ધર્મસૂત્ર (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 2

આપસ્તમ્બેન સર્વતઃશમ્યાપ્રાસાન્નાધીયીતેત્યુક્તમ્ ।
તસ્માત્તત્સમીપે ઽધ્યયનં શ્મશાનાધ્યયનમ્ ।
અભ્યુપસર્ગો બુદ્ધિપૂર્વસૂચનાર્થઃ ।
તતો ઽબુદ્ધિપૂર્વે અન્યત્પ્રાયશ્ચિત્તં લઘુતરં દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
તથા ચાહોશના- ઽઅનભિસન્ધ્યા શ્મશાનાભ્યધ્યયને ઽધીહિ ભો ઇત્યુક્ત્વાધીયીતઽ; ઇતિ ।
ચકારાદનન્તરોક્તસ્ય પ્રણાયામાદેઃ સર્વસ્ય પ્રાપ્તૌ એવંશબ્દેન અનન્તરોક્તસ્યોપસદનસ્યૈવ પ્રાપ્તિઃ ક્રિયતે ।
તર્હ્યેવંશબ્દ એવ વક્તવ્ય ઇતિ ચેત્ ન, ઉભયસકાશ એવાયમર્થો લભ્યતે ।
કથં ? એવંશબ્દે ચશબ્દે વા વક્તવ્યે ઉભયપાઠસ્ય પ્રયોજનાન્તરં કલ્પયિતું ન્યાય્યં, ન હ્યેકસ્યૈવેતિ ।
અત ઉપસદનમેવ કર્તવ્યમ્ ।
તથાચ સ્મૃત્યન્તરં-ઽશ્મશાનસમીપે ઽધીત્ય પ્રાણાન્ ધારયેત્ પ્રાણોપસ્પર્શનમભિવાદનં સાવિત્ર્યનુવાચનંઽ; ઇત્યાદિ ।
દ્વિરુક્તિરધ્યાયપરિસમાપ્ત્યર્થા ।
ઉક્તમિદં સર્વં પ્રાયશ્ચિત્તં શિષ્યસ્યૈવ, તદર્થત્વાદધ્યનપ્રભૃતેઃ ।
કિઞ્ચ-સર્વત્ર સોપસદનમેવ પ્રાયશ્ચિત્તં, ઉપસદનં ત્વભિવાદનાદિ, તદભિવાદનમાચાર્યસ્ય
ન સમ્ભવતીતિ ॥
ઇતિ મસ્કરીયે ગૌતમભાષ્યે પ્રથમો ઽધ્યાયઃ ॥
દ્વિતીયો ઽધ્યાયઃ
દ્વિજાનામુક્તમુપનયનમ્ ।
તેષામુપનયનાત્પ્રાગપિ કૈશ્ચિદ્વર્ણધર્મૈરધિકાર ઇષ્યત ઇતિ તદર્થમાહ-
પ્રાગુપનયનાત્કામચારવાદભક્ષઃ

નનુ ચ પ્રાગેવોપનયનાદેતદ્વક્તવ્યં, તત્ર પ્રાગુપનયનાદિત્યેતન્ન વક્તવ્યં ભવતિ ॥
ઉચ્યતે-સત્યમેતત્ ।
કિન્તુ ઉપનયનસ્યાદાવભિધાને પ્રયોજનમુક્તમ્ ।
નાનેન વિધીયતે, અર્થપ્રાપ્તત્વાત્ ।
ન ચ નિયમ્યતે, અવશ્યકર્તવ્યાભાવાત્, ઽઉપનયનાદિર્નિયમઃઽ; ઇતિ વક્ષ્યમાણત્વાત્ પાક્ષિકત્વાભાવાચ્ચ ।
નાપિ પરિસઙ્ખ્યા, નિર્વત્યાભાવાત્ ।
ન હ્યસ્યાકામચારિત્વાદિકં પ્રાપ્તમ્ ।
અતઃ ઇદં સૂત્રમનુવાદકં પ્રાયશ્ચિત્તરાજદણ્ડાભાવજ્ઞાપનાર્થં, તયોઃ સામાન્યેનોપદિશ્ટત્વાત્ ॥
નનુ ચ રાજદણ્ડપ્રાયશ્ચિત્તાનિ ચ વિહિતાકરણે નિષિદ્ધસેવને વા વિધીયન્તે ।
ન ચાસ્ય વિધિપ્રતિષેધાભ્યામધિકારઃ ।
ન ચાસ્ય વિધિઃ પ્રતિષેધાભ્યામધિકારઃ ।
ન ચાસ્ય વિધિઃ પ્રતિષેધો વા શ્રૂયત ઇતિ ।
ન ત્વસ્યાહુતાત્ત્વાદિ વિધાયિષ્યતે પ્રતિષિધ્યતે વા, યદ્વ્યતિક્રમે ઉભયં ભવિષ્યતીતિ, પિત્રાદીનામુપદેશાત્ ।
અત ઇદં સૂત્રમનર્થકમિતિ ॥
અત્રોચ્યતે-યદ્વિહિતાકરણે પ્રતિપિદ્ધસેવને વા પ્રાયશ્ચિત્તમુક્તં રાજદણ્ડો વા તદુભયમસ્યાપિ પ્રાપ્નોત્યેવ ।
યદ્યપ્યસ્યૈવોદ્દેશેન વિધિઃ પ્રતિષેધો વા ન શ્રૂયતે, તથાપિ યત્તુ સામાન્યેનોક્તં ઽઅહિંસા સત્યમસ્તેયમ્ઽ; ઇત્યાદિ, ત્દવર્ણધર્મત્વાદસ્યાપિ પ્રાપ્નોતિ ।
તદ્વ્યતિક્રમે રાજદણ્ડપ્રાયશ્ચિત્તે અપિ ભવતઃ ।
અતઃ તન્નિવૃત્ત્યર્થમનુવાદસ્વરૂપં સૂત્રમારબ્ધમ્ ॥
ઽઉપનયનાદિર્નિયમઃઽ; ઇત્યનેન સૂત્રેણ ઉપનયનાદારભ્ય યો વિધિરુચ્યતે-તદ્વ્યતિક્રમે એવ પ્રાયશ્ચિત્તં નાન્યવ્યતિક્રમે ઇતિ વક્ષ્યમાણત્વાત્ ।
તેનૈવાસ્યાપિ વર્ણધ્રમાતિક્રમે પ્રાયશ્ચિત્તાભાવો જ્ઞાતું શક્યતે, રાજદણ્ડાભાવો ઽપિ ।
તથાપિ નિત્યોપનયનકાલાતીતસ્ય ભિન્નબુદ્ધેઃ શક્તસ્ય એકાદશવર્ષાદૂર્ધ્વં ષોડશવર્ષાત્પ્રાક્ પ્રાયશ્ચિત્તાર્ધપ્રવેશનાર્થં, તતોર્ઽવાક્ પઞ્ચવર્ષાદૂર્ધ્વં પિત્રાદીનાં પ્રાયશ્ચિત્તપ્રવેશાર્થં, તત અર્વાગપરાધાભાવજ્ઞાપનાર્થં ચ સૂત્રમારબ્ધમ્ ।
તથાચ ભાર્ગવીયં-
આશીતિર્યસ્ય વર્ષાણિ બાલો વાપ્યૂનષોડશઃ ।
પ્રાયશ્ચિત્તાર્ધમર્હન્તિ સ્ત્રિયો વ્યાધિત એવ ચ ॥
ઊનૈકાદશવર્ષસ્ય પઞ્ચવર્ષાત્પરસ્ય ચ ।
ચરેત્સુહૃદ્ગુરશ્ચૈવ પ્રાયશ્ચિત્તં વિશુદ્ધયે ॥
અતો બાલતરસ્યાથ નાપરાધો ઽસ્તિ કુત્ર ચિત્ ।
રાજદણ્ડશ્ચ તસ્યાતઃ પ્રાયશ્ચિત્તં ચ નેષ્યતે ॥
ઇતિ ॥
એવં ચોપનયનાત્પ્રાગ્યદ્યપિ સામાન્યેન કામચારિત્વાદ્યુક્તં, તથાપિ પઞ્ચવર્ષાત્પ્રાગેવાત્યન્તકામચારિતા, તત ઊર્ધ્વં વર્ણધર્મેષુ નિયોક્તવ્યઃ પિત્રાદિભિઃ, તદ્વ્યતિક્રમે બાલસ્ય સતઃ પિત્રાદીનાં પ્રાયશ્ચિત્તસ્ય શ્રવણાત્ ।
અલમતિપ્રસઙ્ગેન ॥
ઇદાનીં સૂત્રં વિવ્રિયતે-ઉપનયનાત્પ્રાક્કામચાર ઇચ્છાગતિઃ તસ્માચ્ચણ્ડાલસ્પર્શનાદૌ પ્રોક્ષણમાત્રં વક્ષ્યતિ ઽઅવોક્ષણેભ્યઃઽ; ઇતિ તદપિ પઞ્ચવર્ષાત્પ્રાગેવેત્યુક્તમ્ ।
અત ઊર્ધ્વં ચણ્ડાલાદિસ્પર્શને સ્નાપયિતવ્યઃ ।
એકાદશવર્ષાદૂર્ધ્વં સ્વયમેવ સ્નાયાત્ ।
એવં સર્વત્ર ।
કામવાદઃ અશ્લીલાદ્યપિ વદતિ ।
કામપક્ષઃ પર્યુષિતાદ્યપિ ભક્ષયતિ ।
પઞ્ચવર્ષાદૂર્ધ્વં વર્ણધર્માવિરોધીનિ કારયિતવ્યાનિ ।
ઉપનયનાત્પ્રાગિત્યાપત્કલ્પોપનયનસ્યાપિ ગ્રહણમ્ ।
કુતઃ ? બ્રહ્મચારીતિ લિઙ્ગાત્ ।
નિત્યકાલાત્પ્રાક્ બ્રહ્મચર્યસ્ય સ્ખલનાસમ્ભવાદેવ સિદ્ધત્વાત્ બ્રહ્મચર્યરક્ષણોપદેશો ઽનર્થકઃસ્યાદિતિ ।
કામચારસ્યોદાહરણં સ્વયમેવ વક્ષ્યતિ ઽયથોપપાદમૂત્રપુરીષો ભવતિઽ; ઇતિ ।
અતો ઽત્યન્તબાલાવસ્થાયામપિ બ્રહ્મહત્યાદેર્યત્નતો નિવારયિતવ્યઃ ।
કામવાદે અભિશંસાદૌ કામભક્ષણે સુરાપાનાદૌ ચાત્યન્તવાલ્યાવસ્થાયામપિ યત્નતો નિવારયિતવ્ય-, કામચાર ઇત્યનેનૈવ સિદ્ધે વાદભક્ષણયોઃ પુનરુપન્યાસાત્ ।
ઉપનયનાદિતિ વક્તવ્યે પ્રાગ્ગ્રહણં નિયમાર્થં, ઉપનયનાત્પ્રાગેવ કામચારિત્વાદીતિ ।
અસતિ નિયમે ઽઉત્તરેષાં ચૈતદવિરોધિઽ; ઇત્યનેન હુતશિષ્ટભક્ષણવર્જનાદિ યતીનામપિ પ્રાપ્નોતીતિ ॥
ઇદાનીં કામવાદભક્ષણસ્યાપવાદમાહ-
અહુતાદ્બ્રહ્મચારી

હુતં હુતશિષ્ટં ચરુપુરોડાશાદિ, ન વૈશ્વદેવશિષ્ટં, તસ્ય સર્વાર્થત્વાત્ ।
તથાઽહાપસ્તમ્બઃ-ઽસર્વાન્ વેશ્વદેવે ભાગિનઃ કુર્વીતઽ; ઇતિ ।
અહુતાત્કાર્ય ઇતિ શેષઃ ।
અર્થપ્રાપ્તસ્ય પ્રતિષેધો ઽયં પિત્રાદીનામુપદેશઃ, બાલસ્ય વિજ્ઞાનાભાવાત્ ।
એકાદશવર્ષાદૂર્ધ્વં તસ્યૈવેત્યુક્તમ્ ॥
બ્રહ્મચારી

બ્રહ્મચર્યરક્ષણં કર્તવ્યમ્ ॥
ઇદાનીં કામચારસ્યોદાહરણમાહ-
યથોપપાદમૂત્રપુરીષો ભવતિ

યથાપરિવેષ્ટિતશિરસઃ કૃષ્ટાદાવપિ મૂત્રપુરીષાવુત્પદ્યેતે તિષ્ઠતો વા તથા તત્રૈવ કુર્યાદિત્યર્થઃ ॥
કિઞ્ચ-
નાસ્યાચમનકલ્પો વિદ્યતે

પઞ્ચવર્ષાદૂર્ધ્વમસ્યૈકાદશવર્ષાત્પ્રાક્ આચમનકલ્પઃ આચમનવિધિર્ન વિદ્યતે ।
કલ્પપ્રતિષેધાત્ આચમનમાત્રમસ્તીત્યવગમ્યતે ।
તત્ર ઽશૂદ્રેણ હિ સમસ્તાવદ્યાવદ્વેદેન જાયતેઽ; ઇતિ સ્મૃત્યન્તરે શૂદ્રેણ તુલ્યધર્મશ્રવણાદાચમનં શૂદ્રવદ્દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
ઊનૈકાદશવર્ષસ્યેતિ કુતઃ ? અસ્યેત્યારમ્ભાત્, પઞ્ચવર્ષત્પ્રાગ્દોષાભાવશ્રવણાત્ એકાદશવર્ષાદૂર્ધ્વં વર્ણધર્મે ઽધિકૃતત્વાચ્ચ ।
એકાદશવર્ષાદૂર્ધ્વમાચમનકલ્પો ઽપિ તસ્ય વિદ્યત એવેતિ ગમ્યતે ॥
ઇદાનીમતિબાલસ્યાહ-
અન્યત્રાપમાર્જનપ્રધાવનાવોક્ષણેભ્યઃ

અસ્ય ન વિદ્યત ઇતિ વર્તતે ।
અસ્યોનપઞ્ચવર્ષસ્યાપમાર્જનાદિભ્યઃ અન્યત્ર કિઞ્ચિદપિ શૌચપ્રકારઃ ન વિદ્યત ઇત્યર્થઃ ।
અપમાર્જનં ભુક્તોચ્છિષ્ટસ્ય સોદકેન પાણિના તદુચ્છિષ્ટાપનયનમ્ ।
પ્રધાબનં પ્રક્ષાલનં મૂત્રોચ્ચારાદૌ ।
અવોક્ષણં ચણ્ડાલાદિસ્પર્શને પ્રોક્ષણમ્ ।
પ્રાપ્ત્યભાવાત્ ઽનાસ્યાચમનકલ્પો વિદ્યતે ।
અન્યત્રાપમાર્જનપ્રધાવનાવોક્ષણેભ્યઃઽ; ઇતિ પ્રતિષેધદ્વયસ્યાનારમ્ભઃ પ્રાપ્નોતીતિ ચેત્, નૈષ દોષઃ, ઽનાસ્યાચમનકલ્પો દ્યિતતેઽ; ઇત્યનેનોનષોડશવર્ષસ્યાચમનકલ્પો વિધીયતે ઊનૈકાદશવર્ષસ્ય પ્રતિષેધદ્વારેણ ।
ઽઅન્યત્રાપમાર્જનપ્રધાવનાવોક્ષણેભ્યઃઽ; ઇત્યનેન પુનઃ ઊનપઞ્ચવર્ષસ્યાપમાર્જનાદિ વિધીયતે અન્યશૌચપ્રતિષેધદ્વારેણેતિ ॥
કિઞ્ચ-
ન તદુપસ્પર્શનાદશૌચમ્

તદ્ગ્રહણેનાકૃતશૌચો ગૃહ્યતે ।
અકૃતશૌચસ્પર્શનાત્તેન વા સ્પૃષ્ટસ્યાશુચિત્વં ન ભવતિ ।
અતિબાલવિષયમેવૈતત્ ॥
તર્હ્યસ્ય શૌચવિધાનમનર્થકં, કુતઃ ? દ્વયમેવ પ્રયોજનં શૌચવિધાનસ્ય દૃશ્યતે ઇતરસ્પર્શયોગ્યાર્થમનુષ્ઠાનાર્થં ચ ।
અસ્ય તુ ઇતરસ્પર્શયોગ્યાર્થં ન ભવતિ, અકૃતશૌચસ્યાપિ સ્પર્શયોગ્યત્વાત્ ।
ઽન તદુપસ્પર્શનાદશૌચમ્ઽ; ઇત્યનેન ।
અનુષ્ઠાનાર્થં ચ ન ભવતિ, અસ્યાનુષ્ઠાનાભાવાદિતિ ॥
નાનર્થકં, રક્ષાર્થત્વાચ્છૌચવિધાનસ્યેતિ ।
તથાચ સ્મૃત્યન્તરં-ઽબાલસ્યાપઞ્ચમાદ્વર્ષાદ્રક્ષાર્થં શૌચં કુર્યાત્ઽ; ઇતિ ॥
અકૃતશૌચસ્યાસ્યૈવ સ્પર્શને દોષાભાવજ્ઞાપનાર્થઃ ઉપશબ્દપ્રયોગઃ ।
એવં ચાન્યેષામુચ્છિષ્ટકૃત મૂત્રપુરીષાણાં
સ્પર્શને આચમનં કર્તવ્યમ્ ।
તત્સ્પર્શને ન દોષઃ શવસ્પૃષ્ટિસૂત્રે પરિગણિતત્વાત્ ।
તથા સ્મૃત્યન્તરં-
અશુચિં સ્પૃશતે યસ્તુ એક એવ હિ દુષ્યતે ।
તં સ્પૃષ્ટ્વાન્યો ન દુષ્યેત સર્વદ્રવ્યેષ્વયં વિધિઃ ॥
ઇતિ ॥
ચણ્ડાલસ્પર્શને તુ શવસ્પૃષ્ટિસૂત્રે વક્ષ્યતિ ।
ઽતમુપસ્પૃશેત્ઽ; ઇતિ વક્તવ્યે ઽન તદુપસ્પર્શનાદશૌચમ્ઽ; ઇતિ ગુરસૂત્રકરણં પ્રાગુપનયનાદિત્યત્ર નિયમમ્યાપિ બાધનાર્થમ્ ।
તતશ્ચોપનયનાદૂર્ધ્વમપ્યુચ્છિષ્ટકૃતમૂત્રપુરીષાણાં સ્પર્શને આચમનં કર્તવ્યમ્ ॥
કિઞ્ચ-
ન ત્વેનૈનમગ્નિહવનબલિગ્રહણયોર્નિયુઞ્જ્યાત્

એનમિતિ સર્વસ્યાનુપનીતસ્યોપસઙ્ગ્રહાર્થમ્ ।
અગ્નૌ યત્ક્રિયતે અગ્નિહોત્રહોમાદિ તત્ અગ્નિહવનમ્ ।
વૈશ્વદેવોત્તરકાલં દિગ્દેવતાભ્યો યો બલિર્દીર્યતે તદ્બલિહરણમ્ ।
તુશબ્દો વિશેષવાચી, અષ્ટકાદૌ બ્રાહ્મણપાદપ્રક્ષાલનાદાવપિ ન નિયુઞ્જ્યાત્, વિશેષતો ઽગ્નિહવનબલિહરણયોરિતિ ।
કામચારિત્વાદ્યત્રકુત્રચિન્મન્ત્રમધીત્યાગ્નિહોત્રાદૌ યદિ સ્વયમેવ પ્રવર્તતે તદા તં દૃષ્ટ્વાનુમન્તાપિ ન સ્યાદિત્યેવમર્થ એવશબ્દઃ ।
ઉપનીતસ્ય નિયોગાર્થમિદં વચનં, અન્યત્ર પ્રાપ્ત્યભાવાત્પ્રતિનિષેધસ્ય ।
એવં ચ ઽવિદ્વાનાગ્નિહોત્રં જુહુયાત્ઽ; ઇતિ યદ્યપિ શ્રુત્યા બહુશ્રુતસ્યૈવાધિકારઃ, તથાપિ તદસમ્ભવે અલ્પવિદ્યમપ્યુપનીતં નિયુઞ્જ્યાત્ ।
તથાચ મનુઃ-
નૈવ કન્યા ન યુવતિર્નાલ્પવિદ્યો ન બાલિશઃ ।
હોતા સ્યાદગ્નિહોત્રસ્ય નાર્તો નાસંસ્કૃતસ્તથા ॥
ઇતિ ॥
તત્રાલ્પવિદ્યપ્રતિષેધાદેવ પ્રતિષેધે સિદ્ધે નાસંસ્કૃત ઇતિ પ્રતિષેધો ઽન્યસ્ય વિદુષો ઽભાવેલ્પવિદ્યસ્યાપિ સંસ્કૃતસ્યાભ્યનુજ્ઞાનાર્થમિતિ પ્રતિપાદિતમ્ ।
પ્રાગુપનયનાદિત્યાદિ યદુક્તં તત્સ્ત્રીણામપિ અવિવાહાદ્દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
કુતઃ ? ઽવૈવાહિકો વિધિઃ સ્ત્રીણામૌપનાયનિકઃ સ્મૃતઃઽ; ઇતિ સ્મૃત્યન્તરદર્શનાત્ ।
એવં ચાગ્નિહવનબલિર્હરણયોઃ કન્યાયા અપિ નિયોગપ્રતિષેધઃ સિદ્ધઃ ।
અતો વિવાહોત્તરકાલં નિયોગઃ કર્તવ્યઃ ।
તત્ર ઽન સ્ત્રી જુહુયાત્ઽ; ઇતિ શ્રુત્યાગ્નિહોત્રે પ્રતિષિદ્ધત્વાત્ ઔપાસનાદૌ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
તથા ચ સ્મૃત્યન્તરં-ઽપત્ન્યૌપાસનં જુહુયાદ્વૈશ્વદેવં ચઽ; ઇત્યાદિ ।
ન યુવતિરિતિ પ્રતિષેધશ્ચ પરદારવિષયત્વાદદોષઃ ॥
કિઞ્ચ-
ન બ્રહ્માભિવ્યાહારયેદન્યત્ર સ્વધાનિનયનાત્

એવમિત્યનુવર્તતે ।
બ્રહ્મશબ્દેન વેદા ઉચ્યન્તે ।
તસ્માદેનં નાધ્યાપયેત્ ।
ઉપનીતસ્યોપાકરણાદૂર્ધ્વં ઽઅધીયીત છન્દાંસિઽ; ઇત્યનેન વેદાધ્યયનવિધાનાદેવાનુપનીતસ્ય પ્રતિષેધે સિદ્ધે વેદસ્ય પુનઃ પ્રતિષેધઃ વેદ એવ નાધ્યાપયિતવ્યઃ ઇતિ નિયમાર્થઃ તતશ્ચાઙ્ગાધ્યાપને ન દોષઃ ।
કામચારિત્વાદ્યેનકેનચિત્પ્રકારેણ ગૃહાતં મન્ત્રમપિ નોચ્ચારયેત્ ।
કુતઃ ? અધ્યાપયયેદિત્યનારભ્યાભિવ્યાહારયેદિત્યારમ્ભાત્ ।
અન્યત્ર સ્વધાનિનયનાત્, સ્વધાનિનયનં વર્જયિત્વા ।
અમુષ્મૈ સ્વધેત્યુક્ત્વા યત્પિણ્ડોદકાદિ પ્રેતેભ્યો દીયતે તત્સ્વધાનિનયનમ્ ।
તદપિ પ્રેતકર્મણઃ સમસ્તસ્યાપ્યુપલક્ષણમ્ ।
તથાચ વસિષ્ઠઃ-ઽઅન્યત્રોદકકર્મસ્વધાષિતૃસંયુક્તેભ્યઃઽ; ઇતિ ।
એવંચ પુત્રે ઽનુપનીતે ઽપિ
સતિ સપિણ્ડાદિભિઃ પ્રેતક્રિયા ન કર્તવ્યા, શાસ્ત્રચોદનાનર્થક્યપ્રસઙ્ગો મા ભૂદિતિ ॥
અનુપનીતસ્યોક્ત્વેદાનીમુપનીતસ્યાહ-
ઉપનયનાદિર્નિયમઃ

ઉપનયનાદારભ્ય યો વિધિરુક્તઃ સ નિયમસંજ્ઞો ભવતિ ।
એવં ચાસ્યાકરણે પ્રાયશ્ચિત્તં ન પૂર્વસ્ય ।
અતો વા આરભ્ય નિયમઃ વ્રતધારણં યો વક્ષ્યતે ઽગ્નીન્ધનાદિઃ સ નિયમઃ ઉપનયનાદિઃ કર્તવ્યઃ ॥
કિઞ્ચ-
ઉક્તં બ્રહ્મચર્યમ્

ઉક્તગ્રહણં પ્રાગુપનયનાન્નિયમ એવૈતદિતિ ।
તતશ્ચ તત્સ્ખલને ઽનુપનીતસ્યાપિ અવકીર્ણિપ્રાયશ્ચિત્તેનૈવાધિકારો દ્રષ્ટવ્યઃ ।
તથાચ સ્મૃત્યન્તરં-ઽવિપ્લુતમવકીર્ણિવ્રતેન શુદ્ધમુપનયેદૂનસપ્તદશવર્ષં, અત ઊર્ધ્વં બ્રાત્યાવકીર્ણિવ્રતાભ્યામ્ઽ; ઇતિ ।
બ્રહ્મચારિણસ્તુ સ્ત્રીપ્રેક્ષણાદિપ્રતિષેધાદર્થસિદ્ધમિતિ ચેત્, ન, પશ્વાદષ્વપિ સમ્ભવાત્ ॥
કિઞ્ચ-
અગ્નીન્ધનભૈક્ષચરણે

અગ્નીન્ધનં સમિદ્ધોમઃ ।
ઇતરત્પ્રસિદ્ધમ્ ।
તે પ્રતિદિનં કર્તવ્યે ।
સહનિર્દેશો ઽનન્તરાનુષ્ઠાનાર્થઃ ।
તથાચ મનુઃ-
પ્રતિગૃહ્યેપ્સિતં દણ્ડમુપસ્થાય ચ ભાસ્કરમ્ ।
પ્રદક્ષિણં પરોત્યાગ્નિં ચરેદ્ભૈક્ષં યથાવિધિ ॥
ઇતિ ।
તત્રાપિ પ્રદક્ષિણં પરીત્યાગ્નિમિત્યનેન સમિદ્ધોમ ઉક્ત ઇત્યુક્તમ્ ।
ઽસાયં પ્રાતસ્ત્વન્નમભૈપૂજિતમનિન્દન્ ભુઞ્જીતઽ; ઇતિ દ્વિર્ભોજનશ્રવણાત્ સાયં પ્રાતઃ દ્વિરગ્નીન્ધનમપિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
તથા ચ સ્મૃત્યન્તરમ્-
દૂરાદાહૃત્ય સમિધઃ સન્નિદધ્યાદ્વિહાયસિ ।
સાયં પ્રાતશ્ચ જુહુયાત્તાભિરગ્નિમતન્દ્રિતઃ ॥
ઇતિ ।
કેચિત્સમિદ્ધોમં સાયમેવેચ્છન્તિ ॥
કિઞ્ચ-
સત્યવચન્

સર્વત્ર કર્તવ્યક્રિયાધ્યાહર્તવ્યા ।
વચનગ્રહણમસંદેહાર્થં, સત્યમપામુપસ્પર્શનમિત્યેવં સંદેહઃ સ્યાદિતિ ।
પૃથગ્ગ્રહણં આતુરસ્યાપ્યનુષ્ઠાનાર્થમ્ ।
તતશ્ચ પૂર્વયોસ્તન્ન ।
તથાચચ મનુઃ-
અકૃત્વા ભૈક્ષચરણમસમિધ્ય ચ પાવકમ્ ।
અનાતુરઃ સપ્તરાત્રમવકીર્ણિવ્રતં ચરેત્ ॥
ઇતિ ॥
કિઞ્ચ-
અપામુપસ્પર્શનમ્

અબ્ગ્રહણં ભસ્માદીનામુપલક્ષણમ્ ।
તથાચ ભૃગુઃ-
સ્નાનાનિ પઞ્ચ પુણ્યાનિ કીર્તિતાનિ મહર્ષિભિઃ ।
આગ્નેયં વારુણં વ્રાહ્યં વાયવ્યં દિવ્યમેવ ચ ॥
આગ્નેયં ભસ્મના સ્નાનમવગાહં તુ વારુણમ્ ।
આપો હિષ્ઠેતિ ચ બ્રાહ્મં વાયવ્યં ગોરજઃ સ્મૃતમ્ ॥
યત્તુ સ્યાત્સાતપં વર્ષં દિવ્યં સ્નાનં તદુચ્યતે ।
અશક્તો વારુણે સ્નાને આગ્નેયાદિ સમાચરેત્ ॥
ઇતિ ॥
સ્નાનમિતિ વક્તવ્યે એવમભિધાનં સ્મૃત્યન્તરોક્તસ્નાનવિધેરુપસઙ્ગ્રહણાર્થમ્ ।
એવં ચ સ્મૃત્યન્તરોક્તં દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
ઉપશબ્દો ઽવિજ્ઞાતજલવર્જનાર્થઃ ।
અગ્નીન્ધનભૈક્ષચરણયોઃ પૃથગ્ગ્રહણં ભુક્તસ્ય નિત્યસ્નાનપ્રતિષેધાર્થં, ન નૈમિત્તિકસ્ય ।
અતો નૈમિત્તિકં કર્તવ્યમ્ ।
સત્યવચનસ્ય પૃથગ્ગ્રહણમાતુરસ્ય નૈમિત્તિકસ્યાપિ પ્રતિષેધાર્થમ્ ।
ઉપશબ્દોર્ઽધરાત્રસ્નાનપ્રતિષેધાર્થં ઇતિ કેચિદ્વદન્તિ ।
યદુક્તમત્ર તત્સર્વં મનુનનાપ્યુક્તં-
ન સ્નાનમાચરેદ્ભુક્ત્વા નાતુરો ન મહાનિશિ ।
ન વાસોભિઃસહાજસ્રં નાવિજ્ઞાતે જલાશયે ॥
ઇતિ ॥
એકે ગોદાનાદિ

ગોદાનં નામ છન્દોગાનાં દ્વિતીયં વ્રતં અન્યેષામપિ ષોડશે વર્ષે ધારયિતવ્યમ્ ।
તેષામપિ ષોડશે ગોદાનધારણં કેચિદિચ્છચન્તિ ।
તત આરભ્યૈકે સ્નાનમિચ્છન્તિ ।
ગોદાનાત્ પ્રાક્ નિત્યસ્નાનં ન કુર્યાત્, નૈમિત્તિકમેવ કર્તવ્યમ્ ।
તત ઊર્ધ્વં નિત્યસ્નાનમપીત્યેકે આચાર્યા ઇચ્છન્તિ ।
એક ઇતિ વચનાત્ ન તુ ગૌતમઃ ॥
બહિઃસન્ધ્યત્વં ચ

એકેગ્રહણાનુવર્તનાર્થશ્ચચકારઃ ।
વહિર્ગ્રાભાત્સન્ધ્યોપાસનમેકે ઇચ્છન્તિ ।
ન તુ ગૌતમઃ ।
ન તુ ગૌતમઃ ।
એતદુક્તં ભવતિ-ગ્રામાદ્બહિરેવ સન્ધ્યોપાસનં કર્તવ્યમિત્યેકેષાં મતં, બહિરભ્યન્તરે વા યત્ર કુત્ર ચિચ્છુદ્ધદેશે કર્તવ્યમિતિ ગૌતમમતમ્ ॥
ઇદાનીં પ્રસઙ્ગાત્ તત્ સન્ધ્યોપાસનં કદા કથં ચ કર્તવ્યમિત્યત આહ-
તિષ્ઠેત્પૂર્વામાસીતોત્તરાં સજ્યોતિષ્યા જ્યોતિષો દર્શનાદ્વાગ્યતઃ

વાગ્યત ઇતિ સ્થાનાસનયોઃ પ્રત્યેકં સમ્બધ્યતે ।
યસ્યામાદિત્ય ઉદેતિ સા પૂર્વા સન્ધ્યા ।
પૂર્વસૂત્રખણ્ડાત્ સન્ધ્યાશબ્દો ઽનુવર્તતે ।
યસ્યામાદિત્યો ઽસ્તમેતિ સોત્તરા સન્ધ્યા ।
સ્થાનાસને અત્ર ગુણભૂતે ।
ઉપાસનમત્ર પ્રધાનં કર્મ ।
અતો યદ્યપિ તિષ્ઠેદિત્યુક્તં, તથાપિ તિષ્ઠન્નુપાસીત, આસીન ઉપાસીતેતિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
તથાચ મનુઃ-
પૂર્વાં સન્ધ્યાં જપન્ તિષ્ઠેન્નૈશમેનો વ્યપોહતિ ।
પશ્ચિમાં તુ સમાસીનો મલં હન્તિ દિવા કૃતમ્ ॥
ઇતિ ।
સજ્યોતિઃ કાલઃ, પૂર્વસ્યાં નક્ષત્રજ્યોતિઃ ।
યઃ કાલો નક્ષત્રજ્યોતિષા સહ વર્તત સ સજ્યોતિઃ તસ્મિન્ સજ્યોતિષિ કાલે આરમ્ભઃ કર્તવ્યઃ ।
ઇતરસ્યાં તથા આદિત્યજ્યોતિઃ ।
તત આ જ્યોતિષો દર્શનાત્-પૂર્વસ્યામાદિત્યદર્શનાત્ ઉત્તરસ્યાં નક્ષત્રદર્શનાત્ ।
આ જ્યોતિષ ઇતિ વક્તવ્યે દર્શનગ્રહણં સમ્પગર્થમ્ ।
તથાચ મનુઃ-
ઋષયો દીર્ઘસન્ધ્યત્વાદ્દીર્ઘમાયુરવાપ્નુયુઃ ।
પ્રજ્ઞાં યશશ્ચ કીર્તિં ચ બ્રહ્મવર્ચસમેવ ચ ॥
ઇતિ ॥
નનુ ચ ઽઉત્તરેષાં ચૈતદવિરોધિઽ; ઇત્યનેન સ્નાતકસ્યાગ્નિમત એતન્ન પ્રાપ્યતે, તસ્યાગ્નિહવનેનાસ્ય કાલસ્યાવરુદ્ધત્વાદિતિ ।
ઉચ્યતે-યસ્તાવત્સ્માર્તઃ સાયંપ્રાતર્હેમઃ તત્ર કાલભેદાદવિરોધ એવ ।
કથં ? સાયંશબ્દેન રાત્રિરુચ્યતે, પ્રાતઃશબ્દેન ચ દિવસઃ, ઉદિતહોમાદિવાક્યવદત્ર તથાવિધસ્યાભાવાત્ સન્ધ્યોપાસનાનન્તરમેવ હોમસ્યાનુપ્રવેશઃ સ્યાદિતિ ।
અથાપિ કેષાંચિત્સન્ધ્યાકાલ એવ હોમ ઉક્તઃ,તત્રાપિ દીર્ઘસન્ધ્યત્વસ્યાભિષ્ટત્વાદ્ધોમાનન્તરમપિ સન્ધ્યોપાસનસ્યાવકાશો ઽસ્તીતિ ।
એવં શ્રૌતે ઉદિતહોમાદિવિષયે ઽપ્યવિરોધ એવેતિ ॥
ઽતિષ્ઠન્પૂર્વાં સન્ધ્યામાસીન ઉત્તરામુપાસીતઽ; ઇતિ વક્તવ્યે એવમભિધાનં સ્મૃત્યન્તરોક્તસ્યાપિ વિધેર્ગ્રહણાર્થમ્ ।
તથાઽહોશના-ઽસાયં પ્રાતરુદકં ગત્વા પૂતો ભૂત્વા પવિત્રેણ માર્જયિત્વા આપોહિષ્ઠીયાભિસ્તિસૃભિરબ્લિઙ્ગાભિઃ વામદેવ્યેન ચ, તતઃ શુચો દેશે દર્ભેષ્વાસીનો દર્ભાન્ધારયમાણઃ પ્રત્યઙ્મુખો વાગ્યત આત્માનં ધ્યાત્વા તતઃ સરેચકષૂરકકુમ્ભકાદીન્ ત્રીન્ પ્રાણાયામાન્ ધારયિત્વા ઋષિચ્છબ્દોદેવતાધ્યાનપૂર્વકં ભૂર્ભુવઃસ્વરિત્યાદિકાં સાવિત્રીં સહસ્રકૃત્વ આવર્તયેચ્છતકૃત્વો વા દશાવરામથોત્તિષ્ઠમ્નગ્નિયમબ્રહ્મભ્યઃ પ્રત્યગ્દક્ષિણોદીચ્યાસુ નમસ્કૃત્વા ત્રિઃ પ્રદક્ષિણં કૃત્વા પુનરપિ પ્રતીચીં દિશં નમસ્કુર્યાત્ ।
એવમેવ પ્રાતઃ પ્રાઙ્મુખસ્તિષ્ઠન્મિત્રાદિભ્યો નમસ્કુર્યાત્ઽ; ॥
ઇતિ ॥
નાદિત્યમીક્ષેત

યદિ સન્ધ્યાકાલયોરેવાયં પ્રતિષેધઃ સ્યાત્ તદાનીમેકમેવ સૂત્રં ક્રિયેત ઽતિષ્ઠેત્પૂર્વામાસીતોત્તરાં સજ્યોતિપ્યા જ્યોતિષો દર્શનાદ્વાગ્યતો નાદિત્યમીક્ષેતઽ; ઇતિ ।
યદિ સર્વદા સ્યાત્તદાનીં ઽવર્જયેન્મધુમાંસઽ; ઇત્યાદાવાદિત્યેક્ષણમપિ
પઠેત્ ।
ઉભયથાકરણાદન્યાભિપ્રાયેણેદમુક્તમિતિ જ્ઞાતું શક્યતે ।
અભિપ્રાયશ્ચ સ્મૃત્યન્તરોક્તો દ્રષ્ટવ્યઃ યથા ચાહોશના-ઽનેક્ષેતાદિત્યં સન્ધ્યાગતં મધ્યંદિનગતં રાહુગ્રસ્તં વારિસ્થમ્ઽ; ઇતિ ॥
વર્જયેન્મધુમાંસગન્ધમાલ્યદિવાસ્વપ્નાઞ્જનાભ્યઞ્જનયાનોપાનચ્છત્રકામક્રોધલોભમોહવાદવાદનસ્નાનદન્તધાવનહર્ષનૃત્તગીતપરિવાદભયાનિ

વર્જયેદિતિ પ્રત્યેકં સમ્બધ્યતે ।
મધુ માક્ષિકં, તસ્યાબુદ્ધિપૂર્વભક્ષણે ન દોષઃ, ઽઅકામોપનતં મધુ વાજસનેયકે ન દુષ્યતિઽ; ઇતિ સ્મૃત્યન્તરદર્શનાત્ ।
માંસં ગૃહસ્થસ્ય અપ્રતિષિદ્ધમપિ ।
તત્રાપ્યાતુરસ્યૌષધાર્થં ગુરોરુચ્છિષ્ટસ્ય માંસસ્ય ભક્ષણે ન દોષઃ, ઽસ ચેદવ્યાધીયીત કામં ગુરોરુચ્છિષ્ટં ભૈષજ્યાર્થે સર્વં પ્રાશ્નીયાત્ઽ; ઇતિ સ્મૃત્યન્તરદર્શનાત્ ।
એવં ચાનાતુરસ્ય શ્રાદ્ધે ઽપિ વર્જનીયમ્ ।
તથાચ મનુઃ-
વ્રતવદ્દેવદૈવત્યે પ્રિત્રયૈ કર્મણ્યથર્ષિવત્ ।
કામમભ્યર્થિતો ઽશ્નીયાદ્વ્રતમસ્ય ન લુપ્યતે ॥
ઇત્યાદિ ।
ગન્ધં ચન્દનાદિ ।
તસ્યાપિ સુખાર્થસ્ય પ્રતિષેધઃ, ન દેવતાશિષ્ટસ્ય, ઽદેવતાશિષ્ટમેવ ગૃહ્ણીયાદ્બ્રહ્મચારીઽ; ઇતિ સ્મૃત્યન્તરદર્શનાત્ ।
માલાયા અપિ તથૈવ ।
દિવાસ્વપ્નો દિવા નિદ્રાસેવનં, તદપ્યાતુરસ્ય ન દોષઃ ।
અઞ્જનમક્ષ્ણોઃ ।
અત્રાપ્યુપભોગાર્થસ્ય પ્રતિષેધઃ, નૌષધાર્થસ્ય ।
અભ્યઞ્જનં તૈલેન ગાત્રાભ્યઙ્ગઃ ।
કેચિદ્ગન્ધતૈલસ્યાયં પ્રતિષેધ ઇતિ વદન્તિ ।
તસ્મિન્પક્ષે ઇતરસ્ય ન દોષઃ ।
ગન્ધપ્રતિશેધેનૈવાયં પ્રતિષેધઃ સિદ્ધ ઇતિ ચેન્ન, વિશેષત એવ લોકપ્રસિદ્ધેર્ન ગન્ધસામાન્યસ્ય ગ્રહણં ભવતીતિ ।
યાનં શિબિકાદિ ।
તદપ્યનાતુરસ્યૈવ ।
ઉપાનચ્છત્રે પ્રસિદ્ધે ।
મયૂરપત્રકૃતસ્યાદોષઃ ।
કામઃ સ્ત્રીગતો ભોગાભિલાષઃ ।
ક્રોધઃ પરસ્યાનિષ્ટચિન્તનમ્ ।
લોભઃ અન્યાયેન પરદ્રવ્યાદ્યપહરણમ્ ।
મોહો ઽજ્ઞાનમ્ ।
વાદો બહુપ્રલાપઃ ।
વાદનં ભેરીતાડનાદિ ।
સ્નાનં શિરસ્નાનાદિ યેનોપભોગઃ, વિહિતત્વાદિતરસ્ય ।
દન્તધાવનં પ્રસિદ્ધમ્ ।
તામ્બૂલપત્રેણાપિ તન્ન કર્તવ્યં ઽપઙ્કદન્તો ભવેદ્વ્રતીઽ; ઇતિ સ્મૃત્યન્તરદર્શનાત્ ।
હર્ષઃ પ્રીતિઃ એવં ચ તદ્ધેતૂનાં નાટકાદીનાં પ્રેક્ષણસ્યાપિ પ્રતિષેધઃ સિદ્ધઃ, તદ્દર્શને પ્રીત્યુત્પત્તેઃ નિવારાયેતુમશક્યત્વાત્ ।
નૂત્તં ગાત્રવિક્ષેપઃ ।
ગીતં ગાન્ધર્વસમ્બન્ધવાક્યસ્યાભિધાનમ્ ।
પરિવાદઃ પરદોષસંકીર્તનમ્ ।
ભયં પરસ્ય ભીષણં, ઇતરસ્ય પરિહર્તુમશક્યત્વાત્ ॥
કિઞ્ચ-
ગુરુદર્શને કણ્ઠપ્રાવૃતાવસક્થિકાપાશ્રયણપાદપ્રસારણાનિ

ગુરુરાચાર્યાદિ ।
કુતઃ ? યદ્યાચાર્યસ્યૈવ ગ્રહણં તદાનીં આચાર્યદર્શન ઇતિ વક્તવ્યમ્ ।
ગુરુગ્રહણં સર્વેષાં ગુરૂસ્થાનીયાનામપ્યુપલક્ષણમ્ ।
તથાચ સ્મૃત્યન્તરં-ઽમન્યાનાં સર્વેષાં સકાશે સંકુચિતસ્તિષ્ઠેત્ઽ; ઇતિ ।
કણ્ઠપ્રાવરણં કણ્ઠે વસ્ત્રપ્રક્ષેપઃ ।
અવસક્થિકાં જાન્વોરુપરિ પરિકરબન્ધઃ ।
શેષં પ્રસિદ્ધમ્ ।
પરવશાદ્ધ્યેતાનિ ક્રિયન્ત ઇતિ પ્રતિષેધઃ ॥
કિઞ્ચ-
નિષ્ઠીવિતહસિતવિજૃમ્ભિતાવસ્ફોટનાનિ

ગુરુસમીપે ઽન્યસમીપે ઽપિ વર્જનાર્થં પૃથગભિધાનમ્ ।
નિષ્ઠીવનં પ્રસિદ્ધમ્ ।
હસનં પરવશે ઽપિ યત્નતો નિવારયિતવ્યમ્ ।
તથા ચાપસ્તમ્બઃ-ઽન સ્મયેત યદિ સ્મયેતાપપૃહ્ય સ્મયેતેતિ બ્રાહ્મણંઽ; ઇતિ ।
વિજૃમ્ભણં પ્રસિદ્ધમ્ ।
અવસ્ફોઠનં સશબ્દસન્ધિપ્રમોકઃ ॥
કિઞ્ચ-
સ્ત્રીપ્રેક્ષણલમ્ભને મૈથુનશઙ્કાયામ્

વર્જયેદિતિ વર્તતે ।
પ્રેક્ષણં પ્રકર્ષેણેક્ષણં અવયવનિરૂપણં, ન રૂપમાત્રદર્શનં, તસ્ય નિમિષતો વારયિતુમશક્યત્વાત્ ।
આલમ્બનં સ્પર્શનમ્ ।
સ્પર્શને ઇતિ વક્તવ્યે એવમભિધાનમભિસન્ધિસ્પર્શનવર્જનાર્થમ્ ।
એવં ચ પ્રમાદાન્ન દોષઃ ।
અભિસન્ધ્યા ત્વન્ધકારાદાવપિ સ્પર્શનં ન કર્તવ્યમ્ ।
તદુભયં સ્ત્રિયાં ન કુર્યાત્ ।
યસ્યાં મૈથુનશઙ્કાન્યેષાં ભવતિ તસ્યામેવ, નાન્યસ્યામ્ ॥
દ્યૂતં હીનસેવામદત્તાદાનં હિંસામ્

વર્જયેદિત્યેવ ।
દ્યૂતમક્ષાદિના ।
હીનસેવાઃ મૂત્રપુરીષાપમાર્જનાદિના સેવા ।
એવં ચ ગુરોરપ્યનુરૂપા સેવા ન કર્તવ્યા ।
અદત્તાદાનં અનનુજ્ઞાતસ્યોત્સૃષ્ટસ્યાપિ ગ્રહણમ્ ।
હિંસા પ્રાણિવધઃ પ્રાણિપીડા વા ।
વિસમાસાન્ન કારયેન્નાનુમન્યેતાપિ ॥
કિઞ્ચ-
આચાર્યતત્પુત્રસ્ત્રીદીક્ષિતનામાનિ

વર્જયેદિતિ પ્રસ્તુતમ્ ।
આચાર્યસ્ય તત્પુત્રસ્ય ચ તદ્ભાર્યાયાશ્ચ દીક્ષિતસ્ય ચ સંજ્ઞાં પિત્રાદિકૃતાં નોચ્ચારયેત્ ॥
કિઞ્ચ-
શુક્તા વાચઃ

શુક્તાઃ નિષ્ઠુરાઃ પરસ્યોગ્વેગકારિણ્વઃ ।
સર્વેષાં વર્જયેત્ ॥
મદ્યં નિત્યં બ્રાહ્મણઃ

વર્જયેદિતિ પ્રકૃતમ્ ।
મદ્યં ગુડમધુપિષ્ટકૃતં અન્યદપિ યન્મદકરં યત્સર્વં બ્રાહ્મણો નિત્યં પ્રાગપ્યુપનયનાદ્વર્જયેત્ ।
એવં ક્ષત્રિયવૈશ્યયોઃ પ્રાગુપનયનાદૂર્ધ્વં ચ બ્રહ્મચર્યાત્ પૈષ્ટીવર્જિતાયાઃ સુરાયા અપ્રતિષેધઃ, સ્મૃત્યન્તરદર્શનાત્ ।
યથાઽહ મનુઃ-
ગૌડી માધ્વી ચ પૈષ્ટી ચ વિજ્ઞેયા ત્રિવિધા સુરા ।
યથૈવૈકા તથા સર્વા ન પાતવ્યા દ્વિજોત્તમૈઃ ॥
ઇતિ ॥
ઇદાનીં કર્તવ્યપ્રતિપાદનાર્થમાહ-
અધઃશય્યાસની પૂર્વોત્થાયી જઘન્યસંવેશી

ગુર્વપેક્ષયા નીચૈઃશય્યાસને કુર્યાત્ ।
તસ્યૈવ ચ પૂર્વોત્થાયી પશ્ચાત્સંવેશી ।
યથાઽહ મનુઃ-
નીચૈઃશય્યાસનં ચાસ્ય નિત્યં સ્યાદ્ગુરુસન્નિધૌ ।
ઉત્તિષ્ઠેત્પ્રથમં ચાસ્ય ચરમં ચૈવ સંવિશેત્ ॥
ઇતિ ॥
કિઞ્ચ-
વાગ્બાહૂદરસંયતઃ

સ્યાદિતિ શેષઃ ।
વાક્યસંયતઃ અનિબદ્ધપ્રલાપોપરતઃ ।
બાહુસંયતો લોષ્ટમર્દનાદિવર્જકઃ ।
ઉદરસંયતઃ હિતમિતભુક્ ।
ઽવાગ્બાહૂદરકર્મસંયતઃઽ; ઇતિ કેચિત્પઠન્તિ ।
તત્ બાહુસંયતત્વેનાર્થસિદ્ધત્વાત્ યુક્તમયુક્તં વેતિ વિચારણીયમ્ ॥
કિઞ્ચ-
નામગોત્રે ગુરોઃસમાનતો નિર્દિશેત્

ગુરુગ્રહણમાચાર્યાદીનામપ્યુપલક્ષણમ્ ।
સમાનતઃ સમ્યગાનતઃ પ્રહ્વઃ ।
તં ધ્યાત્વા નમસ્કારં કૃત્વેત્યર્થઃ ।
એવઞ્ચ તત્રાપિ ઽઆચાર્યતત્પુત્રઽ; ઇત્યસ્મિન્નાચાર્યગ્રહણં ગુર્વાદીનામપ્યુપલક્ષણમ્, તેષામપિ નામધેયોચ્ચારણસ્ય પ્રતિષિદ્ધત્વાત્ ।
તથાચ સ્મૃત્યન્તરમ્-
આચાર્યં ચૈવ તત્પુત્રં તદ્ભાર્યાં દીક્ષિતં ગુરુમ્ ।
પિતરં ચ પિતૃવ્યં ચ માતરં માતુલં તથા ॥
હિતૈષિણં ચ વિદ્વાંસં શ્વશુરં પતિમેવ ચ ।
ન બ્રૂયાન્નામતો વિદ્વાન્ માતુશ્ચ ભગિનીં તથા ॥
યદિ બ્રૂયાત્તુ તં ધ્યાત્વા નમસ્કૃત્વા વદેદથ ॥
ઇતિ ॥
અર્ચિતે શ્રેયસિ ચૈવમ્

અર્ચિતો માન્યો વિદ્વાનિત્યર્થઃ ।
શ્રેયાન્ હિતૈષી વયસા ચ વૃદ્ધ ઇતિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
ચકારાદેવૈતસ્મિન્ સિદ્ધે એવંશબ્દઃસમસ્તાતિદેશાર્થઃ ।
તતશ્ચ ગુરુદર્શને યદભિવાદનાદિ તદત્રાપિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ॥
શય્યાસનસ્થાનાનિ વિહાય પ્રતિશ્રવણમ્

યદા ગુરુરાજ્ઞાં દદ્યાત્તદા શયનં ખટ્વાદિ ।
આસનં ફલકાદિ ।
સ્થાનં યત્ર સ્થિતઃ ।
એતાનિ વિહાય ત્યક્ત્વા પ્રતિશ્રવણં પ્રતિવચનં દદ્યાદિત્યર્થઃ ॥
અભિક્રમણં વચનાદદૃષ્ટેન

અદૃષ્ટેન ગુરુણા આજ્ઞાયાં દીયમાનાયાં અભિક્રમણં તદભિમુખેન ગમનં કુર્યાદિત્યર્થઃ ॥
અધઃસ્થાનાસનતિર્યગ્વાતસેવાયાં ગુરુદર્શને ચોત્તિષ્ઠેત્

યદા ગુરુઃ અધો નીચૈઃ તિષ્ઠેત્ આસીત વા, તિર્યગ્વાતસેવા મૂત્રપુરીષોત્સર્ગઃ ।
તત્ર ગુરું દૃષ્ટ્વા ઉત્તિષ્ઠેત્ ।
ચકારાદન્યમુખો ભૂત્વા ।
તથાચ સ્મૃત્યન્તરમ્-
કૂપસ્થિતં ગુરું દૃષ્ટ્વા તટાકસ્થં તથૈવ ચ ।
તિષ્ઠેદન્યમુખો ભૂત્વા શિષ્યો દાસસ્તથૈવ ચ ॥
ઇતિ ॥
અથવા-ચકારાદપગમનમુચ્યતે ।
એવં સૂત્રાર્થશ્ચ તદાનીં દ્રષ્ટવ્યઃ અધઃસ્થાનાસનતિર્યગ્વાતસેવાયામુત્તિષ્ઠેત્ અપયાયાચ્ચ ક્રમેણેતિ તત્રાધઃસ્થાનાસને દૃષ્ટ્વોત્તિષ્ઠેત્ ।
તિર્યગ્વાતસેવાયામપયાયાદિતિ ક્રમઃ ॥
ગચ્છન્તમનુવ્રજેત્

ગચ્છન્તં દૃષ્ટ્વાનુવ્રજેત્ ।
ચકારો ઽનુવર્તતે ।
તેન અનુક્તમપિ સમુચ્ચીયતે આસીનં દૃષ્ટ્વા ઉત્તિષ્ઠેત્ શયાનં દૃષ્ટ્વાઽસીતેતિ ।
તથાચ સ્મૃત્યન્તરમ્-ઽગચ્છન્તમનુગચ્છેદાસીનં ચોત્તિષ્ઠેચ્છયાનં ચાસીન
ઉપાસીતઽ
ઇતિ ॥
કર્મ વિજ્ઞાપ્યાખ્યાય

યદસ્ય કર્મ કર્તવ્યં તત્કરોમીત્યાચાર્યસ્ય વિજ્ઞાપ્ય તત્કૃત્વા કૃતમિત્યાખ્યાય તિષ્ઠેત્ ।
વાક્યસ્યાપરિપૂર્ણત્વાત્ વિજ્ઞાપ્યેત્યત્ર કૃત્વા ઇત્યધ્યાહર્તવ્યમ્ ।
આખ્યાયેત્યત્રાપિ તિષ્ઠેદિતિ ક્રિયા ચ, ઽપ્રવિશ પિણ્ડીમ્ઽ; ઇતિવત્ ॥
આહૂતાધ્યાયી

યદૈવ ગુરુણાઽહૂતો ભવતિ તદૈવાધીયીત ।
ન ત્વેનં ચોદયેદિત્યર્થઃ ॥
યુક્તઃ પ્રિયહિતયોઃ

સ્યાદિતિ શેષઃ ।
યુક્તસ્તત્પરઃ ।
પ્રિયહિતયોઃસમુચ્ચિતયોઃ ।
હિતસ્ય ચાપ્રિયસ્યાકર્તવ્યત્વાત્ ।
પ્રિયં પ્રીતિકરં, હિતં આયતિક્ષમમ્ ।
યત્પ્રિયમાયતિક્ષમં ચ તદેવ કુર્યાદિત્યર્થઃ ॥
તદ્ભાર્યાપુત્રેષુ ચૈવમ્

તસ્ય યૌ સવર્ણૌ સદૃશૌ ભાર્યાપુત્રૌ તયોરપિ પ્રિયહિતયોર્યુક્તઃસ્યાત્ ।
ચકારાત્ કણ્ઠપ્રાવૃતાદ્યપિ ।
કુતઃસવર્ણયોરેવ ગ્રહણમિતિ ચેત્ બહુવચનસ્ય પૂજાર્થત્વાત્ ॥
ઇદાનીં તસ્યાપવાદમાહ-
નોચ્છિષ્ટાશનસ્નાપનપ્રસાધનપાદપ્રક્ષાલનોન્મર્દનોપસંગ્રહણાનિ

તદ્ભાર્યાપુત્રયોરેતાનિ ન કુર્યાત્ ।
પ્રિયહિતત્વાત્પ્રાપ્તં પ્રતિષિદ્ધ્યતે ।
અનયોરેવ પ્રતિષેધાત્ ગુરોરેતાનિ કર્તવ્યાન્યેવ ।
તથાચાપસ્તમ્બઃ-ઽપ્રોષિતો ભૈક્ષાદગ્નૌ કૃત્વા ભુઞ્જીત ભૈક્ષં હવિષા સંસ્તુતં તત્રાચાર્યો દેવતાર્થ આહવનીયાર્થે ચ તં ભોજયિત્વા યદુચ્છિષ્ટં પ્રાશ્નાતિ હવિરુચ્છષ્ટમેવ તત્ઽ; ઇત્યાદિ ।
તથાચ વસિષ્ઠો ઽપિ-ઽઉચ્છિષ્ટમગુરોરભોજ્યમ્ઽ; ઇત્યાદિ ।
પ્રસાધનં અલંકારઃ ।
શેષં પ્રસિદ્ધમ્ ॥
ઉપસંગ્રહણસ્યેદાનીં પ્રતિપ્રસવમાહ-
વિપ્રોષ્યોપસંગ્રહણં ગુરભાર્યાણામ્

વિપ્રોષ્ય પ્રત્યાગતેન ગુરુભાર્યાણામુપસંગ્રહણં કાર્યમ્ ।
નાન્યદા ।
નાન્યસ્યાઃ ॥
તત્રાપિ તુ-
નૈકે યુવતીનાં વ્યવહારપ્રાપ્તેન

વ્યવહારસમર્થેન પૂર્ણષોડશવર્ષેણેત્યર્થઃ ।
યુવતીનાં તરુણીનાં વિપ્રોષ્યાપિ ન કાર્યમિત્યેકે મન્યન્તે ન તુ
ગૌતમઃ ।
આશઙ્કનીયાનાશઙ્કનીયાપેક્ષયા દ્રષ્ટવ્યઃ ॥
ઉક્તં ઽઅગ્નીન્ધનભૈક્ષચરણેઽ; ઇતિ ।
તત્રાગ્નીન્ધનં ગૃહ્યેભ્ય એવ પૃથક્પૃથગુપલભ્યત ઇતિ, ભૈક્ષચરણવિધિમાહ-
સાર્વવર્ણિકં ભૈક્ષચરણમભિશસ્તપતિતવર્જમ્

કિમર્થમિદં સૂત્રમારભ્યતે ? ભૈક્ષચરણં તાવદનેન ન વિધીયતે ઽઅગ્નીન્ધનભૈક્ષચરણેઽ; ઇત્યનેન વિહિતત્વાત્ ।
અભિશસ્તપતિવર્જનં ચ ઽપ્રશસ્તાનાં સ્વકર્મસુઽ; ઇત્યનેનોક્તત્વાદિતિ ॥
અત્રૈક આહુઃ-શૂદ્રપ્રાપણાર્થો ઽયમારમ્ભઃ, ઽપ્રશસ્તાનાં સ્વકર્મસુઽ; ઇત્યનેનાપ્રાપ્તત્વાદિતિ ।
ન ચૈતદ્યુક્તં, ઽવૃત્તિશ્ચેન્નાન્તરેણ શૂદ્રાત્ ઇત્યનેનાપદિ શૂદ્રાભ્યનુજ્ઞાનસિદ્ધેઃ ।
ન ચાનાપદ્યપિ બ્રહ્મચારિણઃ શૂદ્રાભ્યનુજ્ઞાનમનેન કલ્પયિતું યુક્તં, સ્મૃત્યન્તરે અત્યન્તપ્રતિષિદ્ધત્વાત્,ઽ-
શૂદ્રાન્નરસપુષ્ટાઙ્ગો યોધીયાનોપિ નિત્યશઃ ।
જુહ્વન્નપિ જપન્વાપિ ગતિમૂર્ધ્વાં ન વિન્દતિ ॥
ઇતિ ॥
તસ્માદનાપદ્યેવ બ્રહ્મચારિણઃ અપ્રશસ્તદ્વિજાતિપ્રાપણાર્થોયમારમ્ભઃ અપ્રશસ્તાનામવિશેષેણ પ્રાપ્તૌ સત્યાં ઽઅભિશસ્તપતિતવર્જંઽ; ઇતિ યુજ્યતે ચ પ્રતિષેધઃ ।
ઇતરથા શૂદ્રપ્રાપણે સતિ અભિશસ્તાદીનાં પ્રાપ્ત્યભાવાદેવ પ્રતિષેધો ન યુજ્યત ઇતિ ન ચ શક્યતે વક્તું શૂદ્રવિષય એવાયમપવાદ ઇતિ, યત્ર હિ દ્વિજાતયઃ પ્રશસ્તા અધિક્રિયન્તે તત્ર શૂદ્રો ઽપિ પ્રશસ્ત એવેતિ ઇતરસ્ય પ્રસઙ્ગ એવ નાસ્તીતિ ॥
તેન પ્રથમકલ્પસ્તાવત્ બ્રહ્મચારિણઃ પ્રશસ્તેભ્ય એવ ભૈક્ષચરણં, તદલાભે અપ્રશસ્તેભ્યઃ, તદલાભે આચાર્યાદિભ્યઃ, સર્વાભાવે આપદિ શૂદ્રાદિતિ સ્થિતમ્ ॥
સર્વવર્ણાનર્હતીતિ સાર્વવર્ણિકં, સર્વેષાં ભવતીત્યર્થઃ ।
સર્વગ્રહણં ક્ષત્રિયવૈશ્યપ્રાપણાર્થં, અન્યથા બ્રાહ્મણસ્યૈવ પ્રતિગ્રહાધિકારાત્ તસ્યૈવ સ્યાદિતિ ।
વર્ણગ્રહણં શૂદ્રસ્યાપિ પ્રાપણાર્થં અસતિ વર્ણગ્રહણે સર્વગ્રહણં તયોરેવ સ્યાદિતિ તદર્થં વર્ણગ્રહણં કૃતમ્ ।
તેન શૂદ્રસ્યાપ્રાપ્તૌ તત્પ્રાપણાર્થં વર્ણગ્રહણમ્ ।
તતશ્ચ શૂદ્રસ્યાપિ વૃત્તિહીનસ્ય ભિક્ષાચરણે ન દોષઃ ।
ભિક્ષાસમૂહો ભૈક્ષં, તતશ્ચ બહુભ્યો ગૃહેભ્ય આહર્તવ્યમ્ ।
અભિશસ્ત ઉપપાતકદોષેણાભિશસ્તો ગૃહ્યતે, પાતકદોષેણાભિશસ્તસ્ય પતિતગ્રહણેનૈવ સિદ્ધત્વાત્ ।
તથાચ વસિષ્ઠઃ- ઽબ્રાહ્મણમનૃતેનાભિશસ્ય પતનીયેનોપપતનીયેન વાઽ; ઇતિ ॥
કેચિત્સર્વેષુ વર્ણેષુ ભવં સાર્વવર્ણિકમિતિ વિગ્રહં કુર્વન્તિ તેષાં સર્વશબ્દસ્ય પ્રયોજનં ન વિદ્મઃ ।
અપ્રશસ્તદ્વિજાતિપ્રાપણાર્થં ચેન્ન સૂત્રારમ્ભસ્યાપિ તસ્યૈવ પ્રયોજનત્વાત્ ।
શૂદ્રપ્રાપણાર્થત્વે ઽપ્યુક્ત એવ પરિહારઃ તસ્માત્તદ્ભૂસુરૈર્વિચારણીયમ્ ॥
અદિમધ્યાન્તેષુ ભવચ્છબ્દઃ પ્રયોજ્યો વર્ણાનુપૂર્વ્યેણ

દ્વિપદસ્ય ભિક્ષાં દેહીતિ શબ્દસ્ય પ્રાર્થનાયાં દેહીત્યસ્યાપિ ચ સાર્મથ્યાત્ પ્રાપ્તસ્યાદૌ બ્રાહ્મણેન ભવચ્છબ્દઃ પ્રયોક્તવ્યઃ, મધ્યે ક્ષત્રિયેણ, અન્તે વૈશ્યેન ।
ભવચ્છબ્દસ્ય પ્રાતિપદિકત્વાત્કેવલસ્ય ચ પ્રયોગાભાવાત્ સ્ત્રીણાં સકાશે તદામન્ત્રિતવિભક્ત્યન્તઃ પ્રયોક્તવ્યઃ, ભવતિ ભિક્ષાં દેહીતિ ।
પુરુષસકાશે ભવન્ ભિક્ષાં દેહીતિ ।
પ્રેત્યુપસર્ગાત્ સ્મૃત્યન્તરોક્તમપિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
તદપિ ક્ષકારહિકારૌ નોચ્ચૈર્વક્તવ્યાવિતિ ।
યથાહ ગૃહ્યસ્મૃતિઃ ઽબ્રાહ્મણો ભિક્ષેત ભવતિ ભિક્ષાં દેહીતિ, ભવન્મધ્યયા રાજન્યો ભિક્ષાં ભવતિ દેહીતિ, ભવદન્ત્યયા વૈશ્યો ભિક્ષાં દેહિ ભવતિ, ક્ષાં ચ હિં ચ ન વર્ધયેત્ઽ; ઇતિ ।
વર્ણગ્રહણં શૂદ્રસ્ય મન્ત્રપ્રાપણાર્થં, તતશ્ચ ત્રયાણામેવ વર્ણાનામન્યતમો મન્ત્રો દ્રષ્ટવ્યઃ ।
અન્યો વા રચનાવિશેષઃ કર્તવ્યઃ ।
"વૈશ્યવચ્ચૂદ્રવૃત્તિઃ"ઇતિ સ્મૃત્યન્તરદર્શનાત્ વૈશ્યોક્તો વા દ્રષ્ટવ્યઃ ।
અનિયતવૃત્તિવિજ્ઞાપનાર્થં સાક્ષાન્મન્ત્રો નોક્તઃ ।
તથા ચ વસિષ્ઠઃ-"અનિયતા ચ વૃત્તિરનિયતકેશવેષાઃ"ઇત્યાદિ ।
એકસ્યૈવ વિકલ્પો મા ભૂદિતિ અનુપૂર્વગ્રહણમ્ ॥
આચાર્યજ્ઞાતિગુરુસ્વેષ્વલાભે ઽન્યત્ર

આચાર્ય ઉક્તઃ ।
જ્ઞાતિઃ સપિણ્ડઃ, ગુરુર્માતુલાદિઃ, સ્વમાત્મીયમ્ ।
અન્યત્રાલાભે એષુ ભૈક્ષં પ્રાર્થનીયમ્ ।
ક્રમસ્તુ પ્રતિપાદિતઃ ॥
અત્રાપિ-
તેષાં પૂર્વં પૂર્વં પરિહરેત્

તેષાં યો યઃ પ્રથમનિર્દિષ્ટઃ તત્ર તત્ર પરિહરેત્ ।
અન્યત્રાલાભે પૂર્વં પૂર્વં પરિહૃત્યાપિ તેષામેવ સકાશે
ભૈક્ષં પરિચરિતવ્યમ્ ।
નોપાધ્યાયગૃહાદિત્યેવં નિયમાર્થં તેષાં ગ્રહણમ્ ।
તતશ્ચ સર્વત્રાલાભે ઉપાધ્યાયગૃહાદિત્યેવ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
તથાચ સ્મૃત્યન્તરં"અલાભે ઽન્યત્રોપાધ્યાયગૃહાદપિ"ઇતિ ॥
નિવેદ્ય ગુરવે ઽનુજ્ઞાતો ભુઞ્જીત

ઇદં ભૈક્ષમિતિ ગુરવે કથયિત્વા તતો ભુંક્ષ્વેતિ તેનાનુજ્ઞાતો ભુઞ્જીત ।
એવઞ્ચ નિવેદનં ભૈક્ષસંસ્કારાર્થં, અનુજ્ઞાત ઇતિ વચનાત્ ।
યદિ ગુરુર્ગૃહ્ણીયાત્ તદાન્યદાહર્તવ્યમ્ ॥
અસન્નિધૌ તદ્ભાર્યાપુત્રસબ્રહ્મચારિસદ્ભ્યઃ

આચાર્યસન્નિધાનેન તદ્ભાર્યાદીનાં નિવેદનં યથાસમ્ભવં કર્તવ્યમ્ ।
તદ્ગ્રહણં ભાર્યાપુત્રયોઃ સમાનજાતીયત્વજ્ઞાપનાર્થમ્ ।
સબ્રહ્મચારી સમાનચરણઃ, સન્ સાધુ પ્રકૃષ્ટગુણઃ ॥
તત્કથ ભુઞ્જીતેત્યત આહ-
વાગ્યતસ્તૃપ્યન્નલોલુપ્યમાનઃ સન્નિધાયોદકમ્

વાગ્યતસ્તૂષ્ણીં, તૃપ્યન્સંતોષં કુર્વન્, પૂર્વમસંતુષ્ટો ઽપ્યન્નદર્શનમાત્રાદેવ હૃષ્યેદિત્યર્થઃ ।
તથાચ સ્મૃત્યન્તરમ્-
દૃષ્ટ્વા હૃષ્યેત્પ્રસીદેચ્ચ પ્રતિનન્દેચ્ચ સર્વશઃ ॥
ઇતિ ।
અલોલુપ્યમાનો વિશેષસ્પૃહાં પરિહરન્નતિભોજનં વર્જયેદિત્યર્થઃ ।
તથાચ સ્મૃત્યન્તરમ્-
અનાયુષ્યમનારોગ્યર્મસ્વગ્યં ચાતિભોજનમ્ ॥
અપુણ્યં લોકવિદ્વિષ્ટં તસ્માત્તત્પરિવર્જયેત્ ॥
ઇતિ ।
અથવા ભોજનવિધિમપરિવર્જયન્નિત્યર્થઃ ।
તથાચ સ્મૃત્યન્તરે ભોજનવિધિર્દ્રષ્ટવ્યઃ ।
સમ્યઙિ#નધાયોદકં પ્રાશ્યેત્યર્થઃ ।
સમુપસર્ગઃ સ્મૃત્યન્તરોક્તમાર્ગોપસંગ્રહાર્થઃ ।
તથાઽહોશના-"સત્યં ત્વર્તેનેત્યાદિનોદકં પરિષિચ્યામૃતોપસ્તરણમિત્યાદિના પ્રાશયેત્"ઇતિ ।
અથવા-ઉદકમિતિ કમણ્ડલુરુચ્યતે, તત્ સન્નિધાય ।
તતશ્ચ બ્રહ્મચારિણો ઽપિ કમણ્ડલુધારણં કર્તવ્યમ્ ।
તથૈવ મનુરપિ મેખલાદિભિઃ સહ પ્રતિપત્તિવિધાનાત્ બ્રહ્મચારિણઃ કમણ્ડલુધારણં જ્ઞાપયતિ-
મેખલામજિનં દણ્ડમુપવીતં કમણ્ડલુમ્ ।
અપ્સુ પ્રાસ્ય વિનષ્ટાનિ ગૃહ્ણીતાન્યાનિ મન્ત્રવત્ ॥
ઇતિ ।
એવંચ તત એવાચમનં કર્તવ્યં, વચનસાર્મથ્યાત્ ।
ઉચ્છિષ્ટસ્પર્શને ન દોષઃ ।
સ્મૃત્યન્તરોક્તં વા દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
યથાઽહ વસિષ્ઠઃ-
અપ્સુ પાણૌ ચ કાષ્ઠે ચ કલ્પિતઃ પાવકઃ શુચિઃ ।
તસ્માદુદકપાણિભ્યાં પરિમૃજ્યાત્કમણ્ડલુમ્ ॥
ઇતિ ।
કેચિત્સમુપસર્ગાદેવૈતમર્થં સમર્થયન્તિ ॥
ઇદાનીં યદિ બ્રહ્મચારી ગુરોઃ સમ્યગ્વિનયેનાવતિષ્ઠેત તદાનીં કિં કર્તવ્યમિત્યત આહ-
શિષ્યશિષ્ટિરવધેન

શિષ્યાશિષ્ટિઃ શિષ્યશાસનં, અવધેન વધં મુક્ત્વા, નિર્ર્ભત્સનાદિના કર્તવ્યમિત્યર્થઃ ।
અધિકારાદેવ સિદ્ધે શિષ્યગ્રહણમન્યસ્યાપિ શાસનીયસ્ય ભાર્યાપુત્રાદેરયમેવ ધર્મ ઇતિ જ્ઞાપનાર્થમ્ ॥
અશક્તૌ રજ્જુવેણુવિદલાભ્યાં તનુભ્યામ્

નિર્ર્ભત્સનાદિના શાસનાશક્તૌ રજ્જ્વા વેણુવિદલેન વા ।
સહનિર્દિષ્ટયોરપિ તુલ્યાર્થત્વાત્ વિકલ્પઃ ।
તેનાપિ તનુના શાસ્યઃ ॥
અન્યેન ઘ્નત્રાજ્ઞા શાસ્યઃ

અન્યેન હસ્તપાદાદિના ક્રોધેન ઘ્નત્રાજ્ઞા દણ્ડ્યઃ ।
ગૌરવાર્થં રાજગ્રહણમ્ ॥
અથ કિયન્તં કાલમેવં વર્તેતેત્યાહ-
દ્વાદશ વર્ષાણ્યેકવેદે બ્રહ્મચર્યં ચરેત્

એકવેદમધ્યેષ્યમાણો દ્વાદશવર્ષાણ્યભિહિતરૂપં બ્રહ્મચર્યં ચરેત્ કુર્યાત્ ।
બ્રહ્મચર્યશબ્દેન યમનિયમકલાપ
ઉચ્યતે, બ્રહ્માર્થત્વાત્ ॥
પ્રતિ દ્વાદશ વા

પ્રતિવેદં વા દ્વાદશવર્ષાણિ બ્રહ્મચર્યં ચરેત્ ॥
સર્વેષુ ગ્રહણાન્તં વા

સર્વેષુ વેદેષુ યાવતૈવ કાલેનાધ્યયનમભિનિર્વર્તયેત્ તાવન્તમેવ કાલં બ્રહ્મચર્યં ચરેત્ તસ્ય તદર્થત્વાત્ ।
સર્વગ્રહણં યદ્યેકમધીયીત યદિ વા દ્વૌ યદિ વા સર્વાનિત્યેવમર્થમ્ ।
તથાચ મનુઃ-
વેદાનધીત્ય વેદૌ વા વેદં વાપિ યથાક્રમમ્ ॥
ઇતિ ।
સોયમુક્તાવધેરૂર્દ્વમર્વાગ્વાપવાદઃ ।
નિયમેનાધીતં વીર્યવદ્ભવતીતિ નિયમોક્તિઃ ॥
વિદ્યાન્તે ગુરુરર્થેન નિમન્ત્ર્યઃ

વિદ્યાસમાપ્તૌ, ન તુ વ્રતાનામ્, ગુરુરાચાર્યઃ અર્થેન પ્રયોજનેન નિમન્ત્ર્યઃ પ્રષ્ટવ્યઃ કિં ગુર્વર્થે કરવાણીતિ ॥
તતઃ-
કૃત્વાનુજ્ઞાતસ્ય વા સ્નાનમ્

કૃત્વા દત્વેત્યર્થઃ, ગુરૂપદિષ્ટમર્થમ્ ।
તેન વા અલં ગુરુદક્ષિણયેત્યનુજ્ઞાતસ્ય સ્નાનં સમાવૃત્તિઃ ॥
ઇદાનીં પિત્રાદ્યનેકગુરુસન્નિધાને કઃ પ્રથમઃ પૂજ્ય ઇત્યત આહ-
આચાર્યઃ શ્રેષ્ઠો ગુરૂણામ્

આચાર્ય ઉક્તલક્ષણઃ, સ શ્રેષ્ઠઃ પ્રધાનો ગુરૂણાં અન્યેષાં પિત્રાદીનામ્ ।
તતશ્ચ ઽસંનિપાતે પરસ્યઽ; ઇત્યત્ર પરશબ્દેનાયમેવોચ્યતે ॥
માતેત્યેકે માતેત્યેકે