Language

ENहिગુ
Scripture Library

Dharmasūtra, 1-3 with Maskari's commentary Gautamasmṛtibhāṣya (with commentary) · Chapter 3

3.1

eke mātā śreṣṭheti manyante /
itikaraṇātpitetyapare /
anyathā mātaika ityeva siddhatvāt /
kevalāt piturācāryaḥ pradhānaḥ /
tathāca manuḥ-
kāmānmātā pitā cainaṃ yadutpādayato mithaḥ /
sambhūtiṃ tasya tāṃ vidyāt yadyonāvabhijāyate //
ācāryastvasya yāṃ jātiṃ vidhivadvedapāragaḥ /
utpādayati sāvitryā sā satyā sājarāmarā //
iti /
yadi pitaivācāryo bhavati tadā pitā viśiṣyate /
mātā sarveṣāṃ śreṣṭhā /
tathāca vasiṣṭhaḥ-
upādhyāyaddaśācārya ācāryāttu śataṃ pitā /
sahasraṃ tu piturmātā gauraveṇātiricyate //
ityatra pitṛśabdena pitaivācāryo yo bhavati sa eva gṛhyata iti //
iti maskarīye gautamabhāṣye dvitīyo 'dhyāyaḥ //
tṛtīyo 'dhyāyaḥ
evaṃ kṛtaniyamasya kṛtavidyasya ca-
tasyāśramavikalpameke bruvate

3.2

tasyākhaṇḍitabrahmacaryasya /
tathāca manuḥ-
vedānadhītya vedau vā vedaṃ vāpi yathākramam /
aviplutabrahmacaryo gṛhasthāśramamāvaset //
iti /
evaṃ ca viplutasyopapātakaprāyaścittaṃ draṣṭavyam /
śūdraparyudāsārthaṃ vā tadgrahaṇaṃ, āśramadharmābhidhānaṃ mā bhūttasyāpīti /
vīpsārthaṃ vā tasya tasyeti, brāhmaṇasya kṣatriyasya vaiśyasya ceti /
tadgrahaṇamantareṇāpyadhikārādevaitatsiddhamiti cenna, smṛtyantarābhāsāśaṅkānivṛttyarthatvāt /
evaṃ hi smṛtyantaraṃ pratibhāti-"eṣa vo 'bhihito dharmo brāhmaṇasya caturvidhaḥ"iti, tatra brāhmaṇasyaivāyaṃ caturvidho dharmaḥ itarayorekavidha ityāśaṅkā syāditi /
tarhi tatkathamiti cet tatra brāhmaṇagrahaṇaṃ pradarśanārtham /
tatkathaṃ gamyata iti cet trayāṇāmeva varṇānāṃ catvāra āśramā iti smṛtyantaradarśanāt /
tathā cāpastambaḥ-"sarveṣāmupanayanaprabhṛti samānamācāryakule vāsaḥ sarveṣāmanūtsargo vidyāyā buddhvā karmāṇi yatkāmayettadārabheta"iti /
eke bruvate,- tulyaphalatvādāśramavikalpaḥ /
dvividhaṃ hi phalamabhyudayarūpaṃ niḥśreyasarūpaṃ ceti, tadanyatamenava labhyata iti /
tathā ca śrutiḥ-"trayo dharmaskandhā yajño 'dhyayanaṃ dānamiti prathamastapa eva dvitīyastṛtīyamācāryakule vasanametānāruhya brahmalokaṃ gacchati brahmasaṃstho 'mṛtatvameti"iti /
arthastu-trayo dharmasyāśrayā-, yajñādhyayanaṃ dānamiti gṛhasthanirdeśaḥ, tapa eveti vānaprasthaparivrājakayordharmaḥ, ācāryakulavasanaṃ brahmacāriṇaḥ /
etānāruhyeti brahmacāryāśramaṃ, gṛhasthāśramaṃ, vānaprasthāśramaṃ, parivrājakāśramaṃ vā samyagāsthāyetyarthaḥ /
yasteṣāṃ brahmasaṃstho brahmaniṣṭho
jñānī amṛtatvaṃ mokṣameti gacchatīti //
tataśca sarveṣāmapi brahmalokaprāptipratipādanāt, tulyaphalataivoktā /
tathā jābālaśrutāvapi tulyaphalataiva śrūyate-'brahmacaryaṃ samāpya gṛhī bhavet /
gṛhī bhūtvā vanī bhavet /
vanī bhūtvā pravrajat /
yadi vetarathā brahmacaryādeva pravrajet gṛhādvā vanādvā brahmalokaṃ gacchati'; iti /
manurapyāha-
sarve 'pi kramaśastvete yathāśāstraṃ niṣevitāḥ /
yathoktakāriṇaṃ vipraṃ nayanti paramāṃ gatim //
iti /
atrāpiśabdādeko 'pi draṣṭavyaḥ /
āpastambopyāha-'catvāra āśramā gārhasthyamācāryakule vasanaṃ maunaṃ vānapraśthyāmiti /
teṣu sarveṣu yathopadeśamavyagraṃ vartamānaḥ kṣemaṃ gacchati'; iti /
tena tulyaphalatvādvikalpa iti //
nanu tulyatve sati brahmacaryeṇaivobhayavidhaphalaprāpteritarāśramavidhānānarthakyaprasaṅgaḥ iti /
ucyate- yo yasyānuṣṭhāne samarthaḥ tasya tadāśramapratipattyarthaṃ itarāśramavidhānamiti /
janmāntaravāsanayā vā iṣṭāśramapratipattyartham /
śrutirupi-"taṃ vidyākarmaṇī samanvārabhete pūrvaprajñā ca"iti /
yāvajjīvaśrutirapi gṛhasthasyārthinaḥ śaktiviṣaye draṣṭavyā /
evaṃ gṛhīte vyutthānaśrutirapyupapadyate-'evaṃ vai tamātmānaṃ viditvā putreṣaṇāyāśca vitteṣaṇāyāśca lokeṣaṇāyāśca vyutthāyātha bhikṣācaryaṃ caranti'; iti /
itarathā hi bhikṣācaryamiti saṃnyāsopadeśo nopapadyata iti /
jāyamānaśrutyāpi yajñādīnāmavaśyakartavyatā pratipādyate gṛhasthasya, na tu jāyamānasyaiva, ṛṇatrayasambandhasyātyantāsambhavāt 'brahmacaryādeva pravrajet'; iti śrutiviruddhatvāt 'so 'ta eva brahmacaryātpravrajati,'; 'yamicchettamāvaset'; ityādismṛteraviruddhatvācca /
arthavādānāṃ ca kāryaśeṣatvāt /
tataśca padārtho 'pyevaṃ grahītavyaḥ-gṛhastho jāyamānaḥ pūrvavāsanayā gārhasthyaṃ praviṣṭaḥ /
brahmaṇagrahaṇaṃ kṣatriyavaiśyayorupalakṣaṇam /
tribhiḥ ṝṇaiḥ sambadhyate-yajñena devebhya ṝṇī bhavatyato yajñaḥ kartavyaḥ /
prajayā pitṛbhyaḥ ataḥ prajotpādanaṃ kartavyam /
brahmacaryeṇa ṝṣibhyaḥ ataḥ parvādau brahmacaryarakṣaṇaṃ kartavyamiti /
evaṃ gṛhīte sarvatra śrutismṛtyaravirodho bhavati /
ekegrahaṇānna tu gautamaḥ, tasya tu samuccayo mataḥ /
kathamavagamyate ?"aikāśramyaṃ tvācāryāḥ"iti bādhapakṣasyāpi paramatatvena nirdeśāt,"prāguttamāttraya āśramiṇaḥ"iti ca liṅgāt,prāguttamāśramāttrayasyābhāvāt /
vikalpapakṣe gautamastāvadevaṃ manyate-
yajñena devānāpnoti vairājaṃ tapasā punaḥ /
saṃnyāsādbrahmaṇaḥ sthānaṃ vairāgyātprakṛtau layam //
iti bhinnaphalatvenopadeśāt jābālaśrutāvapyanyatamamāruhyetyanuktvā etānāruhyeti samuccayābhiprāyeṇoktatvāt, brahmalokaprāpterapi samuccayaphalatvenopadiṣṭatvāt jābālaśrutāvapi prādhānyena pūrvaṃ samuccayapakṣasyaivābhihitatvāt, 'sarve 'pi kramaśaḥ'; ityasmin manuvākye 'piśabdasya samuccayārthatvāt, āpastambavākye 'pi teṣu sarveṣviti bahuvacanāt- naikasminneva vartamānaḥ kiṃ tu sarveṣveva vartamāna ityabhiprāyeṇoktatvāt, ṛṇatrayaśruterapi yathārtha evopapadyamānatvāt,"pūrvaprajñā ca"iti śruterapi vidyābhiprāyeṇopapadyamānatvāt, yāvajjīvaśruterapi"gṛhī vanaṃ praviśedyadi gṛhameva kāmayeta tadā yāvajjīvasagnihotraṃ juhuyāt"iti jābālaśrutivākye anityatvadarśanāt, asmin pakṣe vyatthānaśruterapi sutarāmupapadyamānatvāt,"caturthamāyuṣo bhāgaṃ"ityanenāpi manunā samuccayapakṣamevāśrityoktatvāt, samuccayapakṣa eva śreyāniti /
ata eva vikalpabādhapakṣau paramatatvenopanyastau /
evañca -"yamicchettamāvaset"ityādivākyāni vikalpācāryadarśanenoktānīti draṣṭavyāni /
asamartho yaḥ samuccayānuṣṭhāne andhapaṅgutvādidoṣeṇa niḥsvatvādinā vā tena vikalpapakṣo 'pyāśrayaṇīyaḥ ityabhiprāyeṇa bruvata ityarthasiddhasyāpyupanyāsaḥ /
athavā-yo 'dhyātmajñānī tena vikalpapakṣa āśrayaṇīyaḥ,itareṇa samuccayapakṣa iti /
kutaḥ ? anuṣṭhānasya vijñānotpattiḥ prayojanam /
tasminnutpanne yatra kvāpyāśrame sthitasya puruṣārthaḥ sidhyatīti /
āśramagrahaṇaṃ saṃvyavahārārthaṃ 'varṇānāśramāṃśca'; ityādau //
ke punasta āśramā ityata āha-
brahmacārī gṛhastho bhikṣurvaikhānasaḥ

3.3

brahmacaryaṃ caratīti, brahmaṇa eva vā viṣaye niḥspṛhaścaratīti, brahmacārī /
gṛhaṃ patnī tatsaṃyogādagṛhasthaḥ /
bhikṣāśīlatvādibhakṣuḥ /
vikhanasā proktaṃ śāstraṃ vaikhānasaṃ tadvidhinā vartata iti vaikhānasaḥ /
visamāsa eṣāmeva
pṛthaktvajñāpanārthaḥ, yathā'hośanā-'dvau brahmacāriṇāvupakurvāṇo naiṣṭhikaśceti, dvau vaikhānasau sapatnīko vipatnīkaśceti, dvau saṃnyāsinau bhikṣusanyāsī vedasanyāsī ceti, bahudhā gṛhasthaḥ śālīnayāyāvarādibhedena'; ityādi /
nanu ca smṛtyantare vaikhānasamabhidhāya bhikṣurityuktaḥ iha kimarthaṃ kramabheda iti /
ucyate 'prāguttamāstraya āśramiṇaḥ'; ityatra vaikhānasavarjanārthaḥ kramabhedaḥ /
tasya grāmapraveśanapratiṣedhādeva siddhamiti cet na, arthināmaraṇyagamanasyāpi sambhavāt tathāca smṛtyantaram-
cāturvaidyo vikalpī ca nairukto dharmapāṭhakaḥ /
brahmacārī gṛhī bhikṣuḥ parṣadeṣā daśāvarā //
iti //
kecittu-
prajāpatyāṃ nirupyeṣṭiṃ sarvavedasadakṣiṇām /
ātmanyagnīnsamāropya brāhmaṇaḥ pravrajet gṛhāt //
iti smṛtyantaramavalambya gārhasthyādeva saṃnyāsaḥ kartavya ityevamarthaḥ kramabheda iti varṇayanti /
tatpūrvasūtreṇaiva pratipāditaṃ uta neti bhūsurairvicāraṇīyam //
teṣāṃ gṛhastho yoniraprajanatvāditareṣām

3.4

caturṇāmapyāśramāṇāṃ gṛhasthaḥ kāraṇaṃ, aprajanatvāditareṣāṃ brahmacāryādīnām /
vaikhānasārthā hetūktiḥ, brahmacāriṇo brahmacaryarakṣaṇādeva siddhatvādibhakṣorapyūrdhvaretastvavidhānāt /
evaṃ ca vaikhānasasya sapatnīkatvapakṣe 'pi brahmacaryarakṣaṇaṃ kartavyam /
adhikārādeva siddhe 'teṣāṃ'; grahaṇaṃ gṛhasthotpannānāmeva teṣāṃ dharme ādhikāra ityevamartham /
tathāca śātātapaḥ-
caṇḍālāḥ pratyavasitāḥ parivrājakatāpasāḥ /
teṣāṃ jātānyapatyāni caṇḍālaiḥsaha vāsayet //
iti teṣāṃ gṛhastha eva yonirityukte evakārādevetareṣāṃ brahmacaryarakṣaṇe siddhe evamabhidhānameṣāṃ punarnivṛttirmā bhūditi /
yadi te gārhasthyaṃ prati nivṛtti bhaveyuḥ tadā te caṇḍālā bhavanti kutaḥ ? udāhṛtaśātātapavacanāt /
tatra- caṇḍālā bhavanti /
pratyavasitāḥ pratinivṛttāḥ ye parivrājakatāpasāḥ naiṣṭhikavaikhānasāḥ tasmātteṣāṃ jātānyapatyāni caṇḍālaiḥsahavāsayedrājā grāmo vetyarthaḥ //
idānīmāśramadharmeṣu krameṇa vaktavyeṣu prāpteṣu sarvāśramasāmyādupakurvāṇasya pūrvamuktvā naiṣṭhikasya krameṇa prāptaṃ vaktumāha-
tatroktaṃ brahmacāriṇaḥ

3.5

tatropanayanaprakareṇa yadagnīndhanādyuktaṃ tadasyāpi bhavatītyatideśaḥ /
nanu ca naiṣṭikasyaivedaṃ nopakurvāṇasyeti kathaṃ jñāyata iti ? ucyate-upakurvāṇasyoktatvāt, gṛhasthabhikṣuvaikhānasānāṃ vakṣyamāṇatvāt, naiṣṭikasyaiva bhavatīti /
tarhi brahmacārigrahaṇaṃ kimartamiti cet yenopakurvāṇavratamanuṣṭhitaṃ tasyaiva
naiṣṭhikatvasyādhikāra ityevamartham /
atideśāt upakurvāṇavratameva naiṣṭhikasyāpyanuṣṭātavyamityuktvā idānīmasya viśeṣavidhimāha-
ācāryādhīnatvamāntam

3.6

ācāryapāratantryaṃ taccittānuvidhāyitvaṃ ā maraṇāt kartavyam //
kiṃca-
guroḥ karmaśeṣeṇa japet

3.7

guruśuśrūṣātiriktakāle japaṃ kuryāt /
evaṃ ca japa evāsya viśiṣṭaṃ dharmasādhanamiti //
ācārya iti prakṛte gurugrahaṇaṃ mātāpitrorapi śuśrūṣāprāpaṇārtham /
tathāca manuḥ-
teṣāṃ trayāṇāṃ śuśrūṣā paramaṃ tapa ucyate /
na tairanabhyanujñāto dharmamanyaṃ samācaret //
iti //
gurvabhāve tadapatye vṛttiḥ

3.8

gurorabhāve tadapatye śuśrūṣā, adhyāpayiturabhāve tadapatye śuśrūṣeti niyamārtham /
gurugrahaṇaṃ samānajātīyāpatyagrahaṇārtham /
apatyagrahaṇaṃ bhāryānivṛttyartham //
tadabhāve vṛddhe sabrahmacāriṇyagnau vā

3.9

tadabhāve guruputrābhāve vidyādibhirvṛddhe, tadabhāve sabrahmacāriṇiṃ samānacaraṇe, tadabhāve agnau /
agneḥ śuśrūṣā jyotīrūpasyāgnerdhyānam //
kiṃ punarasyāśramasya phalamityata āha-
evaṃvṛtto brahmalokamavāpnoti jitendriyaḥ

3.10

evaṃ yathopadeśaṃ vartamāno brahmalokaṃ brahmaṇaḥ sthānamavāpnoti sa cejjitendriyo bhavati /
brahmacaryarakṣaṇopadeśāt upasthendriyasyoktatvāt idaṃ cakṣurādiviṣayaṃ draṣṭavyam /
yathā'ha manuḥ-
śrutvā spṛṣṭvā ca dṛṣṭvā ca bhuktvā ghrātvā ca yo nara /
na hṛṣyati glāyati vā sa vijñeyo jitendriyaḥ //
iti /
uttareṣāmapyetadeva pradhānamityevamarthaṃ phalāvasāne vidhānam //
idānīmanyeṣāmapi sāmānyadharmamāha-
uttareṣāṃ caitadavirodhi

3.11

yadbrahmacāriṇa uktaṃ taduttareṣāmapi bhavati yadaviruddhaṃ dyūtādivarjanam /
yadvirudhyate tadvyāvartate yathāgnikāryaṃ pravrajitasya, gurukulavāso vaikhānasasya, gṛhasthasya brahmacaryarakṣaṇam /
caśabdaḥ uttarasya yadvakṣyamāṇaṃ tadapyaviruddhaṃ pūrveṣāmapi bhavatīti jñāpayati, 'yathā na mlecchāśucyadhārmikaiḥsaha sambhāṣeta'; ityādi //
anicayo bhikṣuḥ

3.12

idānīṃ kramaprāptasya gṛhasthasya dharmā vaktavyāḥ, tānvilaṅghya kimarthaṃ bhikṣorabhidhīyata iti cet,atrocyate- bahuvaktavyo gṛhasthaḥ /
tasyābhidhīyamānāḥ dharmāḥ aviruddhāḥ kecitkathaṃ nāma pūrveṣāṃ syuriti tadarthaṃ vyutkrameṇābhidhānam /
tarhi vaikhānasasya vaktavya iti cet, upanyāsakrameṇoktatvādadoṣaḥ //
ato bhikṣostāvaducyate /
anicayaśabdenaupacayikadravyasya tyāga ucyate, na nityadravyasya śikhāyajñopavītādeḥ //
nanu ca nityasyaiva tyāgo yuktaḥ upavītaśabdena nyāsaviśeṣo 'bhidhīyate-
uddhṛte dakṣiṇe pāṇāvupavītyucyate budhaiḥ //
iti //
yathārthamupavītaṃ yajñopavītam /
asya yajñādhikārābhāvāt /
na kuṇḍyāṃ nodake saṅge na cele na tripuṣkare //
nāgāre nāsane nānne yasya syānmokṣavittu saḥ //
iti kuṇḍyādīnāṃ tyāgopadeśāt /
jābālaśrutāvapi-'nakhāni nikṛtya yajñopavītaṃ visṛjya'; iti yajñopavītasya
tyāgopadeśācceti //
ucyate-prathamaṃ tāvadyaduktaṃ yajñādhikārābhāvāt iti tatra yāgaśabdo devapūjanādāvapi vartate devapūjanaṃ tvasya dhyānena paramātmapūjanāmastyeva kutaḥ ?
araṇyanityasya jitendriyasya sarvātmakaprītanivartakasya /
adhyātmacintāgatamānasasya dhruvā hyanāvṛttirupekṣakasya //
iti smṛtyantaradarśanāt autmayāga evādhikārāt /
tathāca śrūyate śrutau-'dharmādharmau havirmanaḥsruvaḥ prāṇo 'dhvaryurindriyāṇyudgātāraḥ śabdādayo hotā etai ṛtvigbhistena sruveṇa taddhaviraharaharyatinā paramātmanyagnau hotavyam'; iti /
ato yogādhikārasadbhāvādadoṣaḥ /
yaccoktam- 'na kuṇḍyāṃ nodake saṅgaḥ'; iti tatrāpi kuṇḍikādīnāṃ vaicitryavarjanārthaḥ saṅgasyaiva parityāgaḥ, na kuṇḍikādeḥ /
kutaḥ ? tatraiva
'yajñopavītyudakakamaṇḍaluhastaḥ'; iti vakṣyamāṇatvāt /
tatra 'sarvāśrayāṇāṃ dharmiṣṭhaṃ'; iti sarvāśramādhikārāt sāmānyatvena vartamāno 'pi viśeṣadharmeṇa bādhyata iti cet, na, yadi sarvāśramādhikārastatreṣyate tatra prakaraṇe vākyārthaghaṭanārthaṃ 'yajñopavītyudakakamaṇḍaluhastatvam'; iti bhāvapratyayenaivāvakṣyat 'paiśunamatsarābhimānāhaṃkārānārjavātmastavaparagarhadambhalobhakrodhamohavivarjanaṃ sarvāśramāṇāṃ dharmiṣṭham'; iti pūrvamuktvā tataścābhāvapratyayena viśeṣoddeśena 'yajñopavītyudakakamaṇḍaluhastaḥ'; iti nirdeśaḥ sarvāśramādhikāranivṛttyartha iti jñātuṃ śakyate /
tatastatra sarvāśramādhikārābhāvāt pūrvāparavirodhaprasaṅgo mā bhūditi 'na kuṇḍyāṃ nodake saṅgaḥ'; iti saṅgamātrasyaiva tyāgaḥ kriyata iti grahītuṃ śakyata eveti /
tadartha eva saṅgaśabdasyāpi nirdeśaḥ /
tasmāttenāpi na kuṇḍyādīnāṃ tyāgaḥ yaccoktam-'nakhāni nikṛtya yajñopavītaṃ visṛjya'; iti tatrāpi prathamaṃ saṃnyāsāśramapraveśakāle purāṇasya yajñopavītasya tyāgamātraṃ kriyate, na tadānīṃ gṛhyamāṇasya pratiṣedhaḥ /
kutaḥ ? 'nakhāni nikṛtya purāṇaṃ vastraṃ yajñopavītaṃ kamaṇḍaluṃ tyaktvā navāni gṛhītvā'śramaṃ praviśet'; iti smṛtyantaraśravaṇāt /
tasmādaupacayikataddravyasya tyāgaḥ //
kiñca-nityadravyatyāge bhikṣorācamanābhāvaśca prāpnoti, 'ācamane yajñopavīti'; ityārambhāt tadabhāve ācamanasyāpyabhāvaḥ prāpnotīti /
'muṇḍaśikhī vā'; iti muṇḍapakṣe ācamanāṅgaśikhāvarjitasyāpi ācamanaṃ yuṣmābhirabhyupagamyate, tadvadasmābhirapīti cet, na, tatra vacanādadoṣaḥ 'muṇḍaḥśikhī vā'; iti /
yuṣmākaṃ tu yajñopavītaṃ tyaktavyamiti vacanābhāvāddoṣa eveti //
bhikṣuranicaya iti vaktavye dharmāsyādāvabhidhānaṃ nityasyāgnihotradārāderapi tyāgārtham /
evaṃ ca gārhasthyādeva yaḥ pravrajet tena śrautasya ca smārtasya cāgneḥ dāraputraprapañcayajñādisahitasya tyāgaḥ
kartavyaḥ /
vaisānasādeva yaḥ pravrajet tatrāpi sapatnīkapakṣe prāptasya dārasya śrāmaṇakāgnisahitasya pañcayajñāderapi tyāgaḥ kartavyaḥ //
kecinnaiṣṭhikasyāpyanicayatvavidhānārthamādābabhidhānamiti varṇayanti /
tadayuktaṃ, 'guroḥ karmaśeṣeṇa japet'; iti japasyaiva pradhānatvenopadiṣṭatvāt tenaivāgniparigrahāderapyabhāvo jñātuṃ śakyata eveti //
ūrdhvaretāḥ

3.13

'uttareṣāṃ caitadavirodhi'; ityanena brahmacāriṇaḥ uktena brahmacaryarakṣaṇenāsyāpi siddherūrdhvaretograhaṇaṃ yathā yathā retasaḥ kṣayo bhavati tathā tathopāyaḥ kartavya ityevamartham /
upāyaścālpānnābhyavahārādi /
yathā cāha bhagavānvāsudevaḥ-
viṣayā vinivartante nirāhārasya dehinaḥ /
rasavarjaṃ rasopyasya paraṃ dṛṣṭvā nivartate //
iti /
tathālpānnāmyavahārābhiprāyeṇa smṛtyantare 'pyuktam 'aṣṭau grāsā munerbhakṣaḥ'; ityādi /
evaṃca brahmacāriṇaḥ saṃpūrṇabhojane na doṣaḥ /
tathā ca smṛtyantaram-
anaḍvānbrahmacārī ca āhitāgniśca te trayaḥ /
bhuñjānā eva sidhyanti naiṣāṃ siddhiranaśnatām //
iti /
dhruvaśīlo varṣāsu

3.14

varṣāsviti bahuvacanāt grāmādgrāmāntaraṃ caturṣu māseṣu na gacchedityarthaḥ /
ekatrāpi vasanna caṅkramaṇaprayāsaḥ syāditi śīlagrahaṇam /
anenaivāsyāniketanatvaṃ sidhyati /
tathāca smṛtyantaram- 'grāmānte devagṛhe śūnyāgāre vṛkṣamūle vā'; iti /
śīlagrahaṇaṃ ca kurvannetat jñāpayati, nāvaśyamevaṃ bhavet /
tataśca durbhikṣarāṣṭrabhraṃśādau gacchedapīti //
bhikṣārthī grāmamiyāt

3.15

bhikṣā bhikṣyamāṇatvādannaṃ vāsaḥ kamaṇḍalvādiḥ, tadarthaṃ grāmaṃ gacchet arthāccheṣaṃ kālamaraṇye devāyatanādau tiṣṭhediti siddham //
brahmacāribhikṣākāle prāpta āha-
jaghanyamanivṛttaṃ caret

3.16

jaghanyaṃ bhojanakriyātaḥ paścādityarthaḥ /
tathāca manuḥ-
vidhūme sannamusale vyaṅgāre bhuktavajjane /
vṛtte śarāvasaṃpāte bhikṣāṃ nityaṃ yatiścaret //
iti /
anivṛttaṃ yasmin gṛhe pratyākhyātaṃ tasmindine tadgrahaṃ punarna praviśedityarthaḥ /
carediti smṛtyantaropasaṅgrahaṇārtham /
yathā'ha vasiṣṭhaḥ-'vidhūme sannamusale ekaśāṭhīparihito 'jinena vā'; iti //
nivṛttāśīḥ

3.17

bhikṣādānābhivādanādāvāśiṣāmaprayoktetyarthaḥ /
'hiṃsānugrahayoranārambhī'; ityanenaivetallabhyamiti cet, na , kriyārūpatvādanugrahasya, vāgātmakatvādāśiṣaḥ //
vākcakṣuḥkarmasaṃyataḥ

3.18

brahmacāriprakaraṇe 'vāgbāhūdarasaṃyataḥ'; ityanenaiva siddhe atiśayārthaṃ punarvacanam /
ato vāksaṃyamo maunam, anyatra svādhyāyajapapathipraśnadharmayogapraśnebhyaḥ-
dharmayogaṃ pathipraśnaṃ svādhyāyaṃ ca tathaiva ca /
bhikṣārthaṃ dehivacanaṃ na nindati yaterapi //
iti smṛtyantaravacanāt /
cakṣuḥsaṃyamaḥ, ātmano vyādherapīkṣaṇaṃ na kartavyam /
tathā ca vasiṣṭhaḥ-'upekṣakaḥsarvabhūtānām'; iti /
karmasaṃyamaḥ yāvadvihitānuṣṭhānamātraṃ, kāmye pravṛttirmā bhūditi //
idānīṃ 'anicayo bhikṣuḥ'; ityanena sarvasyaipacayikadravyasya parityāge sati pratiprasavaḥ kriyate-
kaupīnācchādanārthaṃ vāso bibhṛyāt

3.19

kaupīnāmiti nagnatocyate /
tadāvaraṇamātraṃ vāsaḥ paridadhyāt /
evaṃ ca praśastadvijātibhyastāvanmātrapratigrahe na doṣa /
tataśca-
abhayaṃ sarvabhūtebhyo datvā yastu nivartate //
hanti jātānajātāṃśca pratigṛhṇāti yaḥsadā //
iti smṛtyantare yaddoṣasaṃkīrtanaṃ tadasmādanyatreti draṣṭavyam //
prahīṇameke nirṇijya

3.20

eke manyante pratigrahadoṣaparihārārthaṃ prahīṇaṃ yadrathyādau tyaktaṃ tatprakṣālya paridadhyāt nirṇijyeti pratyātmikaśaucaprāpaṇārtham //
nāviprayuktamoṣadhivanaspatīnāmaṅgamupādadīta

3.21

oṣadhayaḥ phalapākāntāḥ /
apuṣpeṇa ye phalavantaste vanaspatayaḥ /
ubhayagrahaṇena sarve sthāvarā api gṛhyante /
teṣāmaviprayuktaṃ tato 'napagataṃ śākhāpatrādi na gṛhṇīyāt 'hiṃsānugrahayoranārambhī'; ityanena siddhamiti
cet, tatra jaṅgamavadha eva hiṃseti kecidvadanti /
tadabhiprāyeṇoktatvādadoṣaḥ /
upaśabdāt prayojayitāpi na syāt //
dhruvaśīlatvopadeśādvarṣābhyo 'nyatra kāmacāre prāpte āha-
dvitīyāmapartu rātriṃ grāme vaset

3.22

ṛtuśabdena varṣā evocyante /
apagate ṛtau dvitīyāṃ rātriṃ grāme na vaset /
ekasmingrāme dinadvayaṃ na vasedityarthaḥ /
grāmagrahaṇādaraṇye na doṣaḥ /
apartugrahaṇādvarṣāsu kadācit dvitīyāmapi vasato na doṣaḥ /
varṣāśabdena hemantagrāṣmāvucyete /
tataśca tasminvarṣākāle ekatraiva vasedanyatra na vasedityarthasiddham //
muṇḍaḥśikhī vā

3.23

jaṭilapratiṣedhārtha ārambhaḥ /
icchāto vikalpaḥ /
varjayedbījavadham

3.24

bījānāṃ vrīhyādīnāṃ vadhaṃ avahananādi na kuryāt //
samo bhūteṣu

3.25

sarvaprāṇiṣu madhyasthaḥ syāt ātmaparapakṣavibhāgavarjaka ityarthaḥ //
hiṃsānugrahayoranārambhī

3.26

brahmacāriprakaraṇe hiṃsāmityanenaiva siddhe atiśayārthamidaṃ punarvacanam /
tataścājñāte 'pi prāṇivadhe aharahastatparihārārthaṃ prāyaścittaṃ kartavyam /
tathācāhośanā-'ajñātavadhaśuddhyarthaṃ rātrāvahastrīnmaprāṇāyāmāndhārayet'; iti /
anugrahaśabdena sneha ucyate /
tamapi na kuryādityarthaḥ //
bhikṣoruktvā idānīṃ vaikhānasadharmamāha-
vaikhānaso vane mūlaphalāśī tapaḥśīlaḥ

3.27

vaikhānasaśabdaḥ sṛtanirvacanaḥ /
so 'raṇye vasanmūlādyaśanaśīlaḥ syāt, na saṃskṛtamannamaśnīyādityarthaḥ /
tapaḥśīlaḥ śarīrapariśoṣaṇaśīlaḥ /
evaṃca mūlaphalādyapi svalpamevāśnīyāt, smṛtyantaradarśanāt ṣoḍaśakṛtva eva 'vānaprasthasya ṣoḍaśa'; iti //
śrāmaṇakenāgnimādhāya

3.28

śrāmaṇako nāma vaikhānasānāṃ śāstram /
tenāgnimādhāya gṛhītvā sāyaṃprātarhemaṃ kuryāditi śeṣaḥ //
agrāmyabhojī

3.29

mūlaphalamapi grāmyaṃ na bhakṣayet //
devapitṛmanuṣyabhūtarṣipūjakaḥ

3.30

grāmyānnasādhanāḥ gṛhasthasya pañca mahāyajñāḥ /
asya cāgrāmyāhārapratiṣedhāttannivṛttirmā bhūdityārambhaḥ /
tathāca manuḥ-
āraṇyairvividhairmedhyaiḥ śākamūlaphalena vā /
etāneva mahāyajñān nirvapedvidhipūrvakam //
sarvātithiḥ pratiṣiddhavarjam

3.31

yāvadasya āśramaṃ gacchati tatsarvamasyātithireva /
'brāhmaṇasyānatithirabrāhmaṇaḥ'; ityādivarṇaniyamaḥ saṅkhyāniyamo vā nāstītyarthaḥ /
pratiṣiddhāḥ stenādayaḥ pratilomajāśca, tadvarjam //
vaiṣkamapyupayuñjīta

3.32

viṣkairvyāghrādibhirhatasya paśormāṃsaṃ vaiṣkam /
tadupayuñjīta /
apiśabdo garhāyām /
tataścāpadyevopayuñjīta //
na phālakṛṣṭamadhitiṣṭhet

3.33

araṇye 'pi phālakṛṣṭapradeśaṃ nākrāmeta, āvāsaṃ tatra na kuryādityarthaḥ /
ākrāmediti siddhe adhitiṣṭhediti vacanaṃ pramādādākramato doṣābhāvajñāpanārtham /
kṛṣṭamiti siddhe phālagrahaṇaṃ kṣetrasamīpe vāsapratiṣedhārtham //
grāmaṃ ca na praviśet

3.34

aphālakṛṣṭenāpi mārgeṇa janavāsaṃ na praviśet /
caśabdādgrāmāntaramapi //
jaṭilaścīrājinavāsāḥ

3.35

jaṭilaḥ keśī /
jaṭila eva syāditi niyamārtha ārambhaḥ /
cīraṃ darbhādiniṣpannam /
idamadhovāso draṣṭavyam /
ajinaṃ carma /
uttarīyamidam /
tathāca smṛtyantaram-'cīravāsā ajinottarīyaśca'; iti //
nātisaṃvatsaraṃ bhuñjīta

3.36

mūlaphalamapi gatasaṃvatsaraṃ na bhuñjīta /
tathāca manuḥ-'tyajedāśvayuje māsi'; ityādi /
evaṃca
saṃvatsaramātranicayaḥ siddhaḥ //
vaikhānasasyoktvā idānīmekīyamatenāśramabādhapakṣaṃ vaktukāma āha-
aikāśramyaṃ tvācāryaḥ pratyakṣavidhānāt gārhasthasya gārhasthasya

Original text: Dharmasūtra, 1-3 with Maskari's commentary Gautamasmṛtibhāṣya · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc