Dharmasūtra, 1-3 with Maskari's commentary Gautamasmṛtibhāṣya (with commentary) · Chapter 2
āpastambena sarvataḥśamyāprāsānnādhīyītetyuktam /
tasmāttatsamīpe 'dhyayanaṃ śmaśānādhyayanam /
abhyupasargo buddhipūrvasūcanārthaḥ /
tato 'buddhipūrve anyatprāyaścittaṃ laghutaraṃ draṣṭavyam /
tathā cāhośanā- 'anabhisandhyā śmaśānābhyadhyayane 'dhīhi bho ityuktvādhīyīta'; iti /
cakārādanantaroktasya praṇāyāmādeḥ sarvasya prāptau evaṃśabdena anantaroktasyopasadanasyaiva prāptiḥ kriyate /
tarhyevaṃśabda eva vaktavya iti cet na, ubhayasakāśa evāyamartho labhyate /
kathaṃ ? evaṃśabde caśabde vā vaktavye ubhayapāṭhasya prayojanāntaraṃ kalpayituṃ nyāyyaṃ, na hyekasyaiveti /
ata upasadanameva kartavyam /
tathāca smṛtyantaraṃ-'śmaśānasamīpe 'dhītya prāṇān dhārayet prāṇopasparśanamabhivādanaṃ sāvitryanuvācanaṃ'; ityādi /
dviruktiradhyāyaparisamāptyarthā /
uktamidaṃ sarvaṃ prāyaścittaṃ śiṣyasyaiva, tadarthatvādadhyanaprabhṛteḥ /
kiñca-sarvatra sopasadanameva prāyaścittaṃ, upasadanaṃ tvabhivādanādi, tadabhivādanamācāryasya
na sambhavatīti //
iti maskarīye gautamabhāṣye prathamo 'dhyāyaḥ //
dvitīyo 'dhyāyaḥ
dvijānāmuktamupanayanam /
teṣāmupanayanātprāgapi kaiścidvarṇadharmairadhikāra iṣyata iti tadarthamāha-
prāgupanayanātkāmacāravādabhakṣaḥ
nanu ca prāgevopanayanādetadvaktavyaṃ, tatra prāgupanayanādityetanna vaktavyaṃ bhavati //
ucyate-satyametat /
kintu upanayanasyādāvabhidhāne prayojanamuktam /
nānena vidhīyate, arthaprāptatvāt /
na ca niyamyate, avaśyakartavyābhāvāt, 'upanayanādirniyamaḥ'; iti vakṣyamāṇatvāt pākṣikatvābhāvācca /
nāpi parisaṅkhyā, nirvatyābhāvāt /
na hyasyākāmacāritvādikaṃ prāptam /
ataḥ idaṃ sūtramanuvādakaṃ prāyaścittarājadaṇḍābhāvajñāpanārthaṃ, tayoḥ sāmānyenopadiśṭatvāt //
nanu ca rājadaṇḍaprāyaścittāni ca vihitākaraṇe niṣiddhasevane vā vidhīyante /
na cāsya vidhipratiṣedhābhyāmadhikāraḥ /
na cāsya vidhiḥ pratiṣedhābhyāmadhikāraḥ /
na cāsya vidhiḥ pratiṣedho vā śrūyata iti /
na tvasyāhutāttvādi vidhāyiṣyate pratiṣidhyate vā, yadvyatikrame ubhayaṃ bhaviṣyatīti, pitrādīnāmupadeśāt /
ata idaṃ sūtramanarthakamiti //
atrocyate-yadvihitākaraṇe pratipiddhasevane vā prāyaścittamuktaṃ rājadaṇḍo vā tadubhayamasyāpi prāpnotyeva /
yadyapyasyaivoddeśena vidhiḥ pratiṣedho vā na śrūyate, tathāpi yattu sāmānyenoktaṃ 'ahiṃsā satyamasteyam'; ityādi, tdavarṇadharmatvādasyāpi prāpnoti /
tadvyatikrame rājadaṇḍaprāyaścitte api bhavataḥ /
ataḥ tannivṛttyarthamanuvādasvarūpaṃ sūtramārabdham //
'upanayanādirniyamaḥ'; ityanena sūtreṇa upanayanādārabhya yo vidhirucyate-tadvyatikrame eva prāyaścittaṃ nānyavyatikrame iti vakṣyamāṇatvāt /
tenaivāsyāpi varṇadhramātikrame prāyaścittābhāvo jñātuṃ śakyate, rājadaṇḍābhāvo 'pi /
tathāpi nityopanayanakālātītasya bhinnabuddheḥ śaktasya ekādaśavarṣādūrdhvaṃ ṣoḍaśavarṣātprāk prāyaścittārdhapraveśanārthaṃ, tator'vāk pañcavarṣādūrdhvaṃ pitrādīnāṃ prāyaścittapraveśārthaṃ, tata arvāgaparādhābhāvajñāpanārthaṃ ca sūtramārabdham /
tathāca bhārgavīyaṃ-
āśītiryasya varṣāṇi bālo vāpyūnaṣoḍaśaḥ /
prāyaścittārdhamarhanti striyo vyādhita eva ca //
ūnaikādaśavarṣasya pañcavarṣātparasya ca /
caretsuhṛdguraścaiva prāyaścittaṃ viśuddhaye //
ato bālatarasyātha nāparādho 'sti kutra cit /
rājadaṇḍaśca tasyātaḥ prāyaścittaṃ ca neṣyate //
iti //
evaṃ copanayanātprāgyadyapi sāmānyena kāmacāritvādyuktaṃ, tathāpi pañcavarṣātprāgevātyantakāmacāritā, tata ūrdhvaṃ varṇadharmeṣu niyoktavyaḥ pitrādibhiḥ, tadvyatikrame bālasya sataḥ pitrādīnāṃ prāyaścittasya śravaṇāt /
alamatiprasaṅgena //
idānīṃ sūtraṃ vivriyate-upanayanātprākkāmacāra icchāgatiḥ tasmāccaṇḍālasparśanādau prokṣaṇamātraṃ vakṣyati 'avokṣaṇebhyaḥ'; iti tadapi pañcavarṣātprāgevetyuktam /
ata ūrdhvaṃ caṇḍālādisparśane snāpayitavyaḥ /
ekādaśavarṣādūrdhvaṃ svayameva snāyāt /
evaṃ sarvatra /
kāmavādaḥ aślīlādyapi vadati /
kāmapakṣaḥ paryuṣitādyapi bhakṣayati /
pañcavarṣādūrdhvaṃ varṇadharmāvirodhīni kārayitavyāni /
upanayanātprāgityāpatkalpopanayanasyāpi grahaṇam /
kutaḥ ? brahmacārīti liṅgāt /
nityakālātprāk brahmacaryasya skhalanāsambhavādeva siddhatvāt brahmacaryarakṣaṇopadeśo 'narthakaḥsyāditi /
kāmacārasyodāharaṇaṃ svayameva vakṣyati 'yathopapādamūtrapurīṣo bhavati'; iti /
ato 'tyantabālāvasthāyāmapi brahmahatyāderyatnato nivārayitavyaḥ /
kāmavāde abhiśaṃsādau kāmabhakṣaṇe surāpānādau cātyantavālyāvasthāyāmapi yatnato nivārayitavya-, kāmacāra ityanenaiva siddhe vādabhakṣaṇayoḥ punarupanyāsāt /
upanayanāditi vaktavye prāggrahaṇaṃ niyamārthaṃ, upanayanātprāgeva kāmacāritvādīti /
asati niyame 'uttareṣāṃ caitadavirodhi'; ityanena hutaśiṣṭabhakṣaṇavarjanādi yatīnāmapi prāpnotīti //
idānīṃ kāmavādabhakṣaṇasyāpavādamāha-
ahutādbrahmacārī
hutaṃ hutaśiṣṭaṃ carupuroḍāśādi, na vaiśvadevaśiṣṭaṃ, tasya sarvārthatvāt /
tathā'hāpastambaḥ-'sarvān veśvadeve bhāginaḥ kurvīta'; iti /
ahutātkārya iti śeṣaḥ /
arthaprāptasya pratiṣedho 'yaṃ pitrādīnāmupadeśaḥ, bālasya vijñānābhāvāt /
ekādaśavarṣādūrdhvaṃ tasyaivetyuktam //
brahmacārī
brahmacaryarakṣaṇaṃ kartavyam //
idānīṃ kāmacārasyodāharaṇamāha-
yathopapādamūtrapurīṣo bhavati
yathāpariveṣṭitaśirasaḥ kṛṣṭādāvapi mūtrapurīṣāvutpadyete tiṣṭhato vā tathā tatraiva kuryādityarthaḥ //
kiñca-
nāsyācamanakalpo vidyate
pañcavarṣādūrdhvamasyaikādaśavarṣātprāk ācamanakalpaḥ ācamanavidhirna vidyate /
kalpapratiṣedhāt ācamanamātramastītyavagamyate /
tatra 'śūdreṇa hi samastāvadyāvadvedena jāyate'; iti smṛtyantare śūdreṇa tulyadharmaśravaṇādācamanaṃ śūdravaddraṣṭavyam /
ūnaikādaśavarṣasyeti kutaḥ ? asyetyārambhāt, pañcavarṣatprāgdoṣābhāvaśravaṇāt ekādaśavarṣādūrdhvaṃ varṇadharme 'dhikṛtatvācca /
ekādaśavarṣādūrdhvamācamanakalpo 'pi tasya vidyata eveti gamyate //
idānīmatibālasyāha-
anyatrāpamārjanapradhāvanāvokṣaṇebhyaḥ
asya na vidyata iti vartate /
asyonapañcavarṣasyāpamārjanādibhyaḥ anyatra kiñcidapi śaucaprakāraḥ na vidyata ityarthaḥ /
apamārjanaṃ bhuktocchiṣṭasya sodakena pāṇinā taducchiṣṭāpanayanam /
pradhābanaṃ prakṣālanaṃ mūtroccārādau /
avokṣaṇaṃ caṇḍālādisparśane prokṣaṇam /
prāptyabhāvāt 'nāsyācamanakalpo vidyate /
anyatrāpamārjanapradhāvanāvokṣaṇebhyaḥ'; iti pratiṣedhadvayasyānārambhaḥ prāpnotīti cet, naiṣa doṣaḥ, 'nāsyācamanakalpo dyitate'; ityanenonaṣoḍaśavarṣasyācamanakalpo vidhīyate ūnaikādaśavarṣasya pratiṣedhadvāreṇa /
'anyatrāpamārjanapradhāvanāvokṣaṇebhyaḥ'; ityanena punaḥ ūnapañcavarṣasyāpamārjanādi vidhīyate anyaśaucapratiṣedhadvāreṇeti //
kiñca-
na tadupasparśanādaśaucam
tadgrahaṇenākṛtaśauco gṛhyate /
akṛtaśaucasparśanāttena vā spṛṣṭasyāśucitvaṃ na bhavati /
atibālaviṣayamevaitat //
tarhyasya śaucavidhānamanarthakaṃ, kutaḥ ? dvayameva prayojanaṃ śaucavidhānasya dṛśyate itarasparśayogyārthamanuṣṭhānārthaṃ ca /
asya tu itarasparśayogyārthaṃ na bhavati, akṛtaśaucasyāpi sparśayogyatvāt /
'na tadupasparśanādaśaucam'; ityanena /
anuṣṭhānārthaṃ ca na bhavati, asyānuṣṭhānābhāvāditi //
nānarthakaṃ, rakṣārthatvācchaucavidhānasyeti /
tathāca smṛtyantaraṃ-'bālasyāpañcamādvarṣādrakṣārthaṃ śaucaṃ kuryāt'; iti //
akṛtaśaucasyāsyaiva sparśane doṣābhāvajñāpanārthaḥ upaśabdaprayogaḥ /
evaṃ cānyeṣāmucchiṣṭakṛta mūtrapurīṣāṇāṃ
sparśane ācamanaṃ kartavyam /
tatsparśane na doṣaḥ śavaspṛṣṭisūtre parigaṇitatvāt /
tathā smṛtyantaraṃ-
aśuciṃ spṛśate yastu eka eva hi duṣyate /
taṃ spṛṣṭvānyo na duṣyeta sarvadravyeṣvayaṃ vidhiḥ //
iti //
caṇḍālasparśane tu śavaspṛṣṭisūtre vakṣyati /
'tamupaspṛśet'; iti vaktavye 'na tadupasparśanādaśaucam'; iti gurasūtrakaraṇaṃ prāgupanayanādityatra niyamamyāpi bādhanārtham /
tataścopanayanādūrdhvamapyucchiṣṭakṛtamūtrapurīṣāṇāṃ sparśane ācamanaṃ kartavyam //
kiñca-
na tvenainamagnihavanabaligrahaṇayorniyuñjyāt
enamiti sarvasyānupanītasyopasaṅgrahārtham /
agnau yatkriyate agnihotrahomādi tat agnihavanam /
vaiśvadevottarakālaṃ digdevatābhyo yo balirdīryate tadbaliharaṇam /
tuśabdo viśeṣavācī, aṣṭakādau brāhmaṇapādaprakṣālanādāvapi na niyuñjyāt, viśeṣato 'gnihavanabaliharaṇayoriti /
kāmacāritvādyatrakutracinmantramadhītyāgnihotrādau yadi svayameva pravartate tadā taṃ dṛṣṭvānumantāpi na syādityevamartha evaśabdaḥ /
upanītasya niyogārthamidaṃ vacanaṃ, anyatra prāptyabhāvātpratiniṣedhasya /
evaṃ ca 'vidvānāgnihotraṃ juhuyāt'; iti yadyapi śrutyā bahuśrutasyaivādhikāraḥ, tathāpi tadasambhave alpavidyamapyupanītaṃ niyuñjyāt /
tathāca manuḥ-
naiva kanyā na yuvatirnālpavidyo na bāliśaḥ /
hotā syādagnihotrasya nārto nāsaṃskṛtastathā //
iti //
tatrālpavidyapratiṣedhādeva pratiṣedhe siddhe nāsaṃskṛta iti pratiṣedho 'nyasya viduṣo 'bhāvelpavidyasyāpi saṃskṛtasyābhyanujñānārthamiti pratipāditam /
prāgupanayanādityādi yaduktaṃ tatstrīṇāmapi avivāhāddraṣṭavyam /
kutaḥ ? 'vaivāhiko vidhiḥ strīṇāmaupanāyanikaḥ smṛtaḥ'; iti smṛtyantaradarśanāt /
evaṃ cāgnihavanabalirharaṇayoḥ kanyāyā api niyogapratiṣedhaḥ siddhaḥ /
ato vivāhottarakālaṃ niyogaḥ kartavyaḥ /
tatra 'na strī juhuyāt'; iti śrutyāgnihotre pratiṣiddhatvāt aupāsanādau draṣṭavyam /
tathā ca smṛtyantaraṃ-'patnyaupāsanaṃ juhuyādvaiśvadevaṃ ca'; ityādi /
na yuvatiriti pratiṣedhaśca paradāraviṣayatvādadoṣaḥ //
kiñca-
na brahmābhivyāhārayedanyatra svadhāninayanāt
evamityanuvartate /
brahmaśabdena vedā ucyante /
tasmādenaṃ nādhyāpayet /
upanītasyopākaraṇādūrdhvaṃ 'adhīyīta chandāṃsi'; ityanena vedādhyayanavidhānādevānupanītasya pratiṣedhe siddhe vedasya punaḥ pratiṣedhaḥ veda eva nādhyāpayitavyaḥ iti niyamārthaḥ tataścāṅgādhyāpane na doṣaḥ /
kāmacāritvādyenakenacitprakāreṇa gṛhātaṃ mantramapi noccārayet /
kutaḥ ? adhyāpayayedityanārabhyābhivyāhārayedityārambhāt /
anyatra svadhāninayanāt, svadhāninayanaṃ varjayitvā /
amuṣmai svadhetyuktvā yatpiṇḍodakādi pretebhyo dīyate tatsvadhāninayanam /
tadapi pretakarmaṇaḥ samastasyāpyupalakṣaṇam /
tathāca vasiṣṭhaḥ-'anyatrodakakarmasvadhāṣitṛsaṃyuktebhyaḥ'; iti /
evaṃca putre 'nupanīte 'pi
sati sapiṇḍādibhiḥ pretakriyā na kartavyā, śāstracodanānarthakyaprasaṅgo mā bhūditi //
anupanītasyoktvedānīmupanītasyāha-
upanayanādirniyamaḥ
upanayanādārabhya yo vidhiruktaḥ sa niyamasaṃjño bhavati /
evaṃ cāsyākaraṇe prāyaścittaṃ na pūrvasya /
ato vā ārabhya niyamaḥ vratadhāraṇaṃ yo vakṣyate 'gnīndhanādiḥ sa niyamaḥ upanayanādiḥ kartavyaḥ //
kiñca-
uktaṃ brahmacaryam
uktagrahaṇaṃ prāgupanayanānniyama evaitaditi /
tataśca tatskhalane 'nupanītasyāpi avakīrṇiprāyaścittenaivādhikāro draṣṭavyaḥ /
tathāca smṛtyantaraṃ-'viplutamavakīrṇivratena śuddhamupanayedūnasaptadaśavarṣaṃ, ata ūrdhvaṃ brātyāvakīrṇivratābhyām'; iti /
brahmacāriṇastu strīprekṣaṇādipratiṣedhādarthasiddhamiti cet, na, paśvādaṣvapi sambhavāt //
kiñca-
agnīndhanabhaikṣacaraṇe
agnīndhanaṃ samiddhomaḥ /
itaratprasiddham /
te pratidinaṃ kartavye /
sahanirdeśo 'nantarānuṣṭhānārthaḥ /
tathāca manuḥ-
pratigṛhyepsitaṃ daṇḍamupasthāya ca bhāskaram /
pradakṣiṇaṃ parotyāgniṃ caredbhaikṣaṃ yathāvidhi //
iti /
tatrāpi pradakṣiṇaṃ parītyāgnimityanena samiddhoma ukta ityuktam /
'sāyaṃ prātastvannamabhaipūjitamanindan bhuñjīta'; iti dvirbhojanaśravaṇāt sāyaṃ prātaḥ dviragnīndhanamapi draṣṭavyam /
tathā ca smṛtyantaram-
dūrādāhṛtya samidhaḥ sannidadhyādvihāyasi /
sāyaṃ prātaśca juhuyāttābhiragnimatandritaḥ //
iti /
kecitsamiddhomaṃ sāyamevecchanti //
kiñca-
satyavacan
sarvatra kartavyakriyādhyāhartavyā /
vacanagrahaṇamasaṃdehārthaṃ, satyamapāmupasparśanamityevaṃ saṃdehaḥ syāditi /
pṛthaggrahaṇaṃ āturasyāpyanuṣṭhānārtham /
tataśca pūrvayostanna /
tathācaca manuḥ-
akṛtvā bhaikṣacaraṇamasamidhya ca pāvakam /
anāturaḥ saptarātramavakīrṇivrataṃ caret //
iti //
kiñca-
apāmupasparśanam
abgrahaṇaṃ bhasmādīnāmupalakṣaṇam /
tathāca bhṛguḥ-
snānāni pañca puṇyāni kīrtitāni maharṣibhiḥ /
āgneyaṃ vāruṇaṃ vrāhyaṃ vāyavyaṃ divyameva ca //
āgneyaṃ bhasmanā snānamavagāhaṃ tu vāruṇam /
āpo hiṣṭheti ca brāhmaṃ vāyavyaṃ gorajaḥ smṛtam //
yattu syātsātapaṃ varṣaṃ divyaṃ snānaṃ taducyate /
aśakto vāruṇe snāne āgneyādi samācaret //
iti //
snānamiti vaktavye evamabhidhānaṃ smṛtyantaroktasnānavidherupasaṅgrahaṇārtham /
evaṃ ca smṛtyantaroktaṃ draṣṭavyam /
upaśabdo 'vijñātajalavarjanārthaḥ /
agnīndhanabhaikṣacaraṇayoḥ pṛthaggrahaṇaṃ bhuktasya nityasnānapratiṣedhārthaṃ, na naimittikasya /
ato naimittikaṃ kartavyam /
satyavacanasya pṛthaggrahaṇamāturasya naimittikasyāpi pratiṣedhārtham /
upaśabdor'dharātrasnānapratiṣedhārthaṃ iti kecidvadanti /
yaduktamatra tatsarvaṃ manunanāpyuktaṃ-
na snānamācaredbhuktvā nāturo na mahāniśi /
na vāsobhiḥsahājasraṃ nāvijñāte jalāśaye //
iti //
eke godānādi
godānaṃ nāma chandogānāṃ dvitīyaṃ vrataṃ anyeṣāmapi ṣoḍaśe varṣe dhārayitavyam /
teṣāmapi ṣoḍaśe godānadhāraṇaṃ kecidicchacanti /
tata ārabhyaike snānamicchanti /
godānāt prāk nityasnānaṃ na kuryāt, naimittikameva kartavyam /
tata ūrdhvaṃ nityasnānamapītyeke ācāryā icchanti /
eka iti vacanāt na tu gautamaḥ //
bahiḥsandhyatvaṃ ca
ekegrahaṇānuvartanārthaścacakāraḥ /
vahirgrābhātsandhyopāsanameke icchanti /
na tu gautamaḥ /
na tu gautamaḥ /
etaduktaṃ bhavati-grāmādbahireva sandhyopāsanaṃ kartavyamityekeṣāṃ mataṃ, bahirabhyantare vā yatra kutra cicchuddhadeśe kartavyamiti gautamamatam //
idānīṃ prasaṅgāt tat sandhyopāsanaṃ kadā kathaṃ ca kartavyamityata āha-
tiṣṭhetpūrvāmāsītottarāṃ sajyotiṣyā jyotiṣo darśanādvāgyataḥ
vāgyata iti sthānāsanayoḥ pratyekaṃ sambadhyate /
yasyāmāditya udeti sā pūrvā sandhyā /
pūrvasūtrakhaṇḍāt sandhyāśabdo 'nuvartate /
yasyāmādityo 'stameti sottarā sandhyā /
sthānāsane atra guṇabhūte /
upāsanamatra pradhānaṃ karma /
ato yadyapi tiṣṭhedityuktaṃ, tathāpi tiṣṭhannupāsīta, āsīna upāsīteti draṣṭavyam /
tathāca manuḥ-
pūrvāṃ sandhyāṃ japan tiṣṭhennaiśameno vyapohati /
paścimāṃ tu samāsīno malaṃ hanti divā kṛtam //
iti /
sajyotiḥ kālaḥ, pūrvasyāṃ nakṣatrajyotiḥ /
yaḥ kālo nakṣatrajyotiṣā saha vartata sa sajyotiḥ tasmin sajyotiṣi kāle ārambhaḥ kartavyaḥ /
itarasyāṃ tathā ādityajyotiḥ /
tata ā jyotiṣo darśanāt-pūrvasyāmādityadarśanāt uttarasyāṃ nakṣatradarśanāt /
ā jyotiṣa iti vaktavye darśanagrahaṇaṃ sampagartham /
tathāca manuḥ-
ṛṣayo dīrghasandhyatvāddīrghamāyuravāpnuyuḥ /
prajñāṃ yaśaśca kīrtiṃ ca brahmavarcasameva ca //
iti //
nanu ca 'uttareṣāṃ caitadavirodhi'; ityanena snātakasyāgnimata etanna prāpyate, tasyāgnihavanenāsya kālasyāvaruddhatvāditi /
ucyate-yastāvatsmārtaḥ sāyaṃprātarhemaḥ tatra kālabhedādavirodha eva /
kathaṃ ? sāyaṃśabdena rātrirucyate, prātaḥśabdena ca divasaḥ, uditahomādivākyavadatra tathāvidhasyābhāvāt sandhyopāsanānantarameva homasyānupraveśaḥ syāditi /
athāpi keṣāṃcitsandhyākāla eva homa uktaḥ,tatrāpi dīrghasandhyatvasyābhiṣṭatvāddhomānantaramapi sandhyopāsanasyāvakāśo 'stīti /
evaṃ śraute uditahomādiviṣaye 'pyavirodha eveti //
'tiṣṭhanpūrvāṃ sandhyāmāsīna uttarāmupāsīta'; iti vaktavye evamabhidhānaṃ smṛtyantaroktasyāpi vidhergrahaṇārtham /
tathā'hośanā-'sāyaṃ prātarudakaṃ gatvā pūto bhūtvā pavitreṇa mārjayitvā āpohiṣṭhīyābhistisṛbhirabliṅgābhiḥ vāmadevyena ca, tataḥ śuco deśe darbheṣvāsīno darbhāndhārayamāṇaḥ pratyaṅmukho vāgyata ātmānaṃ dhyātvā tataḥ sarecakaṣūrakakumbhakādīn trīn prāṇāyāmān dhārayitvā ṛṣicchabdodevatādhyānapūrvakaṃ bhūrbhuvaḥsvarityādikāṃ sāvitrīṃ sahasrakṛtva āvartayecchatakṛtvo vā daśāvarāmathottiṣṭhamnagniyamabrahmabhyaḥ pratyagdakṣiṇodīcyāsu namaskṛtvā triḥ pradakṣiṇaṃ kṛtvā punarapi pratīcīṃ diśaṃ namaskuryāt /
evameva prātaḥ prāṅmukhastiṣṭhanmitrādibhyo namaskuryāt'; //
iti //
nādityamīkṣeta
yadi sandhyākālayorevāyaṃ pratiṣedhaḥ syāt tadānīmekameva sūtraṃ kriyeta 'tiṣṭhetpūrvāmāsītottarāṃ sajyotipyā jyotiṣo darśanādvāgyato nādityamīkṣeta'; iti /
yadi sarvadā syāttadānīṃ 'varjayenmadhumāṃsa'; ityādāvādityekṣaṇamapi
paṭhet /
ubhayathākaraṇādanyābhiprāyeṇedamuktamiti jñātuṃ śakyate /
abhiprāyaśca smṛtyantarokto draṣṭavyaḥ yathā cāhośanā-'nekṣetādityaṃ sandhyāgataṃ madhyaṃdinagataṃ rāhugrastaṃ vāristham'; iti //
varjayenmadhumāṃsagandhamālyadivāsvapnāñjanābhyañjanayānopānacchatrakāmakrodhalobhamohavādavādanasnānadantadhāvanaharṣanṛttagītaparivādabhayāni
varjayediti pratyekaṃ sambadhyate /
madhu mākṣikaṃ, tasyābuddhipūrvabhakṣaṇe na doṣaḥ, 'akāmopanataṃ madhu vājasaneyake na duṣyati'; iti smṛtyantaradarśanāt /
māṃsaṃ gṛhasthasya apratiṣiddhamapi /
tatrāpyāturasyauṣadhārthaṃ gurorucchiṣṭasya māṃsasya bhakṣaṇe na doṣaḥ, 'sa cedavyādhīyīta kāmaṃ gurorucchiṣṭaṃ bhaiṣajyārthe sarvaṃ prāśnīyāt'; iti smṛtyantaradarśanāt /
evaṃ cānāturasya śrāddhe 'pi varjanīyam /
tathāca manuḥ-
vratavaddevadaivatye pritrayai karmaṇyatharṣivat /
kāmamabhyarthito 'śnīyādvratamasya na lupyate //
ityādi /
gandhaṃ candanādi /
tasyāpi sukhārthasya pratiṣedhaḥ, na devatāśiṣṭasya, 'devatāśiṣṭameva gṛhṇīyādbrahmacārī'; iti smṛtyantaradarśanāt /
mālāyā api tathaiva /
divāsvapno divā nidrāsevanaṃ, tadapyāturasya na doṣaḥ /
añjanamakṣṇoḥ /
atrāpyupabhogārthasya pratiṣedhaḥ, nauṣadhārthasya /
abhyañjanaṃ tailena gātrābhyaṅgaḥ /
kecidgandhatailasyāyaṃ pratiṣedha iti vadanti /
tasminpakṣe itarasya na doṣaḥ /
gandhapratiśedhenaivāyaṃ pratiṣedhaḥ siddha iti cenna, viśeṣata eva lokaprasiddherna gandhasāmānyasya grahaṇaṃ bhavatīti /
yānaṃ śibikādi /
tadapyanāturasyaiva /
upānacchatre prasiddhe /
mayūrapatrakṛtasyādoṣaḥ /
kāmaḥ strīgato bhogābhilāṣaḥ /
krodhaḥ parasyāniṣṭacintanam /
lobhaḥ anyāyena paradravyādyapaharaṇam /
moho 'jñānam /
vādo bahupralāpaḥ /
vādanaṃ bherītāḍanādi /
snānaṃ śirasnānādi yenopabhogaḥ, vihitatvāditarasya /
dantadhāvanaṃ prasiddham /
tāmbūlapatreṇāpi tanna kartavyaṃ 'paṅkadanto bhavedvratī'; iti smṛtyantaradarśanāt /
harṣaḥ prītiḥ evaṃ ca taddhetūnāṃ nāṭakādīnāṃ prekṣaṇasyāpi pratiṣedhaḥ siddhaḥ, taddarśane prītyutpatteḥ nivārāyetumaśakyatvāt /
nūttaṃ gātravikṣepaḥ /
gītaṃ gāndharvasambandhavākyasyābhidhānam /
parivādaḥ paradoṣasaṃkīrtanam /
bhayaṃ parasya bhīṣaṇaṃ, itarasya parihartumaśakyatvāt //
kiñca-
gurudarśane kaṇṭhaprāvṛtāvasakthikāpāśrayaṇapādaprasāraṇāni
gururācāryādi /
kutaḥ ? yadyācāryasyaiva grahaṇaṃ tadānīṃ ācāryadarśana iti vaktavyam /
gurugrahaṇaṃ sarveṣāṃ gurūsthānīyānāmapyupalakṣaṇam /
tathāca smṛtyantaraṃ-'manyānāṃ sarveṣāṃ sakāśe saṃkucitastiṣṭhet'; iti /
kaṇṭhaprāvaraṇaṃ kaṇṭhe vastraprakṣepaḥ /
avasakthikāṃ jānvorupari parikarabandhaḥ /
śeṣaṃ prasiddham /
paravaśāddhyetāni kriyanta iti pratiṣedhaḥ //
kiñca-
niṣṭhīvitahasitavijṛmbhitāvasphoṭanāni
gurusamīpe 'nyasamīpe 'pi varjanārthaṃ pṛthagabhidhānam /
niṣṭhīvanaṃ prasiddham /
hasanaṃ paravaśe 'pi yatnato nivārayitavyam /
tathā cāpastambaḥ-'na smayeta yadi smayetāpapṛhya smayeteti brāhmaṇaṃ'; iti /
vijṛmbhaṇaṃ prasiddham /
avasphoṭhanaṃ saśabdasandhipramokaḥ //
kiñca-
strīprekṣaṇalambhane maithunaśaṅkāyām
varjayediti vartate /
prekṣaṇaṃ prakarṣeṇekṣaṇaṃ avayavanirūpaṇaṃ, na rūpamātradarśanaṃ, tasya nimiṣato vārayitumaśakyatvāt /
ālambanaṃ sparśanam /
sparśane iti vaktavye evamabhidhānamabhisandhisparśanavarjanārtham /
evaṃ ca pramādānna doṣaḥ /
abhisandhyā tvandhakārādāvapi sparśanaṃ na kartavyam /
tadubhayaṃ striyāṃ na kuryāt /
yasyāṃ maithunaśaṅkānyeṣāṃ bhavati tasyāmeva, nānyasyām //
dyūtaṃ hīnasevāmadattādānaṃ hiṃsām
varjayedityeva /
dyūtamakṣādinā /
hīnasevāḥ mūtrapurīṣāpamārjanādinā sevā /
evaṃ ca gurorapyanurūpā sevā na kartavyā /
adattādānaṃ ananujñātasyotsṛṣṭasyāpi grahaṇam /
hiṃsā prāṇivadhaḥ prāṇipīḍā vā /
visamāsānna kārayennānumanyetāpi //
kiñca-
ācāryatatputrastrīdīkṣitanāmāni
varjayediti prastutam /
ācāryasya tatputrasya ca tadbhāryāyāśca dīkṣitasya ca saṃjñāṃ pitrādikṛtāṃ noccārayet //
kiñca-
śuktā vācaḥ
śuktāḥ niṣṭhurāḥ parasyogvegakāriṇvaḥ /
sarveṣāṃ varjayet //
madyaṃ nityaṃ brāhmaṇaḥ
varjayediti prakṛtam /
madyaṃ guḍamadhupiṣṭakṛtaṃ anyadapi yanmadakaraṃ yatsarvaṃ brāhmaṇo nityaṃ prāgapyupanayanādvarjayet /
evaṃ kṣatriyavaiśyayoḥ prāgupanayanādūrdhvaṃ ca brahmacaryāt paiṣṭīvarjitāyāḥ surāyā apratiṣedhaḥ, smṛtyantaradarśanāt /
yathā'ha manuḥ-
gauḍī mādhvī ca paiṣṭī ca vijñeyā trividhā surā /
yathaivaikā tathā sarvā na pātavyā dvijottamaiḥ //
iti //
idānīṃ kartavyapratipādanārthamāha-
adhaḥśayyāsanī pūrvotthāyī jaghanyasaṃveśī
gurvapekṣayā nīcaiḥśayyāsane kuryāt /
tasyaiva ca pūrvotthāyī paścātsaṃveśī /
yathā'ha manuḥ-
nīcaiḥśayyāsanaṃ cāsya nityaṃ syādgurusannidhau /
uttiṣṭhetprathamaṃ cāsya caramaṃ caiva saṃviśet //
iti //
kiñca-
vāgbāhūdarasaṃyataḥ
syāditi śeṣaḥ /
vākyasaṃyataḥ anibaddhapralāpoparataḥ /
bāhusaṃyato loṣṭamardanādivarjakaḥ /
udarasaṃyataḥ hitamitabhuk /
'vāgbāhūdarakarmasaṃyataḥ'; iti kecitpaṭhanti /
tat bāhusaṃyatatvenārthasiddhatvāt yuktamayuktaṃ veti vicāraṇīyam //
kiñca-
nāmagotre guroḥsamānato nirdiśet
gurugrahaṇamācāryādīnāmapyupalakṣaṇam /
samānataḥ samyagānataḥ prahvaḥ /
taṃ dhyātvā namaskāraṃ kṛtvetyarthaḥ /
evañca tatrāpi 'ācāryatatputra'; ityasminnācāryagrahaṇaṃ gurvādīnāmapyupalakṣaṇam, teṣāmapi nāmadheyoccāraṇasya pratiṣiddhatvāt /
tathāca smṛtyantaram-
ācāryaṃ caiva tatputraṃ tadbhāryāṃ dīkṣitaṃ gurum /
pitaraṃ ca pitṛvyaṃ ca mātaraṃ mātulaṃ tathā //
hitaiṣiṇaṃ ca vidvāṃsaṃ śvaśuraṃ patimeva ca /
na brūyānnāmato vidvān mātuśca bhaginīṃ tathā //
yadi brūyāttu taṃ dhyātvā namaskṛtvā vadedatha //
iti //
arcite śreyasi caivam
arcito mānyo vidvānityarthaḥ /
śreyān hitaiṣī vayasā ca vṛddha iti draṣṭavyam /
cakārādevaitasmin siddhe evaṃśabdaḥsamastātideśārthaḥ /
tataśca gurudarśane yadabhivādanādi tadatrāpi draṣṭavyam //
śayyāsanasthānāni vihāya pratiśravaṇam
yadā gururājñāṃ dadyāttadā śayanaṃ khaṭvādi /
āsanaṃ phalakādi /
sthānaṃ yatra sthitaḥ /
etāni vihāya tyaktvā pratiśravaṇaṃ prativacanaṃ dadyādityarthaḥ //
abhikramaṇaṃ vacanādadṛṣṭena
adṛṣṭena guruṇā ājñāyāṃ dīyamānāyāṃ abhikramaṇaṃ tadabhimukhena gamanaṃ kuryādityarthaḥ //
adhaḥsthānāsanatiryagvātasevāyāṃ gurudarśane cottiṣṭhet
yadā guruḥ adho nīcaiḥ tiṣṭhet āsīta vā, tiryagvātasevā mūtrapurīṣotsargaḥ /
tatra guruṃ dṛṣṭvā uttiṣṭhet /
cakārādanyamukho bhūtvā /
tathāca smṛtyantaram-
kūpasthitaṃ guruṃ dṛṣṭvā taṭākasthaṃ tathaiva ca /
tiṣṭhedanyamukho bhūtvā śiṣyo dāsastathaiva ca //
iti //
athavā-cakārādapagamanamucyate /
evaṃ sūtrārthaśca tadānīṃ draṣṭavyaḥ adhaḥsthānāsanatiryagvātasevāyāmuttiṣṭhet apayāyācca krameṇeti tatrādhaḥsthānāsane dṛṣṭvottiṣṭhet /
tiryagvātasevāyāmapayāyāditi kramaḥ //
gacchantamanuvrajet
gacchantaṃ dṛṣṭvānuvrajet /
cakāro 'nuvartate /
tena anuktamapi samuccīyate āsīnaṃ dṛṣṭvā uttiṣṭhet śayānaṃ dṛṣṭvā'sīteti /
tathāca smṛtyantaram-'gacchantamanugacchedāsīnaṃ cottiṣṭhecchayānaṃ cāsīna
upāsīta'
iti //
karma vijñāpyākhyāya
yadasya karma kartavyaṃ tatkaromītyācāryasya vijñāpya tatkṛtvā kṛtamityākhyāya tiṣṭhet /
vākyasyāparipūrṇatvāt vijñāpyetyatra kṛtvā ityadhyāhartavyam /
ākhyāyetyatrāpi tiṣṭhediti kriyā ca, 'praviśa piṇḍīm'; itivat //
āhūtādhyāyī
yadaiva guruṇā'hūto bhavati tadaivādhīyīta /
na tvenaṃ codayedityarthaḥ //
yuktaḥ priyahitayoḥ
syāditi śeṣaḥ /
yuktastatparaḥ /
priyahitayoḥsamuccitayoḥ /
hitasya cāpriyasyākartavyatvāt /
priyaṃ prītikaraṃ, hitaṃ āyatikṣamam /
yatpriyamāyatikṣamaṃ ca tadeva kuryādityarthaḥ //
tadbhāryāputreṣu caivam
tasya yau savarṇau sadṛśau bhāryāputrau tayorapi priyahitayoryuktaḥsyāt /
cakārāt kaṇṭhaprāvṛtādyapi /
kutaḥsavarṇayoreva grahaṇamiti cet bahuvacanasya pūjārthatvāt //
idānīṃ tasyāpavādamāha-
nocchiṣṭāśanasnāpanaprasādhanapādaprakṣālanonmardanopasaṃgrahaṇāni
tadbhāryāputrayoretāni na kuryāt /
priyahitatvātprāptaṃ pratiṣiddhyate /
anayoreva pratiṣedhāt guroretāni kartavyānyeva /
tathācāpastambaḥ-'proṣito bhaikṣādagnau kṛtvā bhuñjīta bhaikṣaṃ haviṣā saṃstutaṃ tatrācāryo devatārtha āhavanīyārthe ca taṃ bhojayitvā yaducchiṣṭaṃ prāśnāti havirucchaṣṭameva tat'; ityādi /
tathāca vasiṣṭho 'pi-'ucchiṣṭamagurorabhojyam'; ityādi /
prasādhanaṃ alaṃkāraḥ /
śeṣaṃ prasiddham //
upasaṃgrahaṇasyedānīṃ pratiprasavamāha-
viproṣyopasaṃgrahaṇaṃ gurabhāryāṇām
viproṣya pratyāgatena gurubhāryāṇāmupasaṃgrahaṇaṃ kāryam /
nānyadā /
nānyasyāḥ //
tatrāpi tu-
naike yuvatīnāṃ vyavahāraprāptena
vyavahārasamarthena pūrṇaṣoḍaśavarṣeṇetyarthaḥ /
yuvatīnāṃ taruṇīnāṃ viproṣyāpi na kāryamityeke manyante na tu
gautamaḥ /
āśaṅkanīyānāśaṅkanīyāpekṣayā draṣṭavyaḥ //
uktaṃ 'agnīndhanabhaikṣacaraṇe'; iti /
tatrāgnīndhanaṃ gṛhyebhya eva pṛthakpṛthagupalabhyata iti, bhaikṣacaraṇavidhimāha-
sārvavarṇikaṃ bhaikṣacaraṇamabhiśastapatitavarjam
kimarthamidaṃ sūtramārabhyate ? bhaikṣacaraṇaṃ tāvadanena na vidhīyate 'agnīndhanabhaikṣacaraṇe'; ityanena vihitatvāt /
abhiśastapativarjanaṃ ca 'praśastānāṃ svakarmasu'; ityanenoktatvāditi //
atraika āhuḥ-śūdraprāpaṇārtho 'yamārambhaḥ, 'praśastānāṃ svakarmasu'; ityanenāprāptatvāditi /
na caitadyuktaṃ, 'vṛttiścennāntareṇa śūdrāt ityanenāpadi śūdrābhyanujñānasiddheḥ /
na cānāpadyapi brahmacāriṇaḥ śūdrābhyanujñānamanena kalpayituṃ yuktaṃ, smṛtyantare atyantapratiṣiddhatvāt,'-
śūdrānnarasapuṣṭāṅgo yodhīyānopi nityaśaḥ /
juhvannapi japanvāpi gatimūrdhvāṃ na vindati //
iti //
tasmādanāpadyeva brahmacāriṇaḥ apraśastadvijātiprāpaṇārthoyamārambhaḥ apraśastānāmaviśeṣeṇa prāptau satyāṃ 'abhiśastapatitavarjaṃ'; iti yujyate ca pratiṣedhaḥ /
itarathā śūdraprāpaṇe sati abhiśastādīnāṃ prāptyabhāvādeva pratiṣedho na yujyata iti na ca śakyate vaktuṃ śūdraviṣaya evāyamapavāda iti, yatra hi dvijātayaḥ praśastā adhikriyante tatra śūdro 'pi praśasta eveti itarasya prasaṅga eva nāstīti //
tena prathamakalpastāvat brahmacāriṇaḥ praśastebhya eva bhaikṣacaraṇaṃ, tadalābhe apraśastebhyaḥ, tadalābhe ācāryādibhyaḥ, sarvābhāve āpadi śūdrāditi sthitam //
sarvavarṇānarhatīti sārvavarṇikaṃ, sarveṣāṃ bhavatītyarthaḥ /
sarvagrahaṇaṃ kṣatriyavaiśyaprāpaṇārthaṃ, anyathā brāhmaṇasyaiva pratigrahādhikārāt tasyaiva syāditi /
varṇagrahaṇaṃ śūdrasyāpi prāpaṇārthaṃ asati varṇagrahaṇe sarvagrahaṇaṃ tayoreva syāditi tadarthaṃ varṇagrahaṇaṃ kṛtam /
tena śūdrasyāprāptau tatprāpaṇārthaṃ varṇagrahaṇam /
tataśca śūdrasyāpi vṛttihīnasya bhikṣācaraṇe na doṣaḥ /
bhikṣāsamūho bhaikṣaṃ, tataśca bahubhyo gṛhebhya āhartavyam /
abhiśasta upapātakadoṣeṇābhiśasto gṛhyate, pātakadoṣeṇābhiśastasya patitagrahaṇenaiva siddhatvāt /
tathāca vasiṣṭhaḥ- 'brāhmaṇamanṛtenābhiśasya patanīyenopapatanīyena vā'; iti //
kecitsarveṣu varṇeṣu bhavaṃ sārvavarṇikamiti vigrahaṃ kurvanti teṣāṃ sarvaśabdasya prayojanaṃ na vidmaḥ /
apraśastadvijātiprāpaṇārthaṃ cenna sūtrārambhasyāpi tasyaiva prayojanatvāt /
śūdraprāpaṇārthatve 'pyukta eva parihāraḥ tasmāttadbhūsurairvicāraṇīyam //
adimadhyānteṣu bhavacchabdaḥ prayojyo varṇānupūrvyeṇa
dvipadasya bhikṣāṃ dehīti śabdasya prārthanāyāṃ dehītyasyāpi ca sārmathyāt prāptasyādau brāhmaṇena bhavacchabdaḥ prayoktavyaḥ, madhye kṣatriyeṇa, ante vaiśyena /
bhavacchabdasya prātipadikatvātkevalasya ca prayogābhāvāt strīṇāṃ sakāśe tadāmantritavibhaktyantaḥ prayoktavyaḥ, bhavati bhikṣāṃ dehīti /
puruṣasakāśe bhavan bhikṣāṃ dehīti /
pretyupasargāt smṛtyantaroktamapi draṣṭavyam /
tadapi kṣakārahikārau noccairvaktavyāviti /
yathāha gṛhyasmṛtiḥ 'brāhmaṇo bhikṣeta bhavati bhikṣāṃ dehīti, bhavanmadhyayā rājanyo bhikṣāṃ bhavati dehīti, bhavadantyayā vaiśyo bhikṣāṃ dehi bhavati, kṣāṃ ca hiṃ ca na vardhayet'; iti /
varṇagrahaṇaṃ śūdrasya mantraprāpaṇārthaṃ, tataśca trayāṇāmeva varṇānāmanyatamo mantro draṣṭavyaḥ /
anyo vā racanāviśeṣaḥ kartavyaḥ /
"vaiśyavaccūdravṛttiḥ"iti smṛtyantaradarśanāt vaiśyokto vā draṣṭavyaḥ /
aniyatavṛttivijñāpanārthaṃ sākṣānmantro noktaḥ /
tathā ca vasiṣṭhaḥ-"aniyatā ca vṛttiraniyatakeśaveṣāḥ"ityādi /
ekasyaiva vikalpo mā bhūditi anupūrvagrahaṇam //
ācāryajñātigurusveṣvalābhe 'nyatra
ācārya uktaḥ /
jñātiḥ sapiṇḍaḥ, gururmātulādiḥ, svamātmīyam /
anyatrālābhe eṣu bhaikṣaṃ prārthanīyam /
kramastu pratipāditaḥ //
atrāpi-
teṣāṃ pūrvaṃ pūrvaṃ pariharet
teṣāṃ yo yaḥ prathamanirdiṣṭaḥ tatra tatra pariharet /
anyatrālābhe pūrvaṃ pūrvaṃ parihṛtyāpi teṣāmeva sakāśe
bhaikṣaṃ paricaritavyam /
nopādhyāyagṛhādityevaṃ niyamārthaṃ teṣāṃ grahaṇam /
tataśca sarvatrālābhe upādhyāyagṛhādityeva draṣṭavyam /
tathāca smṛtyantaraṃ"alābhe 'nyatropādhyāyagṛhādapi"iti //
nivedya gurave 'nujñāto bhuñjīta
idaṃ bhaikṣamiti gurave kathayitvā tato bhuṃkṣveti tenānujñāto bhuñjīta /
evañca nivedanaṃ bhaikṣasaṃskārārthaṃ, anujñāta iti vacanāt /
yadi gururgṛhṇīyāt tadānyadāhartavyam //
asannidhau tadbhāryāputrasabrahmacārisadbhyaḥ
ācāryasannidhānena tadbhāryādīnāṃ nivedanaṃ yathāsambhavaṃ kartavyam /
tadgrahaṇaṃ bhāryāputrayoḥ samānajātīyatvajñāpanārtham /
sabrahmacārī samānacaraṇaḥ, san sādhu prakṛṣṭaguṇaḥ //
tatkatha bhuñjītetyata āha-
vāgyatastṛpyannalolupyamānaḥ sannidhāyodakam
vāgyatastūṣṇīṃ, tṛpyansaṃtoṣaṃ kurvan, pūrvamasaṃtuṣṭo 'pyannadarśanamātrādeva hṛṣyedityarthaḥ /
tathāca smṛtyantaram-
dṛṣṭvā hṛṣyetprasīdecca pratinandecca sarvaśaḥ //
iti /
alolupyamāno viśeṣaspṛhāṃ pariharannatibhojanaṃ varjayedityarthaḥ /
tathāca smṛtyantaram-
anāyuṣyamanārogyarmasvagyaṃ cātibhojanam //
apuṇyaṃ lokavidviṣṭaṃ tasmāttatparivarjayet //
iti /
athavā bhojanavidhimaparivarjayannityarthaḥ /
tathāca smṛtyantare bhojanavidhirdraṣṭavyaḥ /
samyaṅi#nadhāyodakaṃ prāśyetyarthaḥ /
samupasargaḥ smṛtyantaroktamārgopasaṃgrahārthaḥ /
tathā'hośanā-"satyaṃ tvartenetyādinodakaṃ pariṣicyāmṛtopastaraṇamityādinā prāśayet"iti /
athavā-udakamiti kamaṇḍalurucyate, tat sannidhāya /
tataśca brahmacāriṇo 'pi kamaṇḍaludhāraṇaṃ kartavyam /
tathaiva manurapi mekhalādibhiḥ saha pratipattividhānāt brahmacāriṇaḥ kamaṇḍaludhāraṇaṃ jñāpayati-
mekhalāmajinaṃ daṇḍamupavītaṃ kamaṇḍalum /
apsu prāsya vinaṣṭāni gṛhṇītānyāni mantravat //
iti /
evaṃca tata evācamanaṃ kartavyaṃ, vacanasārmathyāt /
ucchiṣṭasparśane na doṣaḥ /
smṛtyantaroktaṃ vā draṣṭavyam /
yathā'ha vasiṣṭhaḥ-
apsu pāṇau ca kāṣṭhe ca kalpitaḥ pāvakaḥ śuciḥ /
tasmādudakapāṇibhyāṃ parimṛjyātkamaṇḍalum //
iti /
kecitsamupasargādevaitamarthaṃ samarthayanti //
idānīṃ yadi brahmacārī guroḥ samyagvinayenāvatiṣṭheta tadānīṃ kiṃ kartavyamityata āha-
śiṣyaśiṣṭiravadhena
śiṣyāśiṣṭiḥ śiṣyaśāsanaṃ, avadhena vadhaṃ muktvā, nirrbhatsanādinā kartavyamityarthaḥ /
adhikārādeva siddhe śiṣyagrahaṇamanyasyāpi śāsanīyasya bhāryāputrāderayameva dharma iti jñāpanārtham //
aśaktau rajjuveṇuvidalābhyāṃ tanubhyām
nirrbhatsanādinā śāsanāśaktau rajjvā veṇuvidalena vā /
sahanirdiṣṭayorapi tulyārthatvāt vikalpaḥ /
tenāpi tanunā śāsyaḥ //
anyena ghnatrājñā śāsyaḥ
anyena hastapādādinā krodhena ghnatrājñā daṇḍyaḥ /
gauravārthaṃ rājagrahaṇam //
atha kiyantaṃ kālamevaṃ vartetetyāha-
dvādaśa varṣāṇyekavede brahmacaryaṃ caret
ekavedamadhyeṣyamāṇo dvādaśavarṣāṇyabhihitarūpaṃ brahmacaryaṃ caret kuryāt /
brahmacaryaśabdena yamaniyamakalāpa
ucyate, brahmārthatvāt //
prati dvādaśa vā
prativedaṃ vā dvādaśavarṣāṇi brahmacaryaṃ caret //
sarveṣu grahaṇāntaṃ vā
sarveṣu vedeṣu yāvataiva kālenādhyayanamabhinirvartayet tāvantameva kālaṃ brahmacaryaṃ caret tasya tadarthatvāt /
sarvagrahaṇaṃ yadyekamadhīyīta yadi vā dvau yadi vā sarvānityevamartham /
tathāca manuḥ-
vedānadhītya vedau vā vedaṃ vāpi yathākramam //
iti /
soyamuktāvadherūrdvamarvāgvāpavādaḥ /
niyamenādhītaṃ vīryavadbhavatīti niyamoktiḥ //
vidyānte gururarthena nimantryaḥ
vidyāsamāptau, na tu vratānām, gururācāryaḥ arthena prayojanena nimantryaḥ praṣṭavyaḥ kiṃ gurvarthe karavāṇīti //
tataḥ-
kṛtvānujñātasya vā snānam
kṛtvā datvetyarthaḥ, gurūpadiṣṭamartham /
tena vā alaṃ gurudakṣiṇayetyanujñātasya snānaṃ samāvṛttiḥ //
idānīṃ pitrādyanekagurusannidhāne kaḥ prathamaḥ pūjya ityata āha-
ācāryaḥ śreṣṭho gurūṇām
ācārya uktalakṣaṇaḥ, sa śreṣṭhaḥ pradhāno gurūṇāṃ anyeṣāṃ pitrādīnām /
tataśca 'saṃnipāte parasya'; ityatra paraśabdenāyamevocyate //
mātetyeke mātetyeke
Original text: Dharmasūtra, 1-3 with Maskari's commentary Gautamasmṛtibhāṣya · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0