપ્ર્તિપત્તિ । કિન્ તર્હિ? તસ્ય ગમકત્વે । સા ચાન્યત્ર નિરાકૃતા ઽત્રાપિ પ્રાજ્ઞૈઃ સ્વયમ્ અભ્યૂહ્યા પ્રાજ્ઞજનાધિકારેણાસ્ય પ્રારમ્ભાદ્ ઇતિ ॥
સમ્પ્રતિ ત્રિરૂપાણિ ચ ત્રીણ્ય્ એવેત્ય્ અસહમાનઃ પ્રાહ -- નન્વ્ ઇતિ । નનુ પ્રશ્નઃ । અથ શબ્દો યદિ શબ્દસ્યાર્થે । પ્રકારસ્ય સ્વરૂપસ્ય ભેદાદ્ વિશેષાત્ ભેદો નાનાત્વમ્ । એવમ્ અભ્યુપગમે સતિ । એકસ્યે તિ અભિન્નસ્ય । અભિન્નત્વઞ્ ચાસ્વભાવહેતુત્વવ્યાવૃત્તેઃ સર્વત્ર ભાવાત્ । [ધ્પ્ર્ પ્.109]
તદ્ અયમ્ અર્થઃ -- હેતુઃ સાધ્યસિદ્દ્યર્થત્વાત્ સાધ્યાઙ્ગમ્, સાધ્યં પ્રધાનમ્ । અતશ્ ચ સાધ્યોપકરણસ્ય હેતુઃ પ્રધાનસાધ્યભેદાદ્ ભેદઃ, ન સ્વરૂપભેદાત્ । સાધ્યશ્ ચ કશ્ચિદ્ વિધિઃ, કશ્ચિત્ પ્રતિશેધઃ । વિધિપ્રતિષેધયોશ્ ચ પરસ્પરપરિહારેણ અવસ્થાનાત્ હેયોર્ હેતૂ ભિન્નૌ । વિધિર્ અપિ કશ્ચિદ્ ધેતોર્ ભિન્નઃ, કશ્ચિદ્ અભિન્નઃ । ભેદાભેદયોર્ અપ્ય્ અન્યોન્યત્યાગેનાત્મસ્થિતેર્ ભિન્નૌ હેતૂ । તતઃ સાધ્યસ્ય પરસ્પરવિરોધાત્ હેતવો ભિન્નાઃ, ન તુ સ્વત એવેતિ ॥
કસ્માત્ પુનસ્ ત્રયાણામ્ હેતુત્વમ્, કસ્માત્ ચ અન્યેષામ્ હેતુત્વમ્ ઇત્ય્ આશઙ્ક્ય યથા ત્રયાણામ્ એવ હેતુત્વમ્ અન્યેષાં ચ અહેતુત્વં તદ્ ઉભયં દર્શયિતુમ્ આહ --
સ્વભાવપ્રતિબન્ધે હિ સત્ય્ અર્થો અર્થં ગમયેત્ ઇઇ-19
અનન્તપ્રકારત્વાદ્ ઇતિ બ્રુવતો ઽયં ભાવઃ -- સવિશેષણનિર્વિશેષણવ્યતિરિક્તાવ્યતિરિક્તવિશેષણત્વાદિભેદેનાનન્તસ્વભાવત્વાદ્ ઇતિ । ગમકાવ્ ઇતિ વિવૃણ્વન્ સાધયત ઇતિ સાધનાવ્ ઇતિ કર્તરિ લ્યુટં દર્શયતિ । અત્ર ચ વસ્તુનઃ સાધનાવ્ એવેત્ય્ અવધારણીયં ન તુ વસ્તુન એવેતિ । ઇતરવ્યવચ્છેદસ્યાપિ તાભ્યાં સાધનાત્ । પ્રતિપત્ત્રધ્યવસાયાનુરોધાત્ તુ વિધિસાધનત્વમ્ અનયોર્ ઉચ્યતે । પ્રતિષેધસ્ય હેતુર્ એવેત્ય્ અવધારણીયં ન ત્વ્ અયમ્ એવેતિ પૂર્વાભ્યામ્ અપિ સામર્થ્યાત્ પ્રતિષેધસ્ય સાધનાત્ ।
નનુ ન દૃશ્યાનુપલમ્ભેનાભાવઃ સાધ્યતે તસ્ય પ્રત્યક્ષસિદ્ધત્વાત્ । કિન્ તુ વ્યવહારઃ । તત્ કથં પ્રતિષેધો ઽનુપલમ્ભસાધ્યઃ । અથાભાવવ્યવહારઃ પ્રતિષેધ ઉચ્યતે । તર્હિ વ્યાપકાનુપલમ્ભાદિના વ્યાપ્યાદ્યભાવે સાધ્યે કેનાભાવઃ સાધિતઃ । તતઃ કિમ્ અત્ર પ્રતિષેધશબ્દેન પ્રતિપત્તવ્યમ્ ઇત્ય્ આશઙ્ક્યાહ પ્રતિષેધ ઇતિ । ઇતિ ઃ પ્રતિષેધશબ્દં પ્રત્યવમૃશતિ ।
તેન પ્રતિષેધ ઇત્ય્ અનેન શબ્દેન્ આભાવો ઽભાવવ્યવહારશ્ ચોક્તો દ્રષ્ટવ્ય ઇત્ય્ અર્થઃ । એકસ્ય પ્રતિષેધેન ઇતિ મુખ્યયા વૃત્ત્યા સઙ્ગ્રહો ઽન્યસ્ય પ્રતિષેધાશ્રયતયા ગૌણ્યા વૃત્ત્યેતિ ભાવઃ । નાસ્તીતિ જ્ઞાનં નાસ્તીત્યભિધાનં નિઃશઙ્કાત્ર ગમનાગમનલક્ષણા પ્રવૃત્તિર્ વ્યવહારઃ । સ ચ હઠાત્ પ્રવર્ત્તયિતું ન શક્યત ઇતિ તદ્યોગ્યતૈવ સાધ્યેતિ દ્રષ્ટવ્યમ્ । એવં તુ સ્વભાવહેતાવ્ અન્તર્ભાવે ઽપ્ય્ અનુપલમ્ભસ્ય તતઃ પૃથક્કરણં પ્રતિપત્ત્રધ્યવસાયવશાદ્ ઇત્ય્ અવસેયમ્ ।
નનુ વિધિપ્રતિષેધસાધનત્વે ઽપ્ય્ અમીષાં ત્રિરૂપત્વમ્ અવિશેષ્ટમ્ । તત્ત્વાદ્ એવ ચાધેદશ્ ચોદિતઃ । તત્ કથમ્ ઇદમ્ ઉત્તરં પૂર્વપક્ષમ્ ઇતિ વર્ત્તતામ્ ઇત્ય્ આશઙ્ક્યાહ -- તદ્ અયમ્ ઇતિ । યસ્માદ્ ઇદમ્ ઉત્તરીકૃતમ્ આચાર્યેણ યથાશ્રુતિ ચ પૂર્વપક્ષં નાતિક્રામતિ તત્ તસ્માદ્ અયમ્ અર્થો વાક્યસ્યાયં તાત્પર્યાર્થ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । એતમ્ એવાર્થં હેતુર્ ઇત્યાદિના ન તુ સ્વત એવે ત્ય્ અન્તેન ગ્રન્થે પ્રતિપાદયતિ ॥
અથ કથમ્ અન્યો ઽર્થો ઽન્યમ્ અર્થં ન વ્યભિચરતિ યેનૈતે ત્રયો હેતવઃ? ય[45અ]થા ચામીષાં સ્વસાધ્યસાધનાદ્ ગમકત્વં તથા ઽન્યેષામ્ અપ્ય્ અકાર્યસ્વભાવાનુપલમ્ભાત્મનાં કિં ન ભવતીતિ મન્વાનઃ પ્રશ્નેનોપક્રમતે -- કસ્માદ્ ઇતિ । કસ્માદ્ ઇતિ સામાન્યતો હેતું પૃચ્છતિ પુનર્ ઇતિ વિશેષતઃ । ત્રયાણામ્ અનુપલબ્ધ્યાદીનામ્ । ચ ઃ પૂર્વનિમિત્તાપેક્ષયા નિમિત્તાન્તરસમુચ્ચયાર્થઃ । અન્યેષામ્ અનીદૃશાત્મનાં સંયોગ્યાદીનામ્ ।
[ધ્પ્ર્ પ્.110]
સ્વભાવપ્રતિબન્ધ ઇત્ય્ । સ્વભાવેન પ્રતિબન્ધઃ । "સાધનં કૃતા" [વ્યા-મહા- 2.1.33.] ઇતિ સમાસઃ । સ્વભાવપ્રતિબદ્ધત્વં પ્રતિબદ્ધસ્વભાવમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । કારણે સ્વભાવે વા સાધ્યે સ્વભાવેન પ્રતિબન્ધઃ કાર્યસ્વભાવયોર્ અવિશિષ્ટ ઇત્ય્ એકેન સમાસેન દ્વયોર્ અપિ સંગ્રહઃ । હિ ર્ યસ્માદર્થે । યસ્માત્ સ્વભાવપ્રતિબન્ધે સતિ સાધન્ આર્થઃ સાધ્ય્ આર્થં ગમયેત્ તસ્માત્ ત્રયાણાં ગમકત્વમ્ અન્યેષામ્ અગમકત્વમ્ ।
કસ્માત્ પુનઃ સ્વભવપ્રતિબન્ધ એવ સતિ ગમ્યગમકભાવો ન અન્યથેત્ય્ આહ --
તદપ્રતિબદ્ધસ્ય તદવ્યભિચારનિયમાભાવાત્ ઇઇ-20
તદપ્રતિબદ્ધસ્યે ત્ય્ । તદ્ ઇતિ સ્વભાવ ઉક્તઃ । તેન સ્વભાવેન અપ્રતિબદ્ધઃ -- તદપ્ત્રતિબદ્ધઃ । યો યત્ર સ્વભાવેન ન પ્રતિબદ્ધઃ તસ્ય તદપ્રતિબદ્ધસ્ય તદવ્યભિચારનિયમાભાવાત્ । તસ્યાપ્રતિભન્દવિષયસ્યાવ્યભિચારઃ તદવ્યભિચારઃ તસ્ય નિયમઃ તદવ્યભિચારનિયમઃ તસ્યાભાવાત્ ।
તદ્ અયમ્ અર્થઃ -- ન હિ યો યત્ર સ્વભાવેન ન પ્રતિબદ્ધઃ, સ તમ્ અપ્રતિબન્ધવિષયમ્ અવશ્યમ્ એવ ન વ્યભિચારતીતિ નાસ્તિ તયોર્ અવ્યભિચારનિયમઃ -- અવિનાભાવનિયમઃ । અવ્યભિચાર--
સ્વભાવેન સ્વરૂપેણ । "સાધનં કૃતા" [વ્યા-મહા-2.1.33.] ઇતિ પાણિનીયભાષ્યકારસ્યે દં સૂત્રમ્ । તેન "કર્ત્તૃકરણે કૃતા બહુલમ્" [પાણિનિ 2.1.32] ઇતિ સૂત્રમ્ અપનીય ગલેચોપક ઇત્યાદિસિદ્ધ્ય્ અર્થ "સાધનં કૃતા" ઇતિ સૂત્રં કૃતમ્ । વાર્ત્તિકસૂત્રિકાણાં તુ "તૃતીયા" [પાણિનિ 2.1.30] ઇતિ યોગવિભાગાત્ સમાસો ઽવસેયઃ । અનેન ચ તૃતીયાસમાસેનૈવ કાર્યસ્વભાવયોઃ સંગ્રહાદ્ આવૃત્ત્યા ષાષ્ઠીસપ્તમીસમાસાભ્યાં કાર્યસ્વભાવયોઃ સંગ્રહ ઇતિ યત્ પૂર્વૈર્ વ્યાખ્યાતં તદ્ અપવ્યાખ્યાનમ્ ઇતિ ખ્યાપિતમ્ ।
સમસ્ તસ્ય પદસ્યાર્થમ્ આહ-- સ્વભાવે તિ । અનેન પ્રતિબન્ધશબ્દેન પ્રતિબદ્ધત્વમ્ આયત્તત્વમ્ ઉચ્યત ઇતિ દર્શયતિ । અસ્યૈવાર્થં સ્પષ્ટયતિ । પ્રતિબદ્ધે તિ યઃ સ્વરૂપેણ ક્વચિદ્ આયત્તસ્ તસ્ તસ્ય સ્વભાસ્ તત્ર પ્રતિબદ્ધ આયત્ત ઇત્ય્ અર્થાભેદેન પ્રતિબદ્ધસ્વભાવત્વમ્ ઇત્ય્ અર્થ ઇતિ સ્પષ્ટીકૃતમ્ ।
નનુ પૂર્વેષામ્ અભિમતસમાસવ્યુદાસેન તૃતીયાસમાસં દર્શયતા કિં સ્વિદ્ અતિ યો લબ્ધઃ? કેવલમ્ આહોપુરુષિકા પ્રકાશિતેત્ય્ આશઙ્ક્ય પૂર્વં બુદ્ધિસ્થમ્ એવ સ્ફુટયિતુમ્ આહ -- કારણ ઇતિ । કસ્યાસૌ
[ધ્પ્ર્ પ્.111]
નિયમાચ્ ચ ગમ્યગમકભાવઃ । ન હિ યોગ્યતયા પ્રદીપવત્ પરોક્ષાર્થપ્રતિપત્તિનિમિત્તમ્ ઇષ્ટં લિઙ્ગમ્ અપિ ત્વ્ અવ્યભિચારિત્વેન નિશ્ચિતમ્ । તતઃ સ્વભાવપ્રતિબન્ધે સત્ય્ અવિનાભાવિત્વનિશ્ચયઃ, તતો ગમ્યગમકભાવઃ । તસ્માત્ સ્વભાવપ્રતિબન્ધે સત્ય્ અર્થો ઽર્થં ગમયેન્ નાન્યથેત્ય્ સ્થિતમ્ ।

નનુ ચ પરાયત્તસ્ય પ્રતિબન્ધો ઽપરાયત્તે । તદ્ ઇહ સાધ્યસાધનયોઃ કસ્ય ક્વ પ્રતિબન્ધ ઇત્ય્ આહ --
સ ચ પ્રતિબન્ધઃ સાધ્યે અર્થે લિઙ્ગસ્ય ઇઇ-21
પ્રતિબન્ધ ઇત્ય્ અકાઙ્ક્ષાયામ્ આહ -- કાર્યસ્વભાવયોસ્ તયોર્ એવ પ્રકૃતત્વાત્ । અવિશિષ્ટઃ સાધારણઃ । દ્વયોર્ અપિ કાર્યસ્વભાવયોર્ અતિશયે સઙ્ગ્રહઃ સ્વીકારઃ । અયમ્ એવાતિશય ઇતિ ભાવઃ । સાધનલક્ષાણો ઽર્થઃ સાધ્યલક્ષણમ્ અર્થં ગમયેત્ બોધયતું શક્નોતિ । યત એવં તસ્માદ્ અન્યેસાં તદ્વ્યતિરિક્તાનામ્ ।તેષાં સ્વભાવપ્રતિબન્ધાભાવાત્ । તદભાવશ્ ચ તાદાત્મ્યતદુત્પત્ત્યભાવાત્ । તદન્યસ્ય ચ સમ્બન્ધસ્યાભાવાત્ । તાદાત્મ્યતદુત્પત્તિભાવે ચ કાર્યસ્વભાવયોર્ એવાન્તર્ભાવ ઇતિ ભાવઃ ॥
તદ્ ઇત્યાદિના સમાસં પ્રદર્શ્ય તદપ્રતિબદ્ધસ્યે તિ યોજયતા ધર્મોત્તરેણ મૂલે તદપતિબદ્ધસ્યે તિ પાઠો દર્શિતઃ । દૃશ્યતે ચ બહુશસ્ તદપ્રતિબદ્ધ સ્વભાવ સ્યે તિ પાઠઃ । તત્રાપિ પાઠે તદપ્રતિબદ્ધઃ સાધ્યાપ્ર્તિબદ્ધઃ સ્વભાવઃ સ્વરૂપં યસ્ય લિઙ્ગસ્યેતિ વિગ્રહઃ કાર્યઃ । પ્રતિબન્ધઃ પ્રતિબદ્ધત્વમ્ આયત્તત્વં યત્સાધનસ્ય, તસ્ય વિષયો ઽવ્યભિચારસ્ તેન વિના ઽભવિતૃત્વમ્ । તસ્ય નિયમો ઽવસ્ય(શ્ય)ન્તા ।
નનુ તદ્ અપ્રતિબદ્ધત્વે ઽપિ અદ્યતન આદિત્યોદયો ઽસ્તમયમ્ અપ્રતિબન્ધવિષયં ન વ્યભિચરતીત્ય્ આશઙ્ક્યાહ -- તદ્ અયમ્ અર્થમ્ ઇતિ । યત એવં ઉક્તમ્ તત્ તસ્માદ્ અયં તાત્પર્યાર્થઃ । આદિત્યોદયો ઽપિ હિ ભવિષ્યતિ । ન ચ તદહરસ્તમયઃ, મહર્ષિણા ઽન્યેન વા મહર્ધિના કેનચિત્ તસ્યાસ્તમયવિબન્ધસમ્ભવાત્ । તસ્માદ્ આદિત્યસ્ય તસ્માદ્ અસ્તમયયોગ્યતૈવ સાધ્યા -- અયમ્ આદિત્યોદયો ઽસ્તમયયોગ્ય ઉદયત્વાત્ । શ્વસ્તનોદયવદ્ ઇતિ । સતિ ચૈવં સ્વભાવહેતુત્વમ્ અસ્યાયાતમ્ ઇતિ ભાવઃ ।
નનુ ચાવ્યભિચારમાત્રેણ પ્રયોજનમ્, તત્ કિં નિયમેનેત્ય્ આહ । અવ્યભિચારે તિ । ચો ઽવધારણે હેતૌ વા । એતદ્ એવ કુત ઇત્ય્ આહ -- ન હી તિ । [45બ્] હિ ર્ યસ્માત્ । પ્રદીપો વૈધર્મ્યદૃષ્ટાન્તઃ । અપિ તુ કિન્ ત્વ્ વ્યભિચારિત્વેન સાધ્યસ્ય પ્રકૃતત્વાત્ સાધ્યાવિનાભાવિત્વેન નિશ્ચિતમ્ । નિયમાભાવે ચ કુતો ઽવ્યભિચારનિશ્ચય ઇત્ય્ અસ્ય તાત્પર્યાર્થઃ । નિશ્ચીયતાં તદ્ અવ્યભિચારો ઽન્યેષામ્ અપિ, પ્રતિબન્ધસ્ તુ કસ્માન્ મૃગ્યત ઇત્ય્ આહ -- તત ઇતિ । યતો ઽવશ્યમ્ અવ્યભિચારો નિશ્ચેતવ્યસ્ તતસ્ તસ્માત્ । અન્યથા ઽવ્યભિચાર એવ ન શક્યતે નિશ્ચેતુમ્ ઇત્ય્ અર્થાદ્ અનેન દર્શિતમ્ । એતાવતા ઽપિ કથં ગમકત્વં ઇત્ય્ આહ -- તત ઇતિ તતો નિશ્ચિતાદ્ અવ્યભિચારાલ્ લિઙ્ગસ્ય ગમકત્વે સિદ્ધે સાધ્યસ્યાપિ ગમક(ગમ્ય)ત્વં સિદ્ધ્યતીતિ દ્વયોર્ ઉપન્યાસઃ । ઉક્તમ્ અર્થમ્ ઉપસંહરન્ન્ આહ -- તસ્માદ્ ઇતિ । અર્થો લિઙ્ગલક્ષણઃ, અર્થં લિઙ્ગલક્ષણમ્ ॥
તત્ તસ્માદ્ ઇહા નુમાનાનુમેયચિન્તાયાં સ્વભાવપ્રતિબન્ધચિન્તાયાં વા ।
[ધ્પ્ર્ પ્.112]
સ ચે તિ । સ ચ સ્વભાવ પ્રતિબન્ધો લિઙ્ગસ્ય સાધ્યે ઽર્થે । લિઙ્ગં પરાયત્તત્વાત્ પ્રતિબદ્ધમ્ । સાધ્યસ્ ત્વ્ અર્થો ઽપરાયત્તત્વાત્ પ્રતિબન્ધવિષયો ન તુ પ્રતિબદ્ધ ઇત્ય્ અર્થઃ । તત્રાયમ્ અર્થઃ -- તાદાત્મ્યાવિશેષે ઽપિ યત્ પ્રતિબદ્ધં તદ્ ગમકમ્ । યત્ પ્રતિબન્ધવિષયઃ તદ્ ગમ્યમ્ । યસ્ય ચ ધર્મસ્ય યો નિયતઃ સ્વભાવઃ સ તત્પ્રતિબદ્દઃ । યથા પ્રયત્નાનન્તરીયકત્વાખ્યો ઽનિત્યત્વે । યસ્ય તુ સ ચાન્યશ્ ચ સ્વભાવઃ ચ પ્રતિબન્ધવિષયઃ, ન તુ પ્રતિબદ્ધઃ । યથાનિત્યત્વાખ્યઃ પ્રયત્નાનતરીયકત્વાખ્યે । નિશ્ચયાપેક્ષો હિ ગમ્યગમકભાવઃ । પ્રયત્નાન્તરીયકત્વમ્ એવ ચાનિત્યત્વસ્વભાવં નિશ્ચિતમ્ । અતસ્ તદ્ એવ અનિત્યત્વે પ્રતિબદ્ધમ્ । તસ્માન્ નિયતવિષય એવ ગમ્યગમકભાવઃ નાન્યથેતિ ।
નનુ ભિન્નયોર્ ગમ્યગમકભાવે લિઙ્ગં તદુત્પત્ત્યા પરાયત્તત્વાત્ પ્રતિબદ્ધમ્ । સાધ્યસ્ ત્વ્ અપરાયત્તત્વાત્ પ્રતિબન્ધવિષયઃ । તદાશ્રયશ્ ચ સાધ્યસાધનભાવનિયમઃ સ્યાત્ । સ્વભાવયોસ્ તુ તદ્ભાવે હેતોસ્ તાદાત્મ્યપ્રતિબદ્ધત્વમ્ । તાદાત્મ્યં ચોભયોર્ અવિશિષ્ટમ્ । તતઃ પ્રતિબદ્ધત્વં પ્રતિબન્ધવિષયત્વં વા દ્વયોર્ અવિશિષ્ટમ્ આયાતિ । તદાશ્રયશ્ ચ નિયતઃ સાધ્યસાધનભાવઃ પ્રસક્ત ઇત્ય્ આહ -- તત્રાયમ્ અર્થ ઇતિ । ન કેવલમ્ અર્થાન્તરત્વ ઇત્ય્ અપિ શબ્દઃ । યત્ પ્રતિબદ્ધમ્ ઇતિ યત્ સાધ્યપ્રતિબદ્ધતયા તદાયત્તતયા નિશ્ચિતમ્ ઇતિ દ્રષ્ટવ્યમ્ । પ્રતિબન્ધવિષયો ઽપિ તત્ત્વેન નિશ્ચિતો દ્રષ્ટવ્યઃ ।
નનુ તાદાત્મ્યાવિશેષાદ્ એકસ્ તત્ર પ્રતિબન્ધવિષયતયા ન તુ પ્રતિબદ્ધતયેત્ય્ અયમ્ એવ વિભાગઃ કુત ઇત્ય્ આહ -- યસ્યે તિ । યદ્ વા તાદાત્મ્યાનુભાવિનિ દ્વયે કિન્ તત્ર પ્રતિબદ્ધં યદ્ ગમકં કિઞ્ ચ પ્રતિબન્ધવિષયો યદ્ ગમ્યમ્ ઇત્ય્ અજાનન્તમ્ પ્રત્ય્ આહ -- ય્સ્યે તિ । ચો હેતૌ દ્વિતીયપક્ષે ઽવધારણે । યસ્ય ધર્મસ્ય વ્યાવૃત્તિકલ્પિતસ્ય યો નિયતઃ પ્રતિનિયતઃ સ એવ સ્વભાવો ન તદ્ અન્યો ઽપિ । સ ઇતિ યસ્યે તિ ષષ્ઠ્યન્તેનોક્તઃ પરામૃષ્ટઃ । તદ્ ઇતિ ય ઇતિ પ્રથમાન્તેનોક્તઃ પ્રત્યવમૃષ્ટસ્ તસ્મિન્ પ્રતિબદ્ધ ઇતિ વિગ્રહઃ । નિશ્ચીયત ઇતિ શેષઃ । પ્રકરણલભ્યં વા । કઃ પુનરીદૃશ ઇત્ય્ આહ -- યથે તિ । પ્રય્ત્નઃ પુરુષવ્યાપારસ્ તસ્ય્ આનન્તરમ્ અવ્યવધાનમ્ । તત્ર ભવ ઇતિ દિગાદિત્વાદ્ યત્ । તતઃ સ્વાર્થે કન્ । તસ્ય ભાવસ્તત્ત્વમ્ । તદાખ્યા નામ યસ્ય સ તથા । પ્રયત્નાનન્તર્યકત્વસ્ય હ્ય્ અનિત્યત્વમ્ એવ સ્વભાવો ન તુ નિત્યત્વમ્ અપિ । તતો ઽનિત્યત્વે પ્રતિબદ્ધં નિશ્ચીયતે ।
ઈદૃશસ્ય તાવદ્ ઇયં ગતિર્ અન્યસ્ય તુ કા વાર્ત્તેત્યાહ -- યસ્યે તિ । ધર્મસ્યે ત્ય્ અનુવૃત્તેર્ યસ્યે તિ ધર્મસ્ય । તુ ર્ વિશિષ્ટં ધર્મં દર્શયતિ । સ ચ સો ઽપિ પ્રયત્નાનન્તર્યાખ્યો ઽન્યશ્ ચ સશ્ ચ(ચા)પ્રયત્નાનન્તરીયકો વનકુસુમાદિર્ અપિ । સ પ્રતિબધ સ્ય સાધનગતપ્રતિબદ્ધત્વસ્ય વિષયો ગોચરઃ । એતદ્ એવ વ્યતિરેકમુખેણ દ્રઢયતિ -- ન ત્વ્ ઇતિ । પુનર્ અર્થે તુ શબ્દઃ । કો ઽસાવ્ ઈદૃશ ઇત્ય્ આહ -- યથે તિ । અનિત્યત્વાખ્યઃ પ્રયત્નાનન્તર્યત્વાખ્યેન પ્રતિબદ્ધ ઇતિ યોજ્યમ્ । એવઞ્ ચાર્થાત્ પ્રતિબન્ધવિષયે ચેત્ય્ અવ[46અ]તિષ્ઠતે । એતચ્ ચાનિત્યત્વસ્ય તદ્ અસત્સ્વભાવત્વેનાનિયતસ્વભાત્વમ્ અનિત્યત્વસામાન્યાભિપ્રાયેણોક્તમ્ । અન્યથા ઘટાદિગતાનિત્યત્વસ્ય પ્રયત્નાનન્તરીયકત્વમ્ અન્તરેણ કુતો ઽવસ્થાનમ્ । યેનાન્યસ્વભાતયા ઽસ્યાનિયતત્વં સ્યાદ્ ઇતિ ।
[ધ્પ્ર્ પ્.113]
કસ્માત્ પુનઃ સ્વભાવપ્રતિબન્ધો લિઙ્ગસ્યેત્ય્ આહ --
વસ્તુતસ્ તાદાત્મ્યાત્ તદુત્પત્તેશ્ ચ ઇઇ-22
વસ્તુત ઇત્યાદિ । સ સાધ્યો ઽર્થ આત્મા સ્વભાવો યસ્ય તત્ તદાત્મા । તસ્ય ભાવસ્ તાદાત્મ્યમ્ । તસ્માત્ હેતોઃ । યતઃ સાધ્યસ્વભાવં સાધનં તસ્માત્ તત્ર સ્વભાવપ્રતિબન્ધ ઇત્ય્ અર્થઃ ।

યદિ સાધ્યસ્વભાવં સાધનં સાધ્યસાધનયોર્ અભેદાત્ પ્રતિજ્ઞાર્થૈકદેશો હેતુઃ સ્યાદ્ ઇત્ય્ આહ -- વસ્તુત ઇતિ । પરમાર્થસત્તા રૂપેણાભેદસ્ તયોઃ । વિકલ્પવિષયસ્ તુ યત્ સમારોપિતં રૂપમ્ । તદપેક્ષઃ સાધ્યસાધનભેદઃ । નિશ્ચયાપેક્ષ એવ હિ ગમ્યગમકભાવઃ । તતો નિશ્ચયારુદ્ધરુપાપેક્ષ એવ તયોર્ ભેદઓ યુક્તઃ વાસ્તવસ્ ત્વ્ અભેદ ઇતિ । ન કેવલાત્ તાદાત્મ્યાદ્ અપિ તુ તતઃ સાધ્યાદ્ અર્થાદ્ ઉત્પત્તિર્ લિઙ્ગસ્ય -- તદુત્પત્તેશ્ ચ સાધ્યે ઽર્થે સ્વભાવપ્રતિબન્ધો લિઙ્ગસ્ય ।
સ્યાદ્ એતત્ તાદાત્મ્યં તાવત્ તયોર્ અસ્તિ । તત્ કિં પ્રતિબદ્ધત્વપ્ર્તિબન્ધવિષયત્વનિશ્ચયેન ગમ્યગમકત્વવ્યવસ્થાનિબન્ધનીકૃતેનેત્ય્ આહ -- નિશ્ચયે તિ । હી તિ યસ્માત્ । તદ્ અપેક્ષાયામ્ અપિ કિમ્ ઇતિ પ્રયત્નાનન્તરીયકત્વમ્ એવ ગમકમ્ ઇત્ય્ આહ -- પ્રયત્ને તિ । ચો યસ્માદર્થે । યતસ્ તત્સ્વભાવં નિશિતમ્ અતો ઽસ્તો ઽસ્માત્ તદ્ એવાવ્નિત્યત્વે પ્રતિબદ્ધમ્ ઉચ્યત ઇતિ શેષઃ । યતસ્ તાદાત્મ્યાવિશેષે ઽપિ યત્પતિબ્દ્ધતયા નિશ્ચિતં તદ્ એવ ગમકમ્ ઇતરદ્ ગમ્યં તસ્માન્ નિયતઃ પતિનિયતઃ પ્રયત્નાન્તરીયકમ્ એવ ગમકમ્, અનિત્યત્વ ચ ગમ્યમ્ એવેત્ય્ એવંરૂપો વિષયો યસ્ય ગમ્યગમકભાવસ્ય સ તથા । એતદ્ એવ વ્યતિરેકમુખેન દ્રઢયતિ નાન્યથે તિ ॥

નનુ ચ ય એકસ્યાન્યત્ર પ્રતિબન્ધસ્ તદાયત્તત્વં સ તાવન્ નાહેતુકઃ । કશ્ ચાસૌ હેતુર્ ઇત્ય્ અભિપ્રેત્ય પ્રશ્નયતિ -- કસ્માદ્ ઇતિ । નિમિત્તપ્રશ્નશ્ ચૈષઃ । તાદાત્મ્યાદ્ ઇતિ મૌલમ્ ઉત્તર વ્યાખ્યાતુમ્ આહ -- યત ઇતિ । તત્ર સાધ્યે સ્વભાવેન પ્રતિબન્ધઃ પ્રતિબદ્ધત્વં લિઙ્ગસ્યેતિ શેષઃ ।
પ્રતિજ્ઞા સાધ્યનિર્દેશઃ । તસ્યા અર્થો ધર્મધર્મિસમુદાયઃ । અત્ર ચ સાધ્યસાધનયોર્ ઐકાત્મ્યસ્ય પ્રતુતત્વાત્ સાધ્યલક્ષણસ્ય પ્રતિજ્ઞાર્થસ્ય હેતુવમાસક્તમ્ । તતશ્ ચ સાધ્યધર્મવત્સાધનધર્મસ્યાપ્ય્ અસિદ્ધિઃ । સિદ્ધૌ વા હેતુવૈયર્થ્યમ્ ઇતિ ભાવઃ । યદિ પરમાર્થતો ઽભેદઃ, કથં તર્હિ ભેદનિબન્ધનો ગમ્યગમકભાવ ઇત્ય્ આહ -- વિકલ્પે તિ । તુ ઃ પારમાર્થિકાદ્ અભેદાદ્ વૈધર્મ્યમ્ આહ । કો ઽસૌ વિકલ્પવિષયઃ? યદિ બાહ્યસ્ તદા તદવસ્થો દોષ ઇત્ય્ આહ -- યદ્ ઇતિ । તમ્ અપેક્ષત
[ધ્પ્ર્ પ્.114]
કસ્માન્ નિમિત્તદ્વયાત્ સ્વભાવપ્રતિબન્ધો લિઙ્ગસ્ય નાન્યસ્માદ્ ઇત્ય્ આહ --
અતત્સ્વભાવસ્ય અતદુત્પત્તેશ્ ચ તત્ર અપ્રતિબદ્ધસ્વભાવત્વાત્ ઇઇ-23
અતત્સ્વભાવસ્યે તિ । સ સ્વભાવો અસ્ય સો ઽયં તત્સ્વભાવઃ । ન તત્સ્વભાવો ઽતત્સ્વભાવઃ । તસ્માદ્ ઉત્પત્તેર્ અસ્ય સો ઽયમ્ તદુત્પત્તિઃ । યો યત્સ્વભાવો યદુત્પત્તિશ્ ચ ન ભવતિ તસ્ય અતત્સ્વભાવસ્યાતદુત્પત્તેશ્ ચ । તત્ર અતત્સ્વભાવે અનુત્પાદકે ચાપ્રતિબદ્દઃ સ્વભાવો ઽસ્યેતિ સો ઽયમ્ અપ્રતિબદ્ધસ્વભાવઃ । તસ્ય ભાવો અપ્રતિબદ્ધસ્વભાવત્વં । તસ્માદ્ અપ્રતિબદ્ધસ્વભાવત્વાત્ । યદ્ય્ અતત્સ્વભાવે ઽનુત્પાદકે ચ કશ્ચિત્ પ્રતિબદ્ધસ્વભાવો ભવેદ્, ભવેદ્ અન્યતો ઽપિ નિમિત્તાત્ સ્વભાવપ્રતિબન્ધઃ । પ્રતિબદ્ધસ્વભાવત્વં હિ સ્વભાવપ્રતિબન્ધઃ । ન ચાન્યઃ કશ્ચિદ્ આયત્તસ્વભાવઃ । તસ્માત્ તાદાત્મ્યતદુત્પત્તિભ્યામ્ એવ સ્વભાવપ્રતિબન્ધઃ ।
ઇતિ તદપેક્ષઃ । ઇદં સાધનમ્ ઇદં સાધ્યમ્ ઇતિ સાધ્યસાધનરૂપો ભેદો નાનાત્વમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । યદિ નામ કલ્પનાનિર્મિતો ભેદસ્ તથાપિ કથં ગમ્યગમકભાવ ઇત્ય્ આહ -- નિશ્ચયે તિ । હિ ર્ યસ્માત્ । નિશ્ચયાપેક્ષ ઇતિ નિશ્ચયવિષયીકૃતરૂપાપેક્ષ ઇત્ય્ અર્થઃ । યત એવં તતસ્ તસ્યાત્ તયોઃ સાધ્યસાધનયોર્ ભેદો નાનાત્વં યુક્ત્યા સઙ્ગતો યુક્તઃ । વસ્તુનો ઽકૃત્રિમાદ્ રૂપાદ્ આગતો વાસ્તવઃ ।
સ્યાન્ મતમ્ -- ભેદેન કલ્પિતયોર્ ન તાદાત્મ્યં ગમ્યગમકભાવનિબન્ધનમ્ અસ્તિ । વાસ્તવેન ચ રૂપેણૈકત્વાન્ ન ગમ્યગમકભાવ ઇતિ કથં સ્વભાવહેતોર્ ગમકત્વમ્? નાહેતુત્વમ્ । યદ્ દર્શનદ્વારાયાતાવ્ એતૌ ધર્મૌ તથાપ્રતીયમાનૌ તત્ તાવત્ પરમાર્થતસ્ તદાત્મકમ્ ઇત્ય્ એકસ્ય ધર્મસ્ય ધર્માન્તરાવ્યભિચારઃ । વાસ્તવં તદાત્મ્યગતં ચ યસ્ય ગમકત્વં સ સ્વભાવહેતુર્ ઉચ્યત ઇતિ કો વિરોધઃ?
અયં પ્રકરણાર્થઃ -- ન નિશ્ચયસ્થે સમારોપિતે રૂપે સમારોપિતત્વેનાધ્યવસીયમાને ગમ્યગમકે કિન્ તુ સ્વલક્ષણત્વેનાધ્યવસીયમાને । તત્ર તાદાત્મ્યમ્ અસ્તિ । એતદ્ ઉક્તં ભવતિ -- આરોપ્યમાણં રૂપમારોપિતભેદ[46બ્]મ્ । આરોપિતસદૃશં ચ સ્વલક્ષણમ્ । તેનારોપિતેન રૂપેણાનુગમ્યમાનં ભિન્નમ્ અધ્યવસીયતે । તદ્ અવધ્યવસિતભેદનિબન્ધનો ગમ્યગમકભાવસ્ તસ્ય સ્વતશ્ ચ તાદાત્મ્યમ્ ઇતિ
દ્વિતીયં પ્રતિબન્ધકારણં વ્યાખ્યાતુમ્ આહ -- ન કેવલાદ્ ઇતિ । ચ ઃ સાધારણં નિમિત્તં સમુચ્ચનોતિ ॥
નનુ ચ સમવાયાદિતો ઽપિ નિમિત્તાત્ પ્રતિબન્ધો નાસમ્ભવી । તત્ કથં તાદાત્મ્યાત્ તદુત્પત્તેર્ એવ ચ સ ઉચ્યતે ઇત્ય્ અભિપ્રાયવાન્ પૃચ્છતિ -- કસ્માદ્ ઇતિ । અન્યનિમિત્તસ્યાનભિધાનાન્ નિમિત્તદ્વયાદ્ ઇત્ય્ આહ ।
અતત્સ્વભાસ્યે ત્યાદિ બ્રુવતશ્ચાચાર્યસ્યાયમાશયઃ -- ભવેદેવાન્યતઃ સમ્બન્ધાત્ પ્રતિબન્ધો
[ધ્પ્ર્ પ્.115]
યદિ સમવાયાદિર્ અન્યઃ સમ્બન્ધઃ પ્રમાણબાધિતો ન ભવેત્ । ન ચાસૌ ન બાધ્યતે । તત્ કુતો ઽસાવ્ અસન્ન્ અસ્ય નિમિત્તં ભવેતિ ।
સમુદાયાર્થં વ્યાચષ્ટે -- યો યત્સ્વભાવ ઇતિ । અપ્રતિબદ્ધસ્વભાવત્વાદ્ ઇતિ મૂલસ્ય ભાવપ્રત્યયં ત્યક્ત્વા વિગ્રહમ્ આહ -- અપ્રતિબદ્ધ ઇતિ । તસ્ય ભાવસ્ તત્ત્વમ્ । તસ્માદ્ ઇતિ તુ યોજ્યમ્ । અમુમ્ એવાર્થં યદી ત્યાદિના સ્ફુટયતિ । કસ્માત્ પુનર્ અન્યતો નિમિત્તાન્ ન ભવતીય્ આહ -- પ્રતિબદ્ધે તિ । હિ ર્ યસ્માત્ । પ્રતિબદ્ધસ્વભાવત્વમ્ એવાન્યસ્યાન્યત્ર ભ્વવિષ્યતીય્ આહ -- ન ચે તિ । ચો ઽવધારણે હેતૌ વા । અન્યસ્ય સમ્બન્ધસ્યાભાવાત્ તાદાત્મ્યતદુત્પત્ત્યભાવે ચેતિ પ્રકરણલભ્યં કૃત્વા ન ચાન્યઃ ક્શ્ચિદ્ આયત્તસ્વભાવ ઇત્ય્ ઉક્તમ્ ।
નનુ ચાસત્ય્ અપિ તાદાત્મ્યે તદુત્પત્તૌ ચાન્યત્રાસ્વભાવે ઽનુત્પાદકે ચાન્યત્ પ્રતિબદ્ધં યથા -- આતપો વૃક્ષચ્છાયાયામ્ । તુલાયા અર્વાગ્ભાગનમનાવનમને પરભાગોન્નમનાવનમનયોઃ । અર્વાગ્ભાગઃ પરભાગે । રસો રૂપે । પાણિઃ પાદયોઃ । અપતજ્જલમ્ આધારે । બલાકા સલિલે । નદીપૂર ઉપરિવૃત્તાયાં વૃષ્ટૌ । ચન્દ્રોદયઃ સમુદ્રવૃદ્ધૌ કુમુદવિકાસે ચ । કૃત્તિકોદયો રોહિણ્યુદયે । પિપિલિકોત્સરણં મત્સ્યવિકારશ્ ચ વૃષ્ટૌ । શરદિ જલપ્રસાદો ઽગસ્ત્યોદયે । વિશિષ્તો મેઘો[દ]યો વર્ષકર્મણિ । અદ્યાદિત્યોદયો ઽસ્તમયે શ્વસ્તનોદયે ચ । કુષ્માણ્ડગુડકો ઽન્તઃ સ્થિતબીજે । પરિવ્રાજકો દણ્ડે । સન્ત્રસ્તો નકુલઃ સર્પે । કિયદ્ વા શક્યતે નિદર્શયિતુમ્? એતાવત્ તૂચ્યતે -- યદ્ યેનાવિનાભૂતં દૃશ્યતે તત્ તત્ર પ્રતિબદ્ધમ્ । તસ્ય ચ લિઙ્ગમ્ । અત એવ ત્રીણ્ય્ એવ લિઙ્ગાનીતિ સંખ્યાનિયમો ઽપ્ય્ અયુક્તઃ । કેવલં લિઙ્ગસ્ય રૂપાણ્ય્ એવ વક્તવ્યાનિ । યદ્ દર્શનાત્ હેતુત્વમ્ અસીયત ઇતિ ।

નૈષ દોષઃ । અમીષાં મધ્યે યેષાં પ્રતિબન્ધો ઽસ્તિ તેષાં તાદાત્મ્યતદુત્પત્ત્યોર્ અન્યતરમ્ સમ્ભવાદ્, યેષુ ચ તદ્ અભાવસ્ તેષામ્ અપ્રતિબન્ધાદ્ અગમકત્વાત્ । તથા હિ વૃક્ષસ્ય છાયાયામ્ એકસામગ્ર્યધીનતયૈવ પ્રતિબન્ધઃ । તતસ્ તત્પ્રતિપત્તિઃ કાર્યલિઙ્ગજૈવ । છાયા હિ પ્રતિભાસમાનરૂપસંસ્થાનવતી શૈત્યાદ્યર્થક્રિયાકારિણી વસ્ત્વ્ એવ, ન ત્વ્ એવાલોકાભાવઃ । સા ચ પૂર્વસ્માદ્ આલોલોપાદાનાત્ પૂર્વવૃક્ષક્ષણાદ્ વૃક્ષક્ષણેન સાર્ધમ્ ઉત્પદ્યતે । તથા ઽર્વાગ્ભાગનમનાવનમને અપિ તુલાયાઃ પરભાગોન્નમનાવનમનાભ્યામ્ એવ સમં પુરુષપ્રયત્નાદ્ એવ તથાવિધાત્ તદુપાદાનસહ[47અ]કારિણ ઉત્પદ્યેતે । તથા ઽર્વાગ્ભાગપરભાગયોર્ અસરૂપયોર્ અપ્ય્ એકસામગ્ર્યધીનતૈવ । પાણિસ્ ત્વ્ અપ્રતિબદ્ધ એવ, વ્યઙ્ગસ્યાપિ સમ્ભવાત્ । અવ્યભિચારે ચૈકસંસર્ગાધીનતૈવ નિબન્ધનમ્ । તાદૃશં ચ જલમાધારસ્ય કાર્યમ્ એવ, તાદૃશી ચ બલાકા સલિકસ્ય । નદીપૂરો ઽપિ તથાવિધ ઉપરિવૃષ્ટેઃ । દૃશ્યાદૃશ્યસમુદાયશ્ ચ યથાયોગં સર્વત્ર ધર્મી કર્ત્તવ્યઃ । નદીપૂરે ચાન્યો ઽપિ પ્રકારો વક્તું શક્યઃ । નદી ધર્મિણી । ઉપરિવૃષ્ટિમદ્ દેશસંબન્ધિત્વમ્ અસ્યાઃ સાધ્યમ્ । તથાવિધપૂરત્વમાત્રં હેતુઃ । એવં ચન્દ્રોદયસમુદ્રવૃદ્ધિકુમુદવિકાશા(સા)નામ્ અપ્ય્ એકસામગ્ર્યધીનતૈવ । એકસ્માદ્ એવ મહાભૂતવિશેષાત્ કાલવ્યવહારવિષયાદ્ એતદ્ ઉત્પાદાપેક્ષિણસ્ તેષામ્ ઉત્પાદાત્ । તથા ય એવ કૃત્તિકોદયહેતુર્ મહાભૂતવિશેષઃ કાલસંજ્ઞિતઃ સ એવ કતિપયકાલવ્યવધાનેન રોહિણ્યુદયહેતુર્ ઇતિ તદ્ દર્શનાદ્ હેતોસ્ તજ્જનનયોગ્યતાધર્મો ઽનુમીયતે એવ । તથા પિપીલિકોત્સરણસ્ય મત્સ્યવિકારસ્ય ચ યો હેતુઃ સ એવ કતિપયકાલવ્યવધાનેન વર્ષકરણયોગ્યસ્ તતઃ પૂર્વવદ્ હેતુધર્માનુમાનમ્, રૂપરસયોર્ ઇવૈકસામગ્ર્યધીનતયૈવ વા તત્ સમકાલિકવર્ષણાનુમાનમ્ । તદા ત્વ્ અશ્રવણીયબહિઃસ્થિતશબ્દગર્ભગૃહાદિવ્યવસ્થિતો ઽનુમાતા પ્રત્યેતવ્યઃ । તથા શરદાદિજલપ્રસાદો ઽગસ્ત્યોદયસ્ય કાર્યમ્ એવ । અથ જલપ્રસાદં દૃષ્ટ્વોદેષ્યતીત્ય્ અનુમીયતે, તદા તસ્માદ્ એવ મહાભૂતાત્ કાલસંજ્ઞિતાજ્ જલપ્રસાદઃ । સ
[ધ્પ્ર્ પ્.116]
ભવતુ નામ તાદાત્મ્યતદુત્પત્તિભ્યામ્ એવ સ્વભાવપ્રતિબન્ધઃ । કાર્યસ્વભાવયોર્ એવ તુ ગમકત્વં
કથં ઇત્ય્ આહ --
તે ચ તાદાત્મ્યતદુપત્તી સ્વભાવકાર્યયોર્ એવ ઇતિ તાભ્યામ્ એવ વસ્તુસિદ્ધિઃ ઇઇ-24
તે ચે તિ । ઇતિ ઃ તસ્માદર્થે । યસ્માત્ સ્વભાવે કાર્યે એવ ચ તાદાત્મ્યતદુત્પત્તી સ્થિતે તન્નિબન્ધનશ્ ચ ગમ્યગમકભાવસ્ તસ્માત્ તાભ્યામ્ એવ કાર્યસ્વભાવ્યાં વસ્તુનો વિધેઃ સિદ્ધિઃ ।
અથ પ્રતિષેધસિદ્ધિર્ દૃશ્યાનુપલમ્ભાદ્ અપિ કસ્માન્ નેષ્ટેત્ય્ આહ --
પ્રતિષેધસિદ્ધિર્ અપિ યથોક્તા યા એવ અનુપલબ્ધેઃ ઇઇ-25
પ્રતિષેધ વ્યવહારસ્ય સિદ્ધિર્ યથોક્તા યા દૃશ્યાનુપલબ્ધિસ્ તત એવ ભવતિ યતસ્ તસ્માદ્ અન્યતો નોક્તા ।
તતસ્ તાવત્ કસ્માદ્ ભવતીત્ય્ આહ --
સતિ વસ્તુનિ તસ્યા અસમ્ભવાત્ ઇઇ-26
સતિ તસ્મિન્ પ્રતિષ્ધ્યે વસ્તુનિ યસ્માદ્ દૃશ્યાનુપલબ્ધિર્ ન સમ્ભવતિ તસ્માદ્ અસમ્ભવાત્ તતઃ પ્રતિષેધસિદ્ધિઃ ॥
ચ કતિપયકાલવ્યવધાનેન તદુદયનિમિત્તમ્ ઇતિ પૂર્વવદ્ હેતુધર્માનુમાનમ્ । મેઘસ્યાપિ તથાવિધસ્યાત્યન્તાયોગ્યતાવ્યાવૃત્ત્યા વૃષ્ટકરણાયોગ્યતા ઽનુમેયા । ન તુ ભાવિવર્ષવ્યભિચારસમ્ભવાત્ । સા ચ સ્વભાવભૂતૈવાનુમીયત ઇતિ તાદાત્મ્યમ્ એવ નિબન્ધનમ્ । આદિત્યોદયસ્ય તુ પ્રભાવાતિશયવતા યોગ્યાદિના વિબન્ધસમ્ભવાત્ નાસ્ત્ય્ એવાવિનાભાવઃ । અન્યથાદ્ય ગર્દભદર્શનસ્યાપ્ય્ અસ્તમયશ્વસ્તનોદયયોસ્ તથાત્વં સ્યાત્ । એવં તુ યુક્તમ્ -- અયમ્ ઉદેતા અસ્તમયશ્વસ્તનોદયયોગ્ય ઇતિ । તથા ચોદયતથાવિધયોગ્યતયોસ્ તાદાત્મ્યમ્ એવ નિબન્ધનમ્ । કુષ્માણ્ડસ્યાપિ બીજેનૈકસામગ્ર્યધીનતૈવ । પરિવ્રાજકનકુલૌ દણ્ડસર્પયોર્ અપ્રતિબદ્ધાવ્ એવ । અન્યથાપિ સમ્ભવાત્ । કિયદ્ વા શક્યતે પરિહર્ત્તુમ્? એતાવદ્ ઉચ્યતે -- અસતિ તાદામ્યે તદુપ્તત્તૌ વા કસ્યચિત્ ક્વચિત્ પ્રતિબન્ધે તાદ્રૂપ્યેણ ચ ગમકત્વે સર્વં સર્વત્ર પ્રતિબદ્ધં તદ્ગમકં પ્રસજ્યેતેતિ ॥
કાર્યસ્વભાવયોર્ એવ તુ ગમકત્વં કથમ્ ઇતિ બ્રુવતઃ પૂર્વપક્ષવાદિનો ઽયમ્ આશયઃ -- તાદાત્મ્યતદુપત્તી એવાન્યસ્ય ભવિષ્યતઃ, તતશ્ ચ ગમકત્વમ્ ઇતિ । કાર્યસ્વભાવયોર્ ઇતિ દ્વયો[ર્ ઉ]ચ્ચારણે ચાયં તસ્ય ભાવઃ -- ભવદિભર્ એવાનુપ્લલમ્ભો ઽનયોર્ અન્તર્ભાવિત ઇતિ ॥
........................................... નુપલબ્ધિર્ ઇત્ય્ ઉક્તે કુતો ઽસ્ય પૂર્વપક્ષસ્યોત્થાનમ્? સત્યમ્ એતત્, કેવલં તદ્ એવા ......................................... મ્ ઇત્ય્ અસ્યાપ્ય્ અનુપલબ્ધેઃ
[ધ્પ્ર્ પ્.117]
અથ તત એવ કસ્માદ્ ઇત્ય્ આહ --
અન્યથા ચ અનુપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તેષુ દેશકાલસ્વભાવવિપ્રકૃષ્ટેષ્વ્ અર્થેષ્વ્ આત્મપ્રત્યક્ષનિવૃત્તેર્ અભાવનિશ્ચયાભાવાત્ ઇઇ-27
અન્યથા ચે તિ । સતિ વસ્તુનિ તસ્યા અદૃશ્યાનુપલબ્ધેઃ સમ્ભવાદ્ ઇત્ય્ અન્યથાશબ્દાર્થઃ । એતસ્માત્ કારણાત્ નાન્યસ્યા અનુપલબ્ધેઃ પ્રતિષેધસિદ્ધિઃ ।
કુત એતદ્ -- સત્ય્ અપિ વસ્તુનિ તસ્યાઃ સમ્ભવ ઇત્ય્ આહ -- અનુપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તેષ્વ્ ઇત્યાદિ । ઇહ પ્રત્યયાન્તરસાકલ્યાત્ સ્વભાવવિશેષાચ્ ચોપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તો ઽર્થ ઉક્તઃ । દ્વયોર્ એકૈકસ્યાપ્ય્ અભાવે ઽનુપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તો ઽર્થ ઉચ્યતે ।
તદ્ ઇહ્ આનુપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તેષ્વ્ ઇતિ પ્રત્યયાન્તરવૈકલ્યવન્ત ઉક્તઃ । દેશકાલસ્વભાવ વિપ્રકૃષ્ટેષ્વ્ ઇતિ સ્વભાવવિશેષરહિતા ઉક્તાઃ । દેશશ્ ચ કાલશ્ ચ સ્વભાવશ્ ચ તૈર્ વિપ્રકૃષ્ટા ઇતિ વિગ્રહઃ । તેષ્વ્ અભાવનિશ્ચયસ્યાભાવાત્ । સત્ય્ અપિ વસ્તુનિ તસ્યા ભાવ ઇષ્ટઃ ।
કસ્માન્ નિશ્ચયાભાવ ઇત્ય્ આહ -- તેષુ પ્રત્પત્તુર્ આત્મનો યત્ પ્રત્યક્ષમ્ તસ્ય નિવૃત્તેઃ કારણાત્ નિશ્ચયાભાવઃ । યસ્માદ્ અનુપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તેષુ આત્મપ્રત્યક્ષનિવૃત્તેર્ અભાવનિશ્ચયાભાવઃ, તસ્માત્ સત્ય્ અપિ વસ્તુનિ આત્મપ્ર્ત્યક્ષનિવૃત્તિલક્ષણાયા અદૃશ્યાનુપલબ્ધેઃ સમ્ભવઃ । તતો યથોક્તાયા એવ પ્રતિષેધસિદ્ધિઃ ।
પ્રતિષેધસમ્ભવાદ્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયેણ પૂર્વપક્ષપ્રવૃત્તેર્ અદોષ એષઃ । પ્રતિષેધ શબ્દેન વ્યવહારો ઽભિપ્રેત ઇતિ પ્રતિષેધવ્યવહાર ઇતિ વિવૃતમ્ । મૂલે ત્વ્ અપિ શબ્દઃ સાધ્યાન્તરસમુચ્ચયે । કાસૌ યથોક્તેત્ય્ આહ યે તિ ।
મૂલસામર્થ્યસ્થિતમ્ અભિવ્યનક્તિ તસ્માદ્ અન્યતો ઽદૃશ્યસ્યાનુપલબ્ધેર્ નોક્તા પ્રતિષેધસિદ્ધિર્ ઇતિ પ્રકૃતેન સમ્બન્ધઃ ।

યદ્ય્ અદૃશ્યાનુપલબ્ધેર્ ન ભવતિ તદાનુપલબ્ધિત્વાવિશેષે વિવક્ષિતાયાપિ મા ભૂદ્ ઇત્ય્ અભિપ્રેત્યાહ તતસ્ તાવદ્ ઇતિ । તસ્માદ્ અસમ્ભવાત્ કારણાત્ તત ઇતિ તત એવ દૃશ્યાનુપલબ્ધેર્ ઇતિ વિવક્ષિતમ્ ઇતરથા ન્યસ્યાપિ પ્રતિષેધસિદ્ધિકથનપ્રસઙ્ગાત્ ॥
નનુ તતો ઽપ્ય્ અસ્ત્ય્ અન્યતો ઽપિ । કથં પુનસ્ તત એવે તિ નિયમો લભ્યતે ઇત્ય્ અભિપ્રાયવાન્ આહ અથે તિ । અથ શબ્દઃ પ્રશ્ને । અન્યથા ચે ત્ય્ ઉત્તરં વ્યાચક્ષાણ ઇહૈવ ચ્છેદં દર્શયતિ ચ શબ્દઞ્ ચ યસ્માદર્થે । દૃશ્યાનુપલબ્ધેર્ ઉક્તાત્ પ્રકારાદ્ અદૃશ્યાનુપલબ્ધેર્ અન્યપ્રકારત્વમ્ અન્યથાત્વં વિવક્ષિતમ્ આચાર્ય સ્યેતિ
[ધ્પ્ર્ પ્.118]
અથેયં દૃશ્યાનુપલબ્ધિઃ કસ્માન્ કાલે પ્રમાણમ્, કિંસ્વભાવા, કિંવ્યાપારા ચેત્ય્ આહ --
અમૂઢસ્મૃતિસંસ્કારસ્યાતીતસ્ય વર્ત્તમાનસ્ય ચ પ્રતિપત્તૃપ્રત્યક્ષસ્ય નિવૃત્તિર્[47]અભાવવ્યવહારપ્રવર્ત્તની[48] ઇઇ-28
__________નોતેસ્__________
[47] નિવૃત્તિર્ અનુપલબ્ધિર્ ચ્દ્
[48] -હારસાધની બ્ચ્દ્ફેન્
અમૂઢેત્યાદિ [49] । પ્રતિપત્તુઃ પ્રત્યક્ષો ઘટાદિર્ અર્થઃ, તસ્ય નિવૃત્તિર્ અનુપલબ્ધિઃ તદભાવસ્વભાવેતિ યાવત્ । અત એવાભાવો ન સાધ્યઃ સ્વભાવાનુપલબ્ધેઃ સિદ્ધત્વાત્ ।[50]અવિદ્યમાનો ઽપિ ચ[51]ઘટાદિર્ એકજ્ઞાનસંસર્ગિણિ ભૂતલે[52]ભાસમાને સમગ્રસામગ્રીકો જ્ઞાયમાનો દૃશ્તયા[53]સમ્ભાવિતત્વાત્ પ્રત્યક્ષ ઉક્તઃ । અત એકજ્ઞાનસંસર્ગી[54]દૃશ્યમાનો ઽર્થસ્ તજ્જ્ઞાનં ચ પ્રત્યક્ષનિવૃત્તિર્ ઉચ્યતે । તતો હિ દૃશ્યમાનાદ્ અર્થાત્ તદ્બુદ્ધેશ્ ચ સમગ્રદર્શનસામગ્રીકત્વેન પ્રત્યક્ષતયા સમ્ભાવિતસ્ય નિવૃત્તિર્ અવસીયતે । તસ્માદ્ અર્થજ્ઞાને એવ પ્રત્યક્ષસ્ય ઘટસ્યાભાવ ઉચ્યતે । ન તુ નિવૃત્તિમાત્રમ્ ઇહાભાવઃ નિવૃત્તિમાત્રાદ્ દૃશ્યનિવૃત્ત્યનિશ્ચયાત્ ।
__________નોતેસ્__________
[49] અમૂઢેતિ અપે અમૂઢેત્યાદિ; ઓમ્. હ્ન્.
[50] યથા ચ પ્રતિપત્તૃપ્રત્યક્ષનિવૃત્ત્ર્ અનુપલબ્ધિઃ પ્રદેશસ્ તજ્જ્ઞાનં ચોચ્યતે તથા અવિદ્યમાનો ઽપીત્યાદિના દર્શયાતિ -- ટિ-
[51] ચ ઓમ્. ચ્
[52] ભૂતલે ઓમ્. અએપ્
[53] દૃશ્યમાનતયા બ્ધ્ન્
[54] એકજ્ઞાનસંસર્ગાત્ -- બ્
દર્શયન્ન્ આહ સતી તિ । એતસ્માત્ સતિ વસ્તુનિ તત્સમ્ભવાત્ । મૂલે ત્વ્ અન્યથા ચાનુપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તેષ્વ્ ઇત્ય્ એકવાક્યતયૈવાર્થઃ સઙ્ગચ્છતે । ના યશબ્દાર્થવ્યાખ્યા, નાપ્ય્ ઉત્તરપદવ્યાખ્યાને પૂર્વપક્ષવચના(ન)પ્રયાસઃ કશ્ચિત્ । તથા તુ ન પ્રક્રાન્તં ધર્મોત્તરેણે તિ કિમ્ અત્ર કુર્મઃ? કુત એતદ્ ઇતિ સામાન્યેનોક્ત્વા વિશેષનિષ્ઠં કરોતિ સત્ય્ અપી તિ । એતચ્ ચ વિગ્રહ ઇત્ય્ અન્તં સુગમમ્ ।
તેષ્વ્ અનુપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તેષ્વ્ અભાવનિશ્ચયાભાવાત્ । સત્ય્ અપિ વસ્તુનિ અસ્યાનુપલબ્ધેર્ ભાવ ઇષ્ટઃ । અનેનૈતદ્ આહ -- નાસ્માકમ્ અત્ર પ્રમાણમ્ અસ્તિ યત્ સત્ય્ એવ વસ્તુનિ સા ભવતીતિ । કિન્ તુ તસ્યાં સત્યામ્ અપિ યસ્માત્ પ્રત્યયો દોલાયતે તસ્માદ્ એવમ્ ઉચ્યત ઇતિ ।
સમ્પ્રતિ નિશ્ચયાભાવસ્યાવધિં પ્રયેષમાણ આહ કસ્માત્ સકાશાદ્ ઇતિ । પરપ્રત્યક્ષનિવૃત્તેર્ અશક્યનિશ્ચયત્વે તન્નિવૃત્ત્યર્થમ્ આત્મપ્રત્યક્ષ ગ્રહણમ્ । નનુ યદ્ય્ અયમ્ અપાદાનપ્રશ્નો ન તુ હેતુપ્રશ્નસ્ તદા કથમ્ ઇદમ્ આહ તસ્ય નિવૃત્તેઃ કારણાન્ નિશ્ચયાભાવ ઇતિ ચેત્ । ન । અન્યાર્થત્વાત્ કારણશબ્દસ્ય । નિશ્ચયાભાવસ્ય શબ્દેન ન્યાયેન જાયમાનસ્યૈષા પ્રકૃતિઃ કારણમ્ । "જનિકર્તુઃ પ્રકૃતિઃ" [પાણિનિ 1.4.30] ઇત્ય્ અનેન લબ્ધાપાદાનસંજ્ઞકાદ્ અસ્માદ્ ઇત્ય્ અર્થસ્ય વિવક્ષિતત્વાત્ । અન્યથા ત્વ્ અસમઞ્જસં સ્યાત્ । યસ્માદ્ ઇત્યાદિનોક્તમ્ અર્થમ્ ઉપસંહરતિ । એતચ્ ચ પ્રતિષેધસિદ્ધિર્ ઇત્ય્ એતદ્ અન્તં સુગમમ્ ॥
સમ્પ્રત્ય્ અનુપલબ્ધેર્ અનુમાનજ્ઞાનહેતુત્વાત્ પ્રામાણ્યં સ્વભાવવિશેષો વ્યાપારશ્ ચોક્તો ઽપિ કાલપુરુષવિશેષપરિગ્રહણેન વક્તુમ્ અથે ત્યાદિના પ્રશ્નપૂર્વમ્ ઉપક્રમતે । અથ શબ્દ આરમ્ભે પૂર્વવત્ ।
[ધ્પ્ર્ પ્.119]
નનુ ચ દૃશ્યનિવૃત્તિર્ અવસીયતે દૃશ્યાનુપલમ્ભાત્ । સત્યમ્ એવૈતત્ । કેવલમ્ એકજ્ઞાનસંસર્ગિણિ દૃશ્યમાને ઘટો યદિ ભવેદ્ દૃશ્ય એવ ભવેદ્ ઇતિ દૃશ્યઃ સમ્ભાવિતઃ । તતો દૃશ્યાનુપલબ્ધિર્ નિશ્ચિતા । દૃશ્યાનુપલબ્ધિનિશ્ચયસામર્થ્યાદ્[55]
એવ ચ[56]દૃશ્યાભાવો નિશ્ચિતઃ । યદિ હિ દૃશ્યસ્ તત્ર ભવેદ્ દૃશ્યાનુપલમ્ભો ન ભવેત્ । અતો દૃશ્યાનુપલમ્ભનિશ્ચયાદ્ દૃશ્યાભાવઃ સામર્થ્યાદ્ અવસિતઃ ન[57]વ્યવહૃત ઇતિ દૃશ્યાનુપલમ્ભેન વ્યવહર્ત્તવ્યઃ । તસ્માદ્ અર્થાનત્રમ્ એકજ્ઞાનસંસર્ગિ દૃશ્યમાનમ્ તજ્જ્ઞાનં ચ પ્રત્યક્ષનિવૃત્તિનિશ્ચયહેતુત્વાત્ પ્રત્યક્ષનિવૃત્તિર્ ઉક્તં દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
__________નોતેસ્__________
[55] -અનુપલમ્ભ- ચ્દ્
[56] ચ ઓમ્. એ
[57] ન તુ વ્યવ- અફેન્
પ્રત્યક્ષપરિચ્છેદ્યત્વાત્ પ્રત્યક્ષો ઘટાદિઃ । નિવૃત્તિ શબ્દેન્ આચાર્યસ્યા નુપલબ્ધિર્ વિવક્ષિતેતિ દર્શયતિ તસ્ય નિવૃત્તિર્ અનુપલબ્ધિર્ ઇતિ । અનુપલબ્ધિશબ્દેના પિ વિવક્ષિતકર્તૃકર્મધર્મોપલબ્ધિપર્યુદાસેનાન્યદ્ એકજ્ઞાનસંસર્ગિ વસ્તુ તજ્જ્ઞાનં ચ વિવક્ષિતમ્ । એતદ્ એવ સ્પષ્ટયતિ તદભાવસ્વભાવેતિ યાવદ્ ઇતિ । તસ્ય પ્રતિષેધ્યસ્ય ઘટાદેર્ અભાવો વિશિષ્ટો ભાવસ્ તત્સ્વભાવા । તદભાવસ્વભાવશબ્દેન યાવાન્ અર્થ ઉક્ત તદનુપલબ્ધિશબ્દેનાપીતિ ઇતિ યાવદ્ ઇત્ય્ અસ્યાર્થઃ । યતો ઽન્યોપલબ્ધિર્ એવ તદનુપલબ્ધિઃ । સૈવ ચ તદભાવો નાન્યો ઽત એવાસ્માદ્ એવ કારણાદ્ અભાવો ઘટાદેર્ ન સાધ્યઃ । કુતો ન સાધ્ય ઇતિ સ્વભાવાનુપલબ્ધેર્ લિઙ્ગાત્ । કુતો ન સાધ્ય ઇત્ય્ આહ સિદ્ધત્વાત્ નિશ્ચિતત્વાદ્ ઘટાભાવસ્યેતિ પ્રકરણાત્ ।
એવં મન્યતે -- તદેકજ્જાનસંસર્ગિ વસ્તુ તજ્જ્ઞાનં ચ ઘટાદ્યનુપલબ્ધિસ્ તદભાવશ્ ચ । તચ્ ચેન્દ્રિયજેન પ્રત્યક્ષેણ સ્વસંવેદનેન ચ સિદ્ધમ્ ઇતિ ન લિઙ્ગાદ્ અભાવઃ સાધ્યત ઇતિ । નન્વ્ અવિદ્યમાનો ઘટાદિઃ કથં પ્રત્યક્ષઃ ? અથ પ્રત્યક્ષઃ, કથં તદનુપલબ્ધિર્ ઉચ્યત ઇત્ય્ આહ અવિદ્યમાનો ઽપિ ચે તિ । ન કેવલં વિદ્યમાનઃ પ્રત્યક્ષ ઉચ્યતે ઇત્ય્ અપિ શબ્દઃ । [ સમગ્રા સમસ્તા સામગ્રી ] કારણકલાપો યસ્યેતિ વિગ્રહઃ । શેષાદ્ વિભાષા [પાણિનિ 5.4.154] ઇતિ કપ્ । ન કપિ [પાણિનિ 7.4.14] ઇતિ હ્રસ્વત્વપ્રતિષેધઃ । જ્ઞાયમાનો નિશ્ચીયમાનો [ઘટાદિર્ એકજ્ઞાન]સંસર્ગિણિ પ્ર ... તદનુપલબ્ધેર્ એવેત્ય્ અવધારણીયમ્ । પ્રત્યક્ષનિવૃત્તિર્ ઘટાદ્યનુપલબ્ધિઃ । કસ્માત્ તુ દ્વયં તથોચ્યત ઇત્ય્ આહ તતો હી તિ । હી તિ યસ્માત્ । યસ્માદ્ અમૂ એવ દૃશ્યઘટાદિતુચ્છરૂપનિવૃત્ત્યવસેયહેતૂ તસ્માત્ કરણાત્ । અર્થ એકજ્ઞાનસંસર્ગિવસ્ત્વન્તરમ્, જ્ઞાનં ચ તસ્યૈવ । એતદ્ એવ વ્યતિરેકમુખેણ દ્રઢયતિ ન ત્વ્ ઇતિ । નિવૃત્તિમાત્રમ્ ઉપલબ્ધ્યભાવમાત્રમ્ । તસ્ય તથાત્વે કો દોષ ઇત્ય્ આહ નિવૃત્તિમાત્રાદ્ ઇતિ । દૃશ્યનિવૃત્ત્યનિશ્ચયાદ્ દૃશ્યાભાવનિશ્ચયાત્ ।

ઇહ નિવૃત્તિમાત્રસ્ય પ્રસજ્યપ્રતિષેધાત્મનો નિશ્ચેતુમ્ અશક્યત્વાન્ ન હેતુત્વં યુજ્યત ઇતિ ધર્મોત્તરસ્યા શયો નિવૃત્તિમાત્રાદ્ દૃશ્યનિવૃત્ત્યનિશ્ચયાદ્ ઇતિ બ્રુવતઃ । પૂર્વપક્ષવાદિના ત્વ્ એવં જ્ઞાતમ્ નિવૃત્તિમાત્રાન્ નિર્વિશેષણાદ્ અયમ્ એવં પ્રતિષેધતિ । તદ્ અહં સવિશેષણં નિવૃત્તિમાત્રમ્ એવ દર્શયામીતિ પ્રમોદમાન આહ નનુ ચે તિ । દૃશ્યનિવૃત્તિર્ દૃશ્યાભાવઃ । દૃશ્યાનુપલમ્ભાદ્ ઇત્ય્ અત્રાનુપલમ્ભશબ્દેનોપલમ્ભાભાવમાત્રં વિવક્ષિતમ્ ઇતરથા પૂર્વપક્ષવાદિનઃ પ્રકૃતં હીયેત । અનેન સવિશેષણમ્ એવોપલમ્ભાભાવમાત્રં પ્રસજ્યપ્રતિષેધરૂપં
[ધ્પ્ર્ પ્.120]
યથા ચૈકજ્ઞાનસંસર્ગિણિ પ્રત્યક્ષે ઘટસ્ય પ્રત્યક્ષત્વમ્ આરોપિતમ્ અસતો ઽપિ તથા તસ્મિન્ન્ એકજ્ઞાનસંસર્ગિણ્ય્ અતીતે ચામૂઢસ્મૃતિસંસ્કારે વર્ત્તમાને ચ ઘટસ્ય[58]તત્તદ્રૂપમ્[59]આરોપિતમ્ અસત ઇતિ દ્રષ્ટવ્યમ્ । અનેન ચ[60]દૃશ્યાનુપલબ્ધિઃ પ્રત્યક્ષઘટનિવૃત્તિસ્વભાવોક્તા । સા ચ સિદ્ધા । તેન ન[61]ઘટાભાવઃ સાધ્યઃ અપિ તુ અભાવવ્યવહાર ઇત્ય્ ઉક્તમ્ ।
__________નોતેસ્__________
[58] અતીતે વર્ત્તમાને ચામૂઢસ્મૃતિસંસ્કારે ચ ઘટસ્ય
[59] તદ્રૂપમ્ અબ્ફેન્
[60] ચ ઓમ્. -- અનેન દૃશ્યા અબ્ફે
[61] ન ઓમ્. -- તેન ઘટા --બ્
લિઙ્ગમ્ અસ્તુ, ન તુ નઞઃ પર્યુદાસવૃત્ત્યા તદેકજ્ઞાનસંસર્ગિ વસ્તુ, તજ્જ્ઞાનં ચેતિ પૂર્વપક્ષવાદી દર્શયતિ । સત્યમ્ ઇત્યાદિના પ્રતિવિધત્તે । કિન્ ત્વ્ એકજ્ઞાનસંસર્ગિણિ ભૂતલાદૌ દૃશ્યમાને સતિ દૃશ્યઃ સમ્ભાવિત આરોપિતઃ સ પ્રતિષેધ્ય ઇતિ પ્રકરણાત્ । તતો દૃશ્યત્વસમારોપાત્ દૃશ્યાનુપલબ્ધિર્ દૃશ્યજ્ઞાનાભાવસ્ તુચ્છરૂપો વ્યવહર્તવ્યમાત્રં નિશ્ચિતા ભવતિ । નિશ્ચીયતામ્ ઉપલબ્ધ્યભાવો જ્ઞેયાભાવસ્ તાવન્ ન નિશ્ચિત ઇતિ તન્નિશ્ચયાર્થં નિવૃત્તિમાત્રં વ્યાપરિષ્યત ઇત્ય્ આહ દૃશ્યે તિ । દૃશ્યજ્ઞાનાભાવનિશ્ચયસામર્થ્યાદ્ અન્યથાનુપપત્તેઃ । ચો હેતૌ । દૃશ્યસ્ય જ્ઞેયસ્યાભાવો વ્યવહર્તવ્યૈકરૂપઃ । સામર્થ્યમ્ એવ યદી ત્યાદિના દર્શયતિ । હિ ર્ યસ્માદર્થે । દૃશ્યાનુપલમ્ભ ઇતિ દૃશ્યોપલમ્ભાભાવ ઇત્ય્ અર્થઃ । અતો ઽસ્માદ્ દૃશ્યાનુપલમ્ભનિશ્ચયાત્ । દૃશ્યસ્ય જ્ઞેયસ્ય્ આભાવ ઉક્તાત્ સામર્થ્યાદ્ અવસિતઃ । દૃશ્યોપલમ્ભાભાવનિશ્ચયસ્ ત્વ્ એકજ્ઞાનસંસર્ગિવસ્ત્વન્તરોપલમ્ભેનેતિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
નનુ યદિ જ્ઞેયાભાવો ઽપ્ય્ અવસિતસ્ તર્હિ કથં લિઙ્ગેન સાધ્યત ઇત્ય્ આહ ન વ્યવહૃત ઇતિ । અદૃષ્ટાનામ્ અપિ સત્ત્વશઙ્કયા ન પ્રત્યક્ષં વ્યવહારયિતું શક્નોતીતિ ભાવઃ । કેન તર્હિ વ્યવહ્રિયત ઇત્ય્ આહ દૃશ્યાનુપલમ્ભેન લિઙ્ગભૂતેન । ......ભાવવ્યવહાર એવ ........ જ્ઞાનં ચે તિ । ચ કારસ્ તુલ્યકક્ષતામ્ દર્શયતિ । દ્વયોશ્ ચ નિવૃત્તિનિશ્ચયહેતુત્વમ્; જ્ઞાનમ્ અન્તરેણ યસ્માદ્ અયં કેવલઃ પ્રદેશસ્ તસ્માત્ ઘટાદિર્ નાસ્તીત્ય્ અધ્યવસાતુમ્ અશક્યત્વાત્; તથા વિષયમ્ અન્તરેણ યસ્માત્ કેવલપ્રદેશાપરોક્ષીકરણં તસ્માત્ તજ્જ્ઞાનં નાસ્તિ ઇતિ નિશ્ચેતુમ્ અશક્યત્વાદ્ ઇતિ દ્રષ્ટવ્યમ્ । પ્રત્યક્ષસ્ય ઘટાદેર્ નિવૃત્તિનિશ્ચયહેતુત્વાત્ પ્રત્યક્ષનિવૃત્તિ[ર્ ઉક્તં દ્રશ્તવ્યમ્ ] ।
નનુ ચ પ્રતિષેધ્યસ્ય ઘટાદેર્ અસતો ઽપિ તથાસ્તુ પ્રત્યક્ષત્વમ્ । યત્ પુનસ્ તત્ર નાસીદ્ એવ તસ્ય કથમ્ અતીતત્વમ્; યચ્ ચ તત્ર નાસ્ત્ય્ એવ તસ્ય કથં વર્ત્તમાનત્વમ્, કથં ચ તત્રાનુપલબ્ધેર્ વ્યાપાર ઇત્ય્ આશઙ્કામ્ ઉપાકુર્વન્ન્ આહ -- યથેતિ । યેન પ્રકારેણ ઘટો યદિ ભવેદ્ દૃશ્ય એવ ભવેદ્ ઇત્ય્ એવંરૂપેણ । ચો હેતૌ । તસ્મિન્ન્ એકજ્ઞાનસંસર્ગિણ્ય્ અતીતે ઽમૂઢસ્મૃતિસંસ્કારે । ચો વક્તવ્યાન્તરસમુચ્ચયે । વર્ત્તમાને ચ । સમુચ્ચયે ચ કારઃ । તથા તેન પ્રકારેણ યદિ તત્ર પૂર્વં ઘટઃ સ્થિતો યદિ સ્યાત્, ઉપલબ્ધઃ સ્યાત્; ન ચોપલભ્યતે ઇત્ય્ એવમ્ આત્મના ઘટસ્યારોપાત્ પ્રત્યક્ષસ્ય તદાનીમ્ અસતસ્ તદ્રૂપમ્ અતીતત્વં વર્ત્તમાનત્વઞ્ ચ્ આરોપિતમ્ આરોપસિદ્ધમ્ ઇતિર્ એવં દ્રષ્ટવ્યાકારં દર્શયતિ । દ્રષ્ટવ્યં જ્ઞાતવ્યમ્ ઇતિ યોજનીયમ્ ઇદમ્ ।

[ધ્પ્ર્ પ્.121]
અમૂઢો ઽભ્રષ્ટો દર્શનાહિતઃ સ્મૃતિ જનનરૂપઃ સંસ્કારો યસ્મિન્ ઘટાદૌ સ તથોક્તઃ । તસ્ય અતીતસ્ય પ્રતિપત્તૃપ્રત્યક્ષસ્યેતિ સમ્બન્ધઃ । વર્ત્તમાનસ્ય ચ પ્રતિપત્તૃપ્રત્યક્ષસ્યેતિ સમ્બન્ધઃ । અમૂઢસ્મૃતિસંસ્કાર ગ્રહણં તુ ન વર્ત્તમાનવિશેષણમ્ । યસ્માદ્ અતીતે ઘટવિવિક્તપ્રદેશદર્શને સ્મૃતિસંસ્કારો મૂઢો દૃશ્યઘટાનુપલમ્ભે દૃશ્યે ચ ઘટે મૂઢો ભવતિ । વર્ત્તમાને તુ[62]ઘટરહિતપ્રદેશદર્શને ન સ્મૃતિસંસ્કારમોહઃ । અત એવ ન ઘટાભાવે નાપિ ઘટાનુપલમ્ભે મોહઃ । તસ્માન્[63]ન વર્ત્તમાનનિષેધ્યવિશેષણમ્ અમૂઢસ્મૃતિસંસ્કારગ્રહણમ્ સ્મૃતિસંસ્કારવ્યભિચારાભાવાદ્[64]વર્ત્તમાનસ્યાર્થસ્ય । અત એવ વર્ત્તમાનસ્ય ચે તિ ચ શબ્દઃ કૃતઃ વિશેષણરહિતસ્ય વર્ત્તમાનસ્ય વિશેષણવતાતીતેન સમુચ્ચયો યથા વિજ્ઞાયેતેતિ[65]।
__________નોતેસ્__________
[62] વર્ત્તમાને ચ ઘટ અબ્ફેન્
[63] અત એવ ન ઘટાનુપલમ્ભે નાપિ ઘટે મોહઃ -- અચ્દ્ફેન્. અત એવ ન ઘટાનુપલમ્ભે નાપિ ઘટે મોહઃ -- બ્
[64] -ગ્રહણમ્ વ્યભિચાર- -- ચ્.
[65] ઇતિ ઓમ્. -- વિજ્ઞાયેતેતિ । તદ્ -- બ્.
તદ્ અયમ્ અર્થઃ અતીતો ઽનુપલમ્ભઃ સ્ફુટઃ[66]સ્મર્યમાણઃ પ્રમાણમ્ વર્ત્તમાનશ્ ચ । તતો `નાસીદ્ ઇહ ઘટઃ અનુપલબ્ધત્વાત્ઽ `નાસ્તિ અનુપલભ્યમાનત્વાત્ઽ ઇતિ શક્યં જ્ઞાતુમ્ । `ન તુ ન ભવિષ્યત્ય્ અત્ર ઘટઃ અનુપલપ્સ્યમાનત્વાત્ઽ ઇતિ[67]શક્યં જ્ઞાતુમ્[68]। અનાગતાયા અનુપલબ્ધેઃ સત્ત્વસન્દેહાદ્ ઇતિ કાલવિશેષો ઽનુપલબ્ધેર્ વ્યાખ્યાતઃ ।
__________નોતેસ્__________
[66] સ્ફુટં -- બ્ફેન્.
[67] અનુપલભ્યમાનત્વાત્ -- અ
[68] જ્ઞાતુમ્ શક્યમ્ -- ચ્
નનુ દૃશ્યાનુપલબ્ધિઃ કસ્મિઙ્ કાલે પ્રમાણં કિંસ્વભાવા કિંવ્યાપારા ચેતિ ત્રિતયં પૃષ્ટ આચાર્યસ્ તત્રાનેન કિમ્ આખ્યાતમ્ આચાર્યેણે ત્ય્ આશઙ્કામ્ અપાકુર્વન્ન્ આહ અનેને તિ । અનેન પ્રતિપત્તૃપ્રત્યક્ષસ્ય નિવૃત્તિર્ ઇતિ વચનેન । ચો ઽવધારણે । સ્વભાવસ્યે (-ભાવે)ત્ય્ અસ્યાનન્તરં દ્રષ્ટવ્યઃ । પ્રત્યક્ષસ્ય ઘટસ્ય । પ્રસજ્યપ્રતિષેધલક્ષણનિવૃત્તિનિશ્ચયહેતુત્વાત્ પ્રત્યક્ષઘટનિવૃત્તિઃ પ્રત્યક્ષઘટાનુપલબ્ધિઃ । નઞઃ પર્યુદાસવૃત્ત્યા । તદેકજ્ઞાનસંસર્ગિ વસ્તુ તજ્જ્ઞાનં ચ દ્વયં સ્વભાવો રૂપં યસ્યા દૃશ્યાનુપલબ્ધેઃ સા તથોક્તા વ્યાખ્યાતેતિ શેષઃ ।
નનુ દૃશ્યાનુપલબ્ધિરૂપં લિઙ્ગમ્ અસ્તુ પર્યુદાસરૂપમ્, સાધ્યસ્ તુ પ્રસજ્યપ્રતિષેધરૂપઃ કિં ન ભવતીત્ય્ આહ સે તિ । ચો યસ્માત્ । સા તથાવિધાનુપલબ્ધિ .............. ઉક્તમ્ આચાર્યેણ સા ભાવવ્યવહારપ્રવર્તની ત્ય્ અનેન શબ્દેનેતિ ભાવઃ । ધર્મોત્તરેણ ચાત એવ અભાવો ન સાધ્ય ઇત્ય્ અનેન ।
ઘટવિવિક્તપ્રદેશ[49અ]દર્શનેન્ આહિત આરોપિતઃ સંસ્કારો વિશિષ્ટશક્તિયુક્તવિજ્ઞાનાત્મિકા વાસના, ન તુ પરાભિમતો ભાવનાખ્યઃ । અનુરૂપસ્મરણં જનયિતુમ્ અનીશાનો મૂઢ ઇતિ વ્યપદિશ્યતે । દૃશ્યઘટાનુપલમ્ભે દૃશ્યસ્ય ઘટસ્યોપલબ્ધ્યભાવે તુચ્છરૂપે । અત એવ ચ દૃશ્યે ઘટે । અમૂઢસ્મૃતિસંસ્કારગ્રહણં કસ્માન્ ન વર્ત્તમાનવિશેષણમ્ ઇત્ય્ આહ વર્ત્તમાને ત્વ્ ઇતિ । તુ ર્ અતીતાદ્ વર્તમાનસ્ય વૈધર્મ્યમ્ આહ । અતો મોહાભાવાન્ ન ઘટાભાવે વ્યવહર્તવ્યૈકરૂપે । નાપિ ઘટાનુપલમ્ભે ઘટોપલબ્ધ્યભાવે તુચ્છરૂપે । પ્રત્યક્ષવદ્ આરોપાદ્ વર્તમાનસ્યાર્થસ્ય ઘટાદેઃ । અત એવ વર્તમાનગ્રહણસ્ય નિર્વિશેષણત્વાદ્ એવ ।
[ધ્પ્ર્ પ્.122]
વ્યાપારં દર્શયતિ । અભાવસ્ય વ્યવહારઃ નાસ્તીત્ય્ એવમ્ આકારં જ્ઞાનમ્ શબ્દશ્ ચૈવમ્ આકારઃ નિઃશઙ્કં ગમનાગમનલક્ષણા[69]ચ પ્રવૃત્તિઃ કાયિકો ઽભાવવ્યવહારઃ । ઘટાભાવે હિ જ્ઞાતે નિઃશઙ્કં ગન્તુમ્ આગન્તું ચ પ્રવર્તતે ।
__________નોતેસ્__________
[69] નિઃશઙ્કગમનાગમલક્ષણા -- દ્બ્; નિઃશાઙ્કા ગમનાગમનયો (?) લક્ષણા -- ચ્.
તદ્ એતસ્ય[70]ત્રિવિધસ્યાપ્ય્ અભાવવ્યવહાર સ્ય[71]દૃશ્યાનુપલબ્ધિઃ પ્રવર્ત્તની [72]સાધની પ્રવર્ત્તિકા ।
__________નોતેસ્__________
[70] તદ્ એવમ્ અસ્ય-- ચ્દ્; તદ્ એવમ્ એતસ્ય, તદ્ એવ તસ્ય -- બ્.
[71] અપ્ય્ અભાવસ્ય વ્યવહારસ્ય] -- ચ્.
[72] [પ્રવર્ત્તની ઓમ્. અબ્ચ્દ્ફેન્.
યદ્ય્ અપિ ચ નાસ્તિ ઘટઃ ઇતિ જ્ઞાનમ્ અનુપલબ્ધેર્ એવ ભવતિ અયમ્ એવ ચાભાવનિશ્ચયઃ તથાપિ યસ્માત્ પ્રત્યક્ષેણ કેવલઃ પ્રદેશ ઉપલબ્ધસ્ તસ્માત્ ઇહ ઘટો નાસ્તીત્ય્ એવં ચ[73]પ્રત્યક્ષવ્યાપારમ્ અનુસરત્ય્ અભાવનિશ્ચયઃ તસ્માત્ પ્રત્યક્ષસ્ય કેવલપ્રદેશગ્રહણવ્યાપારાનુસાર્યભાવનિશ્ચયઃ પ્રત્યક્ષકૃતઃ ।
__________નોતેસ્__________
[73] ચ ઓમ્. -- ચ્.
નનુ યથા વિકલ્પેન વિષયીક્રિયમાણો ઽતીતો ઽનુપલમ્ભઃ પ્રમાણમ્ ઉચ્યતે તથા વિકલ્પસ્યાવ્યાહતપ્રસરત્વાદ્ અનાગતો ઽપ્ય્ અનુપલમ્ભો વિકલ્પ્યમાનઃ કિં ન તથા પ્રમાણમ્ ઇત્ય્ આહ તદ્ અયમ્ ઇતિ । યસ્માત્ કેવલપ્રદેશદર્શનાહિતઃ સંસ્કારો ઽતીતે ઘટાદાવ્ અમૂઢો ગૃહ્યતે, વર્તમાને તુ તસ્મિન્ સ્મૃતિસંસ્કારે મોહો ન સમ્ભવત્ય્ એવ તત્ તસ્માદ્ અયં તાત્પર્યાર્થઃ । અનુપલમ્ભનિશ્ચયહેતુત્વાદ્ અનુપલમ્ભઃ કેવલપ્રદેશાદિઃ સ્ફુટો યથાસૌ કેવલો ઽનુભૂતસ્ તથા સ્મૃત્વા વિષયીક્રિયમાણઃ પ્રમાણમ્ । વર્તમાનશ્ ચ તાદૃગ્ અનુપલમ્ભઃ સ્ફુટો ઽભ્રાન્તેન જ્ઞાનેન ગૃહ્યમાણ ઇતિ દ્રષ્ટવ્યમ્ । યત ઈદૃશો ઽનુપલમ્ભઃ પ્રમાણં તતસ્ તસ્માત્ । કુતો ન શક્યતે જ્ઞાતુમ્ ઇત્ય્ આહ્ આનાગતાયા ઇતિ । તથાત્વેન નિશ્ચિતો હિ હેતુર્ ગમકો ઽન્યથા સન્દિગ્ધાસિદ્ધતા હેતુદોષઃ સ્યાદ્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ । પ્રત્યક્ષનિવૃત્તિશબ્દેન તાવદ્ દૃશ્યાનુપલબ્ધેઃ સ્વભાવો દર્શિતો ઽમૂઢેત્ય્ આદિના તુ કિં દર્શિતમ્ ઇત્ય્ આહ કાલે તિ । [ઇતરેવમ્ અર્થેતે] નૈવં કાલવિશેષો ઽનુપલબ્ધેર્ વ્યાખ્યાત ઇતિ । કાલવિશેષો ઽતીતો વર્ત્તમાનશ્ ચ વ્યાખ્યાતઃ કથિતો નેનેતિ શેષઃ । એતચ્ ચાતીતે વર્ત્તમાને ચ કાલે ઽનુપલબ્ધેઃ પ્રમાણાખ્યાનમ્ અસ્યોપલક્ષણં દ્રષ્ટવ્યમ્, કાર્યસ્વભાવહેત્વોર્ અપિ તયોઃ કાલયોઃ પ્રામાણ્યાત્ । તથા હ્ય્ આસીદ્ અત્ર વહ્નિર્ ધૂમસ્યોપલબ્ધત્વાત્ । અસ્તિ વહ્નિર્ ઇહ ધૂમસ્યોપલભ્યમાનત્વાત્ । તથાસીદ્ ઇહ પાદપઃ શિંશપાયા ઉપલબ્ધત્વાત્ । અસ્તીહ વૃક્ષઃ શિંશપાયા ઉપલભ્યમાનત્વાદ્ ઇત્ય્ અપિ ભવત્ય્ એવ ।
નનુ દૃશ્યાનુપલમ્ભે ભવતુ જ્ઞાનાભિધાનલક્ષણો વ્યવહારઃ । કાયિકસ્ તુ કથમ્ ઇત્ય્ આહ ઘટે તિ । હિ ર્ યસ્માત્ । પ્રવર્તત ઇતિ યોગ્યતયોચ્યતે । પ્રવૃત્તિયોગ્યસ્ તાવદ્ ભવતીતિ । અત એવ ચાભાવયોગ્યતા સાધ્યોચ્યતે । તદેતસ્યે તિ લોકોક્તિર્ એષા । તચ્ ચૈતચ્ ચેતિ વિગ્રહઃ કાર્યઃ । યદ્વા યતો ઽભાવનિશ્ચયો નુપલબ્ધિનિમિત્તકસ્ તત્ તસ્માત્ । અપિર્ અતિશયે । આસ્તામ્ એકસ્ય દ્વયોર્ વા પ્રવર્તની, ત્રિવિધસ્ય યાવત્ પ્રવર્તનીત્ય્ અર્થઃ । પ્રવર્તની ત્ય્ અસ્ય દ્વયમ્ એતદ્ વિવરણં સ્પષ્ટાર્થં સાધની પ્રવર્ત્તિકેતિ પ્રવર્તયતીતિ પ્રવર્તની તિ યોગ્યતયોક્તમ્ । સાભાવત્રિતયમ્ અભાવવ્યવહારં પ્રવર્તયિતું યોગ્યા તાવન્માત્રનિમિત્તકત્વાત્ તસ્ય । સત્ય્ અર્થિત્વે પુરુષસ્ તાન્ વ્યવહારાન્ આચરતુ મા વા । અત એવાભાવવ્યવહારયોગ્યતા પ્રદેશાદેઃ સાધ્યતે દૃશ્યાનુપલમ્ભેનેતિ પરમાર્થઃ ।
[ધ્પ્ર્ પ્.123]

કિઞ્ ચ । દૃશ્યાનુપલમ્ભનિશ્ચયકરણસામર્થ્યાદ્ એવ પૂર્વોક્તયા નીત્યા પ્રત્યક્ષેણૈવાભાવો નિશ્ચિતઃ । કેવલમ્ અદૃષ્ટાનામ્ અપિ સત્ત્વસમ્ભવાત્ સત્ત્વશઙ્કયા ન અસત્ત્વં[74]વ્યવહર્ત્તુમ્ । અતો ઽનુપલમ્ભો ઽભાવં[75]વ્યવહારયતિ દૃશ્યો યતો ઽનુપલમ્ભઃ તસ્માન્ નાસ્તીતિ । અતો દૃશ્યાનુપલમ્ભો ઓ ઽભાવજ્ઞાનં કૃતં પ્રવર્ત્તયતિ ન તુ અકૃતં કરોતીત્ય્[76]અભાવનિશ્ચયો ઽનુપલમ્ભાત્ પ્રવૃત્તો ઽપિ પ્રત્યક્ષેણ કૃતો ઽનુપલમ્ભેન પ્રવર્ત્તિત ઉક્ત ઇત્ય્ અભાવવ્યવહારપ્રવર્ત્તન્ય્ અનુપલબ્ધિઃ[77]॥ કસ્માત્ પુનર્ અતીતે વર્ત્તમાન ચાનુપલબ્ધિર્ ગમિકેત્ય્ આહ
__________નોતેસ્__________
[74] શક્નોત્ય્ અભાવં -- ચ્
[75] [ઽભાવં ઓમ્. -- અ
[76] ઇતિ ઓમ્. -- ચ્.
[77] અભાવવ્યવહારે પ્રવર્ત્તન્ય્ અનુપલબ્ધિઃ -- ચ્; પ્રવર્ત્તન્ય્ ઉપલબ્ધિઃ -- અ; પ્રવર્તિન્ય્ ઉપલબ્ધિઃ -- ફ્. પ્રવર્તિન્ય્ અનુપલબ્ધિઃ -- બ્.
તસ્યા એવાભાવનિશ્ચયાત્ ઇઇ-29
તસ્યા એવ યથોક્તકાલાયા અનુપલબ્ધેર્ અભાવનિશ્ચયાત્ । અનાગતા હ્ય્ અનુપલબ્ધિઃ સ્વયમ્ એવ સન્દિગ્ધસ્વભાવા । તસ્યા અસિદ્ધાયા ના ઽભાવનિશ્ચયો ઽપિ ત્વ્ અતીતવર્ત્તમાનાયા ઇતિ ॥
નનુ યદિ નાસ્તીત્ય્ એવમ્ આકારં જ્ઞાનમ્ અનુપલબ્ધેર્ લિઙ્ગાદ્ ભવતિ, કથં તર્હિ પ્રત્યક્ષાવસિતો ઽભાવ ઉક્ત ઇત્ય્ આહ -- યદ્ય્ અપિ ચે તિ નિપાતસમુદાયો યદ્ય્ અપિ શબ્દવદ્ વિશેષાભિધાનનિમિત્તાભ્યુપગમે વર્ત્તતે । અભાવનિશ્ચયશબ્દસામાનાધિકરણ્યાદ્ અયમ્ એવેતિ નિર્દેશઃ । ચ શબ્દો વક્તવ્યમ્ એતદ્ ઇત્ય્ અસ્યાર્થે ત્ર વર્ત્તતે ।
અભાવનિશ્ચયસ્ય તદા સ્થૈર્યલાભાદ્ અનુપલમ્ભાદ્ એવેત્ય્ ઉક્તં દ્રષ્ટવ્યમ્ । તથાપી તિ લૌકિકોક્તિર્ ઇયં નિગદાભિધાનારમ્ભે । તસ્માચ્ છબ્દેન યસ્માચ્ છબ્દ આક્ષિપ્તઃ । તેનાયમ્ અર્થઃ । યસ્માત્ કેવલપ્રદેશગ્રહણલક્ષણવ્યાપારાનુસારી ઘટો નાસ્તીત્ય્ અભાવનિશ્ચયઃ તસ્માત્ પ્રત્યક્ષકૃત ઉચ્યત ઇતિ શેષઃ । કસ્ય વ્યાપારાનુસારીત્ય્ આકાઙ્ક્ષાયામ્ ઉક્તમ્ -- પ્રત્યક્ષસ્ય પ્રમાણવિશેષસ્યેતિ ।

અથ સ્યાદ્ -- યદ્ય્ અયં પ્રત્યક્ષકૃતસ્ તદા પ્રત્યક્ષપ્રવર્ત્તિતો ઽપિ । તત્ કિં દૃશ્યાનુપલમ્ભેન ક્રિયત ઇત્ય્ આશઙ્ક્યાહ -- કિઞ્ચે તિ વક્તવ્યાન્તરસમુચ્ચયે । તદ્વિવિક્તપ્રદેશાદિગ્રાહિણા પ્રત્યક્ષેણાઇવાભાવો નિષેધ્યાભાવઃ પ્રસજ્યપ્રતિષેધાત્મા નિશ્ચિતઃ । કથં? દૃશ્યસ્યાનુપલમ્ભ ઉપલમ્ભાભાવસ્ તુચ્છરૂપસ્ તન્નિશ્ચયકરણસામર્થ્યાદ્ અન્યથાનુપપત્તેઃ । પૂર્વોક્તયા નીત્યા યુક્ત્યા યદિ હિ દૃશ્યસ્ તત્ર ભવેત્, દૃશ્યાનુપલમ્ભો ન ભવેદ્ ઇત્ય્ એવમાત્મિકયા । યદિ પ્રત્યક્ષમ્ ઇત્થં પ્રતિષેધ્યાભાવં નિશ્ચાયયતિ, વ્યવહારયિતુમ્ અપિ શક્નોત્ય્ એવેત્ય્ આહ -- કેવલં કિન્ તુ ન શક્નોતિ વ્યવહર્તુમ્ ઇત્ય્ અન્તર્ભૂતણિજાર્થત્વાન્ નિર્દેશસ્ય વ્યવહારયિતુમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । કુતો ન શક્નોતીત્ય્ આહ -- સત્ત્વશઙ્કયે તિ પ્રતિષેધ્યસત્ત્વસ્ય સ્વરૂપસ્ય સત્ત્વશઙ્કયા સન્દેહેન હેતુના । નન્વ્ અદર્શને ઽપિ કથં સન્દેહ ઇત્ય્ આહ -- અદૃષ્ટે તિ । તેન પ્રત્યક્ષેણ્ આદૃષ્ટાનામ્ અપિ પિશાચાદીનાં સત્ત્વસ્ય સદ્ભાવસ્ય સમ્ભવાત્ સમ્ભાવ્યમાનત્વાત્ નિત્યં શઙ્ક્યમાનાનુપલમ્ભવ્યભિચારો હ્ય્ અભાવ ઇતિ ભાવઃ । અતઃ પ્રત્યક્ષસ્ય તત્રાશક્તત્વાત્ સાપિ કથં વ્યવહારયતીત્ય્ આહ -- દૃશ્ય ઇતિ । અતો ઽસ્માત્કારણાત્ કૃતં પ્રત્યક્ષેણેતિ પ્રકરણાત્ । એતદ્ એવ વ્યતિરેકમુખેણ દ્રઢયતિ -- ન ત્વ્ ઇતિ । યસ્માત્ પ્રત્યક્ષવ્યાપારાનુસાર્યભાવનિશ્ચય ઇતિસ્ તસ્માત્ । અભાવનિશ્ચયો
[ધ્પ્ર્ પ્.124]
સમ્પ્રત્ય્ અનુપલબ્ધેઃ પ્રકારભેદં દર્શયિતુમ્ આહ --
સા ચ પ્રયોગભેદાદ્ એકાદશપ્રકારા ઇઇ-30
સા ચ એષાનુપલબ્ધિઃ એકાદશપ્રકારા -- એકાદશ પ્રકારા અસ્યા[78]ઇત્ય્ એકાદશપ્રકારા । કુતહ્ પ્રકારભેદઃ ? પ્રયોગભેદાત્ । પ્રયોગઃ પ્રયુક્તિઃ શબ્દસ્યાભિધાવ્યાપાર[79]ઉચ્યતે । શબ્દો હિ સાક્ષાત્ ક્વચિદ્ અર્થાન્તરાભિધાયી, ક્વચિત્ પ્રતિષેધાન્તરાભિધાયી । સર્વત્રૈવ તુ દૃશ્યાનુપલબ્ધિર્ અશબ્દોપાત્તાપિ ગમ્યત ઇતિ વાચકવ્યાપારભેદાદ્ અનુપલમ્ભપ્રકારભેદો ન તુ સ્વરૂપભેદાદ્ ઇતિ યાવત્ ॥
__________નોતેસ્__________
[78] -ધિઃ એકાદશપ્રકારા અસ્યા -- અપે.
[79] અભિધાનવ્યા- -- અબ્ચ્દ્ફેન્.
પ્રકારભેદાન્ આહ --
સ્વભાવાનુપલબ્ધિર્ યથા -- નાત્ર ધૂમ ઉપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તસ્યાનુપલબ્ધેર્ ઇતિ ઇઇ-31
નુપલમ્ભાત્ પ્રવૃત્તો ઽપિ દૃઢીભૂતો ઽપિ પ્રત્યક્ષેણ કેવલપ્રદેશાદિવેદિના સામર્થ્યાત્ કૃત ઉત્પાદિતો ઽનુપલમ્ભેન દૃશ્યાનુપલમ્ભેન પ્રવર્તિતઃ સાધિત ઉક્ત આચાર્યેણા ભાવવ્યવહારપ્રવર્તનીત્ય્ અનેન શબ્દેનેતિ બુદ્ધિસ્થમ્ । ઇતી ત્યાદિનોપસંહારઃ । ઇતિ ર્ એવમ્ ઉક્તેન ક્રમેણાનુપલબ્ધિર્ દૃશ્યાનુપલબ્ધિસ્ તસ્યા એવ પ્રકૃતત્વાત્ ।
કસ્માદ્ ઇત્યાદિ વર્તમાનાયા ઇત્ય્ અન્તં સુગમમ્ । અનાગતાયા અપ્ય્ અનુપલબ્ધેર્ અભાવનિશ્ચયઃ કસ્માન્ ન ભવતીત્ય્ આહ -- અનાગતે તિ । હિ ર્ યસ્માદર્થે । તસ્યા ઇતિ પઞ્ચમ્યન્તમ્ ઇદમ્ । અયમ્ એવ ચ સામર્થ્યાવસિતો મૌલો[ર્થો ઽનાગતા હિ] ઇત્યાદિના ધર્મોત્તરેણ ....કાઙ્ક્ષોપશમાર્થં પુરસ્તાદ્ ઉક્તઃ । સ્યાદ્ એતત્ -- પ્રતિષેધસિદ્ધિર્ {ન્બ્ ઇઇ 25} ઇત્યાદિના નિશ્ચયાભાવાદ્ {ન્બ્ ઇઇ 27} ઇત્ય્ અન્તેન ગ્રન્થેનાસ્યાર્થસ્ય ગતત્વાત્ તસ્યા એવાભાવનિશ્ચયાદ્ {ન્બ્ ઇઇ 29} ઇત્ય્ અયમ્ આચાર્યીયો ગ્રન્થઃ પુનરુક્ત ઇતિ । ન પુનરુક્તઃ । યતો યથાતીતે ઽપિ કાલે ઘટાદેસ્ તત્કાલવર્તિદૃશ્યાનુપલબ્ધેર્ અતીતાયાઃ સ્મૃત્યારૂઢાયા સ્વ(અ)ભાવનિશ્ચયસ્ તથાનગતે ઽપિ કાલે ઘટાદેર્ અભાવનિશ્ચયઃ કિં ન ભવતીતિ કેનાપાકૃતં યેનાયં પુનરુક્તઃ સ્યાદ્ ઇતિ ॥
સમ્પ્રતિ [અનુપલબ્ધેઃ] પ્રકારસ્ય સ્વરૂપસ્ય ભેદં નાનાત્વં.......પ્રકારભેદ........દ્રષ્ટવ્યમ્ । ચો વક્તવ્યાન્તરસમુચ્ચયે । સે તિ મૂલાનુવાદઃ । એષે તિ તસ્ય વ્યાખ્યાનમ્ । એકાદશ ગ્રહણં ચ્ આચાર્યસ્યો પલક્ષણાર્થં યથા પ્રમાણવાર્ત્તિકે ...ગ્રહણં...... ષોડશરકારેતિ તુ દ્રષ્ટવ્યમ્ । એતચ્ ચ કારણવિરુદ્ધકાર્યોપલબ્ધિવ્યાખ્યાનાન્તરં દર્શયિષ્યામઃ । વિવક્ષિતાન્યોપલમ્ભૈકરૂપત્વાદ્ દૃશ્યાનુપલબ્ધેઃ, કથમ્ અયં ભેદ ઉપપદ્યેતેત્ય્ અભિપ્રેત્ય પૃચ્છતિ કુત ઇતિ ।
[ધ્પ્ર્ પ્.125]
સ્વભાવેત્યાદિ । પ્રતિષેધ્યસ્ય યઃ સ્વભાવસ્ તસ્ય્ આનુપલબ્ધિર્ યથે તિ । અત્રે તિ ધર્મી । ન ધૂમ ઇતિ સાધ્યમ્, ઉપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તસ્યાનુપલબ્ધેર્ ઇતિ હેતુઃ, અયં ચ હેતુઃ પૂર્વવદ્ વ્યાખ્યેયઃ ॥ પ્રતિષેધ્યસ્ય યત્ કાર્યં તસ્યાનુપલબ્ધિર્ ઉદાહ્રિયતે
કાર્યાનુપલબ્ધિર્ યથા -- નેહાપ્રતિબદ્ધસામર્થ્યાનિ ધૂમકારણાનિ સન્તિ, ધૂમાભાવાદ્ ઇતિ[80] ઇઇ-32
__________નોતેસ્__________
[80] ઇતિ ઓમ્. -- બ્ફેન્
યથે તિ । ઇહે તિ ધર્મી । અપ્રતિબદ્ધમ્ અનુપહતં ધૂમજનનં પ્રતિ સામર્થ્યં યેષાં તાન્ય્ અપ્રતિબદ્ધસામર્થ્યાનિ ન સન્તીતિ સાધ્યમ્ । ધૂમાભાવાદ્ ઇતિ હેતુઃ ।
પ્રયોગભેદાદ્ ઇત્ય્ આચાર્યીયમ્ ઉત્તરમ્ અનૂદ્ય પ્રયોગશબ્દં વ્યાચષ્ટે પ્રયોગ ઇતિ । પ્રયુક્ત્યર્થમ્ આહ શબ્દે તિ । શબ્દ શબ્દેન પ્રકરણાદ્ વાચકઃ શબ્દો ગૃહ્યતે । અભિધા અર્થપ્રકાશનમ્ । તત્ર વ્યાપારો વ્યાપત્તિઃ પ્રવૃત્તિર્ યદ્વાભિધા અર્થપ્રકાશનં તલ્લક્ષણો વ્યાપારસ્ તસ્ય પ્રયોગસ્ય ભેદાદ્ ભિદ્યમાનત્વાદ્ ઇતિ તુ સુબોધત્વાત્ ધર્મોત્તરેણ ન વ્યાખ્યાતમ્ ।
નનુ શબ્દસ્યૈવાનુપલમ્ભવાચકસ્યાનુપલમ્ભ એવ વાચ્યસ્ તત્ કથં પ્રયોગભેદો યેનાનુપલમ્ભસ્ય પ્રકારભેદ ઉચ્યત ઇત્ય્ આહ શબ્દો હી તિ । હિર્ યસ્માત્ । સાક્ષાદ્ અવ્યવધાનેન । ક્વચિદ્ વિરુદ્ધોપલમ્ભાદૌ પ્રતિષેધ્યાચ્ છીતસ્પર્શાદેર્ અર્થાન્તરમ્ અગ્ન્યાદ્યભિધત્તે । ક્વચિત્ વ્યાપકાનુપલબ્ધાદૌ વિવક્ષિતાત્ શિંશપાદિપ્રતિષેધાત્ પ્રતિષેધાન્તરં વૃક્ષાદિપ્રતિષેધમ્ અભિધત્તે । યદ્ય્ અર્થાન્તરવિધિર્ અર્થાન્તરપ્રતિષેધશ્ ચ ક્રિયતે તર્હિ ...................... દ્યત ઇત્ય્ આહ -- સર્વ્ અત્રેતિ । તુર્ વિશેષાર્થઃ । અશબ્દોપાત્તા સ્વવાચકપદાનુપાત્તા । યથા ચ શબ્દોપાત્તાપિ સા પ્રતીયતે તથા પુરસ્તાદ્ અભિધાસ્યતે । અપિર્ અવધારણે અતિશયે વા । ઇતિ સ્ તસ્માદર્થે એવમર્થે...................અત એવાર્થી ગતિમ્ આશ્રિત્યોક્તં ન તુ શાબ્દીમ્ ઇતિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ॥
અનુપલમ્ભસ્ય પ્રકૃતત્વાત્ પ્રકારભેદાન્ ઇતિ મન્તવ્યમ્ । તસ્યાનુપલબ્ધિઃ પુર્વોક્તયા નીત્યા તદ્વિવિક્તઃ પ્રદેશસ્ તજ્જ્ઞાનં ચાવસેયમ્ । એવં કાર્યાનુપલબ્ધ્યાદિષુ દ્વિરૂપૈવાનુપલબ્ધિ ..................તિ નિદર્શનેન ।
નનુ કીદૃશ્યુપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તિઃ ? કથં ચાવિદ્યમાન................. અયઞ્ ચે તિ । પૂર્વસ્મિન્ન્ અનુપલબ્ધિલક્ષણાખ્યાન ઇવ । ચો [50બ્] યસ્માદર્થે ઽવધારણાર્થે વા પૂર્વવદ્ ઇત્ય્ અસ્યાનન્તરં દ્રષ્ટવ્યઃ । એતચ્ ચ સ્વભાવાનુપલમ્ભસ્યાર્થકથનં કૃતમ્ આચાર્યેણ ન પ્રયોગો દર્શિતઃ, અસાધનાઙ્ગસ્ય પ્રતિજ્ઞાયા ઉપાદાનાત્ સાધનાઙ્ગસ્ય ચ વ્યાપ્તેર્ અપ્રદર્શનાત્ હેતોશ્ ચાનુવાદ્ય રૂપસ્ય પ્રથમાન્તસ્યાનિર્દેશાત્ । એવમ્ ઇતરાસુ સર્વાસ્વેનાનુપલબ્ધિષુ બોદ્ધવ્યમ્ ।

પ્રયોગઃ પુનર્ ઈદૃશઃ -- યદ્ યત્રોપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તં સન્ નોપલભ્યતે તત્ સર્વં તત્રાસદ્વ્યવહારયોગ્યમ્ -- યથા -- તુરઙ્ગમોત્તમાઙ્ગે શઙ્ગમ્ । નોપલભ્યતે ચાત્રોપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તો ધૂમ ઇતિ । અનેન સામાન્યાદિનિરાકરણે દૃશ્યાનુપલમ્ભઃ પ્રયોક્તવ્ય ઇતિ દર્શિતમ્ આચાર્યેણ તુલ્યન્યાયત્વાદ્ ઇત્ય્ અવસેયમ્ ।
[ધ્પ્ર્ પ્.126]
કારણાનિ ચ નાવશ્યં કાર્યવન્તિ ભવન્તીતિ કાર્યાદર્શનાદ્ અપ્રતિબદ્ધસામર્થ્યાનામ્ એવાભાવઃ સાધ્યઃ[81]ન ત્વ્ અન્યેષામ્ । અપ્રતિબદ્ધશક્તીતિ ચાન્ત્યક્ષણભાવીન્યેવ, અન્યેષાં પ્રતિબન્ધસમ્ભવાત્ ।
__________નોતેસ્__________
[81] સાધ્યતે -- ચ્.
કાર્યાનુપલબ્ધિશ્ ચ યત્ર કારણમ્ અદૃશ્યમ્ તત્ર પ્રયુજ્યતે । દૃશ્યે તુ કારણે દૃશ્યાનુપલબ્ધિર્ એવ ગમિકા । તત્ર ધવલગૃહોપરિસ્થિતો[82]ગૃહાઙ્ગણમ્ અપશ્યન્ન્ અપિ ચતુર્ષુ પાર્શ્વેષ્વ્ અઙ્ગણભિત્તિપર્યન્તં પશ્યતિ । ભિત્તિપર્યન્તસમં ચાલોકસંજ્ઞકમ્ આકાશદેશં ધૂમવિવિક્તં પશ્યતિ । તત્ર ધૂમાભાવનિશ્ચયાત્ । યદ્દેશસ્થેન વહ્નિના જન્યમાનો ધૂમસ્ તદ્દેશઃ સ્યાત્ । તસ્ય ચ વહ્નેર્ અપ્રતિબદ્ધસામર્થ્યસ્યાભાવઃ પ્રતિપત્તવ્યઃ । તદ્ગૃહાઙ્ગણદેશેન ચ વહ્નિના જન્યમાનો ધૂમસ્ તદ્દેશઃ સ્યાત્ । તસ્માત્ તદ્દેશસ્ય વહ્નેર્ અભાવઃ પ્રતિપત્તવ્યઃ । તદ્ગૃહાઙ્ગણદેશં ભિત્તિપરિક્ષિપ્તં ભિત્તિપર્યન્તપરિક્ષિપ્તેન ચાલોકાત્મના ધૂમવિવિક્તેનાકાશદેશેન સહ ધર્મિણં કરોતિ ।
__________નોતેસ્__________
[82] ધવલ- ઓમ્. -- બ્ચ્દ્
ઇહ -- નુપલમ્ભઃ કેવલપ્રદેશાદિર્ અભાવવ્યવહારયોગ્યતા ચ સાધ્યા દૃશ્યાનુપલમ્ભસ્ય તાદાત્મ્યલક્ષણ એવ પ્રતિબન્ધો ગમ્યગમકભાવનિબન્ધનમ્ ઇતિ કેષાઞ્ચિન્ મતમ્ । કેચિત્ તુ અનુપલમ્ભાભાવવ્યવહારયોગ્યતયોર્ ગમ્યગમકભાવે વિપર્યયતાદાત્મ્યલક્ષણઃ પ્રતિબન્ધો નિમિત્તમ્ ઇતિ પ્રતિપદિરે । અત એવાનુપલમ્ભઃ કાર્યસ્વભાવાભ્યાં ભેદેન નિર્દિષ્ટઃ, સ્વસાધ્યે પ્રતિબન્ધાનપેક્ષણાદ્, ઇતરયોશ્ ચ તદ્વૈપરીત્યાદ્ ઇતિ ચ । એવં ચૈતત્ સમાદધતીતિ । તથા હિ ઉપલબ્ધ્યવ્યભિચારાત્ તાદૃશી અનુપલબ્ધેર્ એવ સત્તા । તત ઉપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તસત્ત્વે તદુપલમ્ભયોસ્ તાદાત્મ્યાદ્ એવાનુપલમ્ભાસદ્વ્યવહારયોર્ ગમ્યગમકભાવઃ । યદિ તુ તદ્વિવિક્તપ્રદેશાદ્યુપલમ્ભરૂપસ્યાનુપલમ્ભસ્ય તદસદ્વ્યવહારયોગ્યતાયાશ્ ચ યત્ તાદાત્મ્યં તન્નિમિત્તમ્ ઉચ્યેત, તદા તસ્ય ભૂતલાદેર્ અનુપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તાસદ્વ્યવહારયોગ્યતાપ્ય્ આત્મભૂતૈવેતિ પિશાચાદ્યભાવવ્યવહારમ્ અપ્ય્ અનુપલમ્ભઃ સાધયેત્ તત્પ્રતિબન્ધાદ્ ઇતિ ॥
નનુ કાર્યાભાવાત્ કારણાભાવઃ સાધ્યતામ્ । કિમ્ અપ્રતિબદ્ધસામર્થસ્યેતિ સાધ્યધર્મવિશેષણેનેત્ય્ આહ કારણાની તિ । ચો યસ્માદ્ । ઇતિસ્ તસ્માત્ । સાધ્યઃ સાધયિતું યુજ્યત ઇત્ય્ અર્થઃ । એતદ્ એવ વ્યતિરેકમુખેણ દ્રઢયતિ ન ત્વ્ ઇતિ । તુર્ વૈધર્મ્યાર્થં એવકારાર્થો વા । નાન્યેષાં કારણકારણતયોપચરિતકુર્વદ્ રૂપાણામ્ ।
અથ પરિપૂર્ણયાપિ સામગ્ર્યા વિધારકસમ્ભવાત્ પ્રતિબન્ધઃ સમ્ભાવ્યતે । તદ્ અસમ્ભવીદં
[ધ્પ્ર્ પ્.127]
તસ્માદ્ દૃશ્યમાનાદૃશ્યમાનાકાશદેશાવયવઃ[83]પ્રત્યક્ષાપ્રત્યક્ષસમુદાયો વહ્ન્યભાવપ્રતીતિસામર્થ્યાયાતો ધર્મી, ન દૃશ્યમાન એવ[84]। ઇહ ઇતિ તુ પ્રત્યક્ષનિર્દેશો દૃશ્યમાનભાવાપેક્ષઃ । ન કેવલમ્ ઇહૈવ દૃશ્યાદૃશ્યસમુદાયો ધર્મી, અપિ ત્વ્ અન્યત્રાપિ । શબ્દસ્ય ક્ષણિકત્વે સાધ્યે કશ્ચિદ્ એવ શબ્દઃ પ્રત્યક્ષો ઽન્યસ્ તુ પરોક્ષસ્ તદ્વદ્ ઇહાપિ । યથા ચાત્ર ધર્મી સાધ્યપ્રતિપત્ત્યધિકરણભૂતો દૃશ્યાદૃશ્યાવયવો દર્શિતસ્ તદ્વદ્ ઉત્તરેષ્વ્ અપિ પ્રયોગેષુ સ્વયં પ્રતિપત્તવ્યઃ ॥
__________નોતેસ્__________
[83] દૃશ્યમાનાકાશ- -- ચ.
[84] ઇવ -- ચ્
વિશેષણમ્ ઇત્ય્ આહ અપ્રતિબદ્ધે તિ ચ શબ્દસ્ તુશબ્દસ્યાર્થે હેતૌ વા । કુત એતદ્ ઇત્ય્ આહ અન્યેષામ્ ઇતિ । અન્ત્યક્ષણપ્રાપ્તાનિ ચ કારણાનિ યોગિનાપિ પ્રતિબદ્ધુ(-બન્ધુ)મ્ અશક્યાનિ, ઇતરથા તાદ્રૂપ્યમ્ એવ હીયેત । અતસ્ તથાવિધાનિ કારણાનિ કાર્યાવ્યભિચારીણિ કાર્યેણ વ્યાપ્યન્તે । તતઃ કાર્યં નિવર્તમાનં કારણાનિ તાદૃશાનિ નિવર્ત્તયતીતિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।

ઇહ યદ્ય્ અપ્ય્ અનેનાન્ત્યક્ષણેનેદં કાર્યં કૃતમ્ ઇતિ નાવગતં તથાપિ વસ્તુનઃ કાચિદ્ અવસ્થા કાર્યં કુર્વતો પ્રતીતૈવ યદ્ અનન્તરં કાર્યમ્ ઉપલબ્ધમ્ । સૈવ ચાવસ્થાત્રાપિ નિષિધ્યતે । અત એવાયં ક્ષણિકાક્ષણિકસાધારણાવસ્થાતિશયનિષેધઃ ।
નનુ કાર્યસ્ય તાવદ્ દૃશ્યસ્યાત્રાનુપલમ્ભો હેતુર્ ઉપાદાતવ્યઃ । તત્ કિમ્ અસ્ય સમ્ભવો ઽસ્તિ યત્ કાર્યમ્ એવ દૃશ્યં ન તુ કારણં યેન કાર્યાનુપલબ્ધિઃ પ્રયુજ્યત ઇત્ય્ આશઙ્ક્ય વિષયમ્ અસ્યા દર્શયિતુમ્ આહ કાર્યે તિ । કો ઽસાવ્ એવંવિધો વિષય ઇત્ય્ આહ તત્રેતિ વાક્યોપક્ષેપે । યદિ પુનર્ ગૃહાઙ્ગણં પશ્યેત્ દૃશ્યાનુપલબ્ધિર્ એવ પ્રયુક્તા સ્યાદ્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયેણાહ ગૃહઙ્ગણમ્ અપશ્યન્ન્ અપી તિ । અપિ ર્ અવધારણે । અઙ્ગણભિત્તેઃ પર્યન્તમ્ અવસાનં । ભિત્તિપર્યન્તેન સમં તુલ્યમ્ । સૌત્રાન્તિકાનામ્ અલોકતમઃસ્વભાવ એવાકાશ ઇતિ । તન્મયત્યા(-તન્મત્યા) આલોકસંજ્ઞકમ્ ઇત્ય્ ઉક્તમ્ । અત્રાકાશે કિં પ્રત્યેતવ્યમ્ ઇત્ય્ આહ યદ્દેશે તિ । યદા યદ્દેશે ચેતિ પાઠસ્ તદા યો દેશો ઽસ્યેતિ વિગ્રહઃ । યદા તુ યદ્દેશસ્થેનેતિ તદા યશ્ ચાસૌ દેશશ્ ચ તત્ર તિષ્ઠતીતિ તદ્દેશસ્થ ઇતિ । સ દેશો ઽસ્યેતિ વિગ્રહઃ । એતાવતાપિ ન જ્ઞાયતે કસ્ તેન પ્રતિપત્ત્રા ધર્મી કૃત ઇત્ય્ આહ તદ્ગૃહે તિ । સ ચાસૌ ગૃહાઙ્ગણદેશશ્ ચેતિ સમાસઃ । અઙ્ગણસ્ય પ્રકૃતત્વાદ્ ભિત્તિઃ તસ્યૈવ તયા પરિક્ષિપ્તં પરિચ્છિન્નં ધર્મિણં કરોતીતિ સમ્બન્ધઃ । કિમ્ એતાવદ્ એવેત્ય્ આહ ભિત્તી તિ । ભિત્તિર્ અઙ્ગણસ્યૈવ । ભિત્તેશ્ ચ પ્રાન્તો વાચ્યસ્ તસ્યાઃ પર્યન્તો ઽવસાનં નિષ્ઠા તેન પરિક્ષિપ્તં પરિચ્છિન્નં તેન । ચસ્ તુલ્યબલત્વસમુચ્ચયાર્થઃ ।
તસ્માદ્ ઇત્યાદિનોપસંહારવ્યાજેન લોકાધ્યવસાયસિદ્ધં ધર્મિણં દર્શયતિ । દૃશ્યાદૃશ્યસમુદાયો લોકેનૈકત્વેનાકલિતઃ । તાવાન્ દેશો દૃશ્યમાનઃ કિમ્ આત્મકઃ ? દેશાવયવો ભાગો યસ્ય
[ધ્પ્ર્ પ્.128]
પ્રતિષેધસ્ય વ્યાપ્યસ્ય યો વ્યાપકો ધર્મસ્ તસ્યાનુપલબ્ધિર્ ઉદાહ્રિયતે --
સ તથા । કથમ્ એવંવિધો ધર્મીત્ય્ આહ -- વહ્ન્યભાવે તિ । વહ્નિર્ ઇતિ વિશિષ્ટો ધૂમજનને ઽવ્યવધેયશક્તિઃ । તસ્યાપ્ય્ ઉપલક્ષણત્વાદ્ અન્યસ્ય ધૂમજનને ઽપ્રતિબદ્ધસ્યાભાવપ્રતીતિર્ ગ્રહીતવ્યા । અયમ્ અર્થઃ -- લોકસ્ તાવત્ તથાવિધદેશે ધૂમમ્ અનુપલભમાનસ્ તાવતિ દેશે તથાભૂતવહ્ન્યભાવં પ્રત્યેતિ । ન ચૈતદ્ એવંવિધં ધર્મિણમ્ અન્તરેણ ઘટત ઇતિ સામર્થ્યમ્ અન્યથાનુપપત્તિસ્ તસ્માદ્ આયાત ઉપસ્થિતઃ । અત એવાચાર્યેણા પિ ઇષ્ટં વિરુદ્ધકાર્યે ઽપિ દેશકાલાદ્યપેક્ષણમ્ । (પ્વ્ ઇ 6=8) ઇતિ બ્રુવતૈવં ધર્મીષ્ટ એવેતિ ભાવઃ ।
નન્વ્ અપ્રત્યક્ષસ્યાપિ ધર્મિત્વે કથમ્ ઇહેતીદમ્ ??? ઇહપ્રત્યયાન્તરસ્ય નિર્દેશ ઇત્ય્ અશઙ્ક્યાહ -- ઇહે તિ । તુ શબ્દો યસ્માદર્થે । ઇતિર્ ઇહશબ્દસ્ય નિર્દિષ્ટસ્યાકારં પ્રત્યવમૃશતિ । પ્રત્યક્ષવસ્તુપ્રતિપાદકો નિર્દેશસ્ તથોક્તઃ । નનુ યદિ દૃશ્યાદૃશ્યસમુદાયો ધર્મી ઘટતે તદા કાર્યસ્વભાવહેત્વોર્ અપિ કિમ્ અયં ન સમ્ભવતીત્ય્ આહ -- ન કેવલમ્ ઇતિ । ઇહૈવ કાર્યાનુપલમ્ભ એવ । અપિ તુ કિન્ ત્વ્ અન્યત્રાપિ કાર્યવિશેષે સ્વભાવવિશેષે ચ તત્ર તત્ર કાર્યહેતોર્ ધૂમવાક્યાદ્ અગ્નિપૌરુષેયત્વાદ્ અસિદ્ધૌ તથાવિધો ધર્મી સુવ્યક્ત ઇતિ ન તત્ર દર્શિતસ્ તુલ્યત્વા(-ન્યા)યતયા વા દ્રષ્ટવ્યઃ ।
કથં હેતાવ્ અપ્ય્ એવંવિધસ્ય ધર્મિણઃ સમ્ભવ ઇત્ય્ [વેર્બ્. ઇત્થ્--] આહ -- શબ્દસ્યે તિ । કશ્ચિદ્ એવ શ્રૂયમાણઃ પ્રત્યક્ષો ઽન્યસ્ ત્વ્ અશ્રૂયમાણઃ પરોક્ષઃ । અનેનાવશ્યં દૃશ્યાદૃશ્યશબ્દસમુદાયો ઽત્ર ધર્મીતિ દર્શિતમ્ । દૃશ્યાદૃશ્યાત્મના ચ શબ્દેન ધર્મિણા ભાવ્યમ્ ઇતિ પ્રતિપાદ્યજનસંશયારોપાભ્યામ્ આયાતમ્ । ન હિ પ્રતિપાદ્યઃ શબ્દસ્યાનિત્યત્વે સંશયાનો વિપર્યસ્યતિ, અર્થાત્ ઘટશબ્દ એવ, શ્રૂયમાણ એવ ચ સન્દેગ્ધિ, વિપર્યસ્યતિ વા । કિન્ ત્વ્ અહે(હ)ઘટપટાદિશબ્દે શ્રૂયમાણે શ્રુતે શ્રોષ્યમાણે ચ । તતસ્ તદનુરોધાત્ પ્રત્યક્ષાપ્રત્યક્ષશબ્દસમુદાયો ઽનિત્યત્વે સાધ્યે ધર્મી પ્રસહ્ય પતિતઃ । તદ્વદ્ ઇહાપિ કાર્યાનુપલમ્ભે । અમુમ્ એવ ન્યાયમ્ અન્યત્રાપ્ય્ અતિદિશન્ન્ આહ -- યથા ચે તિ । ચો ઽવધારણે સાધ્યપ્રતિપત્ત્યધિકરણભૂત ઇતિ વિશેષણવ્યાજેન ધર્મિણો લક્ષણમ્ ઉક્તમ્ । કાર્યાનુપલબ્ધિપ્રયોગસ્ ત્વ્ એવં કર્ત્તવ્યઃ । યત્ર યસ્ય કાર્યમ્ ઉપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તં નોપલભ્યતે તત્ તુ તજ્જનનાપ્રતિબદ્ધસામર્થ્યં નાસ્તિ । યથા ક્વચિદ્ દૃશ્યમાને ઽઙ્કુરે તથાવિધં બીજમ્ । નોપલભ્યતે ચાત્રોપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તો ધૂમ ઇતિ । અનેન ચ કાર્યાનુપલમ્ભપ્રદર્શનેન યજ્ જલ્પિતં જલ્પમહોદધિના નિઃશબ્દે દેશે શબ્દમાત્રાભાવે સાધ્યે કસ્ તદેકજ્ઞાનસંસર્ગિવસ્ત્વન્તરોપલમ્ભો યેન શબ્દાભાવવ્યવહારો બૌદ્ધાનાં ભવેદ્ ઇતિ તત્ પ્રત્યુક્તં દ્રષ્ટવ્યમ્ । તથા હિ નેહાપ્રતિબદ્ધસામર્થ્યાનિ શ્રોત્રજ્ઞાનકારણાનિ સન્તિ । શ્રોત્રજ્ઞાનાભાવાદ્ ઇતિ કાર્યાનુપલબ્ધિઃ સ્ફુટૈવ । શ્રોત્રજ્ઞાનાનુપલમ્ભશ્ ચ તદન્યજ્ઞાનોપલમ્ભરૂપઃ સંવિદિતો ઽસ્ત્ય્ એવ । એકજ્ઞાનસંસર્ગિત્વં ચાન્યોન્યાવ્યભિચરિતોપલમ્ભત્વમ્ ઇત્ય્ ઉક્તં પુરસ્તાત્ । પ્રયોગસ્ ત્વ્ અનન્તરવદ્ વિજ્ઞાનત્વ્ય ઇતિ ॥
[ધ્પ્ર્ પ્.129]
વ્યાપકાનુપલબ્ધિર્ યથા ન અત્ર શિંશપા વૃક્ષાભાવાદ્ ઇતિ ઇઇ-33
યથેતિ । અત્રેતિ ધર્મી । ન શિંશપેતિ શિંશપાભાવઃ સાધ્યઃ । વૃક્ષસ્ય વ્યાપકસ્યાભાવાત્ ઇતિ હેતુઃ । ઇયમ્ અપ્ય્ અનુપલબ્ધિર્ વ્યાપ્યસ્ય શિંશપાત્વસ્યાદૃશ્યસ્યાભાવે પ્રયુજ્યતે । ઉપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તે તુ વ્યાપ્ય દૃશ્યાનુપલબ્ધિર્ ગમિકા । તત્ર યદા પૂર્વાપરાવ્ ઉપશ્લિષ્ટૌ દેશૌ ભવતઃ, તયોર્ એકસ્ તરુગહનોપેતો ઽપરશ્ ચૈકશિલાઘટિત્પ્ નિર્વૃક્ષકક્ષકઃ । દ્રષ્ટાપિ તસ્થાન્ વૃક્ષાન્ પશ્યન્ન્ અપિ શિંશપાદિભેદં યો ન વિવેચયતિ, તસ્ય વૃક્ષત્વં પ્રત્યક્ષં અપ્રત્યક્ષં તુ શિંશપત્વમ્ । સ હિ નિર્વૃક્ષ એકશિલાઘટિતે વૃક્ષાભાવં દૃશ્યત્વાદ્ દૃશ્યાનુપલમ્ભાદ્ અવસ્યતિ । શિંશપાત્વાભાવં તુ વ્યાપકસ્ય વૃક્ષત્વસ્યાભાવાદ્ ઇતિ । તાદૃશો વિષયે ઽસ્યા અભાવસાધનાય પ્રયોગઃ ।
સ્વભાવવિરુદ્ધોપલબ્ધિર્ યથા ન અત્ર શીતસ્પર્શો વહ્નેર્ ઇતિ ઇઇ-34
પ્રતિષેધસ્ય સ્વભાવેન વિરુદ્ધસ્યોપલધિર્ ઉદાહ્રિયતે યથેતિ । અત્રેતિ ધર્મી । ન શીતસ્પર્શ ઇતિ શીતસ્પર્શપ્રતિષધઃ સાધ્યઃ । વહ્નેર્ ઇતિ હેતુઃ । ઇયં ચાનુપલબ્ધસ્ તત્ર પ્રયોક્તવ્યા યત્ર શીતસ્પર્શો દૃશ્યઃ, દૃશ્યે દૃશ્યાનુપલબ્ધિપ્રયોગાત્ ।

વ્યાપકાનુપલબ્ધિં વ્યાખ્યાતુમ્ આહ -- પ્રતિષેધ્યસ્યે તિ । તાદાત્મ્યાવિશેષે ઽપિ યથા કશ્ચિદ્ એવ ધર્મી વ્યાપ્ય ઇતરો વ્યાપકશ્ ચ તથા પ્રાગ્ એવ ધર્મોત્તરેણ નિર્ણીતમ્ । ધર્મ ઇતિ ચ ધર્મ્યપેક્ષયા વૃક્ષત્વાદિ । ન શિંશપેતિ ન શિંશપાત્વમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । વૃક્ષસ્યે તિ ચ ધર્મિણા ધર્મસ્ય વૃક્ષત્વસ્ય નિર્દેશઃ । નનૂપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તસ્ય તાવદ્ વૃક્ષત્વસ્યાનુપલબ્ધિઃ પ્રયોક્તવ્યા । તથા ચ શિંશપાત્વમ્ અપિ દૃશ્યમ્ એવ નિષેધ્યમ્ ઇતિ દૃશ્યાનુપલબ્ધિર્ એવ પ્રયોગાર્હત્ય્ આહ -- ઇયમ્ અપી તિ । ન કેવલં પૂર્વિકા વિશિષ્ટે વિષયે કિન્ ત્વ્ અયમ્ અપીત્ય્ અપિશબ્દઃ । શિંશપાત્વસ્યાદૃશ્યસ્યે તિ -- યદિ સ્યાદ્ દૃશ્યમ્ એવ સ્યાદ્ ઇતિ સમ્ભાવનામ્ અતિવૃત્તસ્યેત્ય્ અર્થઃ । એવમ્ ઉત્તરત્રાપ્ય્ અદૃશ્યત્વમ્ ઈદૃશ્યમ્ એવ દ્રષ્ટવ્યમ્ । તસ્યાભાવે સાધ્ય ઇત્ય્ અધ્યાહારઃ ।
[ધ્પ્ર્ પ્.130]
તસ્માદ્ યત્ર વર્ણવિશેષાદ્ વહ્નિર્ દૃશ્યઃ શીતસ્પર્શો દૂરસ્થત્વાત્[85]સન્ન્ અપ્ય્ અદૃશ્યઃ તત્રાસ્યાઃ પ્રયોગઃ ॥
__________નોતેસ્__________
[85] દૂરત્વાત્ -- બ્દ્
વિરુદ્ધકાર્યોપલબ્ધિર્ યથા નાત્ર શીતસ્પર્શો ધૂમાદ્ ઇતિ ઇઇ-35
પ્રતિષેધ્યેન યદ્ વિરુદ્ધં તત્કાર્યસ્યોપલબ્ધિર્ ગમિકા યથેતિ । અત્રેતિ ધર્મી । ન શીતસ્પર્શ ઇતિ શીતસ્પર્શાભાવઃ સાધ્યઃ । ધૂમાદ્ ઇતિ હેતુઃ । યત્ર શીતસ્પર્શઃ સન્ દૃશ્યઃ
કો ઽસાવ્ એવંવિધો વિષય ઇત્ય્ આહ -- ત્ અત્રેતિ વાક્યોપન્યાસે । ઉપશ્લિષ્ટૌ પ્રત્યાસન્નૌ સમુન્નતાવ્ ઉચ્ચૌ । તરૂણાં ગહણં ગહ્વરં તેનોપેતો યુક્તઃ । દ્વિતીય એકયા શિલયા ઘટતે નિમિત્ત એકશિલારૂપસ્ તૂપ ઇતિ યાવત્ । તત્ત્વેનૈવ ચ નિર્વૃક્ષકક્ષકઃ । કક્ષસ્ તૃણમ્ । નિર્ગતૌ વૃક્ષકક્ષૌ યત ઇતિ વિગ્રહઃ । ભવત્ય્ એવં તથાપિ કથમ્ અસ્યાઃ પ્રયોગ ઇત્ય્ આહ દ્રષ્ટાપી તિ । અપિર્ અવધારણે ન વિવેચયતી ત્ય્ અસ્યાનન્તરં દ્રષ્ટવ્યમ્ (-વ્યઃ) । તસ્ય તાદૃશસ્ય દ્રષ્ટુઃ । ભવતુ દ્રષ્ટુ[સ્] તાવદ્ દૂરદેશસ્થાયિતયા શિંશપાયાવિવેકસ્ તથાપિ યેનૈવ વૃક્ષાભાવં પ્રતિપદ્યતે તેનૈવ શિંશપાભાવમ્ અપિ કિં ન પ્રતિપદ્યત ઇત્ય્ આહ સ હી તિ । હિર્ યસ્માત્ । કથં દૃશ્યાનુપલમ્ભાદ્ અવસ્યતીત્ય્ આહ દૃશ્યત્વાદ્ વૃક્ષત્વસ્યે તિ પ્રકરણાત્ । કુતસ્ તર્હિ શિંશપાત્વાભાવમ્ અવૈતીત્ય્ આહ શિંશપે તિ । તુ શબ્દો વૈધર્મ્યે । ઇતિસ્ તસ્માદર્થે ।
અભાવ શબ્દેનાભાવો ઽભાવવ્યવહારશ્ ચોક્તો દ્રષ્ટવ્યઃ । એવમ્ ઉત્તરત્રાપિ પ્રત્યેયમ્ । પ્રયોગઃ પુનર્ ઈદૃશઃ કાર્યઃ યત્ર યસ્ય વ્યાપકં નાસ્તિ ન તત્ તત્રાસ્તિ । યથાઅસતિ પ્રમેયત્વે પ્રામાણ્યમ્ । નાસ્તિ ચ વૃક્ષત્વં શિંશપાત્વસ્ય વ્યાપકમ્ ઇતિ । અનેન વ્યાપકાનુપલમ્ભસ્ય વ્યાપ્યાભાવે ગમકત્વપ્રતિપાદનેન નિત્યાનામ્ અર્થક્રિયાકારિત્વાભાવઃ ક્રમયૌગપદ્યયો વ્યાપકયોર્ અભાવાદ્ ઇત્યાદિ દર્શિતં દ્રષ્ટવ્યમ્ ॥
પ્રતિષેધ્યે ત્યાદિના સ્વભાવવિરુદ્ધોપલબ્ધિં વ્યાચષ્ટે મૂલે તૂદાહ્રિયત ઇત્ય્ અધ્યાહાર ઇતિ દર્શયન્ન્ આહ ઉદાહ્રિયત ઇતિ । સુખપ્રતિપત્ત્યર્થં મૌલં ધર્મ્યાદિપ્રવિભાગં દર્શયન્ન્ આહ અત્રેતિ । એતેનેશ્વરે ઽપ્ય્ એકોપાદાનાદિવિકલ્પે સમ્પ્રદાનાદિવિકલ્પાભાવો વિરુદ્ધોપલબ્ધિપ્રસઙ્ગેન દર્શિતઃ । વિકલ્પસ્ય વિકલ્પાન્તરેણ સહાસ્થિતિલક્ષણસ્ય વિરોધસ્ય સ્વસન્તાને સિદ્ધત્વાત્ । તતશ્ ચ તસ્યાનિરૂપ્યકર્ત્તૃત્વમ્ આયાતમ્ । અન્યથા યુગપદ્ દૃષ્ટોત્પાદાનામ્ અનુત્પત્તિઃ પ્રસજ્યેત । અનિરૂપ્યકર્ત્તૃત્વે ચધિપત્યમાત્રેણ કર્ત્તૃત્વં સ્યાત્ । તથા ચ કર્મણા સિદ્ધસાધનત્વમ્ ઈશ્વરસાધનાનાં કાર્યત્વાદીનામ્ ઇત્યાદિ દર્શિતમ્ ॥
વિરુદ્ધકાર્યોપલબ્ધિં વ્યાચક્ષાણ આહ પ્રતિષેધ્યેને તિ । મૂલગમિકા વિવક્ષિતાભાવપ્રતિપાદકેતિ વિવક્ષિતમ્ ઇતિ દર્શયિતુમ્ આહ ગમિકે તિ । પૂર્વવદ્ ધર્મ્યાદિકથનમ્ ।
[ધ્પ્ર્ પ્.131]
સ્યાત્ તત્ર દૃશ્યાનુપલબ્ધિર્ ગમિકા । યત્ર વિરુદ્ધો વહ્નિઃ પ્રત્યક્ષઃ તત્ર વિરુદ્ધોપલબ્ધિર્ ગમિકા[86]। દ્વયોર્ અપિ તુ પરોક્ષત્વે વિરુદ્ધકાર્યોપલબ્ધિઃ[87]પ્રયુજ્યતે । તત્ર[88]સમસ્તાપવરકસ્થં શીતં નિવર્તયિતું સમર્થસ્યાગ્નેર્ અનુમાપકં યદા વિશિષ્ટં ધૂમકલાપં નિર્યાન્તમ્ અપવરકાત્ પશ્યતિ તદા વિશિષ્ટાદ્ વહ્નેર્ અનુમિતાત્ શીતસ્પર્શનિવૃત્તિમ્ અનુમિમીતે[89]। ઇહ દૃશ્યમાનદ્વારપ્રદેશસહિતઃ સર્વો ઽપવરકાભ્યન્તરદેશો[90]ધર્મી સાધ્યપ્રતિપત્ત્ય્ અનુસરણાત્ પૂર્વવદ્ દ્રષ્ટવ્ય ઇતિ[91]॥
__________નોતેસ્__________
[86] -ઉપલબ્ધિઃ -- અબ્ફેન્
[87] વિરોધકાર્યોપલબ્ધિઃ -- અ.
[88] યત્ર -- અ
[89] -નિવૃત્તિર્ અનુમીયતે -- અચ્.
[90] સર્વાપવરક- -- અફેન્.
[91] ઇતિ ઓમ્. -- અફેન્.
વિરુદ્ધવ્યાપ્તોપલબ્ધિર્ યથા ન ધ્રુવભાવી ભૂતસ્યાપિ ભાવસ્ય વિનાશઃ હેત્વન્તરાપેક્ષણાદ્ ઇતિ[92]ઇઇ-36
__________નોતેસ્__________
[92] ઇતિ ઓમ્. -- એ.
પ્રતિષેધ્યસ્ય યદ્ વિરુદ્ધં તેન વ્યાપ્તસ્ય ધર્માન્તરસ્ય ઉપલબ્ધિર્ ઉદાહર્તવ્યા । યથેતિ । ધ્રુવમ્ અવશ્યં ભવતીતિ[93]ધ્રુવભાવી નેતિ ધ્રુવભાવિત્વનિષેધઃ[94]સાધ્યઃ । વિનાશો ધર્મી ।
__________નોતેસ્__________
[93] ઇતિ ઓમ્. -- બ્ચ્દ્.
[94] -પ્રતિષેધઃ -- ચ્.

તસ્મિન્ન્ ઇયં પ્રયોક્તવ્યેત્ય્ આહ -- યત્રેતિ । દ્વયોર્ વિરુદ્ધશીતસ્પર્શયોઃ । અપિર્ અવધારણે । તુ પુર્વસ્માદ્ વૈધર્મ્યે । કઃ પુનર્ ઈદૃશો વિષય ઇત્ય્ આહ -- તત્રેતિ । નનુ ચ પ્રદીપશિખાપ્રભાવે(-ભવે) ધૂમે ઽપિ ન શીતસ્પર્શાભાવઃ, તત્ કથમ્ ઇયં ગમિકેત્ય્ આહ સમસ્તે તિ । અપવરક ગ્રહણં શીતસ્થાનોપલક્ષણાર્થમ્ । અપવરકાત્ નિર્યાન્તં નિર્ગચ્છન્તમ્ । અન્યત્ર ચ ગમ્યમાનો ધૂમઃ કથમ્ અન્યત્ર શીતાભાવં સાધયતીત્ય્ આહ ઇહે તિ । ઇહ વિરુદ્ધકાર્યોપલબ્ધૌ । દૃશ્યમાનશ્ ચાસૌ દ્વારદેશશ્ ચ તેન સહિતઃ । ઉપપત્તિમ્ આહ -- સાધ્યે તિ । સાધ્યસ્ય શીતસ્પર્શાભાવસ્ય પ્રતિપત્તિર્ અવબોધસ્ તસ્ય પ્રતિપત્તેર્ અનુસરણં નિરૂપણં તસ્માત્ । પૂર્વવદ્ ઇતિ યથાપૂર્વં કાર્યાનુપલમ્ભે વહ્ન્યાદ્યભાવપ્રતીતિસામર્થ્યાયાતસ્ તાદૃશો ધર્મી તદ્વત્ । અયમ્ અસ્ય ભાવઃ શીતસ્પર્શાભાવપ્રતીતિર્ એવેયં વિમૃશ્યમાણાવશ્યમ્ એવંવિધધર્મિણમ્ આકર્ષતીતિ । પ્રયોગઃ પુનર્ અસ્યા એવં કર્ત્તવ્યઃ યત્ર ધૂમવિશેષસ્ તત્ર શીતસ્પર્શાભાવઃ । યથા મહાનસાદૌ । તથાવિધશ્ ચાત્ર ધૂમ ઇતિ । એતચ્ ચાત્યન્તાભ્યાસાજ્ ઝગિતિ ધૂમદર્શનાચ્ છીતસ્પર્શાભાવપ્રતીત્યુદયે વિરુદ્ધકાર્યોપલમ્ભજમ્ એકમ્ અનુમાનમ્ આચાર્યેણોક્તમ્ ઇતિ દ્રષ્ટવ્યમ્ । અનભ્યાસદશયા
[ધ્પ્ર્ પ્.132]
ભૂતસ્યાપિ ભાવસ્યેતિ ધર્મિવિશેષણમ્ । ભૂતસ્ય જાતસ્યાપિ વિનશ્વરઃ સ્વભાવો નાવશ્યંભાવી કિમ્ ઉતાજાતસ્યેતિ અપિશબ્દાર્થઃ । જનકાદ્[95]ધેતોર્ અન્યો હેતુઃ હેત્વન્તરં મુદ્ગરાવિ[96]। તદ્ અપેક્ષતે વિનશ્વરઃ । તસ્યાપેક્ષણાદ્[97]ઇતિ હેતુઃ । હેત્વન્તરાપેક્ષણં નામાધ્રુવભાવિત્વેન[98]વ્યાપ્તં યથા વાસસિ રાગસ્ય રઞ્જનાદિહેત્વન્તરાપેક્ષણમ્ અધ્રુવભાવિત્વેન વ્યાપ્તમ્[99]। ધ્રુવભાવિત્વવિરુદ્ધં ચાધ્રુવભાવિત્વમ્ । વિનાશશ્ ચ વિનશ્વરસ્વભાવાત્મા હેત્વન્તરાપેક્ષ ઇષ્ટઃ । તતો વિરુદ્ધવ્યાપ્તહેત્વન્તરાપેક્ષણદર્શનાદ્ ધ્રુવભાવિત્વનિષેધઃ ।
__________નોતેસ્__________
[95] જનનાદ્ -- અફે.
[96] મુદ્ગરાદિઃ -- ચ્.
[97] વિનશ્વરસ્યાપેક્ષણાદ્ -- અ.
[98] નાધ્રુવ- -- બ્.
[99] તદ્વદ્ -- ચ્.
ઇહ ધ્રુવભાવિત્વં નિત્યત્વમ્ અધ્રુવભાવિત્વં ચાનિત્યત્વમ્[100]। નિત્યત્વાનિત્યત્વયોશ્ ચ પરસ્પરપરિહારેણાવસ્થાનાદ્ એકત્ર વિરોધઃ । તથા[101]ચ સતિ પરસ્પરપરિહારવતોર્ દ્વયોર્ યદૈકં દૃશ્યતે તત્ર દ્વિતીયસ્ય તાદાત્મ્યનિષેધઃ કાર્યઃ । તાદાત્મ્યનિષેધશ્ ચ દૃશ્યતયા[102]ઽભ્યુપગતસ્ય સંભવતિ । યત એવં[103]તાદાત્મ્યનિષેધઃ ક્રિયતે યદ્ય્ અયં દૃશ્યમાનો નિત્યો ભવેન્ન્ ઇત્ય્ અરૂપ દૃશ્યેત । ન ચ નિત્યરૂપો દૃશ્યતે । તસ્માન્ ન નિત્યઃ । એવં ચ પ્રતિષેધ્યસ્ય નિત્યત્વસ્ય દૃશ્યમાનાત્મકત્વમ્[104]અભ્યુપગમ્ય પ્રતિષેધઃ કૃતો ભવતિ ।[105]વસ્તુનો ઽપ્ય્ અદૃશ્યસ્ય પિશાચાદેર્ યદિ[106]દૃશ્યઘટાત્મકત્વનિષેધઃ[107]
__________નોતેસ્__________
[100] ચ ઓમ્. -- બ્દ્.
[101] સ્વભાવાનુપલબ્ધિરૂપતા સ્યાત્ । સ્વભાવાનુપલબ્ધિરૂપા ચાભ્યુપેતા પૂર્વાચાર્યૈર્ ઇત્ય્ આહ -- ટિ-
[102] તયા -- અ.
[103] ય એવં -- અ.
[104] દૃશ્યમાનાત્મત્વમ્ -- અફેન્.
[105] અથ ન વસ્ત્વ્ એકત્વવિરોધો ઽનયોઃ પરં યો વિષેધો ધ્રુવભાવિત્વસ્ય વિધીયતે સ । યદ્ય્ અયા (?) દૃશ્યત્વે સતિ પૂર્વાનુપલબ્ધિષ્વ્ ઇવ ભવેત્ તદા નાસ્યાનુપલબ્ધેઃ । અથ ભવતુ નિત્યત્વસ્યાવસ્તુન એવં નિષેધઃ, પિશાચાદીનાં તુ સતાં કથં નિષેધ ઇત્ય્ આહ -- ટિ-
[106] યદૈવ -- બ્.
[107] -આત્મત્વનિષેધઃ -- અફેન્.
પુનર્ અજ્ઞાતે ઽનુમાને કાર્યલિઙ્ગજવિરુદ્ધોપલમ્ભજે ભવતઃ । તથા હિ યત્ર ધૂમસ્ તત્ર સર્વત્ર વહ્નિર્ યથા યસ્કારકુટ્યાં ધૂમશ્ ચાત્રેતિ કાર્યલિઙ્ગજમ્ એકમ્ અત્ર નિયતપ્રાગ્ભાવિ, તદનુ યત્ર વહ્નિર્ ન તત્ર શીતસ્પર્શો યથા રસવતીપ્રદેશે વહ્નિશ્ ચાત્રેતિ વિરુદ્ધોપલમ્ભજં દ્વિતીયમ્ ઇતિ ॥
પ્રતિષેધ્યસ્યે ત્યાદિના વિરુદ્ધવ્યાપ્તોપલબ્ધિં [52બ્] વ્યાચષ્ટે । પૂર્વવત્ સાધ્યાદિપ્રદર્શનં ।
કિમ્ ઉતે તિ નિપાતસમુદાયઃ કિમ્ પુનર્ ઇત્ય્ અસ્યાર્થે વર્ત્તતે ।
નનુ કિમ્ અજાતસ્યાપિ વસ્તુનો નાશમ્ અવશ્યં ભાવિનં કેચિદ્ ઇચ્છન્તિ યેનાપિશબ્દઃ સમુચ્ચયો વ્યાખ્યાત ઇતિ ? નૈષ દોષઃ । અજાતસ્ય તાવદ્ અનિષ્ટત્વાદ્ એવ નાવશ્યમ્ભાવી વિનાશઃ, જાતસ્યાપિ નાવશ્યમ્ભાવીતીત્થં મૂલે ઽપિ શબ્દઃ । કેવલં કિમ્ ઉતાજાતસ્યે તિ વ્યાચક્ષાણેન ધર્મોત્તરેણાયમ્ અર્થો ન વ્યક્તીકૃતઃ । તત્રાપિ કિમ્ પુનર્ અજાતસ્ય યસ્ય વિનાશ એવ નેષ્ટ ઇત્ય્ અભિપ્રાયેણ
[ધ્પ્ર્ પ્.133]
ક્રિયતે દૃશ્યાત્મકત્વમ્[108]અભ્યુપગમ કર્તવ્યઃ । યદ્ય્ અયં ઘટો[109]દૃશ્યમાનઃ પિશાચાત્મા ભવેત્ પિશાચો દૃષ્ટો ભવેત્ । ન ચ દૃષ્ટઃ । તસ્માત્ ન પિશાચ ઇતિ । દૃશ્યાત્મત્વાભ્યુપગમપૂર્વકો દૃશ્યમાને ઘટાદૌ વસ્તુનિ[110]વસ્તુનો ઽવસ્તુનો વા દૃશ્યસ્યાદૃશ્યસ્ય ચ તાતાત્મ્યપ્રતિષેધઃ[111]। તથા ચ સતિ યથા ઘટસ્ય દૃશ્યત્વમ્ અભ્યુપગમ્ય પ્રતિષેધો દૃશ્યાનુપલમ્ભાદ્ એવ તદ્વત્ સર્વસ્ય પરસ્પરપરિહારવતો ઽન્યત્ર દૃશ્યમાને નિષેધો દૃશ્યાનુપલમ્ભાદ્ એવ । તથા ચાસ્યૈવઞ્જાતીયકસ્ય પ્રયોગસ્ય સ્વભાવાનુપલબ્ધાવ્ અન્તર્ભાવઃ ॥
__________નોતેસ્__________
[108] -આત્મત્વમ્ -- અફેન્.
[109] ઘટો ઓમ્. -- અફેન્.
[110] વસ્તુનિ ઘટાદૌ -- ચ્.
[111] -નિષેધઃ -- અબ્પેહ્ન્.
યોજનીયઃ । યદ્વા પ્રાગભાવસ્યાનાદેર્ અજાતસ્યાપિ નાશમ્ અવશ્યમ્ભાવિનં કેચિદ્ ઇચ્છન્તીતિ તદપેક્ષયા અપિ શબ્દઃ સમુચ્ચયે । તન્મુદ્ગરાદ્યપેક્ષતે વિનશ્વરો વિનંષ્ટુમ્ ઇતિ શેષઃ । તસ્ય હેત્વન્તરસ્ય । પ્રયોગઃ પુનર્ ઈદૃશઃ કર્ત્તવ્યઃ યદ્યદવસ્થાપ્રાપ્તૌ હેત્વન્તરમ્ અપેક્ષતે ન તદ્ અવશ્યં તદ્રૂપં ભવતિ । યથા વસ્ત્રં રક્તરૂપતાપત્તૌ રાગદ્રવ્યસંયોગાપેક્ષં નાવશ્યં રક્તં ભવતિ । અપેક્ષતે ચ ભાવો વિનંષ્ટું હેત્વન્તરમ્ ઇતિ વિરુદ્ધવ્યાપ્તોપલબ્ધિપ્રસઙ્ગ એષઃ । અત એવ મૂલે ઽપિ શબ્દઃ પ્રસઙ્ગસાધનત્વપ્રસઙ્ગાર્થો લક્ષ્યતે । સ્વતન્ત્રસાધનં તુ વિરુદ્ધવ્યાપ્તોપલમ્ભાખ્યમ્ એવં દ્રષ્ટવ્યમ્ -- યો વિરુદ્ધધર્મસંસર્ગવાન્ નાસાવ્ એકો યથા દ્રવકઠિને । વિરુદ્ધધર્મસંસર્ગવાંશ્ ચ સામાન્યાદિર્ ઇતિ । નનુ ચ કો ઽર્થયોર્ વિરોધઃ, કિઞ્ ચાસ્ય વિરોધસ્ય સાધકં પ્રમાણમ્ ઇત્ય્ આશઙ્કામ્ અપકાર્ત્તુમ્ આહ ઇહે તિ । નિત્યત્વ શબ્દેનાવશ્યમ્ભાવિત્વમ્ અનિત્યત્વ શબ્દેનાનવશ્યમ્ભાવિત્વમ્ ઉક્તં દ્રષ્ટવ્યં । અન્યથા કેન નિત્યો વિનાશો ઽભ્યુપેતો યેનાસ્યાનિત્યતાપિ (પ)દ્યેત । યચ્ ચ પૂર્વં ધ્રુવભાવિત્વશબ્દં વિવૃણ્વતાનેન ધ્રુવમ્ અવશ્યં ભવતીતિ વિવૃતં તચ્ ચ વ્યાહન્યેત । સમ્પ્રતિ વિરોધમ્ ઉપપાદયતિ નિત્યાનિત્યયોર્ ઇતિ । ચો હેતૌ ।

ઇદાનીં પરસ્પરપરિહારસ્થિતલક્ષણવિરોધવ્યવસ્થાપકં દૃશ્યાનુપલમ્ભં દર્શયિતુમ્ આહ તથા ચે તિ । કથં દૃશ્યતયાભ્યુપ[ગ]તસ્ય નિષેધ ઇત્ય્ આહ યત ઇતિ । એવમ્ વક્ષ્યમાણેન પ્રકારેણ । તમ્ એવાહ યદ્ય્ અયમ્ ઇતિ । ન ચ નૈવં નિત્યરૂપ વશ્યમ્ભાવિસ્વરૂપો દૃશ્યતે પ્રતીયતે । યદ્ય્ અપ્ય્ એવં તથાપિ દૃશ્યાત્મકાભ્યુપગમ ઇત્ય્ આહ એવમ્ ઇતિ । ચો યસ્માત્ । એવમ્ અનન્તરોક્તેન ક્રમેણ દૃશ્યમાનસ્યાદૃશ્યેનાવસ્તુનાન્યોન્યપરિહારસ્થિતલક્ષણવિરોધવ્યવસ્થાયાં તાવદ્ એવં દૃશ્યાનુપલમ્ભ ઉપાયઃ । વસ્તુનાપ્ય્ અદૃશ્યેન તથાત્વવ્યવસ્થાયામ્ એવોપાય ઇતિ દર્શયિતું વસ્તુનો ઽપી ત્યાદિનોપક્રમતે । ન કેવલં કલ્પિતસ્યાવસ્તુન ઇત્ય્ અપિ શબ્દઃ । ઇતિર્ હેતાવ્ એવમર્થે વા । દૃશ્યસ્યે તિ વસ્ત્વપેક્ષયા ।
[ધ્પ્ર્ પ્.134]
કાર્યવિરુદ્ધોપલબ્ધિર્ યથા નેહાપ્રતિબદ્ધસામર્થ્યાનિ શીતકારણાનિ સન્તિ વહ્નેર્[112]ઇતિ ઇઇ-37
__________નોતેસ્__________
[112] અગ્નેર્ -- બ્ચ્ફેન્.
પ્રતિષેધ્યસ્ય યત્ કાર્યં તસ્ય યદિવ્રુદ્ધં તસ્યોપલબ્ધેર્ ઉદાહરણમ્ યથેતિ । ઇહેતિ ધર્મી । અપ્રતિબદ્ધં સામર્થ્યં યેષાં શીતકારણાનાં શીતજનનં પ્રતિ તાનિ ન સન્તીતિ[113]સાધ્યમ્ । વહ્નેર્ ઇતિ હેતુઃ ।
__________નોતેસ્__________
[113] પ્રતિ ન તાનિ સન્તીતિ -- અફેન્.
યત્ર શીતકારણાનિ અદૃશ્યાનિ શીતસ્પર્શો ઽપ્ય્ અદૃશ્યઃ તત્રાયં હેતુઃ પ્રયોક્તવ્યઃ । દૃશ્યત્વે તુ શીતસ્પર્શસ્ય તત્કારણાનાં વા કાર્યાનુપલબ્ધિર્ દૃશ્યાનુપલબ્ધિર્ વા ગમિકા । તસ્માદ્ એષાપ્ય્ અભાવસાધની । તતો યસ્મિન્ ઉદ્દેશે[114]સદ્ અપિ શીતકરણમ્ અદૃશ્યમ્ શીતસ્પર્શશ્ ચ દૂરસ્થત્વાત્ પ્રતિપત્તુર્ વહ્નિર્ભાસ્વરવર્ણત્વાદ્ દૂરાદ્ અપિ દૃશ્યસ્ તત્રાયં પ્રયોગ ઇતિ[115] ॥

__________નોતેસ્__________
[114] દેશે -- અબ્ચ્દ્ફેન્.
[115] ઇતિ ઓમ્. -- અબ્ફેન્.
વા શબ્દાર્થશ્ ચકાર ઇતિ કેચિત્ । અન્યે તુ અવસ્તુનો ઽદૃશ્યત્વસ્ય સિદ્ધત્વાત્ કિં તદનુવાદેન કાર્યમ્ ? તતો દ્વયમ્ અપ્ય્ એતદ્ વસ્ત્વપેક્ષયા યોજ્યં । વસ્તુનો દૃશ્યસ્ય ઘટાદેર્ અદૃશ્યસ્ય પિશાચાદેઃ । અન્યથા પિશાચાદિવસ્તુનસ્ તથાત્વં નોક્તં સ્યાત્ । પ્રકૃતં ચ તદ્ એવ ઇતિ પ્રતિપન્નાઃ । ભવત્ય્ એવં તતઃ કિં સિદ્ધમ્ ઇત્ય્ આહ -- તથા ચ સતી તિ । તદ્વદ્ ઘટવત્ । અન્યત્ર અન્યસ્મિન્ દૃશ્યમાને વસ્તુનિ । નનુ ભવતુ દૃશ્યાનુપલમ્ભાદ્ દૃશ્યામાનેઙ્ગુલ્યાદૌ સર્વસ્ય સુમેર્વાદેસ્ તાદાત્મ્યનિષેધસ્ તથાપ્ય્ ઉક્તાસ્વનુપલબ્ધિષુ કુત્રાયમ્ અન્તર્ભવતીત્ય્ આશઙ્કામ્ અપકાર્ત્તુમ્ ઉપસંહારવ્યાજેનાતિદેશમ્ અપ્ય્ આહ એવમ્ ઇતિ । એવંજાતીયકસ્યૈવમ્ પ્રકારવતઃ । એવમ્ પ્રકારસ્યેત્ય્ ઉક્તે વચનભં (વચનલભ્યં ?) સ્યાત્ । તત્રાન્તર્ભાવો દર્શિત એવેતિ ભાવઃ । અથ યદિ દૃશ્યાનુપલમ્ભાદ્ અન્યત્રાન્યસ્ય દૃશ્યસ્યાદૃશ્યસ્ય વા તાદાત્મ્યનિષેધઃ કથં વિરુદ્ધે(-દ્ધ)વ્યાપ્તોપલબ્ધેર્ અવતાર ઇતિ ચેત્ । ન દોષઃ । વિરોધપ્રતિપત્તિકાલે દૃશ્યાનુપલમ્ભસ્ય વ્યાપારાત્ । તદવગતવિરોધેન તુ વ્યાપ્તં યત્ર દૃશ્યતે વિરુદ્ધવ્યાપ્તોપલમ્ભાદ્ એવ વિવક્ષિતાભાવપ્રતીતિર્ ઇતિ કિમ્ અવદ્યં ॥ પ્રતિષેધ્યસ્યે ત્યાદિના કાર્યવિરુદ્ધોપલબ્ધિં વિવૃણોતિ । પૂઋવવદ્ ધર્મ્યાદિપ્રદર્શનં । વહ્નેર્ ઇતિ શીતનિવર્ત્તનક્ષમાદ્ વિશિષ્ટાદ્ ઇતિ દ્રષ્ટવ્યં । અન્યથા પ્રતિ(દી)પાદ્યાત્મનઃ શીતનિવર્ત્તકત્વેનાનૈકાન્તિકતાપત્તેઃ ।
[ધ્પ્ર્ પ્.135]
વ્યાપકવિરુદ્ધોપલબ્ધિર્ યથા નાત્ર તુષારસ્પર્શો વહ્નેર્[116]ઇતિ ઇઇ-38
__________નોતેસ્__________
[116] અગ્નેર્ -- બ્ચ્ફેન્.
પ્રતિષેધ્યસ્ય યદ્ વ્યાપકં તેન યદ્ વિરુદ્ધં તસ્યોપલબ્ધિર્ ઉદાહર્તવ્યા યથેતિ । અત્રેતિ ધર્મી । તુષારસ્પર્શો નેતિ સાધ્યમ્ । વહ્નેર્[117]ઇતિ હેતુઃ । યત્ર વ્યાપ્યસ્ તુષારસ્પર્શો[118]વ્યાપકશ્ ચ[119]શીતસ્પર્શો ન દૃશ્યસ્ તત્રાયં હેતુઃ । તયોર્ દૃશ્યત્વે સ્વભાવસ્ય વ્યાપકસ્ય ચાનુપલબ્ધિર્ યતઃ પ્રયોક્તવ્યા । તથા ચ[120]સત્ય્ અભાવસાધનીયમ્ । દૂરવર્તિનશ્ ચ પ્રતિપત્તુસ્ તુષારસ્પર્શઃ શીતસ્પર્શવિશેષઃ શીતમાત્રં ચ[121]પરોક્ષમ્ । વહ્નિસ્ તુ રૂપવિશેષાદ્ દૂરસ્થો ઽપિ પ્રત્યક્ષઃ । તતો વહ્નેઃ શીતમાત્રાભાવઃ । તતઃ શીતવિશેષતુષારસ્પર્શાભાવનિશ્ચયઃ । શીતવિશેષસ્ય શીતસામાન્યેન વ્યાપ્તત્વાદ્ ઇતિ વિશિષ્ટવિષયે[122]ઽસ્યાઃ પ્રયોગઃ ॥
__________નોતેસ્__________
[117] અગ્નેર્ -- અફેન્.
[118] પ્રતિષેધ્યતુષારસ્પર્શો -- ચ્.
[119] વ્યાપકં ચ દ્.
[120] ચ ઓમ્. બ્પે.
[121] ચ ઓમ્. -- બ્.
[122] વિશિષ્ટે વિષયે -- બ્.
કારણાનુપલબ્ધિર્ યથા નાત્ર ધૂમો વહ્ન્યભાવાદ્[123]ઇતિ ઇઇ-39
__________નોતેસ્__________
[123] અગ્ન્યભાવાદ્ -- બ્ચ્ફ્ને.
પ્રતિષેધ્યસ્ય યત્ કારણં તસ્યાનુપલબ્ધેર્ ઉદાહરણં યથેતિ । અત્રેતિ ધર્મી । ન ધૂમ
કીદૃશિ વિષયે ઽસ્યાઃ પ્રયોગ ઇત્ય્ આહ યત્રેતિ । ન કેવલં પૂર્વં ઇત્ય્ અપિ શબ્દઃ । અભાવો ભાવવ્યવહારશ્ ચ્ આભાવ શબ્દેનોક્તઃ । સ્યાન્ મતં । કથં પુનઃ શીતસ્પર્શશીતકારણે ઽદૃશ્યે વહ્નિસ્ તુ દૃશ્યઃ સમ્ભવતિ યેનાસ્યાઃ પ્રયોગો ઘટત ઇત્ય્ આહ યસ્મિન્ન્ ઇતિ । ઉદ્દેશે પ્રદેશે પ્રતિપત્તુર્ દૂરસ્થત્વાદ્ ઇતિ શીતસ્પર્શશીતકારણયોર્ અદૃશ્યત્વે કારણં । ભાસ્વરવર્ણત્વાદ્ ઇતિ વહ્નેર્ દૃશ્યતે નિબન્ધનં । ભાસ્વરો ભાસનશીલો વર્ણો યસ્ય તદ્ભાવસ્ તસ્માત્ । ન કેવલં નિકટ ઇત્ય્ અપિ શબ્દઃ । તત્ર તસ્મિન્ દેશે । પ્રયોગઃ પુનર્ એવં કાર્યઃ યત્ર વિશિષ્ટો વહ્નિર્ ન તત્ર શીતોપજનનાપ્રતિબદ્ધશક્તીનિ શીતકારણાનિ । યથા ક્વચિદ્ અનુભૂતે પ્રદેશે । તથાભૂતશ્ ચાત્ર વહ્નિર્ ઇતિ । એતચ્ ચાભ્યાસાજ્ ઝગિતિ વહ્નિદર્શનેન તથાભૂતશીતકારણાભાવપ્રતીતિજન્મન્ય્ એકં કાર્યવિરુદ્ધોપલમ્ભજમ્ અનુમાનમ્ ઉક્તમ્ આચાર્યેણેતિ દ્રષ્ટવ્યં । અન્યથા તુ વિરુદ્ધોપલમ્ભકાર્યાનુપલમ્ભજે દ્વે એતે અનુમાને । તથા હિ યત્ર વહ્નિર્ ન તત્ર શીતસ્પર્શ ઇતિ સ્વભાવવિરુદ્ધોપલમ્ભજમ્ એકમ્ અનુમાનં । યત્ર ચ યત્કાર્યં નાસ્તિ ન તત્ર તત્કારણં તજ્જનનાપ્રતિબદ્ધસામર્થ્યમ્ અસ્તીતિ કાર્યાનુપલમ્ભજં દ્વિતીયમ્ ઇતિ ॥
[ધ્પ્ર્ પ્.136]
ઇતિ સાધ્યમ્ । વહ્ન્યભાવાદ્ ઇતિ હેતુઃ । યત્ર કાર્યં સદ્ અપિ અદૃશ્યં[124]ભવતિ તત્રાયં પ્રયોગઃ । દૃશ્યે તુ કાર્યે દૃશ્યાનુપલબ્ધિર્ ગમિકા । તતો ઽયમ્ અપ્ય્ અભાવસાધનઃ[125]। નિષ્કમ્પાયતસલિલપૂરિતે હ્રદે હેમન્તોચિતબાષ્પયોદ્ગમે વિરલે સન્ધ્યાતમસિ સતિ સન્ન્ અપિ તત્ર ધૂમો ન દૃશ્યત ઇતિ કારણાનુપલબ્ધ્યા પ્રતિષેધ્યતે[126]। વહ્નિસ્ તુ યદિ તસ્યાસમ્ભવ ઉપરિ પ્લવમાનો ભવેત્ પ્રજ્વલિતો[127]રૂપવિશેષાદ્ એવોપલબ્ધો ભવેત્ । અજ્વલિતસ્ તુ ઇન્ધનમધ્યનિવિષ્ટો ભવેત્ । તત્રાપિ દહનાધિકરણમ્ ઇન્ધનં પ્રત્યક્ષમ્ ઇતિ સ્વરૂપેણ આધારરૂપેણ વા દૃશ્ય[128]એવ વહ્નિર્ ઇતિ તત્રાસ્ય[129]પ્રયોગ ઇતિ[130]।
__________નોતેસ્__________
[124] ન દૃશ્યં, દૃશ્યં ન અફેન્.
[125] -સાધકઃ -- ચ્.
[126] પ્રતિષિધ્યતે -- બ્.
[127] ભવેજ્ જ્વલિતો રૂપ- -- અફેન્.[ભવેજ્ જ્વલિતરૂપ- -- એ.
[128] [દૃશ્યમાનરૂપ એવ -- ચ્.
[129] અસ્યાઃ -- અબ્ચ્દ્ફેન્.
[130] ઇતિ ઓમ્. વ્લ્.] -- અબ્ફેન્.
વ્યાપકવિરુદ્ધોપલબ્ધિં વ્યાખ્યાતુમ્ આહ પ્રતિષેધ્યે ત્યાદિ । પૂર્વવદ્ ધર્મ્યાદિપ્રદર્શનં । અત્રાપિ વિશિષ્ટાદ્ વહ્નેર્ ઇતિ દ્રષ્ટવ્યં । અસ્યાપિ પ્રયોગવિષયમ્ આહ યત્રે તિ । કથં તયોર્ અદૃશ્યત્વં વહ્નેશ્ ચ દૃશ્યત્વં કથં ચ ન શીતસ્પર્શ એવ તુષારસ્પર્શ ઇત્ય્ આશઙ્કાત્રિતયમ્ અપાકુર્વન્ન્ આહ દૂરે તિ । ચો હેતૌ નિયમે વા । તયોર્ ભેદમ્ ઉપપાદયતિ તુષારે તિ । શીતમાત્રમ્ અશીતવ્યાવૃત્તિમાત્રં । તતઃ શીતમાત્રાભાવાત્ । શીતવિશેષશ્ ચાસૌ તુષારસ્પર્શશ્ ચેતિ વિગ્રહઃ । કથં તદભાવનિશ્ચય ઇત્ય્ આહ શીતવિશેષસ્યે તિ । એષ ચ વાસ્તવો નિવૃત્તિક્રમઃ પરામર્શદશાયાં દર્શિતો ન તુ તત્પ્રયોગકાલિકઃ । તથાત્વે હિ નૈકમ્ અનુમાનમ્ ઇદં સ્યાત્ । ઇતી ત્યાદિનોપસંહરતિ । ઇતિર્ એવમર્થે । તસ્માદર્થે વા । એતેન યદ્ યત્ર નિયતસહોપલમ્ભં તત્ તતો ન ભિદ્યતે । યથૈકસ્માચ્ ચન્દ્રમસો દ્વિતીયશ્ ચન્દ્રમા । નિયમસહોપલમ્ભસ્ તુ નીલાદિજ્ઞાનેનેત્યાદિ દર્શિતં દ્રષ્ટવ્યં ॥ કારણાનુપલબ્ધિં વિવરિષુર્ આહ પ્રતિષેધ્યે તિ । નનુ દ્વયોર્ અપિ તુલ્યસ્વજ્ઞાનજનનયોગ્યતારૂપત્વાત્ તુલ્યદૃશ્યત્વમ્ ઇતિ કથમ્ અસ્યાઃ પ્રયોગ ઇત્ય્ આશઙ્ક્ય વિષયમ્ અસ્યા દર્શયિતું યત્રે ત્યાદિનોપક્રમતે । નનુ મનોમોદકોપયોગ્ય્માત્રમ્ એતત્ ન પુનર્ ઈદૃશો વિષયો ઽસ્તિ યત્રાગ્નિર્ એવ દૃશ્યો ન ધૂમ ઇતિ કથં પૂર્વોક્તાતિક્રમ ઇત્ય્ આહ નિષ્કમ્પે તિ । હ્રદો જલાધારવિશેષઃ । નિર્ગતઃ કમ્પશ્ ચલનં યસ્માત્ સ તથા સ ચાસાવ્ આયતો મહાન્ ઇતિ તથા । સ ચાસૌ સલિલપૂરિતશ્ ચેત્ય્ એવં વિગ્રહઃ કાર્યઃ । આયત ગ્રહણેન હ્રદસ્ય મહત્ત્વાદ્ વાષ્પે ભૂયસ્ ત્વ્ અમત એવ ધૂમસ્ય તતો ભેદેનાનુપલક્ષણમ્ ઇતિ દર્શયતિ । પુનઃ કિં વિશિષ્ટે ? હેમન્તે હેમન્તસંજ્ઞકે કાલે । ઉચિતો ઽધિકૃતશ્ ચાસૌ વાષ્પશ્ ચેતિ
[ધ્પ્ર્ પ્.137]

કારણવિરુદ્ધોપલબ્ધિર્ યથા -- નાસ્ય રોમહર્ષાદિવિશેષાઃ, સન્નિહિતદહનવિશેષત્વાદ્ ઇતિ ઇઇ-40
પ્રતિષેધ્યસ્ય યત્ કારણં તસ્ય યદ્ વિરુદ્ધં તસ્યોપલબ્ધેર્ ઉદાહરણં યથેતિ । અસ્યેતિ ધર્મી । રોમ્ણાં હર્ષ ઉદ્ભેદઃ । સ આદિર્ યેષાં દન્તવીણાદીનાં શીતકૃતાનામ્, તે વિશિષ્યન્તે[131]તદ્ અન્યેભ્યો ભયશ્રદ્ધાદિકૃતેભ્ય ઇતિ રોમહર્ષાદિવિશેષાઃ । તે ન સન્તીતિ સાધ્યમ્ । દહન એવ વિશિષ્યતે તદન્યસ્માદ્[132]દહનાચ્ છીતનિવર્તનસામર્થ્યેનેતિ દહનવિશેષઃ । કશ્ચિદ્ દહનઃ સન્ન્ અપિ ન શીતનિવર્તનક્ષમો યથા પ્રદીપઃ । તાદૃશનિવૃત્તયે વિશેષગ્રહણમ્ । સન્નિહિતો દહનવિશેષો યસ્ય સ તથોક્તઃ । તસ્ય ભાવસ્ તસ્માદ્ ઇતિ હેતુઃ । યત્ર શીતસ્પર્શઃ સન્ન્ અપ્ય્ અદૃશ્યો દહનવિશેષો યસ્ય સ તથોક્તઃ । તસ્ય ભાવસ્ તસ્માદ્ ઇતિ હેતુઃ । યત્ર શીતસ્પર્શઃ સન્ન્ અપ્ય્ અદૃશ્યો રોમહર્ષાદિવિશેષાશ્ ચાદૃશ્યાઃ, તત્રાયં પ્રયોગઃ । રોમહર્ષાદિવિશેષસ્ય દૃશ્યત્વે દૃશ્યાનુપલબ્ધિઃ પ્રયોક્તવ્યા । શીતસ્પર્શસ્ય દૃશ્યત્વે કારણાનુપલબ્ધિઃ । તસ્માદ્ અભાવસાધનો ઽયમ્ । રૂપવિશેષાદ્ ધિ દૂરાદ્
__________નોતેસ્__________
[131] વિશેષ્યન્તે -- બ્.
[132] વિશેષ્યન્તે ઽન્યસ્માદ્ -- બ્.; વિશિષ્યન્તે ઽન્યસ્માદ્ -- ચ્.દ્.
તથા તસ્ય્ ઓદ્ગમ ઊર્ધ્વં ગમનં યસ્મિન્ યસ્માદ્ વા સ તથા । કાલવિશેષે ઽપ્ય્ અસ્યાઃ પ્રયોગ ઇતિ દર્શયતિ વિરલે । સન્ધ્યાકાલોચિતં તમઃ સન્ધ્યાતમઃ તસ્મિન્ વિરલે મન્દપ્રચારે । કુત્ર ? હ્રદે તથાવિધે ચ તમસિ સતિ । ઇતિસ્ તસ્માદ્ । વહ્નેર્ અપિ તત્રેયં ગતિર્ ભવિષ્યતીત્ય્ આહ -- વહ્નિસ્ ત્વ્ ઇતિ । તુઃ પૂર્વવત્ । અમ્ભસ ઇતિ ષષ્ઠી પુનઃ ષષ્ટ્ય્ અતસ્ અર્થેત્યાદિના (પાણિનિ 2.3.30) ઉપરિ શબ્દસ્યાતસર્થપ્રત્યયાન્તરત્વાત્ । તથા હિ ઊર્ધ્વં[ર્ધ્વ]શબ્દાદ્ ઉપર્યુપરિષ્ઠાદ્ (પાણિનિ 5.3.39) ઇતિર્ ઇત્પ્રત્યયો નિપાતિતઃ । તેનૈવ સૂત્રેણોર્ધ્વશબ્દસ્યોપાદેશો ઽપિ । પ્લવમાનો ઽવતિષ્ઠમાનઃ । અનેકાર્થત્વાદ્ ધાતોર્ ગચ્છન્ન્ ઇતિ વા । સ્વરૂપેણ જ્વાલારૂપેણ્ આધારરૂપેણ્ એન્ધનનિવિષ્ટેન । ઇતિર્ હેતૌ । તત્ર તસ્મિન્ સ્થાનવિશેષે । અસ્ય કારણાનુપલમ્ભસ્ય । તમિસ્રાયામ્ એવ તુ રાત્રૌ નિરાધારકે પ્રદેશે કારણાનુપલબ્ધેઃ પ્રયોગઃ સુકરઃ તત્ર વહ્નેર્ દૃશ્યત્વાદ્ ધૂમસ્ય સતો ઽપ્ય્ અદૃશ્યત્વાત્ । અનેન પુનર્ એવંવિધં વિષયં પરિત્યજ્યાન્યં વિષયમ્ ઉપપાદયતા કિમ્ ઇત્ય્ આત્માયાસતિ ઇતિ ન પ્રતીમઃ । એવં તુ પ્રયોગઃ કાર્યઃ -- યત્ર યસ્ય કારણં નાસ્તિ ન તત્ તત્રાસ્તિ । યથા બીજાભાવે ઙ્કુરઃ । નાસ્તિ ચાત્ર ધૂમસ્ય કારણં વહ્નિર્ ઇતિ । એતેન યત્ર યત્ર વિજ્ઞાનસ્ય કારણં વિજ્ઞાનં નાસ્તિ ન તત્ર વિજ્ઞાનમ્ ઉપપદ્યતે । યથોપલશકલે । નાસ્તિ ચ પ્રાગ્ભવીયં વિજ્ઞાનં કલલાવસ્થાયામ્ ઇતિ કારણાનુપલબ્ધિપ્રસઙ્ગઃ સુચિતસ્ તુલ્યન્યાયાર્થઃ ॥ કારણવિરુદ્ધોપલબ્ધિં વ્યાખ્યાતુમ્ આહ પ્રતિષેધ્યસ્યે તિ । પૂર્વવદ્ ધર્મ્યાદિપ્રદર્શનં । ઉદ્ભેદઃ પુલક ઇત્ય્ અર્થઃ । દન્તવીણા ધરોપરિસ્થિતદન્તપઙ્ક્તિભ્યાં સત્વરમ્ અભિહન્યમાનાભ્યાં કટકટકારણં । આદિ શબ્દેન શરીરકમ્પસ્ય ગ્રહણં । સુખાદ્ ઇત્ય્ આદિગ્રહેણ હર્ષવીરરસયોર્ ગ્રહણં ।
[ધ્પ્ર્ પ્.138]

વહનં પશ્યતિ । શીતસ્પર્શસ્ ત્વ્ અદૃશ્યો રોમહર્ષાદિવ્શેષાશ્ ચ । તેષાં કારણૈરુદ્ધોપલમ્બ્ધ્યા ઽભાવં[133] પ્રતિપદ્યત ઇતિ તત્રાસ્ય પ્રયોગ[134] ઇતિ ॥
__________નોતેસ્__________
[133] ભાવઃ પ્રતિ -- ફેન્. ભાવ પ્રતિ -- અ.
[134] તત્રાસ્યાઃ પ્રયોગ -- અબ્ચ્દ્ફેન્.
કારણવિરુદ્ધકાર્યોપલન્ધર્ યથા -- ન રોસસર્ષાદિવિશેષયુક્તપુરુષવાનયં પ્રદેશઃ, ધૂમાદિતિ ઇઇ-41
પ્રતિષેધ્યસ્ય યત્ કારણં તસ્ય યદ્ વિરુદ્ધં તસ્ય યત કાર્યં તસ્ય્ ઓપપબ્ધિર્ ઉદારર્ત્તવ્યા -- યથે તિ અયં પ્રદેશ ઇતિ[135]ધર્મી । યોગો યુક્તમ્ । યોમહર્ષાદિવિશેષૈર્ યુક્તં રોમહર્ષાદિવિશેષયુક્તમ્[136]। તસ્ય સમ્બન્ધી પુરુષો[137][138] રોમાહર્ષાદિવિશેષયુક્ત પુરુષઃ । તદ્વાન્ ન વહ્બતીતિ સાધ્યમ્ । ધૂમાદિતિ હેતુઃ ।
__________નોતેસ્__________
[135] અયં દેશ ઇતિ અફેન્.
[136] -હર્ષવિશેષ- -- ચ્. `રોમહર્ષાદિવિશેષયુક્તમ્ઽ નાસ્તિ -- બ્.
[137] `પુરુષોઽ નાસ્તિ -- ચ્.
[138] વિશેષયુક્ત -- બ્.
કિં શીતનિવર્ત્તનાક્ષમો ઽપ્ય્ અસ્તિ દહનો યેન તતો વિશિષ્યત ઇત્ય્ આહ -- કશ્ચિદ્ ઇતિ । સન્નિહિતો દહનવિશેષો યસ્યેતિ વિગ્ર્ઃણન્ સન્નિહિતશ્ ચાસૌ દહનવિશેષશ્ ચેતિ યદ્ અન્યેન વ્યાખ્યતું તદપહસ્તયતિ । તદા હિ વ્યધિકરણાસિદ્ધો હેતુઃ સ્યાદ્ ઇતિ । ક્વ પુનર્ અસ્યાઃ પ્રયોગ ઇત્ય્ આહ -- યત્રે તિ । નનુ શીતસ્પર્શરોમહર્ષવિશેષાણામ્ અદૃશ્યત્વે કથં વહ્નેર્ દૃશ્યત્વમ્ ઇત્ય્ આહ -- રૂપે તિ । હિર્ યસ્માત્ । ઇતિર્ એવમ્ અનન્તરોક્તેન ન્યાયેન । તત્ર વિશેષે ઽસ્ય કારણવિરુદ્ધોપલમ્ભસ્ય । એષ તુ પ્રયોગો ઽભિધાનીયઃ -- યત્ર યત્કારણવિરુદ્ધમ્ અસ્તિ ન તત્ તત્રાસ્તિ । યથા શ્લેષ્મવિરુદ્ધે પિત્તે ન શ્લૈષ્મિકો વ્યાધિઃ । અસ્તિ ચ રોમહર્ષાદિકારણવિરુદ્ધો વહ્નિર્ અત્રે તિ । એતદ્ અપ્ય્ અત્યન્તાભ્યાસાઞ્ ઝગ્ ઇતિ સન્નિહિતદહનવિશેષત્વાવગમમાત્રે રોમહર્ષાદિવિશેષાભાવપ્રતીત્યુદયે સત્ય્ એકમ્ આચાર્યેણોક્તં । ધર્મોત્તરેણાપિ તથા વ્યાખ્યાત ઇતિ દ્રષ્ટવ્યં । અન્યથા તુ વિરુદ્ધોપલમ્ભકારણાનુપલમ્ભસમ્ભવે દ્વે ઇમે અનુમાને । તથા હિ -- યત્ર વહ્નિર્ ન તત્ર શીતસ્પર્શ ઇતિ વિરુદ્ધોપલમ્ભજમ્ એકમ્ અનુમાનં । યત્ર શીતસ્પર્શાભાવો ન તત્ર તત્કાર્યરોમહર્ષાદીતિ કારણાનુપલમ્ભજં દ્વિતીયમ્ ઇતિ ॥ પ્રતિષેધ્યસ્યેત્યાદિના કારણવિરુદ્ધકાર્યોપલબ્ધિં વ્યાચષ્ટે । પૂર્વવદ્ ધર્મ્યાદિપ્રદર્શનં । રોમહર્ષાદિવિશેષૈર્ યુક્તશ્ ચાસૌ પુરુષશ્ ચેતિ કર્મધારયં કૃત્વા સ વિદ્યતે યત્ર સ તદ્વાન્ ઇતિ શાન્તભદ્રેન વ્યાખ્યાતં । તચ્ ચાવદ્યં । યતઃ કર્મધારયમત્ત્વર્થીયાદ્ બહુવ્રીહિર્ એવ લાઘવેન ઇતિ વચનાદ્ રોમહર્ષાદિવિશેષયુક્તઃ પુરુષો યત્રેત્ય્ એવં વિશિષ્ટે પ્રદેશે ઽવગતે કિં મત્વર્થીયેનેતિ મન્યમાનો મહાવૈયાકરણો યં ધર્મોત્તરઃ પ્રાહ -- યોગો યુક્તમ્ ઇતિ ભાવે નિષ્ઠા । યદ્ય્ એવં કૃષ્ણઃ સર્પો
[ધ્પ્ર્ પ્.139]
રોમહર્ષાદિવિશેષસ્ય[139]પ્રત્યક્ષત્વે દૃશ્યાનુપલબ્ધિઃ । કારણસ્ય શીતસ્પર્શસ્ય પ્રત્યક્ષત્વે કારણાનુપલબ્ધિઃ । વહ્નેસ્ તુ[140]પ્રત્યક્ષત્વે કારણવિરુદ્ધોપલબ્ધિઃ પ્રયોક્તવ્યા । તર્યાણામ્ અપ્ય્ અદૃશ્યત્વે ઽયં પ્રયોગઃ । તસ્માદ્ અભાવસાધનો ઽયમ્ । તત્ર[141]દૂરસ્થસ્ય પ્રતિપત્તુર્ દહનશીતસ્પર્શરોમહર્ષાદિવિશેષા અપ્રત્યક્ષાઃ સન્તો ઽપિ, ધૂમસ્ તુ પ્રત્યક્ષો યત્ર, તત્રૈતત્ પ્રમાણમ્ । ધૂમસ્ તુ યાદૃશસ્ તદ્દેશે[142]સ્થિતં શીતં નિવર્તયિતું સમર્થસ્ય વહ્નેર્ અનુમાપકઃ સ ઇહ ગ્રાહ્યઃ । ધૂમમાત્રેણ તુ[143]વહ્નિમાત્રે ઽનુમિતે ઽપિ ન શીતસ્પર્શનિવૃત્તિઃ, નાપિ રોમહર્ષાદિવિશેષનિવૃત્તિર્[144]અવસાતું શક્યેતિ ન ધૂમમાત્રં[145]હેતુર્ ઇતિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ઇતિ॥
__________નોતેસ્__________
[139] રોમહર્ષવિશેષ -- દ્બ્.
[140] વહ્નેઃ -- ચ્દ્.
[141] યત્ર -- અ.
[142] તસ્મિન્ દેશે -- અચ્ફેન્.
[143] તુ ઓમ્. -- અ.
[144] હર્ષાદિ- -- દ્બ્.
[145] શક્યત ઇતિ -- ચ્.; શક્યેતિ ધૂમ- -- અ.; શક્યેતે ન ધૂમ- -- હ્.
યસ્મિન્ વલ્મીકે લોહિતઃ શાલિર્ યસ્મિન્ ગ્રામે ગૌરઃ ખરો યસ્મિન્ નરણ્ય ઇતિ બહુવ્રીહિણા ભવિતવ્યં । તતશ્ ચ કૃષ્ણસર્પવાન્ વલ્મીકો લોહિતશાલિમાન્ ગ્રામો ગૌરખરવદ્ અરણ્યમ્ ઇતિ ન સ્યાત્ । સાધવશ્ ચામી પ્રયોગસ્ તત્ કથમ્ અનેનૈવં વ્યાખ્યાતમ્ ઇતિ ચેત્ । નૈષ દોષઃ । યસ્માત્ કર્મધારયમત્વર્થીયાદ્ બહુવ્રીહિર્ લાઘવેન ઇતીદં વચનં સંજ્ઞાશબ્દં વર્જયિત્વા વેદિતવ્યં । સંજ્ઞાશબ્દાશ્ ચૈતે કૃષ્ણસર્પલોહિતશાલિગૌરખરશબ્દા ઇતિ સાધૂક્તં યોગો યુક્તમ્ ઇતિ । રોમહર્ષાદિવિશેષયુક્તમ્ ઇતિ રોમહર્ષાદિવિશેષયોગ ઇત્ય્ અર્થઃ । તસ્ય તદ્યુક્તસ્ય તદ્યોગસ્ય સમ્બન્ધી । સમ્બન્ધીત્ય્ અનેન સમ્બન્ધષષ્ઠીયં સમસ્યત ઇતિ દર્શયતિ । યતો ઽયં રોમહર્ષાદિવિશેષયોગઃ સ્વાત્મના પુરુષં વ્યવચ્છિનત્તિ । તતો વ્યવચ્છેદકઃ સન્ પુરુષં સ્વસમ્બન્ધિનમ્ ઉપપાદયતિ । કદાયં પ્રયોગો દ્રષ્ટવ્ય ઇત્ય્ આહ -- ત્રયાણામ્ ઇતિ વહ્નિશીતસ્પર્શરોમહર્ષાદિવિશેષાણાં । અપિર્ અવધારણે । કસ્માદ્ એવમ્ ઇત્ય્ આહ -- રોમહર્ષાદિવિશેષસ્યે ત્યાદિ । હિ શબ્દાર્થશ્ ચાત્રાર્થાદ્ દ્રષ્ટવ્યઃ । યત એવં તસ્માત્ । અયમ્ ઇત્ય્ અયમ્ અપીતિ દ્રષ્ટવ્યં । ક્વ પુનસ્ ત્રયાણામ્ અપ્રત્યક્ષત્વં ધૂમસ્ય તુ પ્રત્યક્ષત્વમ્ ઇત્ય્ આહ -- તત્રે તિ વાક્યોપેક્ષેપે । વિદ્યમાના પ્ય્ અપ્રત્યક્ષા યદ્ય્ અભવિષ્યન્ નિયતમ્ ઉપાલપ્સ્યન્તેતિ સમ્ભાવનામ્ અતિવૃત્તાઃ । દૂરસ્થસ્યે તિ હેતુભાવેન વિશેષણં । તતો ઽયમ્ અર્થઃ -- દૂરસ્થત્વાત્ પ્રતિપત્તુસ્ તે સન્તો ઽપ્ય્ અપ્રત્યક્ષા ઇતિ । તત્ર સ્થાને । એતત્ કારણવિરુદ્ધકાર્યરૂપં સાધનં પ્રમાણમ્ ઇત્ય્ અનુમાનાખ્યપ્રમાણજનકવાત્ । અદૂરસ્થત્વે તુ પ્રતિપત્તુઃ પ્રાકારાદિવ્યવહિતોદ્દેશે ઽયં પ્રયોગો દ્રષ્ટવ્યઃ । ધૂમશબ્દેન વિશિષ્ટો ધૂમો વિવક્ષિત ઇતિ દર્શયતિ -- ધૂમસ્ ત્વ્ ઇતિ । તુ શબ્દો વિશેષાર્થઃ । એતદ્ એવ વ્યતિરેકમુખેણ દ્રઢયન્ન્ આહ -- ધૂમમાત્રેણે તિ । તુઃ પૂર્વસ્માદ્ વૈધર્મ્યમ્ આહ । ઇતિર્ હેતૌ । દ્વિતીય ઇતિર્ એવમ્ અર્થઃ ।
[ધ્પ્ર્ પ્.140]
યદ્ય્ એકઃ પ્રતિષેધહેતુર્ ઉક્તથ્ કથમ્ એકાદશા ઽભાવહેતવ ઇત્ય્ આહ
ઇમે સર્વ કાર્યાનુપલબ્ધ્યાદયો દશાનુપલબ્ધિપ્રયોગાઃ સ્વભાવાનુપલબ્ધૌ સઙ્ગ્રહમ્ ઉપયાન્તિ ઇઇ- 42
ઇમે સર્વે ઇત્યાદિ[146]। ઇમે ઽનુપલબ્ધિપ્રયોગાઃ । ઇદમ્ આનન્તરપ્રક્રાન્તા નિર્દિષ્ટાઃ । તત્ર કિયતામ્ અપિ ગ્રહણે પ્રસક્ત આહ -- કાર્યાનુપલબ્ધ્યાદય ઇતિ । કાર્યાનુપલબ્ધ્યાદીનામ્ અપિ ત્રયાણાં ચતુર્ણાં વા ગ્રહણે પ્રસક્ત આહ[147]-- દશેતિ । તત્ર[148]દશાનામ્ અપ્ય્ ઉદાહૃતમાત્રાણાં ગ્રહણપ્રસઙ્ગે સત્ય્ આહ[149]-- સર્વ ઇતિ । એતદ્ ઉક્તં ભવતિ અપ્રયુક્તા[150]અપિ પ્રયુક્તોદાહરણસદૃશાશ્ ચ સર્વ એવેતિ । દશગ્રહણમ્ અન્તરેણ સર્વગ્રહણ ક્રિયમાણે પ્રયુક્તોદાહરણકાર્ત્સ્ન્યં ગમ્યેત[151]। દઃઅગ્રહણાત્[152]તૂદાહરણકાર્ત્સ્ન્યે[153]ઽવગતે સર્વગ્રહણમ્ અતિરિચ્યમાનમ્ ઉદાહૃતસદૃશકાર્ત્સ્ન્યાવગતયે[154]જાયતે[155]।
__________નોતેસ્__________
[146] ઇમે સર્વે ઇત્યાદિ ઓમ્. -- હ્ન્. ઇમ ઇત્યાદિ -- અબ્દેપ્.
[147] પ્રસક્તે સત્યાહ -- ફેન્.; પ્રસક્તેત્ય્ આહ -- અ.
[148] તત્ર ઓમ્. -- અબ્ફેન્.
[149] પ્રસઙ્ગે આહ -- ફેન્.

[150] ભવતિ । પ્રયુક્તા -- ચ્.
[151] ગમ્યતે -- અબ્ચ્દ્ફેન્.
[152] દશગ્રહણોદાહરણ- -- બ્.
[153] -ગ્રહણાદ્ આહૃતકા- -- બ્.
[154] -અધિગતયે] -- ચ્.
[155] જાતમ્ -- એ.
પ્રયોગઃ પુનર્ ઈદૃશો વાચ્યઃ -- યત્ર યત્કારણવિરુદ્ધકાર્યમ્ અસ્તિ તત્ર તન્ નાસ્તિ । યથા રુદિતવિશેષે સતિ ન સ્મિતવિશેષઃ । રોમહર્ષાદિવિશેષયુક્તપુરુષવત્ત્વકારણશીતસ્પર્શવિરુદ્ધવહ્નિકાર્યઞ્ ચાત્ર ધૂમ ઇતિ । એતદ્ અપ્ય્ અત્યન્તાભ્યાસાઞ્ ઝગ્ ઇતિ ધૂમદર્શનેન રોમહર્ષાદિયુક્તપુરુષવત્ત્વાભાવપ્રતીત્યુદયે સતિ કારણવિરુદ્ધકાર્યોપલબ્ધિજમ્ એકમ્ અનુમાનમ્ ઉક્તમ્ આચાર્યેણેતિ દ્રષ્ટવ્યં । અન્યથા કાર્યહેતુવિરુદ્ધોપલમ્ભકારણાનુપલમ્ભસમ્ભવાનિ ત્રીણ્ય્ અમૂન્ય્ અનુમાનાનિ । તથા હિ -- તદેયં પરિપાટિઃ -- યત્ર ધૂમસ્ તત્રાગ્નિર્ ઇતિ કાર્યહેતુજમ્ એકમ્ અનુમાનં । યત્ર વહ્નિર્ ન તત્ર શીતસ્પર્શ ઇતિ વિરુદ્ધોપલમ્ભજં દ્વિતીયં । યત્ર શીતસ્પર્શાભાવો ન તત્ર તત્કાર્યરોમહર્ષાદિવિશેષયુક્તપુરુષભાવ ઇતિ કારણાનુપલમ્ભજં તૃતીયમ્ ઇતિ । એતે ચ પ્રકારા અનુપલબ્ધેર્ ઉપલક્ષણં વેદિતવ્યાઃ । અન્યાસામ્ અપિ વિધાનસમ્ભવાત્ । તથા હિ વ્યાપકવિરુદ્ધકાર્યોપલબ્ધિર્ અપ્ય્ અસ્તિ -- યથાત્ર તુષારસ્પર્શો ધૂમાદ્ ઇતિ । કાર્યવિરુદ્ધકાર્યોપલબ્ધિર્ અપ્ય્ અસ્તિ -- યથા નાયં નિત્યઃ કદાચિત્કાર્યકારિત્વાદ્ ઇતિ । પ્રતિષેધ્યસ્ય નિત્યત્વસ્ય વ્યાપકં નિરતિશયત્વાત્ । તસ્ય વિરુદ્ધં સાતિશયત્વં । તેન વ્યાપ્તં કદાચિત્કાર્યકારિત્વમ્ ઇતિ । આસાઞ્ ચ યથાસ્વં યથાયોગં પ્રયોગાઃ સ્વયમ્ ઊહ્યાઃ ।
[ધ્પ્ર્ પ્.141]

તે સ્વભાવાનુપલબ્ધૌ સઙ્ગ્રહં તાદાત્મ્યેન ગચ્છન્તિ । સ્વભાવાનુપલબ્ધિસ્વભાવા ઇત્ય્ અર્થઃ ॥ નનુ ચ સ્વભાવાનુપલબ્ધિપ્રયોગાદ્ ભિદ્યન્તે કાર્યાનુપલબ્ધ્યાદયઃ । તત્ કથમ્ અન્તર્ભવન્તિ ઇત્ય્ આહ --[156]
__________નોતેસ્__________
[156] અન્તર્ભાવ ઇત્ય્ આહ -- ચ્.
પારમ્પર્યેણાર્થાન્તરવિધિપ્રતિષેધાભ્યાં પ્રયોગભેદે ઽપિ ઇઇ- 43
પ્રયોગભેદે ઽપિ પ્રયોગસ્ય શબ્દવ્યાપારસ્ય ભેદે ઽપિ અન્તર્ભવન્તિ । કથં પ્રયોગભેદ ઇત્ય્ આહ અર્થાન્તરવિધીતિ[157]। પ્રતિષેધ્યાદ્ અર્થાદ્[158]અર્થાન્તરસ્ય વિધિર્ ઉપલબ્ધિઃ સ્વભાવવિરુદ્ધાદ્યુપલબ્ધિપ્રયોગેષુ । પ્રતિષેધઃ કાર્યાનુપલબ્ધ્યાદિષુ પ્રયોગેષુ । અર્થાન્તરવિધિના, અર્થાન્તરપ્રતિષેધેન
__________નોતેસ્__________
[157] વિધીત્યાદિ -- ફેહ્.
[158] અર્થાદ્ ઓમ્. -- બ્.
કેચિત્ તુ નેહાપ્રતિબદ્ધસામર્થ્યાનિ વહ્નિકારણાનિ સન્તિ તુષારસ્પર્શાદ્ ઇતિ કાર્યવિરુદ્ધવ્યાપ્તોપલબ્ધિમ્ ઇચ્છન્તિ । નાત્ર ધૂમસ્ તુષારસ્પર્શાદ્ ઇતિ કારણવિરુદ્ધવ્યાપ્તોપલબ્ધિમ્ અપીતિ ॥ સા ચ પ્રયોગભેદાદ્ એકાદશ પ્રકારેતિ યદ્ ઉક્તં તદસહમાનશ્ ચોદયતિ યદીતિ । અત્ર [ન્બ્ ઇઇ 17, એદિતોર્] દ્વૌ વસ્તુસાધનાવ્ એકઃ પ્રતિષેધહેતુર્ ઇત્ય્ અનેનૈકઃ પ્રતિષેધહેતુર્ ઉક્ત ઇતિ ચોદયિતુર્ આશયઃ । કાર્યે ત્યાદિના દશગ્રહણસ્ય તાત્પર્યાર્થં વ્યાચષ્ટે । અપિ શબ્દઃ શઙ્કાયાં । સર્વ ગ્રહણસ્યાપિ તાત્પર્યાર્થમ્ આહ -- તત્રે તિ વાક્યોપન્યાસે । અપિઃ પૂર્વવત્ । ઉદાહૃત એવોદાહૃતમાત્રાણિ તેષાં । અનેન દ્રવ્યકાર્ત્સ્ન્યવૃત્તઃ સર્વશબ્દો ગૃહીત ઇતિ દર્શિતં । તર્હિ સર્વગ્રહણમ્ એવાસ્તુ કિં દશગ્રહણેનેત્ય્ આહ -- દશે તિ । પ્રયુક્તોદાહરણકાર્ત્સ્ન્યં ગમ્યેતેતિ લોકે સર્વે પદાતુ(ત)યો ઽત્ર યોદ્ધારઃ ઇત્યાદૌ સર્વશબ્દસ્યોપદર્શિતકાર્ત્સ્ન્યવૃતસ્ય દર્શનાદ્ ઉક્તં । યદ્ય્ એવં દશગ્રહણે ઽપ્ય્ એવં કિં ન સ્યાદ્ ઇત્ય્ આહ -- દશગ્રહણાદ્ ઇતિ । તુર્ શબ્દગ્રહણરહિતપક્ષાદ્ વૈધર્મ્યમ્ આહ । અતિરિચ્યમાનમ્ અધિકીભવદ્ ગતાર્થં સદ્ ઇતિ યાવત્ ઉપદર્શિતતુલ્યાવ્ અબોધાય સમ્પદ્યતે । સ્યાદ્ એતત્ -- ઇમે સર્વે દશાનુપલબ્ધિપ્રયોગા ઇત્ય્ એતાવતૈવ ક્રિયતાં ગ્રહણપ્રસઙ્ગો નિરાકૃત એવેતિ કથં કાર્યાનુપલબ્ધ્યાદિગ્રહણમ્ આચાર્યસ્ય નાતિરિચ્યતે કથં ચ ધર્મોત્તરસ્યૈષા તાત્પર્યાર્થવ્યાખ્યા -- તત્ કિયતામ્ અપિ પ્રસક્ત આહેત્ય્ અપર્યાલોચિતવ્યાખ્યાનં [ન] ભવતીતિ ચેત્ । નૈષ દોષઃ । તથા હિ -- પ્રાક્તનૈકાદશગ્રહણસ્યોપલક્ષણાર્થત્વેનાન્યેષામ્ અપિ વ્યાપકવિરુદ્ધવ્યાપ્તોપલબ્ધ્યાદિપ્રયોગાણામ્ અભિમતત્વાદ્ આદ્યાઙ્ કાર્યાનુપલબ્ધ્યાદિપ્રયોગાન્ વિહાય દશસંખ્યાપૂરણં કૃતં ભવત્ય્ એવેતિ તદાશઙ્કાનિવૃત્ત્યર્થં કાર્યાનુપલબ્ધ્યાદિગ્રહણં કૃતમ્ આચાર્યેણ । ધર્મોત્તરેણાપિ તથા વ્યાખ્યાતમ્ ઇતિ । ન તર્હિ દશગ્રહણં કર્ત્તવ્યમ્ ઇતિ ચેત્ । ન -- અસ્યોપલક્ષણાર્થત્વાદ્ અદોષ એષઃ ।
[ધ્પ્ર્ પ્. 142]
ચ પ્રયોગો ભિદ્યન્તે । યદિ પ્રયોગાન્તરેષ્વ્ અર્થાન્તરવિધિપ્રતિષેધૌ કથં તર્હિ[159]અન્તર્ભવન્તિ ઇત્ય્ આહ પારમ્પર્યેણેતિ પ્રણાલિકયેત્ય્ અર્થઃ । એતદ્ ઉક્તં ભવતિ ન સાક્ષાદ્ એતે પ્રયોગા દૃશ્યાનુપલબ્ધિમ્ અભિદધતિ દૃશ્યાનુપલબ્ધ્યવ્યભિચારિણં ત્વ્ અર્થાન્તરસ્ય વિધિં નિષેધં વા ઽભિદધતિ । તતઃ પ્રણાલિકયામીષાં સ્વભાવાનુપલબ્ધૌ સઙ્ગ્રહો ન સાક્ષાદ્ ઇતિ ॥ યદિ પ્રયોગભેદાદ્ એષ ભેદઃ[160]પરાર્થાનુમાને વક્તવ્ય એષઃ । શબ્દભેદો હિ પ્રયોગભેદઃ । શબ્દશ્ ચ[161]પરાર્થાનુમાનમ્ ઇત્ય્ આશઙ્ક્યાહ --
__________નોતેસ્__________
[159] તર્હિ ઓમ્. -- ચ્.
[160] પ્રયોગભેદેન ભેદઃ -- અફેન્.; પ્રયોગભેદાદ્ એવ ભેદઃ -- બ્ચ્.
[161] તુ -- બ્ચ્.
પ્રયોગદર્શનાભ્યાસાત્ સ્વયમ્ અપ્ય્ એવં વ્યવચ્છેદપ્રતીતિર્ ભવતીતિ સ્વાર્થે ઽપ્ય્ અનુમાને ઽસ્યાઃ પ્રયોગનિર્દેશઃ[162] ઇઇ-44
__________નોતેસ્__________
[162] વ્યવચ્છેદપ્રતીતિર્ ઇતિ સ્વાર્થાનુમાને ઽપ્ય્ અસ્યાઃ પ્રભેદનિર્દેશઃ -- ચ્.
પ્રયોગદર્શનેત્ય્ આદિ । પ્રયોગાણાં શાસ્ત્રપરિપઠિતાનાં[163]દર્શનમ્ ઉપલમ્ભઃ । તસ્યાભ્યાસઃ પુનઃ પુનર્ આવર્ત્તનમ્ । તસ્માન્ નિમિત્તાત્ । સ્વયમ્ અપીતિ પ્રતિપત્તુર્ આત્મનો ઽપિ । એવમ્ ઇત્ય્ અનન્તરોક્તેન ક્રમેણ[164]। વ્યવચ્છેદસ્ય પ્રતિષેધસ્ય પ્રતીતિર્ ભવતીતિ[165]ઇતિશબ્દસ્ તસ્માદ્ અર્થે ।
__________નોતેસ્__________
[163] શાસ્ત્રઘટિતાનામ્ -- અફેન્.; શાસ્ત્રપરિઘટિતાનામ્ -- બ્.; શાસ્ત્રગદિતાનાં પાઠાન્તરમ્, --ટિ-
[164] પ્રયોગદર્શનાભ્યાસક્રમેણ -- ટિ-
[165] ઇતિ ઓમ્. -- ચ્બ્.
કથં સઙ્ગ્રહમ્ અન્તર્ભાવં ગચ્છન્તીત્ય્ આહ -- તાદાત્મ્યેનેતિ । તસ્યાઃ સ્વભાવાનુપલબ્ધેર્ આત્મા તદાત્મા તસ્ય ભાવસ્ તેન સ્વભાવાનુપલબ્ધિત્વેન । અનુપલબ્ધિસ્વભાવા ઇત્ય્ અર્થઃ -- ઇતીદં સ્પષ્ટીકરણમ્ અપિ સ્વભાવાનુપલબ્ધિસ્મારકત્વેન તત્સ્વભાવા ઇતિ દ્રષ્ટવ્યં ॥ ...ર્ એવ કિં ન શબ્દાખ્યા યત ઇતિ ચેત્ ન -- પરમ્પર્યગ્રહણવ્યાઘાતપ્રસઙ્ગાત્, ન સાક્ષાદ્ એત ઇત્યાદિવક્ષ્યમાણધર્મોત્તરીયવ્યાખ્યાનવ્યાઘાતપ્રસઙ્ગાચ્ ચેતિ । શબ્દસ્ય વ્યાપારો ઽભિઘાતલક્ષણઃ તસ્ય ભેદે ભિદ્યમાનત્વે ઽપિ । સ્વભાવવિરુદ્ધાદીત્યાદિગ્રહણેન કારણવિરુદ્ધાદીનાં ગ્રહણં । કાર્યાનુપલબ્ધ્યાદીત્યાદિગ્રહણેન વ્યાપકાનુપલબ્ધ્યાદીનાં ગ્રહણં । અર્થાન્તરવિધિપ્રતિષેધાભ્યામ્ ઇતિ મૂલે કારણતૃતીયાદ્ વિવચનાન્તમ્ એતદ્ ઇતિ દર્શયન્ન્ આહ -- અર્થાન્તરેતિ । ચસ્ તુલ્યબલત્વં સમુચ્ચિનોતિ । ભિદ્યન્તે નાનારૂપા ભવન્તિ । પ્રયોગાન્તરેષ્વ્ ઇત્ય્ અન્તરશબ્દો ઽન્યવચનઃ સ્વભાવાનુપલબ્ધ્યપેક્ષયા । પરમ્પરા પરિપાટિઃ । સૈવ પારમ્પર્યમ્ ઇતિ સ્વાર્થિકઃ પ્રત્યયઃ । એતદ્ એવ સ્પષ્ટયતિ -- પ્રણાલિકયેતિ । નનુ યદ્ય્ અમીષાં દૃશ્યાનુપલબ્ધાવ્ અન્તર્ભાવસ્ તદા સાક્ષાત્ તદભિધાનં તથાત્વે ચ કથં પારમ્પર્યેણેત્ય્ આશઙ્ક્યાહ -- એતદ્ ઉક્તં ભવતિ । યદિ નાભિદધતિ તદા -- ન સાક્ષાદ્ ઇતિ ન કર્ત્તવ્યં ।
[ધ્પ્ર્ પ્. 143]
તદ્ અયમ્ અર્થઃ યસ્માત્ સ્વયમ્ અપ્ય્ એવમ્ અનેનોપાયેન[166]પ્રતિપદ્યતે પ્રયોગાભ્યાસાત્ તસ્માત્ સ્વપ્રતિપત્તાવ્ અપ્ય્ ઉપયુજ્યમાનસ્યાસ્ય પ્રયોગભેદસ્ય સ્વાર્થાનુમાને નિર્દેશઃ ।[167]યત્ પુનઃ પરપ્રતિપત્તાવ્ એવોપયુજ્યતે તત્ પરાર્થાનુમાન એવ વક્તવ્યમ્ ઇતિ ॥
__________નોતેસ્__________
[166] અનેન મેયેન -- પાઠઃ -- ટિ-
[167] યત્ પુનસ્ ત્રિરૂપં લિઙ્ગાખ્યાનમ્ -- ટિ-

સઙ્ગ્રહશ્ ચ કથમ્ ઇત્ય્ આહ -- દૃશ્યેતિ । તુર્ વિશેષાર્થે યસ્માદર્થે વા । વિધિમ્ અગ્ન્યાદેઃ । નિષેધં વ્યાપકાદેઃ । ચકારો વાશબ્દાર્થે । તતસ્ તદવ્યભિચારિવિધિનિષેધાભિધાનાત્ । ન સાક્ષાત્ નાવ્યવધાનેન । અર્થાન્તરવિધિપ્રતિષેધયોશ્ ચ દૃશ્યાનુપલમ્ભાવ્યભિચારિત્વં કાર્યકારણભાવાદિગ્રહણકાલપ્રવૃત્તદૃશ્યાનુપલમ્ભસ્મારકાદિ દ્રષ્ટવ્યં । એષ ભેદ ઇતિ સ્વભાવાનુપલબ્ધ્યાદિરૂપઃ । કસ્માત્ તત્ર વાચ્ય ઇત્ય્ આહ શબ્દેતિ । હિર્ યસ્માત્ । શબ્દભેદસ્ ત્રિરૂપલિઙ્ગવાક્યનાનાત્વં । યદ્ય્ અપ્ય્ એવં તથાપિ કથં તત્ર વક્તવ્ય ઇત્ય્ આહ -- શબ્દશ્ ચેતિ । ચો હેતૌ । શાસ્ત્રપરિપઠિતાનામ્ ઇતિ શાસ્ત્રપરિપઠિતદ્દ્વારેણ પરિજ્ઞાતાનાં સ્વભાવાદ્યનુપલબ્ધ્યાદિવાચકાનાં વાક્યાનામ્ ઇતિ દ્રષ્ટવ્યં । ઉપલમ્ભો દ્વિવિધો વાચ્યરૂપો વાચકરૂપશ્ ચ । અત એવાવર્ત્તનમ્ અપિ દ્વેધા શબ્દરૂપાવર્ત્તનમ્, અર્થાવર્ત્તનં ચ । તત્રાર્થાવર્ત્તનં પુનઃ પુનશ્ ચેતસિ વિવેશનં । શબ્દાવર્ત્તનં પુનઃ પુનર્ ઉચ્ચારણં । મૂલે સ્વયંશબ્દ આત્મન ઇતિ ષષ્ટ્યર્થે વર્ત્તમાનો ગૃહીત ઇત્ય્ આશયેનાહ -- પ્રતિપત્તુર્ આત્મન ઇતિ । સ્વાર્થાનુમાનપ્રસ્તાવાત્ પ્રતિપત્તૃશબ્દેન યસ્ ત્રિરૂપેણ લિઙ્ગેન પરોક્ષમ્ અર્થં પ્રતિપદ્યતે સ ગૃહ્યતે । અપિશબ્દાત્ પરો ઽપિ તસ્માત્ પ્રતિપદ્યત ઇતિ સમ્બન્ધનીયં । મૂલે તુ ન કેવલં પરસ્યેતિ યોજનીયં । અનન્તરોક્તેન પરિપઠિતસ્વભાવાનુપલબ્ધ્યાદિસૂચિતેન સ્વભાવાનુપલબ્ધ્યાદિપ્રયોગક્રમેણ । યત ઇતિશબ્દસ્ તસ્માદર્થે તતસ્ તસ્માદ્ અયં વક્ષમાણો ઽર્થઃ । તસ્માચ્ છબ્દેન યસ્માચ્ છબ્દસ્યાન્વયાદ્ યસ્માદ્ ઇત્ય્ ઉક્તં । અનેન સ્વભાવાનુપલબ્ધ્યાદિપ્રયોગલક્ષણેનોપાયેન પ્રતિપદ્યત ઇત્ય્ આશઙ્ક્ય પૂર્વમ્ એવ સ્મરયતિ પ્રયોગાભ્યાસાદ્ ઇતિ । સ્યાન્ મતમ્ -- ન સ્વયમ્ ઉચ્ચરિતઃ શબ્દસ્ તત્પ્રતિપત્તેર્ નિમિત્તં । પ્રતિપન્ને શબ્દપ્રયોગાત્ ॥ અન્યથા પ્રતિનિયતપ્રયોગાયોગાત્ । તત્ કથં પિષ્ટપેષણકારી શબ્દ ઉપાયત્વેનોચ્યત ઇતિ નૈતદ્ અસ્તિ । યતો લિઙ્ગદર્શનેનાન્યતો વા નિમિત્તાત્ પ્રબુદ્ધવાસનો મન્દપ્રચારાર્થસ્મરણો ઽત્યન્રાભ્યસ્તપ્રયોગસ્ તથાવિધપ્રયોગમ્ ઉચ્ચાર્યૈવં તત્ત્વમ્ અવગાહમાનસ્ તદર્થં પ્રતિપદ્યતે -- યથા કશ્ચિદ્ અભ્યાસાત્ સતિ ધર્મિણિ ધર્માણાં લોકે ચિન્તા પ્રવર્ત્તત ઇત્ય્ ઉચ્ચાર્યૈવાસ્યાર્થં પ્રતિપદ્યતે, તદ્વત્ ત્રિરૂપાખ્યાનં વાક્યમ્ ઉચ્ચાર્યૈવ કશ્ચિદ્ અભ્યસ્તપ્રયોગઃ પરોક્ષમ્ અર્થં પ્રતિપદ્યતે । તતો ઽયમ્ ઉપાયો ભવત્ય્ એવ । તતો પરસ્યાપિ પ્રતીત્યુદયાત્
પરાર્થાનુમાનમ્ અપિ સ્યાદ્ ઇતિ ચેત્ । ભવતુ । કા ક્ષતિઃ ? સ્વપ્રતિપત્તિપ્રયોજનં સત્વ્સાર્થાનુમાનં તદૈવ ચ તેનાન્યઃ પ્રતિપદ્યત ઇતિ પરપ્રતિપત્તિપ્રયોજનં સત્ પરાર્થાનુમાનં । અત એવમ્ અશબ્દે ઽપિ કશ્ચિન્ નિયતો ઽસ્તીત્ય્ અવાચામેતિ ।
[ધ્પ્ર્ પ્. 144]
નનુ ચ કાર્યાનુપલબ્ધ્યાદિષુ કારણાદિનામ્ અદૃશ્યાનામ્ એવ નિષેધઃ[168]દૃશ્યનિષેધે સ્વભાવાનુપલબ્ધિપ્રયોગપ્રસઙ્ગાત્[169]। તથા ચ સતિ[170]ન તેષાં દૃશ્યાનુપલબ્ધિનિષેધઃ । તત્ કથમ્ એષાં પ્રયોગાણાં દૃશ્યાનુપલબ્ધાવ્ અન્તર્ભાવ ઇત્ય્ આહ --
__________નોતેસ્__________
[168] પ્રતિષેધઃ -- અફેન્.
[169] સ્વભાવાનુપલમ્ભ- -- અબ્ફેન્.
[170] અદૃશ્યાનાં નિષેધે સતિ -- ટિ-
સર્વત્ર ચાસ્યામ્ અભાવવ્યવહારસાધન્યામ્[171]અનુપલબ્ધૌ યેષાં સ્વભાવવિરુદ્ધાદીનામ્[172]ઉપલબ્ધ્યા કારણાદીનામ્ અનુપલબ્ધ્યા ચ પ્રતિષેધ ઉક્તસ્ તેષામ્ ઉપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તાનામ્ એવોપલબ્ધિર્ અનુપલબ્ધિશ્ ચ વેદિતવ્યા ઇઇ- 45
__________નોતેસ્__________
[171] અભાવાભાવવ્યવહારસાધન્યામ્ -- એ

[172] -વિરુદ્ધાનામ્ -- ચ્.
સર્વત્ર ચે ત્ય્ આદિ[173]। અભાવશ્ ચ તદ્વ્યવહારશ્ ચ અભાવવ્યવહારૌ[174]। સ્વભાવાનુપલબ્ધાવ્ અભાવવ્યવહારઃ સાધ્યઃ । શિષ્ટેષ્વ્ અભાવઃ । તયોઃ સાધન્યામ્ અનુપલબ્ધૌ । સર્વત્ર ચેતિ ચશબ્દો હિશબ્દસ્યાર્થે । યસ્માત્ સર્વત્રાનુપલબ્ધૌ[175]યેષાં પ્રતિષેધ ઉક્તસ્ તેષામ્ ઉપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તાનાં દૃશ્યાનામ્[176]એવ[177]પ્રતિષેધસ્ તસ્માદ્ દૃશ્યાનુપલબ્ધાવ્ અન્તર્ભાવઃ ।
__________નોતેસ્__________
[173] સર્વત્ર ચેત્ય્ આદિ ઓમ્. -- હ્ન્
[174] તસ્ય ચ વ્યવહારો ઽભાવવ્યવહારૌ -- અફે
[175] સત્યાં -- ભ્લ્
[176] દૃશ્યમાનાનામ્ -- બ્
[177] સ -- અફેન્
કુત એતદ્ દૃશ્યાનામ્ એવેત્ય્ આહ સ્વભાવેત્ય્ આદિ । અત્રાપિ ચકારો હેત્વર્થઃ । યસ્માત્ સ્વભાવવિરુદ્ધાદિર્ યેષાં તેષામ્ ઉપલબ્ધ્યા કારણમાદિર્ યેષાં તેષામ્ અનુપલબ્ધ્યા પ્રતિષેધ ઉક્તસ્ તસ્માદ્ દૃશ્યાનામ્ એવ પ્રતિષેધ ઇત્ય્ અર્થઃ ।
યદિ નામ સ્વભાવવિરુદ્ધાદ્યુપલબ્ધ્યા કારણાદ્યનુપલબ્ધ્યા[178]ચ પ્રતિષેધ ઉક્તસ્ તથાપિ કથં ડૃશ્યાનામ્ એવ પ્રતિષેધ ઇત્ય્ આહ ઉપલબ્ધિર્ ઇત્ય્ આદિ । અત્રાપિ ચકારો હેત્વર્થઃ । યસ્માદ્ યે વિરોધિનઃ વ્યાપ્યવ્યાપકભૂતાઃ કાર્યકારણભૂતાશ્ ચ જ્ઞાતાસ્ તેષામ્ અવશ્યમ્ એવોપલબ્ધિઃ ઉપલબ્ધિપૂર્વા ચાનુપલબ્ધિર્ વેદિતવ્યા જ્ઞાતવ્યા[179]। ઉપલબ્ધ્યનુપલબ્ધી ચ દ્વે યેષાં સ્તસ્ તે દૃશ્યા એવ । તસ્માત્ સ્વભાવવિરુદ્ધાદ્યુપલબ્ધ્યા કારણાદ્યનુપલબ્ધ્યા ચોપલબ્ધ્યનુપલબ્ધિમતાં વિરુદ્ધાદીનાં પ્રતિષેધઃ ક્રિયમાણો દૃશ્યાનામ્ એવ કૃતો દ્રષ્ટવ્યઃ ।
__________નોતેસ્__________
[178] કારણાનુપલબ્ધ્યા -- ચ્
[179] જ્ઞાતવ્યા ઓમ્. -- અબ્ફેન્
કેચિત્ પુનર્ એવં વ્યાકષતે -- સ્વયમ્ ઇત્યાદિના ગ્રન્થેન વાર્ત્તિકકૃતેદમ્ ઉક્તમ્ -- સ્વભાવાદીનામ્ અનુપલબ્ધ્યા વિરુદ્ધાદીનાઞ્ ચોપલબ્ધ્યા યથાયોગમ્ અભાવં તદ્વ્યવહારં ચ પ્રયોગનિરપેક્ષ એવ પ્રતિપત્તા પ્રત્યેતિ । ન કેવલં પ્રયોગાભ્યાસાત્ પ્રતિપત્તિસમય એવ પ્રયોગમ્ ઉચ્ચારયતિ । ન તુ તતો પૂર્વમ્ અવગચ્છતીતરથા પ્રતિનિયતશબ્દોચ્ચારણં ન ભવેદ્ ઇતિ । અનેનોપાયેનેતિ ચોપાય ઇહોપાયસ્ તથાશબ્દોચ્ચારણક્રમસ્ તેનેતિ વર્ણયન્તિ । એતેન ચાનુપલબ્ધિપ્રયોગસમર્થનન્યાયેન ।
[ધ્પ્ર્ પ્. 145]
બહુષુ ચોદ્યેષુ પ્રક્રાન્તેષુ પરિહારસમુચ્ચયાર્થશ્ ચકારો હેત્વર્થો ભવતિ । યસ્માદ્ ઇદં ચેદં ચ સમાધાનમ્ અસ્તિ તસ્માત્ તત્તચ્ચોદ્યમ્ અયુક્તમ્ ઇતિ ચકારાર્થઃ ॥ કસ્માત્ પુનઃ પ્રતિષેધ્યાનાં વિરુદ્ધાદીનામ્ ઉપલબ્ધ્યનુપલબ્ધી વેદિતવ્યે ઇત્ય્ આહ
અન્યેષાં વિરોધકાર્યકારણભાવાભાવાસિદ્ધેઃ[180] ઇઇ-46
__________નોતેસ્__________
[180] -કારણભાવાસિદ્ધેઃ -- એ; -કારણભાવાસિદ્ધિઃ -- બ્ફ્
અન્યેષામ્ ઇતિ । ઉપલબ્ધ્યનુપલબ્ધિમદ્ભયો ઽન્યે ઽનુપલબ્ધા એવ યે તેષાં વિરોધશ્ ચ કાર્યકારણભાવશ્ ચ કેનચિત્ સહાભાવશ્ ચ વ્યાપ્યસ્ય વ્યાપકસ્યાભાવે[181]ન સિધ્યતિ યસ્માત્ તતો વિરોધકાર્યકારણભાવાભાવાસિદ્ધેઃ[182]કારણાદ્ ઉપલબ્ધ્યનુપલબ્ધિમન્ત એવં વિરુદ્ધાદયો નિષેધ્યાઃ । ઉભયવન્તશ્ ચ દૃશ્યા એવ । તસ્માદ્ દૃશ્યાનામ્ એવ પ્રતિષેધઃ । તદ્ અયમ્ અર્થઃ । વિરોધશ્ ચ[183]કાર્યકારણભાવશ્ ચ વ્યાપકાભાવે વ્યાપ્યાભાવશ્ ચ દૃશ્યાનુપલબ્ધેર્ એવેતિ । એકસંનિધાવ્ અપરાભાવપ્રતીતૌ[184]જ્ઞતો વિરોધઃ । કારણાભિમતાભાવે ચ કાર્યાભિમતાભાવપ્રત્યયે ઽવસિતઃ કાર્યકારણભાવઃ[185]। વ્યાપકાભિમતાભાવે ચ[186]વ્યાપ્યાભિમતાભાવે
__________નોતેસ્__________
[181] વ્યાપકાભાવે -- ચ્
[182] વિરોધિકાર્ય- -- અબ્પેહ્ન્
[183] ચ ઓમ્. -- અફેન્
[184] એકસંનિધાને પરાભાવપ્રતીતૌ -- ચ્
[185] અવસિતકાર્યકારણભાવઃ -- અફે
[186] ચ ઓમ્. -- અબ્ચ્ફેન્
અન્યે પુનર્ અન્યથા વ્યવસ્થિતાઃ -- સ્વયમ્ અપીત્યાદિકં નાવિર્ભૂતપ્રયોગમ્ અધિકૃત્યોક્તમ્, કિન્ ત્વ્ અન્તર્જલ્પાકારપ્રવૃત્તં સ્વપ્રતિપત્તિકાલભાવિનમ્ ઇતિ । અત્ર ચ સાધ્વ્ અસાધુ વા વ્યાખ્યાનં સાધુભિર્ એવ જ્ઞાતવ્યમ્ ઇતિ । સ્યાદ્ એતત્ -- યથા પ્રયોગભેદઃ સ્વાર્થાનુમાને કથ્યતે તથા ચ ન કિઞ્ચિદ્ વાચ્યં પરાર્થાનુમાને સ્યાદ્ ઇત્ય્ આશઙ્ક્યાહ -- યત્ પુનર્ ઇતિ । પરપ્રતિપત્તાવ્ એવ, ન તુ સ્વપ્રતિપત્તાવ્ અપીત્ય્ અવધારણાર્થઃ ॥ સમ્પ્રતિ દૃશ્યાનુપલબ્ધાવ્ અન્તર્ભાવં સર્વાનુપલબ્ધીનામ્ અસહમાન આહ -- નનુ ચેતિ । તથા ચ સતિ કારણાદીનામ્ અદૃશ્યાનાં નિષેધપ્રકારે સતિ । શિષ્ટેષુ પરિશિષ્ટેષુ અભાવ ઇત્ય્ અભાવો ઽપીતિ દ્રષ્તવ્યં । ન ત્વ્ અભાવ એવ વ્યવહારસ્યાપિ સાધનાત્ । કારણા[દ્ય્]અનુપલબ્ધ્યા ચ કરણભૂતયા । કાર્યકારણભાવાદિગ્રહણકાલે યોપલબ્ધિર્ અનુપલબ્ધિશ્ ચ પૂર્વમ્ આસીત્ તદ્વતાં પ્રતિષેધઃ ક્રિયમાણો દૃશ્યાનામ્ એવ કૃતો દ્રષ્ટવ્યો જ્ઞાતવ્યઃ । યથા અર્થવિરોધાદિગ્રહણકાલે ઽવશ્યંભાવિની દૃશ્યાનુપલબ્ધિસ્ તથાનન્તરમ્ એવ ધર્મોત્તરેણ પ્રસાધયિષ્યતે । નનુ ચ કારણાદીનાં ચેત્ય્ અનેન પ્ર(ચ)કારણેનાવશ્યં સમુચ્ચયાર્થેન ભાવ્યમ્, તત્ કથં હેત્વર્થે વ્યાખ્યાયત ઇત્ય્ આશઙ્ક્ય પૂર્વં બુદ્ધિસ્થં સ્પષ્ટયન્ન્ આહ -- બહુષ્વ્ ઇતિ । એવમ્ મન્યતે -- સમુચ્ચયાર્થે વર્ત્તમાન એવાયં હેત્વર્થે વર્ત્તતે । ન ત્વ્ એવં સમુચ્ચયાર્થો નિરાક્રિયતે, હેતૂનાં પરસ્પરસમુચ્ચયસ્ય પ્રતીયમાનત્વાત્ । તથા સ ન હેત્વર્થો ભવતિ । ઇતિર્ એવં ચકારસ્યાર્થઃ પ્રયોજનં ॥
[ધ્પ્ર્ પ્. 146]
મતાભાવે મિશ્ચિતે નિશ્ચતો વ્યાપ્યવ્યાપકભાવઃ । તત્ર[187] વ્યાપ્યવયાપકભાવપ્રતીતેર્ નિમિત્તમભાવઃ પ્રતિપત્તવ્યઃ । ઇહ ગૃહીતે વૃક્ષાભાવે હિ શિશપાત્વાભાવપ્રતીતૌ [188]પ્રતીતો વ્યાપ્યવાપકભાવઃ । અભાવપ્રતિપત્તિશ્ ચ સર્વત્ર દૃશ્યાનુપલબ્ધેર્ એવ । તસ્માદ્ વિરોધમ્ કાર્યકારણભાવમ્, વ્યાપ્યવ્યાપકભાવં ચ સ્મરતા વિરોધ--કાર્યકારણભાવ--વ્યાપ્યવ્યાપકભાવિવિષયાભાવપ્રતિપત્તિ[189] નિબન્ધનં દૃશાનુપલબ્ધિઃ સ્મર્તવ્યા । દૃશ્યાનુપલબ્ધ્યસ્મરણે વિરોધાકીનામ્ અસ્મરણમ્ । તથા ચ સતિ ન નિરુદ્ધાદિવિધિપ્લ્રત્ષેધાભ્યામિતરાભાવપ્રતીતિઃ સ્યાત્ । વ્ચિરોધાદિગ્રહણકાલભાવિન્યાં ચ દૃશાનુપલબ્ધાવવશ્યસ્મર્તવ્યાયાં તત એવાભાવપ્રતીતિઃ ।
__________નોતેસ્__________
[187] તત્ -- ચ્.
[188] -ભાવપ્રતીતૌ વ્યા- -- બ્.
[189] દેશકાલસ્વભાવવિપ્રકૃષ્ટાઃ પિશાચાદ્યયસ્ તેષાં પિશાચાદીનાં વિરોધશ્ ચ કેનચિદ્ અગ્નિના સહ ન સિધ્યતીતિ સમ્બન્ધઃ । તથા કાર્યકારણભાવશ્ ચ પિશાચાદીનાં કેનચિદ્ ધૂમેન સાર્ધં ન સિધ્યતિ । -- ટિ-
તત્ર યદ્ય્ અપિ સંપ્રતિતની[190] નાસ્તિ દૃશ્યાનુપલબ્ધિર્ વિરોધાદિગ્રહણકાલે ત્વ્ આસીત્ । યા દૃશ્યાનુપલબ્ધિઃ સમ્પ્રતિ સ્મ્ર્યમાણા સૈવાભાવપ્રતિપત્તિનિબન્ધનમ્ । તતઃ સમ્પ્રતિ નાસ્તિ [191]દૃશ્યાનુપલબ્ધિર્ ઇત્ય્ અભાવસાધનત્વેન દૃશ્યાનુપલબ્ધિપ્રયોગાદ્ ભિદ્યન્તે કાર્યાનુપલબ્ધ્યાદિપ્રયોગાઃ ।
__________નોતેસ્__________
[190] સંપ્રતિ સાસ્તિ -- અ.બ્.પ્.હ્.એ.ન્.
[191] દૃશ્યોપલબ્ધ- -- અ.બ્.પ્.હ્.એ.ન્.

વિરુદ્ધ શબ્દેન પ્રતિષેધ્યસ્ય વિરુદ્ધં ગ્રાહ્યં । આદિશબ્દેન વિરુદ્ધકાર્યાદીનાં ગ્રહણં । યેષામ્ એકદોપલબ્ધિસ્ તેભ્યો --ન્યે --નુપલબ્ધા એવ । કદાચિત્ ક્વચિદ્ અજ્ઞાતા એવ । વ્યાપકસ્યાભાવે ઽભાવશ્ ચ વ્યાપ્યસ્ય ન સિદ્ધ્યિતિ (?) યસ્માત્ । અયમ્ આશયઃ -- યદિ પૂર્વં વ્યાપકાભિમતસ્યાભાવે વ્યાપ્યાભિમતાભાવો નિશ્ચિતો ભવેત્ તદા વ્યાપ્યવ્યાપકભાવઃ સિદ્ધ્યેત્, તદા ચ વ્યાપકાનુપલબ્ધિર્ ગમિકા સ્યાત્, નાન્યદેતિ । અયમ્ અત્ર પ્રકરણાર્થઃ -- પ્રબન્ધેન ભવતો યદ્ભાવે યસ્યાભાવસ્ તસ્ય વિરોધગતિર્ યત્ સ્વભાવશ્ ચ યેનોપલભ્યતે તેન સહ કાર્યકારણભાવો ઽપિ પઞ્ચપ્રત્યક્ષાનુપલમ્ભમ્ અધિગમ્યઃ, વ્યાપ્યવ્યાપકભાવો પિ પ્રત્યક્ષાનુપલમ્ભાવસેય ઇતિ કથમ્ અદૃશ્યસ્ય સિધ્યન્તીતિ । નનુ ભવન્તુ તે ઽન્યત્ર દૃશ્યાઃ, તત્ર તાવદ્ અદૃશ્યા એવ વક્તવ્યાઃ । દૃશ્યત્વે દૃશ્યાનુપલમ્ભપ્રયોગાત્ । તત્ કથં દૃશ્યાનુપલબ્ધાવિતરાસામ્ અનુપલબ્ધીનામ્ અન્તર્ભાવ ઇત્ય્ આશઙ્ક્ય તથા તત્રાન્તર્ભાવસ્ તથા દર્શયિતુમ્ આહ -- તદ્ ઇતિ । યસ્માદ્ અન્યત્ર દૃશ્યત્વે ઽપિ વિરુદ્ધાદીનાં દૃશ્યાનુપલમ્ભે ઽન્તર્ભાવો ન ઘટતે, સ ચાચાર્યેણોક્તસ્ તત્ તસ્માદ્ અયમ્ અર્થઃ -- સર્વત્ર ચેત્યાદેર્ વાક્યસ્ય તાત્પર્યાર્થઃ । કથં દૃશ્યાનુપલબ્ધેર્ ઇત્ય્ અયમ્ અમુમ્ અર્થં તાવત્ પ્રસાધયતિ -- એકેતિ । કાર્યકારણભાવે કા વાર્ત્તેત્ય્ આહ -- કારણેતિ । યદ્ય્ એવં વ્યાપ્યવ્યાપકભાવસ્ય કા ગતિર્ ઇત્ય્ આહ -- વ્યાપકેતિ । નનુ ચ વ્યાપ્યવ્યાપકભાવનિશ્ચયે તયોર્ એકત્વાત્ કિમ્ અભાવનિશ્ચયેનેત્ય્ આહ -- તત્ર વ્યાપ્યવ્યાપકભાવનિશ્ચયે કર્ત્તવ્યે । કથમ્ અભાવપ્રતીતિર્ વ્યાપ્યવ્યાપકભાવપ્રતીતેર્ નિમિત્તમ્ ઇત્ય્ આહ -- ઇહે તિ ।
[ધ્પ્ર્ પ્. 147]

વિરુદ્ધવિધિના, કારણાદિનિષેધેન ચ યતો દૃશ્યાનુપલબ્ધિર્ આક્ષિપ્તા તતો દૃશ્યાનુપલબ્ધેર્ એવ[192]કાલાન્તરવૃત્તાયાઃ સ્વૃતિવિષયભૂતાયા અભાવપ્રતિપત્તિઃ । અભીષાં ચ પ્રયોગાણાં દૃશ્યાનુપલબ્ધાવન્તર્ભાવઃ । તદ્ અનેન સર્વેણ દૃશ્યાનુપલબ્ધાવન્તર્ભાવો દશાનામનુપલભ્ધિપ્રયોગાણાં પારબ્પ્ર્યેણ દર્શિત ઇતિ વેદિતવ્યમ્ ॥
__________નોતેસ્__________
[192] -લબ્ધિર્ એવ -- ચ્
આસ્તાં સર્વત્ર વિરોધાદાવ્ અભાવપ્રતીતિઃ, દૃશ્યાનુપલબ્ધિસ્ તુ ક્વોપયુજ્યત ઇત્ય્ આહ -- અભાવેતિ । ચો હેતૌ । નનુ યદિ નામ વિરોધાદિગ્રહણકાલે દૃશ્યાનુપલબ્ધિર્ આસીત્, તથાપિ ન સા વિરુદ્ધોપલબ્ધિવ્યાપકાનુપલબ્ધ્યાદ્પ્રયોગવિષયે સમ્પ્રત્ય્ અનુવર્ત્તતે । તત્ કથં વિરુદ્ધોપલબ્ધ્યાદીનાં તત્રાન્તર્ભાવ ઇત્ય્ આહ -- તસ્માદ્ ઇતિ । યતો ઽભાવપ્રતીતિમ્ અન્તરેણ ન વિરોધાદિસિદ્ધિઃ, અભાવસિદ્ધિશ્ ચ દૃશ્યાનુપલબ્ધેસ્ તસ્માદ્ હેતોર્ વિરોધાદિકં સ્મરતેતિ વિરુદ્ધોપલમ્ભવ્યાપકાનુપલમ્ભાદિપ્રયોગકાલ ઇતિ દ્રષ્ટવ્યં । તદસ્મરણે હિ યતો વિરુદ્ધાદિર્ ઇહાસ્તિ, યતો ઽયં વ્યાપકાદિર્ નાસ્તિ, તસ્માત્ તત્ તન્નાસ્તીત્ય્ અસ્યાઃ પ્રતીતેર્ અયોગાત્ -- ઇત્ય્ અપિ દ્રષ્ટવ્યં । સ્મરતેતિ ચ તદાનીં વિરોધાદેર્ ગ્રહણાદ્ ગૃહીતસ્યૈવ વિકલ્પનાદ્ ઉક્તં । કુતઃ પુનર્ અવશ્યસ્મર્ત્તવ્યા સેત્ય્ આહ -- દૃશ્યેતિ । અથ સ્યાત્ -- પ્રાક્તની દૃશ્યાનુપલબ્ધિઃ સદા સ્મર્યતામ્, તથાપિ કથમ્ અસૌ વિવક્ષિતાભાવસિદ્ધાવ્ ઉપયોગં ભજતે, યેનાત્મનીતરા અનુપલબ્ધૌ(-બ્ધી)ર્ અન્તર્ભાવયતીત્ય્ આહ -- વિરોધેતિ । ચો યસ્માત્ તસ્યાં નિયતસ્મરણાયાં સત્યાં । નનુ વિરુદ્ધોપલબ્ધિકારણાદ્યનુપલબ્ધિપ્રયોગવિષયે સા નાસ્તિ તત્ કથમ્ અવિદ્યમાના સૈવાભાવપ્રતીતેર્ નિબન્ધનમ્ ઇત્ય્ આહ -- ત્ અત્રેતિ વાક્યોપન્યાસે । સમ્પ્રતીદાનીં સ્મર્યમાણા સૈવાભાવપ્રતીતેર્ નિબન્ધનં વિરુદ્ધાદ્યભાવજ્ઞાનસ્ય કરણં । કથં તર્હિ દૃશ્યાનુપલબ્ધેર્ વિરુદ્ધોપલબ્ધ્યાદીનાં ભેદ ઇત્ય્ આહ -- તત ઇતિ । તતો વિરોધાદિગ્રહણકાલપ્રવૃત્તાયા દૃશ્યાનુપલબ્ધેઃ સ્મર્યમાણત્વાત્, સમ્પ્રતિ સા નાસ્તિ । ઇતિસ્ તદ્માદ્ અત્રાભાવઃ સાધ્યતે તેનાભાવસાધનત્વેન તતો ભિદ્યન્તે વિરુદ્ધોપલબ્ધ્યાદિપ્રયોગઃ । વિરુદ્ધવિધિનેત્યાદિનોક્તમ્ અર્થમ્ ઉપસંહરતિ । વિરુદ્ધવિધિનેત્ય્ ઉપલક્ષણં । વિરુદ્ધકાર્યાદિવિધિનાપિ દૃશ્યાનુપલમ્ભાક્ષેપાત્ । અન્યથા તાસાં તત્રાન્તર્ભાવો ન સ્યાત્ । નનુ સ્વાતન્ત્ર્યેણ ત્વયા તસ્યા એવ પ્રાક્પ્રવૃત્તાયા અભાવનિશ્ચયો દર્શિતસ્ તત્ર ચાનુપલબ્ધીનામ્ અન્તર્ભાવઃ, ન ત્વ્ આચાર્યસ્યાયમ્ અભિપ્રેત ઇત્ય્ આશઙ્ક્યાચાર્યસ્યૈવાયમ્ અભિપ્રેતો ઽર્થ ઇતિ દર્શયન્ન્ આહ -- તદનેનેતિ । અનેન ઇમે સર્વ (ન્બ્ ઇઇ 42) ઇત્યાદિના વ્યાપકભાવસિદ્ધેર્ ઇત્ય્ અન્તેન । અયમ્ અત્ર પ્રકરણાર્થઃ -- દૃશ્યાનુપલમ્ભસ્યાવક્તવ્યત્વેન દશાનામ્ અપ્ય્ અનુપલબ્ધીનાં તત્રાન્તર્ભાવઃ, વિરુદ્ધાદ્યભાવપ્રતીતાવ્ અનુપયોગશ્ ચેતિ ।
[ધ્પ્ર્ પ્. 148]
ઉક્તા દૃશ્યાનુપલભ્દિર્ અભાવે, અભાવવ્યવહારે ચ સાધ્યે પ્રમાણમ્ । અદૃશ્યાનુપલબ્ધિસ્ તુ[193] કિં સ્વભાવા, કિંવ્યાપારા[194] ચેત્ય્ આહ--
__________નોતેસ્__________
[193] લબ્ધિઃ કિં -- અ.પ્.હ્.એ.
[194] વિષન્યાનુપ--- બ્છેન્
વિપ્રકૃષ્ટવિષયા પુનર્ અનુપલબ્ધીઃ પ્રત્યક્ષાનુમાણનિવૃત્તિલક્ષણા સંશયહેતુઃ ઇઇ-47
વિપ્રક્ષ્ટે ત્યાદિ । વિપ્રકૃષ્ટસ્ત્રિભિર્ દેશકાલસ્વભાવવિપ્રકર્ષૈર્ યસ્યા વિષયઃ સા વિપ્રકૃષ્ટવિષયેતિ સંશયહેતુઃ । કિંસ્વભાવા સેત્ય્ આહ -- પ્રત્યક્ષાનુમાનનિવૃત્તિર્ લક્ષણં સ્વભાવો ય્સ્યાઃ સા પ્રત્યક્ષણા । ન જ્ઞાનજ્ઞેયસ્વભાવેતિ યાવત્ ॥
કેચિત્ પુનર્ અત્રૈવં બ્રુવત્ -- ઇહૈકજ્ઞાનસંસર્ગિવસ્ત્વન્તરોપલમ્ભો ઽનુપલમ્ભઃ । ન ચ શીતસ્ય નિષેધે સાધ્યે દૂરત્વાદ્ વહ્નેર્ ભાસ્વરરૂપોપલબ્ધિઃ શીતસ્પર્શાનુપલબ્ધિર્ યુજ્યતે । યેનાનુપલબ્ધિઃ સિદ્ધ્યેત્, રૂપસ્પર્શયોર્ એકજ્ઞાનસંસર્ગિત્વાભાવાત્ । ન ચ વિરોધગ્રહણકાલપ્રવૃત્તદૃશ્યાનુપલમ્ભસ્મારકત્વેન દૃશ્યાનુપલમ્ભત્વં વાચ્યમ્, પ્રાક્પ્રવૃત્તપ્રત્યક્ષસ્મારકત્વેનાપિ પ્રત્યક્ષત્વપ્રસઙ્ગાત્ । અત એવ વિરોધાદિગ્રહણકાલપ્રવૃત્તદૃશ્યાનુપલમ્ભસ્મારકત્વેનાનુપલબ્ધીનાં તત્રાન્તર્ભાવો ન યુજ્યતે । નાપિ સ્મૃતાયાસ્ તસ્યા એવાભાવનિશ્ચયઃ, વ્યાપ્તિગ્રાહકપ્રમાણસ્મારકત્વેન પરાર્થાનુમાનસ્ય તત્પ્રમાણાન્તર્ભાવપ્રસઙ્ગાત્ , તત એવ સ્મર્યમાણાત્ પ્રમાણાદ્ વિવક્ષિતપ્રતીતિપ્રસઙ્ગાચ્ ચ । તસ્માત્ સર્વત્રૈવ સમ્પ્રતિતનો દૃશ્યાનુપલમ્ભો દર્શનીયસ્ તદ્બલેનૈવાભાવનિશ્ચયો વાચ્યઃ, ન તુ પ્રાક્પ્રવૃત્તાદ્ દૃશ્યાનુપલમ્ભાત્ સ્મૃત્યા વિષયીકૃતાદ્ અભાવનિશ્ચયઃ । નાપિ તત્સ્મારકત્વેનાનુપલબ્ધીનાં તથાત્વમ્ ઇતિ । યદ્ય્ એવં કથઙ્કારં સ પ્રદર્શ્યતામ્ ઇતિ ચેત્ । ઉચ્યતે । દૂરાદ્ વહ્ને રૂપવિશેષં દૃષ્ટ્વા યત્રૈવંવિધરૂપવિશેષસ્ તત્ર તાવદ્ દેશવ્યાપકસ્ તુષારસ્પર્શવિશેષો ઽસ્તિ । યથા મહાનસાદૌ તથાવિધમ્ એવરૂપમ્ ઇત્ય્ આનુમાનિકી વિશિષ્ટોષ્ણસ્પર્શપ્રતીતિઃ । સૈવ ચ શીતસ્પર્શાનુપલબ્ધિર્ ઉષ્ણશીતસ્પર્શયોર્ એકજ્ઞાનસંસર્ગિત્વાત્ । વિવક્ષિતોપલમ્ભાદ્ અન્ય ઉપલમ્ભો ઽનુપલમ્ભઃ । સ ક્વચિત્ પ્રત્યક્ષાત્મા ક્વચિદ્ અનુમાનાત્મેતિ ન શાસ્ત્રવિરોધો ન યુક્તિવિરોધઃ । તત એવ તદ્દૃશ્યાનુપલમ્ભાચ્ છીતસ્પર્શાભાવપ્રતીતિઃ । આહત્યન્તં (આહત્ય)દૃશ્યાનુપલબ્ધેર્ અનુદયાદ્ દૃશ્યાનુપલબ્ધેર્ ભેદેન નિર્દેશઃ । અત એવ ચાનુમિતા નુમાનમ્ એતત્ । કેવલમ્ અત્યન્તાભ્યાસાગ્ ઝટિતિ તથાપ્રતીત્યુદયે સત્ય્ એકમ્ અનુમાનમ્ ઉક્તં । વસ્તુતસ્ ત્વ્ અનેકમ્ અનુમાનમ્ એતત્ । એવં વ્યાપકવિરુદ્ધકાર્યોપલબ્ધ્યાદાવ્ અપિ સર્વં દ્રષ્ટવ્યં । તથા ચ વ્યાપકવિરુદ્ધોપલબ્ધ્યાદિષ્વ્ અપરમ્ અનુમાનમ્ એકં પ્લવમાનમ્ અવસેયં । યયોશ્ ચ પરસ્પરપરિહારસ્થિતલક્ષણો વિરોધસ્ તત્ર દૃશ્યાનુપલબ્ધિઃ સ્ફુટૈવ । તેન વિરુદ્ધવ્યાપ્તોપલબ્ધ્યાદિષુ સમ્પ્રત્ય્ એવ દૃશ્યાનુપલબ્ધિર્ અસ્તિ । ભેદસ્ તુ પારમ્પર્યેણ તદુદયાત્ । એવં વ્યાપકકારણાનુપલબ્ધાદિષ્વ્ અકારણાવ્યાપકાદેર્ ધર્મસ્યૈવાનુપલમ્ભાદ્ અભાવે (સિદ્ધે તત
એવ સામર્થ્યાત્ કાર્યાદેર્ અભાવાવ્ અસાવ્ ઇતીદાનીન્ તનસ્યૈવ દૃશ્યાનુપલમ્ભસ્યોપયોગો) ન પ્રાક્તનસ્ય સ્મૃત્યાદિવિષયીકૃતસ્ય । દૃશ્યાનુપલમ્ભસ્ય ચ સાક્ષાત્કારણે વ્યાપારાત્ પાર્યમ્પર્યેણ ચ વિરુદ્ધાદ્યભાવે ભાવે વ્યાપારાત્ દૃશ્યાનુપલબ્ધેર્ ભેદેન કારણાનુપલબ્ધ્યાદીનાં પ્રયોગ ઇતિ ॥
[ધ્પ્ર્ પ્. 149]
નનુ ચ પ્રમાણાત્ પ્રમેયસત્તાવ્યવસ્થા । તતઃ પ્રમાણાભાવાત્ પ્રમેયાભાવપ્રતિત્તિર્ યુક્તેત્ય્ આહ ।
પ્રમાણનિવૃત્તાવ્ અપ્ય્ અર્થાભાવાસિદ્ધેર્ ઇતિ ઇઇ-48
॥[195] સ્વાર્થાનુમાનપરિચ્છેદો દ્વિતીયઃ સમાપ્તઃ ॥
__________નોતેસ્__________
[195] ॥દ્વિતીયપરિચ્છેદઃ ॥ -- દ્બ્; ન્યાયબિન્દુપ્રકરણે દ્વિતીયઃ પરિચ્છેદઃ સમાપ્તઃ ॥ -- એ.
***

પ્રમાણનિવૃત્તાવ્ અપીત્ય્ આઃઅ । કારણઃ વ્યાકં ચ નિવ્ર્ત્તમાનં કાર્યં વ્યાપ્યં ચ નિવર્ત્તયેત્ । ન ચ પ્રમાણં પ્રમેયસ્ય કારણં નાપિ વ્યાપકમ્ । અતઃ પ્રણાણ યોર્ નિવૃત્તાવ્ અપિ અર્થસ્ય પ્રમેયસ્ય નિવૃત્તિર્ અન્ સિધ્યતિ । તતો અસિદ્ધેઃ સંxઅયહેતુર્ અદૃશ્યાનુપલબ્ધિઃ, ન નિશ્ચયહેતુઃ । યત્ પુનઃ પ્રમાણસત્તયા પ્રમેયસત્તા સિધ્યતિ તદ્ યુક્તમ્ । પ્રમેયકાર્યં હિ પ્રમાણમ્ । ન ચ કારણમ્ અન્તરેણ કાર્યમ્ અસ્તિ । ન [196]તુ કારણાન્યવશ્યં કાર્યવન્તિ ભવન્તિ । તસ્માત્ પ્રમાણાત્ પ્રમેયસત્તા વ્યવસ્થાપ્યા, ન પ્રમાણાભાવાત્ પ્રમેયાભાવવ્યવસ્થેતિ ॥
__________નોતેસ્__________
[196] ન ચ -- બ્દ્
॥ [197]આચાર્યધર્મોત્તરકૃતાયાં ન્યાયબિન્દુટીકાયાં સ્વાર્થાનુમાણો દ્વિતીયઃ પરિચ્છેદઃ ।
__________નોતેસ્__________
[197] ॥ ન્યાયબિન્દુટીકાયાં દ્વિતીયઃ પરિચ્છેદઃ સમાપ્તઃ ॥ -- અબ્ફે; ॥ ન્યાયબિન્દુટીકાયાં પરિચ્છેદઃ દ્વિતીયઃ સમાપ્તઃ ॥ -- દ્
સમ્પ્રત્ય્ અદૃશ્યાનુપલબ્ધિમ્ અધિકૃત્યોક્તં વ્યાચક્ષાણ આહ -- ઉક્તેતિ । નનુ યદિ પ્રત્યક્ષાનુમાનનિવૃત્તિમાત્રરૂપાદૃશ્યાનુપલબ્ધિર્ અભાવે સાધ્યે સંશયહેતુર્ અનૈકાન્તિકી તર્હિ સા તતશ્ ચ હેત્વાભાસાવસર એવ વક્તવ્યા । તત્ કિમ્ ઇહોચ્ચયત ઇતિ ચેત્ । નૈતમ્(-તદ્) અસ્તિ । યતો ન સા વચનવ્યક્ત્યાનુપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તસ્યાનુપલબ્ધિર્ અસદ્વ્યવહારે સાધ્યે ન પ્રમાણમ્, એકાન્તિકસદ્વ્યવહારનિષેધે તુ પ્રમાણમ્ ઇતિ પ્રદર્શનાત્ । ન જ્ઞાનજ્ઞેયસ્વભાવેતિ યાવદ્ ઇત્ય્ આર્થં ન્યાયમ્ આશ્રિત્યોક્તં ન શાબ્દમ્ ઇતિ દ્રષ્ટવ્યં ॥ યદિ પ્રમાણનિવૃત્ત્યા પ્રમેયાનિવૃત્તિસ્ તર્હિ તત્સત્તયાપિ ન પ્રમેયસત્તા સિદ્ધ્યેદ્ ઇત્ય્ આશઙ્ક્ય તત્રોપપત્તિં દર્શયન્ન્ આહ -- યત્ પુનર્ ઇતિ । નનુ કારણમ્ અપ્ય્ અવશ્યં કાર્યવદ્ ભવતિ તતશ્ ચ સતિ જ્ઞેયે જ્ઞાનેનાપ્ય્ અવશ્યભાવ્યં । તચ્ ચેન્ નાસ્તિ જ્ઞેયમ્ અપિ નાસ્ત્ય્ એવ । તતઃ સિદ્ધ્યત્ય્ એવાદૃશ્યસ્યાપ્ય્ અભાવ ઇત્ય્ આશઙ્ક્યાહ -- ન ત્વ્ ઇતિ । તુના કાર્યધર્માત્ કારણધર્મસ્ય વૈધર્ય્મ્યમ્ આહ । એતચ્ ચ કારણમાત્રાભિપ્રાયેણોક્તમ્, તથા ચૈત્તથા પ્રાગ્ એવ નિર્ણીતં । તસ્માદ્ ઇત્યાદિનાસ્યૈવ પ્રકૃતસોપસંહાર ઇતિ ॥ પણ્ડિતજિતારિ શિષ્ય દુર્વેકમિશ્ર વિરચિત ધર્મોત્તર નિબન્ધનસ્ય દ્વિતીયઃ પરિચ્છેદઃ ॥
પણ્દિત જિતારિ શિષ્ય દુર્વેકમિશ્ર વિરચિત ધર્મોત્તર નિબન્ધસ્ય દ્વિતીયઃ પરિચ્છેદઃ ॥
[ધ્પ્ર્ પ્. 150] કપિતેલ્ ઇઇઇ
તૃતીયઃ પરાર્થાણુમાણપરિચ્છેદઃ ।
***
સ્વાર્થપરાર્થાનુમાન્યોઃ સ્વાર્થં વ્યાખ્યાય પરાર્થં વ્યાખ્યાતુકામ આહ ---
ત્રિરૂપલિઙ્ગાખ્યાનં[198]પરાર્થમ્ અનુમાનમ્ ઇઇઇ-1
__________નોતેસ્__________
[198] પરાર્થાનુમાનમ્ --- બ્ફેન્
_ __________________________
ત્રિરૂપલિઙ્ગાખ્યાનમ્ ઇતિ । ત્રીણિ રૂપાણિ --- અન્વયવ્યતિરેકપક્ષધર્મત્વસંજ્ઞકાનિ યસ્ય તત્ ત્રિરૂપમ્ । ત્રિરૂપં ચ [199] તલ્લિઙ્ગં ચ તસ્ય્ આખ્યાનમ્ । આખ્યાયતે પ્રકાશ્યતે ઽનેનેતિ --- ત્રિરૂપમ્ [200] ઇતિ આખ્યાનમ્ । કિં પુનસ્ તત્? વચનમ્ । વચનેન હિ ત્રિરૂપં [201] લિઙ્ગમ્ આખ્યાયતે । પરસ્માય્ ઇદમ્ પરાર્થમ્ ॥
__________નોતેસ્__________
[199] ચ લિઙ્ગ ચ --- અ
[200] ત્રિરૂપલિ- --- એ

[201] પરસ્માય્ ઇતિ પરા- --- એ
નનુ [202]ચ સમ્યગ્જ્ઞાનાત્મકમ્ અનુમાનમ્ ઉક્તમ્ । તત્ કિમર્થં સંપ્રતિ વચનાત્મકમ્ અનુમાનમ્ ઉક્ત ઇત્ય્ આહ ---
__________નોતેસ્__________
[202] નનુ સમ્ય- --- અ
કારણે કાર્યોપચારાત્ ઇઇઇ-2
કારણે કાર્યોપચારાદ્ ઇતિ । [203]ત્રિરૂપલિઙ્ગાભિધાનાત્ ત્રિરૂપલિઙ્ગસ્મૃતિર્ ઉત્પદ્યતે[204] । સ્મૃતેશ્ ચાનુમાનમ્ । તસ્માદ્ અનુમાનસ્ય પરમ્પરયા ત્રિરૂપલિઙ્ગાભિધાનં કારણમ્ । તસ્મિન્ કારણે વચને કાર્યસ્ય અનુમાનસ્ય્ ઓપચારઃ સમારોપઃ ક્રિયતે । તતઃ સમારોપાત્ કારણં વચનમ્
__________નોતેસ્__________
[203] ત્રિરૂપલિઙ્ગાલમ્બના સ્મૃતિઃ --- ચ્દ્બ્
[204] શ્રોતુઃ --- ટિ-
ત્રિરૂપં લિઙ્ગં જ્ઞાતમ્ અપિ વક્તુમ્ અવિદુષો બાલસ્ય વ્યુત્પાદનાર્થં ત્રિરૂપલિઙ્ગાખ્યાનલક્ષણં યત્ પરાર્થમ્ અનુમાનમ્ ઉક્તં તદ્ વ્યાખ્યાતું સ્વાર્થેત્યાદિના પ્રસ્તૌતિ । દ્વયો રૂપ્યોર્ અભિધાનાદ્ એકસ્ય ગમ્યમાનત્વાદ્ આખ્યાયતે પ્રકાશ્યતે ઽનેનેતિ ત્રિરૂપં લિઙ્ગમ્ ઇતિ વિવૃતં ન ત્વ્ અભિધીયતે ઽનેનેતિ । અભિધેયસ્ય ગમ્યમાનસ્ય ચ પ્રકાશ્યત્વં તુલ્યમ્ ઇતિ પ્રકાશ્યતે ઇત્ય્ અનેન દ્વયોઃ સઙ્ગ્રહઃ । યેનાર્થક્રમેણાત્મનઃ પરોક્ષાર્થજ્ઞાનમ્ ઉત્પન્નં તેનૈવ ક્રમેણ પરસન્તાને લિઙ્ગિજ્ઞાનોત્પપાદયિષયા ત્રિરૂપસ્ય લિઙ્ગસ્ય ખ્યાપકં યદ્ વચનં તત્પરાર્થમ્ અનુમાનમ્ ઇતિ દ્રષ્તવ્યમ્ ॥
કારણે વચને કાર્યસ્ય જ્ઞાનસ્ય્ ઓપચારાત્ સમારોપાત્ ।
કથં પુનર્વચનસ્યાનુમાનહેતુત્વમ્ ઇત્ય્ આહ --- ત્રિરૂપે તિ
[ધ્પ્ર્ પ્. 151]
અનુમાનશબ્દેનોચ્યતે । ઔપચારિકં[205] વચનમ્ અનુમાનમ્, ન મુખ્યમ્ ઇત્યર્થઃ । ન યાવત્[206] કિંચિદ્ ઉપચારાદ્ અનુમાનશબ્દેન વક્તું શક્યં તાવત્ સર્વં વ્યાખ્યેયમ્ । કિન્ ત્વ્ અનુમાનં વ્યાખ્યાતુકામેનાનુમાનસ્વરૂપસ્ય[207] વ્યાખ્યેયત્વાન્ નિમિત્તં વ્યાખ્યેયમ્ । નિમિત્તં ચ ત્રિરૂપં લિઙ્ગમ્ । તચ્ ચ સ્વયં વા પ્રતીતમ્ અનુમાન્સ્ય નિમિત્તં ભવતિ, પરેણ વા પ્રતિપાદિતં ભવતિ[208] । તસ્માલ્ લિઙ્ગસ્ય સ્વરૂપં ચ [209]વ્યાખ્યેન્યમ્, તત્પ્રતિપાદકશ્ ચ શબ્દઃ । તત્ર સ્વરૂપં સ્વાર્થાનુમાને વ્યાખ્યાતમ્ । પ્રતિપાદકશ્ ચ[210] શબ્દ ઇહ વ્યાખ્યેયઃ । તતઃ પ્રતિપાદકં શબ્દમ્ અવ્શ્યં વક્તવ્યં દર્શયન્ અનુમાનશબ્દેનોક્તવાન્ આચાર્ય ઇતિ પરમાર્થઃ ॥
__________નોતેસ્__________
[205] ઔપચારકં --- અ
[206] ન ચ યાવત્ --- અબ્દ્ફેન્
[207] સ્વરૂપસ્યૈવ --- ચ્
[208] ભવતિ ઓમ્. અચ્પેન્
[209] ચ ઓમ્. અચ્પેન્
[210] ચ ઓમ્. અચ્પેન્
પરાર્થાનુમાન્સ્ય પ્રકારભેદં દર્શયિતુમ્ આહ ---
તદ્ દ્વિવિધમ્ ઇઇઇ-3
નનુ ચ ત્રિરૂપલિઙ્ગાભિધાનાદ્ અવગતે સતિ ધર્મિણિ લિઙ્ગં જ્ઞાયતે । તસ્ય તુ વ્યાપ્તિઃ સ્મર્યતે । તત્ કથં `ત્રિરૂપલિઙ્ગવચનાત્ તત્સ્મૃતિર્ ઉત્પદ્યતેઽ ઇત્ય્ ઉચ્યત ઇતિ ચેત્ । ઉચ્યતે । ગૃહ્યમાણમ્ અપિ ધૂમાદિવસ્તુ ન તાવલ્ લિઙ્ગં યાવદ્ વહ્ન્યાદિસાધ્યાવિનાભૂતતયા ન જ્ઞાયતે । તથાત્વં ચ તસ્ય ન તદા ગ્રાહ્યમ્ અપિ તુ પૂર્વગૃહીતમ્ એવ સ્મર્ત્તવ્યમ્ ઇતિ સૂક્તં ત્રિરૂપલિઙ્ગસ્મૃતિર્ ઉત્પદ્યત ઇતિ । સ્મૃતેર્ ઇતિ પક્ષધર્મગ્રહણસહિતાયા ઇતિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
અયમ્ અર્થઃ --- વચનમ્ અપિ ત્રિરૂપં લિઙ્ગં સ્મરયત્ પરોક્ષાર્થજ્ઞાનસ્ય પરમ્પરયા કારણં ભવદ્ ઉપચારાદ્ અનુમાનમ્ ઉચ્યત ઇતિ ।
અથાબાધિતત્વાદ્ય્ અપિ લિઙ્ગસ્ય લક્ષણમ્ ઇત્ય્ આચક્ષતે કેચિદ્ ઇતિ વિપ્રતિપત્તિદર્શનાત્ તદ્વ્યુત્પાદનં યુક્તમ્, ન તુ તદ્વચનમ્, તસ્ય વિપ્રતિપત્ત્યભાવાદ્ ઇતિ ચેત્ । ન અત્રાપ્ય્ અવ્યાપ્તિવ્યતિરેકાભ્યાં નિગદન્તો વિપ્રતિપન્ના ઇત્ય્ અસ્યાપિ વ્યુત્પાદનં ન્યાય્યમ્ ।
અથાઽપિ સ્યાત્, યદિ પરમ્પરયાઽનુમાનહેતુત્વેન વચનમ્ ઉપચારાદ્ અનુમાનમ્ ઇતિ વ્યુત્પાદ્યતે તર્હિ જિજ્ઞાસાસ્વાસ્થ્યાદિકમ્ અપિ પરમ્પરયાઽનુમાનહેતુત્વાદ્ અનુમાનશબ્દેન વક્તું શક્યમ્ ઇતિ તદ્ અપિ કિં નોચ્યત ઇત્ય્ આહ --- ન યાવદ્ ઇતિ ।
નનુ સ્વાસ્થ્યાદિકમ્ અપિ નિમિત્તમ્ ઇતિ તદવસ્થો દોષઃ । ન । નિમિત્તં વ્યાક્યેયમ્ ઇત્ય્ અવ્યહિતમ્ અસાધારણં નિમિત્તમ્ આખ્યેયમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ ।
નનુ સ્વયં પ્રતીતં લિઙ્ગમ્ અનુમાનસ્ય નિમિત્તમ્ । તત્કિં તદ્વચનેન વ્યાખ્યાતેનેત્ય્ આહ --- તચ્ ચે તિ । ચો યસ્માદર્થે । વા શબ્દો વિકલ્પાર્થઃ । યતઃ પરેણ પ્રતિપાદિતમ્ અપિ તલ્ લિઙ્ગમ્ અનુમાન્સ્ય નિમિત્તં તતસ્ તસ્માદ્ અવશ્યં વક્તવ્યં પ્રતિપાદકં [58અ] લિઙ્ગપ્રતિપાદકં વચનં દર્શયન્ન્ અન્મુમાન્શબ્દેનોક્તવાન્ આચાર્યઃ ।
[ધ્પ્ર્ પ્. 152]
તદ્ દ્વિવિધમ્ ઇતિ । તદ્ ઇતિ પરાર્થાનુમાનમ્ । દ્વૌ વિધૌ પ્રકારૌ યસ્ય તદ્ દ્વિવિધમ્ ॥
કુતો દ્વિવિધમ્ ઇત્ય્ આહ ---
પ્રયોગભેદાત્ ઇઇઇ-4
પ્રયોગસ્ય શબ્દવ્યાપારસ્ય ભેદાત્ । પ્રયુક્તઃ પ્રયોગોર્થાભિધાનવ્યાપારભેદાદ્ દ્વિવિધમ્ અનુમાનમ્ ॥
તદ્ એવાભિધાનવ્યાપારનિબન્ધનં[211] દ્વૈવિધ્યં દર્શયિતુમ્ આહ ---
__________નોતેસ્__________
[211] અ ભિધાનસ્ય વ્યાપારો નિબન્ધનં યસ્ય --- ટિ-
_ __________________________
સાધર્મ્યવદ્ વૈધર્મ્યવચ્ ચેતિ[212] ઇઇઇ-5
__________નોતેસ્__________

[212] વચ્ ચ ॥ --- ચ્
સાધર્મ્યવદ્ વૈધર્મ્મવચ્ ચેતિ । સમાનો ધર્મો ઽસ્ય[213] સો ઽયં સધર્મા । તસ્ય ભાવઃ સાધર્મ્યમ્ । વિસદૃશો ધર્મો । વિધર્મણો ભાવો વૈધર્મ્યમ્ । દૃષ્ટાન્તધર્મિણા સહ સાધ્યધર્મિણઃ સાદૃશ્યં હેતુકૃતં સાધર્મ્યમ્ ઉચ્યતે । અસાદૃશ્યં ચ હેતુકૃતં વૈધર્મ્યમ્ ઉચ્યતે । તત્ર યસ્ય સાધનવાક્યસ્ય સાધર્મ્યમ્ અભિધેયં તત્ સાધર્મ્યવત્ । યથા --- યત કૃતકં તદ્ અનિત્યં યથા ઘટઃ, તથા ચ કૃતકઃ શબ્દ ઇત્ય્ અત્ર કૃતક્ત્વકૃતં દૃષ્ટાન્તસાધ્યધરિમિણોઃ સાદૃશ્યમ્ અભિધેયમ્ । યસ્ય તુ વૈધર્મ્યમ્ અભિધેયં તદ્ વૈધર્મ્યવત્ । યથા --- યન્ નિત્યં તદ્ અકૃતકં દૃષ્ટં યથાકાશમ્ । શબ્દસ્ તુ કૃતક ઇતિ કૃતકત્વાઽકૃતકત્વકૃતં[214] શબ્દાકાશયોઃ સાધ્યદૃષ્ટાન્તધર્મિણોર્ અસાદૃશ્યમ્ ઇહાભિધેયમ્ ॥
__________નોતેસ્__________
[213] ધર્મો યસ્ય --- ચફેન્
[214] ઇતિ અકૃતકત્વકૃતમ્ --- ચ્
યદ્ અનયયોઃ પ્રયોગયોર્ અભિધેયં ભિન્નં કથં તર્હિ ત્રિરૂપં લિઙ્ગમ્ અભિન્નં પ્રકાશ્યમ્ ઇત્ય્ આહ ---
નાનયોર્ અર્થતઃ કશ્ચિદ્ ભેદઃ ઇઇઇ-6
નાનયોર્ અર્થત ઇતિ અર્થઃ પ્રયોજનમ્ । યત્ પયોજનં પ્રકાશયિતવ્યં વસ્તુ ઉદ્દિશ્યાનુમાને પ્રયુજ્યેતે, તતઃ પ્રયોજનાદ્ અનયોર્ ન ભેદઃ[215] કશ્ચિત્ । ત્રિરૂપં હિ લિઙ્ગં પ્રકાશયિતવ્યમ્ । તદુદ્દિશ્ય દ્વે અપ્ય્ એતે પ્રયુજ્યેતે । દ્વાભ્યામ્ અપિ ત્રિરૂપં લિઙ્ગં પ્રકાશ્યતે એવ । તતઃ પ્રકાશયિતવ્યં પ્રયોજનમ્ અનયોર્ અભિન્નમ્ । તથા ચ ન તતો ભેદઃ કશ્ચિત્ ॥
__________નોતેસ્__________
[215] પ્રયોજનાન્ નાનયોર્ ભેદઃ --- બ્દ્
અનેનૈતદ્ આહ --- ન સ્વાસ્થ્યાદિ પ્રતિપન્નમ્ અપિ પરોક્ષાર્થપ્રતિપાદકં યેન તદ્ ઉચ્યેત । તદ્ વચનમ્ અવશ્યં દર્શયિતવ્યમ્ અનુમાનશબ્દેના ભિલપ્યેત । સ્વયમ્ અશક્તમ્ અપિ તુ હેતુવચનં પરોક્ષપ્રકાશનવસ્તુસૂચકત્વાદ્ અનુમાનશબ્દેનોક્તમ્ ઇતિ । ઇતિ પરમાર્થ એવમ્ અસ્યોપચારસ્ય પરમઃ પ્રકૃષ્ટો ઽર્થઃ પ્રયોજનમ્ ॥
વિધ શબ્દેન ચ વિગૃહ્ણતો ઽભિપ્રાયઃ પ્રાગ્ એવ પ્રદર્શિતઃ ॥
અભિધાનમ્ અર્થપ્રકાશનમ્ ॥
[ધ્પ્ર્ પ્. 153]
અભિધેયભ્દેદો ઽપિ તર્હિ ન સ્યાદ્ ઇત્ય્ આહ ---
અન્યત્ર પ્રયોગભેદાત્ ઇઇઇ-7
અન્યત્ર પ્રયોગભેદાદ્ ઇતિ । પ્રયોગો ઽભિધાનં વાચકત્વમ્ । વાચકત્વભેદાદ્ અન્યો ભેદઃ પ્રયોજનકૃતો નાસ્તીત્ય્ અર્થઃ ।
એતદ્ ઉક્તં ભવતિ । અન્યદ્ અભિધેયમ્ અન્યત્ પ્રકાશ્યં પ્રયોજનં । તત્રાભિધેયાપેક્ષયા વાચકત્વં ભિદ્યતે । પ્રકાશ્યં ત્વ્ અભિન્નમ્ । અન્વયે હિ કથિતે વક્ષ્યમાણેન ન્યાન્યેન વ્યતિરેકગતિર્ ભવતિ । વ્યતિરેકે ચાન્વયગતિઃ । તતસ્ ત્રિરૂપં લિઙ્ગં પ્રકાશ્યમ્ અભિન્નમ્ । ન ચ યત્રાભિધેયભ્દેદસ્ તત્ર સામર્થ્યગમ્યો ઽપ્ય્ અર્થો[216] ભિદ્યતે । યસ્માત્ `પીનો દેવદત્તો દિવા ન ભુઙ્ક્તેઽ `પીનો દેવદત્તો રાત્રૌ ભુઙ્ક્તેઽ ઇત્ય્ અન્યોર્ વાક્યયોર્ અભિધેયભ્દેદેપિ ગમ્યમાનમ્ એકમ્ એવ[217] તદ્વદ્ ઇહાભિધેયભેદે ઽપિ ગમ્યમાનં વસ્ત્વ્ એકમ્ એવ ॥
__________નોતેસ્__________
[216] પ્રયોજનમ્ --- ટિ-
[217] ગમ્યં દિવા ભોજનાભાવવિશેષં પીનત્વં રાત્રિભોજનકાર્યમ્ એકમ્ એવ --- ટિ-
કેન કસ્ય કિમ્ કૃતં ચ સાધર્મ્યં વૈધર્મ્યં ચેત્ય્ આહ --- દૃષ્ટાન્તે તિ । સાદૃશ્યં હેતુકૃતમ્ ઇતિ હેતુસદ્ભાવદ્વારકમ્ । અસાદૃશ્યં ચ હેતુકૃતમ્ ઇતિ હેતુસદ્ભાવાસદ્ભાવદ્વારકં દ્રષ્ટવ્યમ્ । વતુબર્થં પ્રયોજયિતુમ્ આહ --- તત્રે તિ વાક્યોપન્યાસે । યસ્ય વાક્યસ્ય સાધર્મ્યં સાદૃશ્યમ્ અભિભેયમ્ અસ્તિ । એતદ્ એવોદાહરણેન દર્શયન્ન્ આહ --- યથે તિ । યત્ કૃતકમ્ ઇતિ । યદ્ યદ્ કૃતકમ્ ઇતિ વીપ્સાર્થો વિવક્ષિતઃ, તદ્ ઇત્ય્ અત્રાપિ । તથા ચ કૃતકઃ શબ્દ ઇતિ પક્ષધર્મતાકથનમ્ ઇદમ્ । ન ત્વ્ એવં પક્ષધર્મો દર્શનીયઃ । `કૃતકશ્ ચ શબદઃઽ ઇત્ય્ એતાવતૈવ ગતાર્થત્વેન તથાશબ્દસ્ય વૈયર્થ્યાત્ । તતઃ `કૃતકશ્ ચ શબ્દઃઽ ઇત્ય્ એવ દર્શનીયઃ । ઇતરથા પરેષામ્ ઇવોપનયપ્રયોગઃ સ્યાત્ । સ ચાયુક્ત ઇતિ । યન્ નિત્યમ્ ઇતિ સાધ્યાભાવાનુવાદસ્ તદ્ અકૃતકમ્ ઇતિ સાધનાભાવવિધિઃ ॥
અભિધેયં ભિન્નમ્ ઇતિ બ્રુબતો ઽયમ્ આશયઃ --- સાધર્મ્યવત્ પ્રયોગસ્યાન્વયઃ પક્ષધર્મતા ચાભિધેયા । અભિન્નં સાધારણં પ્રકાશ્યં દ્વયોઃ પ્રયોગયોઃ ।
અર્થઃ પ્રયોજનવાચ્ય્ આચારેણો ક્તો નાભિધેયવાચીતિ દર્શયતિ યદ્ ઉદ્દિશ્યે તિ સ્પષ્ટયન્ પ્રયુજ્યતે ઽનેનેતિ પ્રયોજનં સાધનવાક્યસ્ય પ્રવર્ત્તકં લિઙ્ગવસ્તૂક્તં ન ફલં પ્રયોજનમ્ ઇતિ દર્શયતિ । પ્રકાશયિતવ્યં રૂપત્રયયોગિલિઙ્ગં તચ્ ચ્ આભિન્નં સાધારણં દ્વયોર્ અપિ પ્રયોગયોઃ, દ્વાભ્યામ્ અપિ તસ્યૈવ પ્રતિપાદનાત્ । અનુમાનહેતુત્વાદ્ અનુમાને સાધર્મ્યવૈધર્મ્યવતી વાક્યે કથિતે । તત ઇતિ પ્રયોજન સમાનાધિકરણં ન હેતુપદમ્ એતત્ ॥
નન્વ્ અભિધેયમ્ એવ પ્રકાશ્યં ત ત્કથં પ્રકાશ્યાભેદ ઇત્યાશઙ્ક્યાહ --- એતદ્ ઉક્તં ભવતી તિ । અન્યત્ પ્રકાશ્યમ્ ઇતિ સામર્થ્યગમ્યં પ્રકાશ્યમ્ । ન તુ તત્રાભિધાવ્યાપાર ઇત્ય્ આકૂતમ્ । તત્રે તિ વાક્યોપક્ષેપે ।
યદિ સાધર્મ્યવદ્વાક્યે ઽન્વયો ઽભિધેયસ્ તર્હિ કથં વ્યતિરેકઃ પ્રકાશ્યતાં ગતઃ? વૈધર્મ્યવાક્યે
[ધ્પ્ર્ પ્. 154]
તત્ર સાધર્મ્યવત્ પ્રયોગઃ[218]--- યદ્ ઉપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તં સન્ ન ઉપલભ્યતે સો અસદ્વ્યવહારવિષયઃ સિદ્ધઃ, યથા અન્યઃ કશ્ચિદ્ દૃષ્ટઃ શશવિષાણઆદિઃ । ન ઉપલભ્યતે ચ ક્વચિત્ પ્રદેશવિશેષ[219]ઉપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તો ઘટ[220]ઇત્ય્ અનુપલબ્ધિપ્રયોગઃ ઇઇઇ-8
__________નોતેસ્__________
[218] -વત્ યદુપ-
[219] વિષયે ઉપ-
[220] ઘટ ઇતિ
તત્રે તિ તયોઃ સાહ્દર્મ્યવૈધર્મ્યવતોર્ અનુમાનયોઃ સાધર્મ્યવત્ [221] તાવદ્ ઉહારન્ન્ અનુપલબ્ભિમ્ આહ --- યદ્ ઇતિયાદિના । યદ્ ઉપલબ્ધ્દિલક્ષણપ્રાપ્તં --- યદ્ દૃશ્યં સન્ નોપલભ્યતે ઇત્ય્ અનેન દૃશ્યાનુપલમ્ભો ઽનૂદ્યતે । સો ઽસદ્વ્યવહારવિષયઃ[222] સિદ્ધઃ --- તદ્ અસદ્ ઇતિ વ્યવહર્તવ્યમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । અનેનાસદ્વ્યહારયોગ્યત્વસ્ય વિધિ[223] કૃતઃ । તતશ્ ચાસદ્વ્ય્વહારયોગ્યત્વે દૃશ્યાનુપલમ્ભો નિયતઃ કથિતઃ । દૃશ્યમ્ અનુપલબ્ધમ્ અસદ્વ્યવહારયોગ્યમ્[224] એવેત્ય્ અર્થઃ । સાધનસ્ય ચ સાધ્યે ઽર્થે નિયતત્વકથનં વ્યાપ્તિકથનમ્ ।
__________નોતેસ્__________
[221] તાવદ્ ઉહારમ્ {ઉદાહરમ્} ઉદાહર્ત્તુમ્ અનુ-
[222] વિષયસ્ તદ્-
[223] યોગ્યત્વે દિધિ
[224] -હરય યોગ્ય-
ચ યદિ વ્યતિરેકો ઽભિધેયઃ, કથમ્ અન્વયઃ પ્રકાશ્યતામ્ આપન્ન ઇત્ય્ આહ --- અન્વય ઇતિ । હિ ર્ યસ્માત્ । વક્ષ્યમાણેન " સાધર્મ્યેણાપિ હી " ત્યાદિના પ્રતિપાદયિષ્યમાણેન ન્યાયેન યુક્તા ।
સ્યાન્ મતં --- યયોર્ અભિધેયં ભિન્નં તયોઃ સામર્થ્યગમ્યમ્ અપ્ય્ અવશ્યં ભિદ્યતે --- યથા ગઙ્ગાયાં ઘોષઃ, કૂપે ગર્ગકુલમ્ ઇત્ય્ આશઙ્ક્યાહ --- ન ચે તિ । ચો યસ્માદર્થે । અર્થઃ પ્રયોજનં યદુદ્દિશ્ય પ્રવૃત્તં વાક્યમ્ ।

ઉપપત્તિમ્ આહ --- યમાદ્ ઇતિ । એકસ્ય વાક્યસ્ય દિવા ભોજનાભાવો ઽભિધેયો ઽન્યસ્ય રાત્રિભોજનમ્ ઇત્ય્ અનયોર્ વાક્યયોર્ [58બ્] અભિદ્ધેયભેદો ઽસ્તિ । તસ્મિન્ સત્ય્ અપિ યથા ભોજનવિશિષ્ટં દેવદત્તસ્ય પીનત્વં પ્રતિપાદ્યં ન ભિદ્યતે તદ્વદ્ અત્ર્ આભિધેય સ્યાન્વયપક્ષધર્મતાલક્ષણસ્ય વ્યતિરેકપક્ષધર્મતાલક્ષણસ્ય ભેદે ઽપે ગમ્યમાનમ્ એકમ્ અભિનનમ્ ।
અથ ગમ્યયાનં સામર્થ્યાત્ પ્રતીયમાનમ્ ઉચ્ક્યતે । તચ્ ચ દૃષ્ટાન્તદાન્તિકયોર્ ભિદ્યત એવ । તથા હિ દિવા ભોજનનિષેધવાક્યસ્ય ગમ્યમાનં રાત્રિભોજનં રાત્રિભોજનવિધાનવાક્યસ્ય તુ ગમ્યનાનં દિવા ભોજનનિષેધનમ્, તથા દાર્ષાન્તિકે ઽપિ સાધન(સાધર્મ્ય)વદ્ વાક્યે વ્યતિરેકો ગમ્યમાનો વૈધર્મ્યવદ્ વાક્યે ચાન્વયો ગમ્યમાનઃ । યદ્ એકસ્યાભિધેયં તદ્ એકસ્ય ગમ્યમાનમ્, યદ્ અન્યસ્ય ગમ્યનાનં તદ્ ઇતરસ્યાભિધેયમ્ ઇતિ સંક્ષેપઃ । તતઃ કથમ્ ઉચ્યતે વાક્યયોર્ ગમ્યમાનમ્ એકમ્ ઇતિ । કિન્ નોચ્યતે? ગમ્યમાનશબ્દસ્યેહાન્યાર્થસ્ય વિક્ષિતત્વાત્ । તથા હિ ગમ્યમાનશબ્દેનાત્રાભિધેયં સામર્થ્યપ્રકાશ્યઞ્ ચ । યત્ તુ દ્વયં પ્રતીયમાનતામાત્રેણોપાધિના વિવક્ષિતં તચ્ ચ દૃષ્ટાન્તવાક્યયોર્ ભોજનનિમિત્તપીનત્વલક્ષણં દાર્ષ્ટાન્તિકવાક્યયોશ્ ચાન્વયવ્યતિરિક્તપક્ષધર્મતાત્મકરૂપત્રયયોગલિઙ્ગલક્ષણમ્ એકમ્ અભિન્નમ્ ઇત્ય્ અન્વદ્યમ્ એતત્ ॥
સાધર્મ્યમ્ અભિધેયં યસ્ય વિદ્યતે તદ્ ઉદાહહ્રણેન દર્શયન્ન્ અનુપલબ્ધિમ્ આહ । તાવચ્ છબ્દઃ ક્રમે ।
[ધ્પ્ર્ પ્. 155]
યથોક્તમ્ "વ્યાપ્તિર્[225]વ્યાપકસ્ય તત્ર ભાવ એવ, વ્યાપ્યસ્ય[226]વા તત્રૈવ ભાવઃ" ઇતિ । [હેતુ- પૃ-53] વ્યાપ્તિસાધનસ્ય પ્રમાણસ્ય વિષયો દૃષ્ટાન્તઃ । તમ્ એવ દર્શયિતુમ્ આહ --- યથાન્ય ઇતિ । સાધ્યધરિમિણો ઽન્યો દૃષ્ટાન્ત ઇત્ય્ અર્થઃ । દૃષ્ટ ઇતિ પ્રમાણેન[227]નિશ્ચિતઃ । શશવિષાણં હિ ન ચક્ષુષા વિષયીકૃતમ્ અપિ તુ પ્રમાણે દૃશ્યાનુપલમ્ભેનાસદ્વ્યવહારયોગ્યં વિજ્ઞાતં । શશવિષાણાદિર્ યસ્યાસદ્વ્યવહારવિષયસ્ય સ તથોક્તઃ । શશવિષાણાદૌ હિ દૃશ્યાણુપલમ્ભમાત્રનિમિત્તો ઽસદ્વયવહારઃ પ્રમાણેન સિદ્ધઃ । તત એવ પ્રમાણાદ્ અનેન વાક્યેનાભિધીયમાના[228]વ્યાપ્તિર્ જ્ઞાતવ્યા ।
__________નોતેસ્__________
[225] વાપ્તિવ્યા-
[226] સ્ય ચ
[227] પ્રતિયક્ષેણનિશ્ચિત ઇતિ ન વ્યાકરવ્યમ્ --- ટિ-
[228] [228]વ્યાપ્તિસાધકેન --- ટિ-
સંપ્રતિ વ્યાપ્તિં કથયિત્વા દૃશ્યાનુપલમ્ભસ્ય પક્ષધર્મત્વં દર્શયિતુમ્ આહ --- નોપલભ્યતે ચે તિ ।
સ ચ દ્વિરાવૃત્ત્યા ઽનુપલબ્ધિમ્ ઇત્ય્ અત્રાપિ દ્રષ્તસ્વ્યઃ । તેનાયમ્ અર્થઃ --- સાધર્મ્યવત્ તાવદ્ ઉદાહરન્ન્ અનુપલબ્ધિમ્ આહ । પશ્ચાદ્ વૈધર્મ્યવદ્ ઉદાહરન્ વક્ષ્યતિ । તથા ઽનુપલબ્ધિં તાવદ્ આહ પશ્ચાત્ સ્વભાવકાર્યે વક્ષ્યતીતિ ।
નન્વ્ આચાર્યેણૈ વ સાધર્મ્યવદ્ વૈધર્મ્યવચ્ ચોદાહૃતમ્ અત્રેતિ કિમ્ ઇતિ ધર્મોત્તરેન --- યથા યત્ કૃતકમ્ ઇત્યાદિના સાધર્મ્યવદ્ વૈધર્મ્યવચ્ ચોદાહૃતં પ્રાગ્ ઇતિ ચેત્ । નૈષ દોષઃ । દૃષ્ટાન્તસાધયધર્મિણોઃ સાદૃશ્યાખ્યં સાધર્મ્યમ્, વૈસદૃશ્યાખ્યાં વૈધર્મ્યં ચ હેતુદ્વારકમ્ એવ ન તુ સામાન્યેન, અન્યથા પ્રતિયોગ્યપેક્ષયા ઽપિ સાધર્મ્યં વૈધર્મ્યં ચ કેનચિદ્ આકારેનાસ્તીતિ ન તન્ નિરાકૃતં સ્યાદ્ ઇતિ દર્શયિતું તદ્ ઉદાહૃતમ્, ન ત્વ્ આચાર્યેણ નોદાહૃતમ્ ઇત્ય્ ઉદાહૃતમ્ ઇતિ । તેનાત્રાપ્ય્ આચાર્યીયે નિદર્શને હેતુકૃતમ્ એવ તત્ પ્રત્યેતવ્યં વ્યવસ્થિતમ્ ।
અસદ્વ્યવહારઃ --- અસદ્ ઇતિ જ્ઞાનમ્ અસદ્ ઇત્ય્ અભિધાનં નિઃશઙ્કા ચ ગમાગમાદિકા પ્રવૃત્તિઃ । યતો દૃશ્યાનુપલમ્ભો ઽભૂદ્ અતો ઽસદ્વ્યહારયોગ્યતં વિહિતમ્ । તતસ્ તસ્માત્ । ચો અવધારણે ।
અયમ્ આશયઃ --- યદ્ અનૂદ્યતે તદ્ વ્યાપ્યમ્ । યદ્ વિધીયતે તદ્ વ્યાપકમ્ । વ્યાપ્યં ચ વ્યાપકે નિયતં ભવતીતિ । એવમ્ ઉત્તરત્રાપ્ય્ અનુવાદવિધિક્રમો દ્ર્ષ્ટવ્યઃ ।
અથ દ્વ્યવયવે સાધનવાક્યે દર્શિતવ્યે વ્યાપ્તિઃ પક્ષધર્મતા ચ દર્શનીયા । ન ચાત્ર વ્યાપ્તિર્ ઉપદર્શિતા, કેવલમ્ અનુવાદવિધિક્રમો દર્શિતઃ, પક્ષધર્મતા ચ દર્શયિષ્યતે । તત્ કથં પરિપર્ણં સાધનવાક્યમ્ ઇદં ભવિષ્યતીત્ય્ આશઙ્ક્યાહ --- સાધનસ્યે તિ । ચો હેતૌ ।
નનુ પરોક્ષાર્થપ્રતિપત્તૌ સર્વથા ઽનુપયોગી દૃષ્ટાન્તસ્ તત્ કિં તેનાખ્યાતેનેત્ય્ આહ વ્યાપ્તી તિ । વ્યાપ્યવાપકધર્મલક્ષણા [59અ] વ્યાપ્તિઃ સાધ્યતે નિશ્ચીયતે યેન પ્રમાણેન તસ્ય વિષયો યત્ર
[ધ્પ્ર્ પ્. 156]
પ્રદેશ એકદેશઃ પૃથિવ્યાઃ । સ એવ વિશિષ્યતે ઽન્યસ્માદ્ ઇતિ વિશેષઃ એકઃ । પ્રદેશવિશેષ ઇત્ય્ એકસ્મિન્ પ્રદેશે । ક્વચિદ્ ઇતિ । પ્રતિપત્તુઃ પ્રત્યક્ષ[229] એકો ઽપિ પ્રદેશઃ । સ એવાભાવવ્યવહારાધિકરણં યઃ પ્રતિપત્તુઃ પ્રત્યક્ષો નાન્યઃ । ઉપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્ત ઇતિ દૃશ્યઃ । યથા ચાસતો ઽપિ ઘટસ્ય સમારોપિતમ્ ઉપલબ્ધિલક્ષણાપ્રાપ્તત્વં તથા વ્યાખ્યાતમ્ ॥
__________નોતેસ્__________
[229] પ્રતિયક્ષે । એકો
સ્વભાવહેહોઃ સાધર્મ્યવન્તં પ્રયોગં દર્શયિતુમ્ આહ ---
તથા સ્વભાવહેતોઃ પ્રયોગઃ --- યત્ સત્ તત્ સર્વમ્ અનિત્યમ્, યથા ઘટાદિર્ ઇતિ શુદ્ધસ્ય[230] સ્વભાવહેતોઃ પ્રયોગઃ ઇઇઇ-9
__________નોતેસ્__________
[230] શુદ્ધસ્વભાવસ્ય પ્રયોગઃ
તથે તિ । યથા ઽનુલબ્ધેસ્ તથા સ્વભાવહેતોઃ સાધર્મ્યવાન્ પ્રયોગ ઇત્ય્ અથઃ । યત્ સદ્ ઇતિ
પ્રવૃત્તં પ્રમાણં સાધ્યસાધનયોર્ વ્યાપ્તિમ્ અવસ્યતિ । સ ચ વિષયો દૃષ્ટો નિશ્ચિતઃ સાધ્યસાધનયોર્ અન્તો ઽવસાનં યથાયોગં નિયતત્વનિયમવિષયત્વનિપુણો યસ્મિન્ન્ ઇતિ વ્યુત્પત્ત્યા દૃષ્ટાન્તશબ્દો ઽભિલપ્યઃ । તમ્ એવ ખ્યાપયિતુમ્ આહ્ આચાર્યઃ । અનેનૈતદ્ આકૂતમ્ --- વ્યાપ્તિસાધકપ્રમાણસ્યાધિકરણતાં ગચ્છન્ દૃષ્ટાન્તઃ સાધનાવયવસ્ય વ્યાપ્તેઃ પ્રતિપત્ત્યઙ્ગમ્ । ન તુ સાક્ષાત્ સાધનસ્ય । નાપિ સાધ્યસિદ્ધેઃ । તદ્વચનમ્ અપિ તત્સ્મારકત્વેન સાધનવાક્ય ઉપયુજ્યતે । અત એવ વચનસાધનવાક્યસ્યાવયવો ઽથ ચ પ્રયોક્તવય ઇતિ । કુતો ઽન્ય ઇત્ય્ આહ --- સાધ્યધર્મિણ ઇતિ । શશવિષાણાદેશ્ ચ વ્યાપ્તિસાધકપ્રમાણાધિકરણત્વેન દૃષ્ટાન્તરૂપત્વાદ્ દૃષ્ટાન્ત ઇત્ય્ અર્થ ઇતિ સ્પષ્ટયતિ ।

નનુ દૃષ્ટશ્ ચક્ષુષા જ્ઞાત ઇતિ કિં ન વ્યાખ્યાયતે? કિં પુનર્ એવં વ્યાખ્યાત ઇત્ય્ આહ--- શશે તિ । હી તિ યસ્માત્ । વિષયીકૃતં વિજ્ઞાતમ્ ઇતિ ચાતીતે નિષ્ઠાં પ્રયુઞ્જાનઃ પ્રાગ્ભાવિ વ્યાપ્તિગ્રહણં દઋશયતિ । કથં પુનઃ શશવિષાણાદિ દૃષ્ટાન્તો યેન સા ખ્યાપ્યત ઇત્ય્ આહ --- શશે તિ । હિ ર્ યસ્માત્ । દૃશ્યાનુપલમ્ભ એવ તન્માત્રં તન્ નિમિત્તં યસ્ય સ તથા । અનેન વ્યાપ્તિસાધકપ્રમાણાધિકરણત્વાત્ તસ્ય દૃષ્ટાન્તરૂપતામ્ આહ । કિં તત્ પ્રમાણં યેન તત્ર પ્રવૃત્તેન દૃશ્યાનુપલમ્ભાભાવવ્યવહારયોગ્યત્વયોર્ વ્યાપ્તિઃ સાધ્યત ઇતિ ચેત્ । ઉચ્યતે । વાદન્યાયો ક્તેન ન્યાયેન બુદ્ધિવ્યપદેશાભાવાદેર્ અસદ્વ્યવહારાનિમિત્તત્વેન નિમિત્તાન્તરાભાવે દૃશ્યાનુપલમ્ભ એવાન્યનિરપેક્ષો નિમિત્તમ્ । યચ્ ચ યન્ માત્રનિમિત્તં તતસ્મિન્ સતિ ભવતિ । યથા બીજાદિસામગ્રીમાત્રનિમિત્તો ઽઙ્કુરઃ સતિ તસ્મિન્ ભવતિ । દૃશ્યાનુપલમ્ભમાત્રનિમિત્તશ્ ચાસદ્વ્યવહાર ઇત્ય્ અનુમાનં તત્ર પ્રવૃત્તં સાધ્યસાધનયોર્ વ્યાપિતિમ્ અવસ્યતીતિ ।
અનેન વાક્યેન યદ્ ઉપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તમ્ ઇત્યાદિના ઽભિધીયમાના પ્રકાશ્યમાના । તત એવ પ્રાક્પ્રવૃત્તાદ્ અનન્તરોક્તાદ્ અનુમાનાત્મનઃ પ્રમાણાદ્ વ્યાપ્તિર્ જ્ઞાતવ્યા ।
એતદ્ ઉક્તં ભવતિ તત્પ્રમાણસિદ્ધૈવ વ્યાપ્તિર્ અનેન વાક્યેન સ્મર્યત ઇતિ ॥
સ્વભાવે ત્યાદિના સ્વભાવહેતોઃ સાધર્મ્યવત્ પ્રયોગં વિવરિતુમ્ ઉપક્રમતે । સર્વ શબ્દસ્યા ઽશેષતા ઽર્થઃ । તયૈવ પ્રતિપાદિતયા સાધનસ્ય સાધ્યાયત્તતાખ્યો યો નિયમઃ સ પ્રતિપાદિતો
[ધ્પ્ર્ પ્. 157]
સત્ત્વમ્ અનૂદ્ય તત્ સર્વમ્ નિત્યમ્ ઇત્ય્ અનિત્યત્વં વિધીયતે । સર્વ ગ્રહણં ચ નિયમાર્થમ્ । સર્વમ્ નિત્યમ્ । ન કિઞ્ચિન્ નિત્યમ્ । યત્ સત્ તદ્ અનિયમ્ એવ । અનિત્યત્વાદ્ અન્યત્ર નિત્યત્વે સત્ત્વં નાસ્તીત્ય્ એવં સત્ત્વમ્ અનિય્ત્યત્વે સાધ્યે નિયતં ખ્યાપિતં ભવતિ । તથા ચ સતિ વ્યાપ્તિપ્રદર્શનવાક્યમ્ ઇદમ્ । યથા ઘટાદિર્ ઇતિ [231]વ્યાપ્તિસાધકસ્ય પ્રમાણસ્ય વિષયકથનમ્ એતત્ । શુદ્ધસ્યે તિ નિર્વિશેષણસ્ય સ્વભાવસ્ય [232]પ્રયોગઃ ।
__________નોતેસ્__________
[231] વ્યાપ્તિસાધકસ્ય; નિત્યક્રમયોગપદ્યાભ્યામ્ અર્થક્રિયાવિરોધાદ્ ઇતિ વિપર્યયબાધકં પ્રમાણમ્ --- ટિ-
[232] પ્રયોગસ્ય વિશેષણં દર્શ-
સવિશેષણં દર્શયિતુમ્ આહ ---
યદ્ ઉત્પત્તિમત્ તદ્ અનિત્યમ્ ઇતિ સ્વભાવભૂતધર્મભેદેન સ્વભાવસ્ય પ્રયોગઃ ઇઇઇ-10
યદ્ ઉત્પાત્તિમદ્ ઇતિ ।[233] ઉતપત્તિ ઃ સ્વરૂપલાભો[234] યસ્યાસ્તિ તદ્ ઉતપત્તિમત્ । ઉત્પત્તિમત્ત્વમ્ અનૂદ્ય તદ્ અનિત્યમ્ ઇત્ય્ અનિત્યત્વવિધિઃ[235] । તથા ચ સત્ય્ ઉત્પત્તિમત્ત્વમ્ અનિત્યત્વે નિયતમ્ આખ્યાતમ્ ।
__________નોતેસ્__________