Dharmasūtra, 1-3 with Maskari's commentary Gautamasmṛtibhāṣya (with commentary) · Chapter 1

oṃ
gautamagṛhyasūtram.
maskaribhāṣyasahitam.
praṇipatyādidevāya vāsudevāya bhaktitaḥ /
gautamīyacchalenedaṃ sarvasmṛtinibandhanam //
kriyate 'dya mayā bhāṣyaṃ sūnunā vāmanasya tu //
ko vābhisambandhaḥ ? ayamucyate-santi caturdaśa vidyāsthānāni, tadyathā-
aṅgāni vedāścatvāro mīmāṃsā nyāyavistaraḥ /
purāṇaṃ dharmaśāstraṃ ca vidyā hyetāścaturdaśa //
iti //
teṣāṃ madhye parigaṇitamidaṃ dharmaśāstramārabhyata ityabhisambandhaḥ /
athavā-puruṣasya sukhaduḥkhopabhogārthaiḥ śarīrendriyaviṣayaiḥ saṃyogaviyogarūpo janmajarāmaraṇaprabandhaḥ saṃsāraḥ /
sa ca dharmādharmanimitto nānyanimittaḥ /
tayośca dharmādharmayoriṣṭāniṣṭopabhogahetutvādupādānaparivarjanārhai tau bhavataḥ /
tadubhayamaparijñāne na sambhavatīti dharmādharmasvarūpāvabodhanārthaṃ gautamena śāstraṃ praṇītamiti /
prayojanamapi cāsyaitadeva, dharmādharmopādānaparivarjanayoḥ puruṣārthatvāditi /
abhidheyamaṣṭakādīni, yathā śrautānyagniṣṭomādīnyavaśyakartavyāni tathāṣṭakādīnmapīti /
tatra sarvakāryāṇāṃ kāraṇataḥ pravṛttidarśanātpūrvaṃ kāraṇaviśeṣapratipādanārthamāha-
vedo dharmamūlam

nanu vidhipratiṣedharūpatvācchāstrasya 'upanayanaṃ brāhmaṇasyāṣṭame'; ityādyeva vaktavyam, na tvanuvādarūpatvādvedo dharmamūlamityādi, niṣprayojanatvādanuvādasyeti /
na cānena vedasya prāmāṇyaṃ pratipādyate, tasya svata eva siddheḥ anyathā yena prāmāṇyaṃ pratipādyate tasyāpyanyena prāmāṇyaṃ tasyāpyanyenetyanavasthā syāditi //
ucyate-vedasya dharmamūlatvānuvādaḥ taddvāreṇa smṛtiśīlayorapi dharmamūlatvapratipādanārthaḥ /
kathamiti
ceducyate-vedavacanāduccaritāttatpadārthavidāṃ viśiṣṭer'the yā pratipattirniḥsaṃdigdhā jāyate na ca kālāntare deśāntare puruṣāntare 'vasthāntare vā viparyeti sā dharmamūlamiti /
yacca niḥsaṃdigdhamaviparītaṃ ca jñānamutpadyate tasya prāmāṇyamadhyavasituṃ śakyate /
na ca vedajanitapratyayasya kāraṇadoṣakṛtaṃ mithyātvaṃ, karturanabhyupagamāt /
kartṛgato hi doṣaḥ śabdajanitasya pratyayasya mithyātvamāpādayati /
evamuttarārtho 'nuvādaḥ //
idānīṃ sūtraṃ vibrīyate-tatra vedo mantrabrāhmaṇākhyo grantharāśiḥ /
vida jñāne, jñāyate 'nena dharmādisvarūpamiti vedaḥ /
yadyapi smṛtyāderetattulyatvam /
tathāpi parivrājakādivadrūḍhatvādadoṣaḥ /
tathā ca smṛtyantaraṃ-
śrutiśtu vedo vijñeyo dharmaśāstraṃ tu vai smṛtiḥ //
iti //
sa ca ṛgvedādibhedena bhidyate /
jātyapekṣayaikavacanam /
dharmaḥ karma ācāra ityarthaḥ, apūrvākhyo vā /
mūlaṃ kāraṇaṃ jñāpakaṃ, pramāṇamityarthaḥ /
tatra vidhipratiṣedhātmako hi vedo dharmādyavabodhakatvaṃ pratipadyate, na tu mantrārthavādarūpa iti ceducyate- arthavādāderapi vidhyekavākyatvenopakārakatvāt pāraṃparyeṇa dharmamūlatvamaviruddham /
arthavādastāvat stutinindādvāreṇa vidhipratiṣedharūpatvaṃ pratipadyate, mantrastvanuṣṭānakāle vihitārthasmārakatvāt /
tataḥ sarvaprakāra eva vedo
dharmamūlamiti /
kecinmantrārthavādamūlameva pratijānate yatā 'dhanvanniva prapā asi'; ityatra prapā kartavyetyādi /
anye tvāhuḥ-adhyayanamātrādeva dharmasiddhiḥ, yathā'ha-
ā haiva sa nakhāgrebhyaḥ paramaṃ tapyate tapaḥ /
yaḥ sragvyapi dvijo 'dhīte svādhyāyaṃ śaktito 'nvaham //
iti //
ataḥ pāṭha eva dharmamūlamiti /
tadayuktaṃ, karmaphalaśruteḥ ānarthakyaprasaṅgāt, mīmāṃsakairadhyayanaphalasya nistatvācca /
athavā vedavācyā kriyā vedaśabdenocyate, sa dharmasya mūlamiti /
śyenādiṣu na bhavatīti cet, ucyate-tatrāpi vairivadhāt prāṇadhanaputradārādirakṣaṇadvāreṇa dharmo 'styeveti /
tataścāvagamyate-yadidaṃ putrapaśugrāmādi dṛṣṭaṃ, yacca
sargādyadṛṣṭaṃ, tatsarvaṃ dharmahetukamiti //
dharmaḥ pañcaprakāraḥ-varṇadharma āśramadharmo guṇadharmo varṇāśramadharmo nimittadharma iti /
varṇadharmo 'dhyayanādiḥ, āśramadharmaḥ samidādhānādiḥ guṇadharmo 'bhiṣekādiguṇayuktasya rakṣaṇādiḥ, varṇāśramadharmo brāhmaṇasya pālāśo daṇḍa ityādiḥ, nimittadharmaḥ prāyaścittādiḥ /
mūlaṃ kāraṇam /
tathā cāha-'vedāddharmo hi nirbabhau'; iti /
sūtrārambhaprayojanaṃ ca-yathaiva vedo dharmamūlaṃ tathā smṛtiśīle apīti //
na kevalaṃ veda eva dharmamūlaṃ, kiṃ tarhi-
tadvidāṃ ca smṛtiśīle

vedavidāṃ ca ye smṛtiśīle te api dharmamūle bhavataḥ te api vedāvirodhinī, tadvidāmityārambhāt /
mūlaśabdaśceha dvābhyāmabhisambadhyamāno dvicanānto draṣṭavyaḥ /
tacchabdena ṣaḍaṅgo vedo lakṣyate /
smṛtirupanibanandhanaṃ manu-yama-vasiṣṭha-bhṛgvaṅgiro-bṛhaspatyuśano-bhāradvāja-gautapāpastamba-saṃvarta-vyāsa-śatātapa-
śaṅkha-likhita-hārīta-bodhāyana-yājñavalkya-pracetādibhiḥ kṛtam /
śīlamanupanibaddhaḥ samācāraḥ kautukamaṅgalādiḥ bahutvātpratideśaṃ bhidyamānatvāccānupanibaddhaḥ /
cakāro 'nuktasamuccayārthaḥ /
yathā'ha manu--
vedo 'khilo dharmamūlaṃ smṛtiśīle ca tadvidām /
ācāraścaiva sādhūnāṃ ātmanastuṣṭireva ca //
iti //
sandhyoparamaṇakāle triḥ pradakṣiṇādiḥ śiṣṭācāra /
vedavidāṃ sakalānuṣṭhānaparāṇāṃ nirdeṣatvena yadvijñānamutpadyate, sā'tmatuṣṭiḥ /
vakṣyati-"yaccātmavanto vṛddhāḥ"ityādi //
kecidvarṇayanti-aṣṭakādivadeṣāṃ kautukamaṅgalādīnāṃ anupanibandho 'karaṇe pratyavāyābhāvāt /
ācārātmatuṣṭī api śīla evāntarbhūte iti na pṛthagupanyaste /
cakāropyuktasamuccayārtha eveti //
idānīṃ pūrvapakṣīkaroti vedavidāṃ śīlaṃ dharmamūlaṃ na bhavati yataḥ-
dṛṣṭo dharmavyatikramaḥ

dharmamūlatvaṃ na prāpnotīti śeṣaḥ /
yathā prajāpatiḥ svāṃ dihitaramabhyadhyāyat,yathendrasyāhalyāgamanādiḥ yathā vyāsabhīṣmādīnāmanāśramāvasthānam //
kiñca-
sāhasaṃ ca mahatām

atrāpi dharmamūlatvaṃ na prāpnotīti śeṣaḥ caśabdopādānāt /
sahaḥśabdena balamucyate /
yathā ca nāradaḥ-"saho balamihocyate"iti /
tena śāstraṃ lokasaṃvyavahāraṃ cānavekṣya yat kriyate tat sāhasam /
mahatāṃ lokavikhyātānāmityarthaḥ /
yathā rāmasya tāṭakādistrīvadhaḥ /
jāmadagnyasya mātuḥśiracaśchedaḥ, vasiṣṭhasya jalapraveśaḥ ityādi /
tena ayuktaṃ śīlasya dharmamūlatvamiti //
kathaṃ punardharmavyatikramasāhasayoḥ bhedaḥ-viṣayābhilāṣeṇa yadayuktamācaryate, sa dharmavyatikramaḥ, krodhādyabhibhavena yat kriyate tat sāhasam //
atrottaramāha-
na tu dṛṣṭārthe 'varadaurbalyāt

tuśabda- pakṣanivṛttyarthaḥ /
dṛṣṭārtho dṛṣṭaprayojanaḥ tasmin dṛṣṭaprayojane śīlaṃ dharmamūlaṃ na bhavati /
tathā ca
vasiṣṭhaḥ-"agṛhyamāṇakāraṇo dharmaḥ"iti /
naitādvivacanaṃ, dṛṣṭārthe dharmavyatikramasāhase iti /
tasmin gṛhyamāṇe"īdudet"ityādinā pragṛhyasaṃjñāyāṃ satyāṃ"dṛṣṭārthe avaradaurbalyāt"iti pāṭhaḥ prāpnoti /
avaradaurbalyāt na varaḥ avaro nikṛṣṭaḥ dveṣādyabhibhūtaḥ aparamārthajñāna ityarthaḥ tasya daurbalyāt dharmādharmaparijñānāśakterityarthaḥ /
etaccānena jñāpitaṃ bhavati- mahatāmapi tadvidāṃ kadā cidabhibhavo 'stīti, śarīravata- priyāpriyayoravaśyaṃbhāvitvāt /
tasmādyāvadeteṣāṃ rāgādidoṣeṇābhibhavaḥ, tāvatteṣāṃ ācāro 'pi na grāhyaḥ /
tathāca vasiṣṭhaḥ--"śiṣṭaḥ punarakāmātmā"iti /
athavā-avaraśabdenedānīṃtanāḥ kaliyugapuruṣā ucyante, teṣāṃ daurbalyāt asārmathyāt //
evaṃ smṛtipramāṇamuktvā adhunā ekārthopanipatitānāṃ vākyānāṃ parasparavirodhe sati kiṃ kravyamityāta āha-
tulyabalavirodhe vikalpaḥ

tulyapramāṇaprāpitaḥ padārthastulyabalaḥ /
tayoḥ parasparavirodhe sati vikalpo veditavyaḥ, ayaṃ vāyaṃ veti /
nobhayaparityāgaḥ, ubhayoḥ pramāṇaprāpitatvāt /
nānyataraparigrahaḥ, ekasmin gṛhyamāṇe dvitīyasyānarthakyaprasaṅgaḥ syāditi /
kimudāharaṇaṃ-śrutau tāvat udite hotavyaṃ, anudite hotavyamityevamādi /
smṛtāvapi,"nityamabhojyaṃ keśakīṭāvapannam"iti gautamaḥ /
pakṣijagdhaṃ gavāghrātamavadhūtamavakṣutam /
dūṣitaṃ keśakīṭaiśca mṛtprakṣepeṇa śudhyati //
iti manuḥ //
nanu-cātra sārmathyādeva vikalpaprasiddheḥ anarthakamidaṃ sūtraṃ samuccayastāvadatra na saṃbhatīti /
na hyanudite hutvā punarudite hotuṃ śakyate, guṇabhūtakālavaśena pradhānasya homasyāvṛtteranyāyyatvāt /
pradhānavaśavartino hi guṇāḥ, na guṇavaśavarti pradhānamiti /
na cānāvṛttamubhayo- kālayorhetuṃ śakyate /
evaṃ smṛtāvapi śuddhiparityāgayonairva samuccayaḥ sambhavatīti, parasparavirodhāditi /
na cobhayaparityāgo yukta ityuktam /
tenātra vikalpa eva prāpnotīti nārtho 'neneti //
evaṃ tarhi nyāyaprāptānuvādo 'yaṃ viśeṣārthaḥ /
ko viśeṣaḥ ? tulyabalayoreva virodhe vikalpaḥ, atulyabalayostu bādha eveti /
tena śrutismṛtyorvirodhe smṛtireva bādhyate /
śrutau hi pratyakṣaḥ śabdaḥ smṛtāvānumānikaḥ /
na cānumānaṃ pratyakṣavirodhe pramāṇībhavati /
evaṃ smṛtyācāravirodhe ca mātuladuhitṛpariṇayanādyācāro bādhyata iti, tatra hyācārāt smṛtyanumānamiti /
virodhe vikalpavacanāt, avirodhe tu tulyapramāṇaśiṣṭānāṃ samuccayaḥ yathā ācamanādīnāṃ śrauteṣu karmasviti //
nanu ca yadi vedaliṅgaprabhavatvābhyupagama eva smṛteḥ śrutyā sahātulyabalatvamupapādyate, tadā hi mantrārthavādavākyeṣvanyapareṣvapi yāni smārtadharmamabalabhūtāni liṅgāni"kumārā viśikhā iva"ityevamādīni teṣāṃ pratyakṣavedavākyavirodhe sati virodhivākyānumānavirodhāt durbalatvaṃ prasajyate /
yadā tūtsannaśākhāpūrvikā smṛtirabhyupagame-yathā'hāpastambaḥ-"brāhmaṇoktā vidhayasteṣāmutsannāḥ pāṭhāḥ prayogādanumīyante"iti tadobhayośca vaidikatvāt tulyabalataiva prasajyate /
na hyanumitasya vedavākyasya pratyakṣasya ca balābalaviśeṣo 'sti pratyakṣānumānaparicchinnāgnivaditi /
syādetat yatra smṛtivacane vedavirodho 'sti tannaiva vedavākyānumāpakaṃ bhavati, kiṃ tarhi bhrāntyādiprabhavamevaitaditi /
tacca na yuktaṃ, dharmaśāstrapraṇeturanāptatvābhyupagame aviśvāsaprasaṅgāt /
yadāpi vedavadavicchinnapāraṃparyeṇāgatā smṛtirabhyupagamyate tadāpi tulyabalatvamupapadyata iti tatrāpi tannaivopapadyate /
yastāvanmātuladuhitṛpariṇayanādikaḥ samācāra upanyastaḥ sa kāmādyabhibhave sati duṣṭācāratvācchiṣṭācāra eva nopapadyate /
yastvavigānenoktalakṣaṇaiḥ śiṣṭairācaryate tasya vedamūlatvāviśeṣāt smṛtyā saha tulyabalatvameva prāpnoti /
vibandhanānibandhanayostvanyadeva prayojanamupadiṣṭam /
na ca samācārasya smṛtivākyāntaritarūpsaya vedavākyānumānasaṃnikarṣakṛtaṃ balābalatvaṃ sidhyati //
atrocyate-atulyabalatvaṃ tāvat vedādīnāṃ sūtrārambhasārmathyādevāvagamyate /
yadi hi tulyabalānyetāni syuḥ tadā virodhe vikalpaḥ sārmathyādeva siddhaḥ, kimanena sūtreṇeti tulyabalagrahaṇaṃ cānarthakaṃ syāditi /
asminapi vedādyurbalataratvaṃ smṛterupapadyate /
tatra liṅgaprabhavatvamupapadyate ityuktam /
tenāyameva
pakṣoyuktaḥ vastu
svatantrapakṣo 'bhihitaḥ, sa pakṣaḥ"tadvidāṃ ca smṛtiśīle"ityetasmin sati durupapāda eveti /
tasmādvedaliṅgaprabhavatvameva smṛtīnāṃ nirdeṣataramiti //
nanu caivamapi nopapadyate, kvacit smṛtyā śruterbādhadarśanāt yathā sāmānyena pravṛtto vaidikakarmādhikāraḥ smṛtyā upanītādipuruṣaviśeṣa evādhikriyate /
tathā saṃskāraikadeśenāpyātmaguṇayoge sati viśiṣṭaphalābhidhānāt, tathā gāmālabheteti śruticodito 'pi govadhaḥ smārtapratiṣedhabalīyastvānna kriyate, tathāgnihotrādikaṃ coditajīvanopādhikaṃ karma dravyasādhyamapi na smārtacauryādipratiṣaddhenāpi dravyamārjayitvā tatkriyate /
ataḥ śrutyā smṛtirbādhyata ityayuktamuktamiti //
ucyate-virodhe sata pramāṇānāṃ balābalacintā yujyate /
yatra tu virodhābhāvaḥ tatra durbalopi naiva bādhyata iti /
yastāvadupanītasya karmādhikāraḥ saḥ śrutyā naiva virudhyate, upanayanasya vedagrahaṇārthatvāt, tasya ca karmārthatvāt, na cāpūrvasaṃyogamantareṇa pradhānasiddhiḥ /
yaccoktaṃ govardhestu śruticoditopi na kriyata iti, tadapi na kevalaṃ smṛtyā, kintu mantravarṇācca 'mā gāḥ pramāpayāśvān pramāpaya'; ityādi /
ataḥ smṛtyā śrutirnaiva bādhyate /
kecidutsannaśākhāpūrvikāṃ smṛtimāhuḥ /
tadayuktam /
tatra vicāryate-kiṃ smaraṇātpūrvameva naṣṭāḥ śākhāḥ utottarakālamiti /
yāde pūrvaṃ tatra smaraṇaṃ nopapadyate, vinaṣṭatvāt, pūrvavijñānasadṛśatvāt smṛteḥ /
yadyuttarakālaṃ, tadotsannaśākhāpūrvakatvaṃ vaktuṃ na yujyate, tadānīmupalabhyamānatvāt /
āpastamboktasyāpyayamabhiprāyaḥ-utsannāḥ kvacitkvaciddeśe na sarvatreti 'teṣāmutsannāḥ pāṭhāḥ prayogādanumīyante'; ityatrāpi vyākhyā kartavyā //
evamiyaṃ dharmapramāṇaparibhāṣoktā /
idānīṃ smṛtyā yatpramīyate tadabhidhānārthamāha-
upanayanaṃ brāhmaṇasyāṣṭame

vedasya agnerācāryasya yamaniyamānāṃ vā samīpe nayanamupanayanam /
tadaṣṭame varṣe, varṣagaṇanāsārmathyāt /
nityo 'yamupanayanakālaḥ, kāmyāpatkalpayorūrdhvamabhidhānāt /
kṣatriyavaiśyayorūrdhvamabhidhānāt śūdrasyaikajātitvādarthasiddhasyāpi brāhmaṇagrahaṇasya jātinimittatvaprasiddhyarthamārambhaḥ /
na ca dvijatvavat brāhmaṇatvaṃ kriyata iti /
evaṃ ca surāpasya brāhmaṇasya 'surāpasya brāhmaṇasyoṣṇāmāsiṃceyuḥ'; ityevamādayo brāhmaṇoddeśena vidhīyamānā anupanītasyāpi bhavanti /
yadvā-brāhmaṇagrahaṇena vinā trayāṇāmapyetannityaṃ syāt, kāmyaṃ tu brāhmaṇasya navame pañcame vā syāt, itarayostvekādaśadvādaśayoḥ syātāṃ, kāmyānantaramabhidhānāt /
pūrvasaṃskārabhāve 'pi upanayanenādhikriyate, na tvanena vinoparitanairiti garbhādhānādimanuktvā upanayanasyaivehārambhaḥ //
navame pañcame vā kāmyam

kāmāya hitaṃ kāmyaṃ tadupatpādanasamartham /
pañcame navama iti vācye kramabhedaḥ anayorantarā kṣatriyavaiśyayoḥ kāmyakālaparigrahārthaḥ /
tathā ca manuḥ-
rājño balārthinaṣṣaṣṭhe vaiśyasyārthārthino 'ṣṭame //
visamāsaḥ kāmyabhedajñāpanārthaḥ /
tathācaca smṛtyantaraṃ-'navame tvāyuṣmākaṃ pañcame brahmavarcasakāmam'; iti /
vāśabdo vikalpārthaḥ /
sa icchāto draṣṭavyaḥ //
garbhādiḥsaṅkhyā varṣāṇām

garbhasahacaritā daśa māsā garbha ityucyate /
tatprabhṛti varṣagaṇanā kartavyā, na tu janmata ārabhya /
tataśca 'upanayanaṃ brāhmaṇasya'; ityevamādau 'garbhāṣṭame'; ityevamādi yojyam //
taddvitīyaṃ janma

tat upanayanaṃ dvitīyaṃ janma /
tena saṃskṛto dvijo bhavatītyarthaḥ /
'dvijātīnāmadhyayanam'; ityevamādau vyavahārārthaṃ dvijasaṃjñākaraṇam /
tadgrahaṇaṃ nityakāmyopanayanasaṃgrahaṇārtham //
tadyasmātsa ācāryaḥ

tadgrahaṇaṃ nityakāmyopanayanasaṃgrahaṇārtham /
'ācāryaḥ śreṣṭho gurūṇām'; ityādau vyavahārārthaṃ saṃjñākaraṇam //
vedānuvacanācca

vedānuvacanaṃ samastavedānucanam /
adṛṣṭārthamekadeśādhyāpanena guruḥ /
tathā ca manuḥ-
alpaṃ vā bahu vā yasya śrutasyopakaroti yaḥ /
tamapīha guruṃ vidyāt śrutopakriyayā tayā //
iti //
dṛṣṭārthaṃ cedupādhyāyaḥ /
tathāca vasiṣṭhaḥ-'yastvekadeśaṃ sa upādhyāyaḥ'; iti /
cakārāt aṅgavyākhyātāpi /
tathāca yāskaḥ-'ācārya ācārānācinoti, arthānācinoti, buddhiṃ vā'; iti /
keciccakāraṃ pūrvasūtreṇa samuccayārthaṃ vyācakṣate /
tenobhayakaraṇādevācāryaḥ /
tathāca manuḥ-
upanīya tu yaḥśiṣyaṃ vedamadhyāpayeddvijaḥ /
sakalpaṃ sarahasyaṃ ca tamācāryaṃ pracakṣate //
iti //
ekādaśadvādaśayoḥ kṣatriyavaiśyayoḥ

nityo 'yaṃ kālaḥ, kāmyāpakatkalpayorūrdhvamabhidhānāt //
yadā tu nityakāmyayoḥ kenaciddurbhikṣādinā nimittenātikramaḥ syāt tadānīmāpatkalpamāha-
ā ṣoḍaśādbrāhmaṇasyāpatitā sāvitrī

āṅtrābhividhyarthaḥ, sahaṣoḍasena varṣeṇeti, 'dvyadhikāyāḥ'; iti liṅgāt 'ṣoḍaśe sarvakāmam'; iti smṛtyantaradarśanācca /
apatitā anapagatā /
sāvitrīśabdena tatsādhanamupanayamucyate, upanayanasyādhikṛto bhavatītyarthaḥ /
evaṃ ca pitrādiṣvanupanīteṣvapi prāyaścittenopanayane 'dhikriyate /
tathācāpastambaḥ-'yasya pitā... pitāmahaḥ....prapitāmahaḥ'; ityādi //
dvāvaṃśate rājanyasya

atrāpyāṅnuvartate varṣasahitam /
rājanyaśabdaprayogo rājatvaprasiddhyarthaḥ, tasyopanītasyaiva rājyādhikāra iti //
dvyadhikāyā vaiśyasya

dvābhyāmadhikābhyāṃ sahitā yā dvāviṃśatiḥ sā dvyadhikāḥ, caturviṃśāterityarthaḥ /
caturviṃśateriti vaktavye evamabhidhānaṃ pūrvatrāṅo 'bhividhijñāpanārtham //
ukta upanayanakālaḥ /
idānīṃ tatsādhanābhidhitsayā'ha-
mauñjījyāmaurvīsautrayo mekhalāḥ krameṇa

muñjavikārā mauñjī /
mūrvā prasiddhā, tadvikārā maurvī /
jyācāsau maurvī ceti samānādhikaraṇasamāsaḥ /
tataśca dhanuṣo 'panīya grāhyā /
sūtraṃ śaṇasūtram /
ekaguṇā maurvī, itare trivṛtau /
yathā'ha manuḥ-
mauñjī trivṛt samā ślakṣṇā kāryā viprasya mekhalā /
kṣatriyasya tu maurvī jyā vaiśyasya śaṇatāntavī //
iti //
jyāmaurvyordvitvavyāvṛttyarthaṃ kramagrahaṇam /
kecidabhāve vaikalpikārthamiti varṇayanti /
tathāca manuḥ-
muñjābhāve tu kartavyā kuśāśmantakabalbajaiḥ /
trivṛtā granthinaikena tribhiḥ pañcabhireva veti //
nyāyasiddhe kramagrahaṇasyānyārthatvāditi //
kṛṣṇarurubastājināni

ajinaśabdaḥ pratyekamabhisambadhyate /
kṛṣṇaḥ kṛṣṇamṛgaḥ, ruruḥ pṛṣanmṛgaḥ, bastaḥ prasiddhaḥ /
etāni krameṇottarīyāṇi /
tathā ca smṛtyantaram-'ajinamevottarīyaṃ dhārayeyuḥ'; iti //
vāsāṃsi śāṇakṣaumacīrakutapāḥsarveṣām

śaṇādhikāraḥśāṇaḥ /
kṣumā atasī,tadvikāraḥ kṣaumaḥ /
darbhādipariniṣpannaṃ cīram /
kutapaḥ pārvatīyacchāgaromaniṣpannaḥ /
etānyadhovasanāni /
viṣamasaṅkhyatvādeva sarveṣāṃ siddheḥ smṛtyantare 'śāṇaṃ kṣaumaṃ vāso brāhmaṇasya'; iti tadāśritya yadyathāsaṅkhyaṃ tannivṛttyarthaṃ sarveṣāṃ grahaṇaṃ, adhikārārthaṃ vā //
kārpāsaṃ cāvikṛtam

sarveṣāmityanuvartate, vāsa iti ca /
avikṛtamarāgasambandham /
svabhāvataḥ śuklamevetyarthaḥ /
pūrveṣāmapyavikṛtatvajñāpanārthaścaśabdaḥ //
kāṣāyamapyeke

rāgasambandhamapi kecidicchanti /
apiśabdo nindārthaḥ /
ataḥ pūrveṣāmabhāve draṣṭavyam //
idānīṃ kāṣāyapakṣe niyamārthamāha-
vārkṣaṃ brāhmaṇasya

vṛṣakaṣāyakṛtaṃ vārkṣaṃ tadeva brāhmaṇasya vāsaḥ //
māñjiṣṭhahāridre itarayoḥ

mañjiṣṭhayā vikṛtaṃ kṣatriyasya /
haridrayā vikṛtaṃ vaiśyasya //
bailvapālāśau brāhmaṇadaṇḍau

bailvaḥ pālāśo vā brāhmaṇasya daṇḍaḥ /
yadyapi dvandvanirdeśaiḥ, tathāpi 'yajñiyo vā sarveṣām'; ityekavacananirdeśāt, 'pratigṛhyepsitaṃ daṇḍam'; iti smṛtyantaradarśanācca ekasyaiva dhāraṇaṃ yuktam //
āśvatthapailavo śeṣe

aśvatthaḥ prasiddhaḥ, pīluḥ kalkiḥ, śeṣe kṣatriyavaiśyaviṣaye /
tatrāpi kṣatriyasyāśvatthaḥ, vaiśyasya pailavaḥ //
yajñiyo vā sarveṣām

yajñārhe vā syāt vibhītakabilvakayāvakādirvarjito vṛkṣaviśeṣa ityarthaḥ /
vāśabdo 'bhāvavikalpārthaḥ, ataḥ pūrveṣāmabhāve /
anyathāpārtho vāśabdaḥ /
sarveṣāṃgrahaṇamanantarayoreva mā bhūditi //
idānīṃ daṇḍaguṇamāha-
apīḍitā yūpavakrāḥsaśalkāḥ

apīḍitā vallīveṣṭanakīṭāgnyādibhiranupahatā ityarthaḥ /
yūpavakrāḥ yūpavannatāgrā ityarthaḥ /
saśalkāḥ satvacaḥ /
asamāsāt sarva evaṃrūpāḥ, na tu yathāsaṅkhyam /
tathā cāha manuḥ-
ṛjavaste tu sarve syuravraṇāḥsaumyadarśanāḥ /
anudvegakarā nṝṇāṃ satvaco 'nagnidūṣitāḥ //
iti //
mūrghalalāṭanāsāgrapramāṇāḥ

pramāṇaśabdaḥ pratyekaṃ sambadhyate /
mūrdhapramāṇā brahmaṇasya, lalāṭapramāṇāḥ kṣatriyasya, nāsāgrapramāṇā
vaiśyasya /
tathā ca manuḥ -
keśāntiko brāhmaṇasya daṇḍaḥ kāryaḥ pramāṇataḥ /
lalāṭasammito rājñaḥ syāttu nāsāntiko viśaḥ //
iti //
idānīṃ brahmacāriveṣamāha-
muṇḍajaṭilaśikhājaṭāśca

muṇḍo muṇḍitaśiraskaḥ /
jaṭilaḥ sakeśaḥ /
śikhā eva jaṭā yasya sa śikhājaṭaḥ /
evaṃ muṇḍaśabdena samastamuṇḍanamucyate /
cakāro vār'thaḥ pratyekamabhisambadhyate-muṇḍo vā jaṭilo vā śikhājaṭo veti /
brāhmaṇakṣatriyavaiśyābhiprāyaṃ bahuvacanam /
yathākramanivṛttyarthaṃ veti noktam /
tathā ca manuḥ-
muṇḍo vā jaṭilo vā syādasya vā syācchikhājaṭaḥ //
iti //
idānīṃ śaucato 'dhyayanādhikārāt śaucārthaṃ pūrvaṃ dravyaśuddhirucyate-
dravyahasta ucchiṣṭo nidhāyācāmet

brāhmaṇabhojanādau pravṛtto dravyahastaḥ pūrvamanucchiṣṭaḥ kenacitkāraṇenocchiṣṭasparśādaprayato bhavati, tadā taddravyaṃ bhūmau nidhāya sthāpayitvā'cāmet /
tathā ca vasiṣṭhaḥ-
pracarannabhyavahāryeṣu ucchiṣṭaṃ yadi saṃspṛśet /
bhūmau nidhāya taddravyamācamya pracaretpunaḥ //
iti //
puruṣaśaucavivakṣāyāṃ dravyahastagrahaṇamanarthakam /
ato dravyasya nidhānamātrādeva śuddhiḥ, puruṣasyācamanāt /
yattu dravyasya smṛtyantare prokṣaṇamukta-'bhūmau nikṣipya prokṣaṇāddravyaṃ śuddhyati'; iti tadabhyavahāryapakvadravyaviṣayameva draṣṭavyam /
kathaṃ punastulyasaṃhite sūtre viśeṣo 'vagamyate-nidhāyācacamanaṃ na punaranidhāyeti /
ucyate-yadyanidhāyācamanamiṣṭaṃ syāttato 'dravyahasta ucchiṣṭa ācāmet'; ityetāvadeva vaktavyaṃ syāt, kiṃ nidhānena kriyata iti, tataḥ sūtrātirekānnidhānapakṣa evābhīṣṭa ityavagamyate /
yattu manunoktaṃ-
ucchiṣṭena tu saṃspṛṣṭo dravyahastaḥ kathaṃcana /
anidhāyaiva taddravyamācāntaḥśucitāmiyāt //
iti //
tadanabhyavahāryadravyaviṣayaṃ draṣṭavyam /
evaṃcābhyavahāryadravyasyāpakvasya kadalīphalādeḥ nidhānamātrādeva śuddhiḥ /
pakvasya bhūmau nikṣipya prokṣaṇācchuddhiḥ /
anabhyavahāryadravyasya vastrāderanidhāyācamanācchuddhiḥ //
idānīṃ dravyaśuddhimāha-
dravyaśuddhiḥ parimārjanapradāhatakṣaṇanirṇejanāni
taijasamārttikadāravatāntavānām

taijasādīnāṃ dravyāṇāṃ parimārjanādinā krameṇa śuddhiḥ /
dravyatve siddhe teṣāṃ dravyavacanaṃ svakāryaniṣpādanasārmathyārtham /
tataśca bhinnabhāṇḍādīnāṃ na śaucam /
tejasā hetubhūtena yāni kriyante tāni taijasāni sauvarṇādīni /
teṣāṃ taijasānāmucchiṣṭaliptānām /
kuta etat ? mūtrādyupahatānāṃ smṛtyantare śuddhyantaravidhānāt /
tathā cauśanasaṃ-'taijasānāṃ mūtrapurīṣaretaḥ kuṇapopahatānāṃ āvartanamullekhanaṃ bhasmanā triḥ saptakṛtvaḥ parimārjanam /
ataijasānāmevaṃbhūtānāmutsargaḥ'; iti /
tathā anyaśarīramaladūṣite kaṇvavacanamārabdham- 'śleṣmādyupahatānāmekaviṃśatiparimārjanacchuddhiḥ'; iti /
tathācāspṛśyochiṣṭānāmauśanasaṃ vacanaṃ saṃgatamārabdham- 'anulomaśūdraśvakākopahatānāmullekhanaṃ pratilomeṣu spṛśyopahatānomakaviṃśatiparimarjanamaspṛśyopahatānāmāvartanam'; iti /
tathā māṃsarudhiropahatānāṃ śaṅkhavacanamārabdhaṃ-'mṛdariṣṭakeṅgudabilvasarṣapakalkagomūtragomayādīni śaucadravyāṇi'; iti /
tathā 'rajasvalāduṣṭānāmekadinaṃ pañcagavye nikṣipya ekaviṃśatiparimārjanācchuddhiḥ'; iti paiṭhīnasivacanam /
evamanyeṣvapi smṛtyantareṣu malāntaradūṣiteṣu taijaseṣu śuddhyantarāṇyāmnātāni /
atotrocchiṣṭaliptānāmeva kalpayituṃ nyāyyamiti /
teṣāmucchiṣṭaliptānāṃ parimārjanaṃ bhasmanā paritaḥ sarvataḥ /
mārttikānāṃ mṛnmayānāmaspṛśyopahatānām /
kutaḥ? smṛtyantare viśeṣadarśanāt /
tathośanaso vacanaṃ-'mṛnmayānāmucchiṣṭaliptānāmapamārjanamucchaṣṭaspṛṣṭānāṃ prokṣaṇam'; iti /
tathā vasiṣṭhavacanam-
madyamūtrapurīṣaiśca śleṣmapūyāśruśoṇitaiḥ /
saṃspṛṣṭaṃ naiva śuddhyeta punaḥpākena mṛnmayam //
iti madyādidūṣitānāṃ tyāga uktaḥ /
atotra caṇḍālādyupahatānāmeva kalpayituṃ nyāyyamiti /
pradāhaḥ prakarṣeṇa dāhaḥ pūrvasvabhāvotpādanamityarthaḥ /
dāravāṇāṃ āsanaśayanādīnāṃ aṇedhyādyupahatānāṃ takṣaṇaṃ tanūkaraṇaṃ yāvanmātramupahatam /
aspṛśyaspṛṣṭānāṃ prokṣaṇam /
kutaḥ ? 'prokṣaṇaṃ saṃhatānām'; iti manuvacanāt /
prakṣālanaśakyānāṃ prakṣālanam /
tāntavānāṃ tantumayānāṃ kārpāsādivikārāṇāṃ aspṛśyadūṣitānām /
maladūṣite smṛtyantaraṃ draṣṭavyam-'dhāvanaṃ tanmātracchedanamutsargaḥ'; iti /
'celādīnāṃ malādidūṣitānām'; iti paiṭhīnasivacanam /
tathā 'śrīphalairaṃśupaṭṭānām'; ityevamādīni manunoktāni draṣṭavyāni,aspṛśyadūṣitānāṃ bahūnāṃ vastrāṇāṃ prokṣaṇam 'bahūnāṃ dhānyavāsasāma'; iti manunā prokṣaṇenaiva śuddhividhānāt /
atolpānāmaspṛśyadūṣitānāṃ nirṇejanam //
taijasavadupalamaṇiśaṅkhaśuktīnām

taijasavacchuddhirupalādīnām /
atideśaḥ smṛtyantaroktaśuddhyapekṣārthaḥ /
upalānāṃ maṇīnāṃ tāvacchrūyate-
nirlepaṃ kāñcanaṃ bhāṇḍaṃ adbhireva viśuddhyati /
abjamaśmamayaṃ caiva rājataṃ cānupaskṛtam //
śaṅkhaśuktimaṇīnāṃ ca gomūtreṇodakena vā //
iti manuvacanam /
'payasā śaṅkhaśuktīnām'; iti paiṭhīnasivacanam //
dāruvadasthibhūmyoḥ

asthi hastidantādisaṃvyavahāryadravyāṇi /
bhūmiḥ, gṛhādiḥ dāruvaditi prakṛtidravyeṇātideśaṃ bruvan etat jñāpayati-yat vikārasya śocamucyate prakṛtidravyasyāpi tadeva bhavatīti /
itarathā dāravavaditi vaktavyamāsīditi /
asthibhūmyoḥ smṛtyantaropadiṣṭāpekṣārtho 'tideśaḥ /
tathā ca smṛtyantaropadiṣṭāpekṣārtho 'tideśaḥ /
tathā ca smṛtyantaram-'aspṛśyaspṛṣṭānāṃ bhūmyasthnāṃ prokṣaṇācchuddhiḥ'; iti kaṇvavacanam //
āvapanaṃ ca bhūmeḥ

bhūmigrahaṇamasthinivṛttyartham /
cakorāt smṛtyantaroktānyapi draṣṭavyāni /
tathācoktaṃ vasiṣṭhena-
khananāddahanāddharṣāt gobhirākramaṇādapi /
caturbhiḥśuddhyate bhūmiḥ pañcamāccopalepanāt //
iti /
tathā ca manuḥ-
sammārjanena sekena dāhenollekhanena ca /
gavāṃ ca parivāsena bhūmiḥśuddhyati pañcabhiḥ //
iti /
yathālepaṃ vikalpena samuccayena vā śaucaṃ kartavyam //
celavadrajjuvidalacarmaṇām

rajjuḥ darbhādiniṣpannaḥ /
vidalaḥ vaṃśamayūrapakṣādiniṣpannaḥ carma vyāghracarmādi teṣāmaspṛśyaspṛṣṭānāṃ celavat vastravacchaucam /
carmaśabdena prakṛtigrahaṇena vikārasyāpi grahaṇam /
rajjvādīnāṃ prokṣaṇasyāpi praveśārthamatideśaḥ /
atospṛśyaspṛṣṭānāṃ prokṣaṇamapi kartavyam /
tathā ca paiṭhanasiḥ-'rajjuvidalacarmaṇāmaspṛśyaspṛṣṭānāṃ prokṣaṇācchuddhiḥ'; iti //
utsargo vātyantopahatānām

rajjvādīnāṃ tyāgo vā /
vyavasthaitavikalpo 'yam /
ato 'tyantopahatānāṃ tyāgaḥ /
itareṣāṃ śaucamiti //
idānīṃ 'dravyahasta ucchiṣṭo nidhāyācāmet'; ityuktaṃ, tadācamanavidhitsayā'ha-
prāṅmukha udaṅmukho vā śaucamārabheta

prāṅmukha udaṅmukho vetīcchāto vikalpaḥ /
nanu ca śauca grahaṇamanarthakam, uttaratrācāmoditi vakṣyati, tenaivārthasiddhatvāditi /
ucyate-anyadapi śaucāṅgametaddigabhimukha eva kuryāditi /
evaṃ ca pādaprakṣālanādikamapi taddigabhimukha eva kuryāditi /
ārabheteti samāhitārtham, ato yāvadācamanaparisamāptiḥ tāvantaṃ kālamananyacitto bhavet //
śucau deśa āsīno dakṣiṇaṃ bāhuṃ jānvantarā kṛtvā yajñopavītyā maṇibandhātpāṇī prakṣālya vāgyato hṛdayaspṛśastriścaturvāpa ācāmet

śucau deśe sthāne anupahate /
evaṃ ca pādaprakṣālanamapyarthasiddhaṃ mā bhūt
aśuddhipādasambandhāddeśasyāpyaśucibhāva iti /
tathā ca vakhiṣṭhaḥ- 'prakṣālya pādau pāṇo cā maṇibandhanāt'; iti /
āsīna eva, nānyāvasthaḥ /
tathāca vasiṣṭhaḥ-'vrajan tiṣṭhan śayānaḥ praṇato vā nācāmet'; iti /
dākṣiṇaṃ bāhuṃ jānvormadhye kṛtvā /
yajñopavītoti /
yadi kadācit ayajñopavīti bhūtvāpyāste tathāpyācamane avaśyaṃ yajñopavītinā bhavitavyamiti /
tathā cāpaspambaḥ-'upāsane gurūṇāṃ vṛddhānāmatithīnāṃ home japyakarmaṇi bhojana ācamane svādhyāye ca yajñopavīti syāt'; iti /
ācamanāṅgatvenānyayajñopavītotpādanārthaṃ vā /
tathā ca vasiṣṭhaḥ-
snātakānāṃ tu nityaṃ syādantarvāsastathottaram /
yajñopavīte dde yaṣṭiḥ sodakaśca kamaṇḍaluḥ //
iti //
maṇiryasmindeśe badhyate sa maṇibandhaḥ /
tasmādāmaṇibandhanātpāṇī prakṣālya vāgyatastūrṣṇīṃ hṛdayaspṛśo hṛdayaṃgamāḥ /
apāṃparimāṇārthamidam /
māṣanimajjanamātrāstāvatyo bhavanti /
tathācāhośanā 'māṣanimajjanamātrā hṛdayaṃgamā bhavanti'; iti /
triścaturvetyatra vikalpo vyavasthitaḥ- yadā 'āpaḥ punantu'; ityādimantramuktvā'camyate tadā catuḥ
anyatra tririti /
abgrahaṇaṃ gomūtrādinivṛttyarthaṃ teṣāṃ śuddhihetutvasāmānyādgrahaṇaṃ mā bhūditi /
uṣṇabuddhudaphenakaṣāyādivarjanārthaṃ vā /
pibediti vaktavye ācāmediti gurusūtrakaraṇaṃ vidhyantaropasaṅgrahārtham /
tatra tūśanā'ha- 'dakṣiṇaṃ hastatalaṃ gokarṇākāraṃ vinyasya brāhmeṇa tīrthenāśabdaṃ pibedṛgyajuḥsāmavedān dhyāyan'; iti //
dviḥ parimṛjyāt

prakṛtāboṣṭhau, atrānuktatvāt, smṛtyantaradarśanācca, brāhmeṇaiva tīrthena /
parityupasargo vidhyantaropasaṃgrahārthaḥ /
tatra tūktaṃ kaṇvena-'atharvavedetihāsapurāṇāni dhyāyan brāhmeṇa tīrthenoṣṭhayoḥ salomapradeśaṃ mṛjyāt'; iti //
pādau cābhyukṣet

cakārāt mukhaṃ ca /
abhyupasargo vidhyantaropasaṃgrahārthaḥ /
tatrāha bhārgavaḥ-'oṣṭhau parimṛjyāttato mukhaṃ
parimṛjedagnāndhyāyaṃ stataḥ pādāvabhyukṣet viṣṇuṃ dhyān'iti //
khāni copaspṛśecchīrṣaṇyāni

khāni śīrṣaṇyāni nayananāsikākarṇāni /
cakārāddhṛdayaṃ ca /
tathāca manuḥ-
trirācāmedapaḥ pūrvaṃ dvirunmṛjyāttato mukham /
khāni copaspṛśedadbhirātmānaṃ hṛdayaṃ śiraḥ //
iti //
upopasargo vidhyantaropasaṃgrahārthaḥ tannośanā 'aṅguṣṭhopakaniṣṭikābhyāṃ nayane candrādityau dhyātvā tata upaspṛśya tarjanyaṅguṣṭhābhyāṃ nāsikāvakāśau prāṇān dhyātvā tata upaspṛśya kaniṣṭhikāṅguṣṭhābhyāṃ karṇau diśo dhyātvā tata upaspṛśyāṅguṣṭhena kevalena hṛdayamupaspṛśedātmānaṃ dhyāyan'; iti //
mūrdhani ca dadyāt

mūrdhani cet vaktavye dadyāditi grahaṇaṃ sarvāṅgulyartham /
tathāca smṛtyantaraṃ 'sarvāṅgulibhiḥ śriyaṃ dhyātvā mūrdhani prakṣipet'; iti /
cakārātsavye ca pāṇau /
tathā ca vasiṣṭhaḥ-'mūrdhani ca dadyātsavye pāṇau'; iti /
kṣatriyavaiśyayorapyetadevācamanaṃ viśeṣānabhidhānāt strīśūdrau ca sakṛtsakṛt'; iti smṛtyantarābhidhānāt strīśūdrayośca sakṛtpānāt sakṛdoṣṭhasparśanācca śuddhirdraṣṭavyā atrānuktāpi //
na kevalamucchiṣṭasparśa evācamanaṃ, anyadapyācamananimittamidānīmāha-
suptvā bhuktvā kṣutvā ca punaḥ

punargrahaṇaṃ ādāvante cācamanaṃ kuryādityevamartham /
cakārāt snātvā ruditvā ca /
tathā ca vasiṣṭhaḥ- 'suptvā bhuktvā kṣutvā snātvā pītvā ruditvā cācāntaḥ punarācāmet'; iti //
tatra kṣutasyāniyatakālatvāt ādāvaśakyamācamanamiti cet tatrāpi nityaprāyatyārtha ārambhaḥ /
yathā'hāpastambaḥ-'muhūrtamapi śaktiviṣaye nāprayatastiṣṭhet'; iti /
svāpādau prayatasyāpyācamanamārambhasārmathyāt /
atastatrādāvante cācamanaṃ kuryāt tatra bhojane kecidādāvapi dvirācamanamicchanti /
tathācāpastambaḥ 'bhokṣyamāṇastu prayato dvirācāmet'; iti /
anye svāpādāvanta eva dvirācamanamicchanti yathā'hośanā-
'suptvā bhuktvā kṣutvā snātvā pītvā ruditvā cācāntaḥ punarācāmeddvi'; iti /
evaṃ ca bhojane ādāvante cca dvirācamanaṃ svāpādāvekamante ca dviḥ /
kṣutasyāniyatatvādanta eva dviriti siddhāntaḥ //
idānīnucchiṣṭasaṃśleṣe aśucitve prāpte āha-
dantaśliṣṭeṣu dantavadanyatra jihvābhimarśanāt //
daśanāntaralagneṣu bhakṣyabhojyāvayaveṣu dantavat anucchiṣṭo bhavatītyarthaḥ /
na cejjihvayā saṃspṛśyante //
atrāpi-
prākcyuterityeke

satyapi jihvābhimarśane yāvat svasthānānna cyavanti tāvacchucirityeke manyante //
cyuteṣvāsrāvavadvidyānnigiranneva tacchuciḥ

cyuteṣu āsye yajjalaṃ tadāsrāve yadvadvijātīyāt tannigiran śucacireva bhavati /
ācamanaśaṅkā
nāstītyarthaḥ /
evaṃ cāsrāvamapi nigiran śucireva bhavati /
kutaḥ cyuteṣu nigiran śuciriti vaktavye āsrāvavadvidyādityārambhāt /
gautamastu dantaśliṣṭānāṃ sati jihvābhimarśane aśucirbhavatīti /
anyamataṃ tu prākcyuteriti /
so 'yaṃ vyavasthitavikalpaḥ, karmānuṣṭhānādhikṛtasyācamananamanyasya neti //
yathocchiṣṭāvayavo bahirbhūtaḥ aśucitvamāpādayati tadvadāsrāvasyāpi prāpta āha-
na mukhyā vipruṣa ucchiṣṭaṃ kurvanti na cedaṅge nipatanti

mukhe bhavā mukhyāḥ vipruṣa āsrābāvayavāḥ te mantrayamāṇasya vinirgatā nāprāyatyaṃ janayanti yadyaṅge stanodarādau na nipatanti /
niśabdo niścayārthaḥ ato niścayena yadyaṅge patanti tadānīmevocchiṣṭaṃ janayanti nāśaṅkāmātreṇeti /
evaṃ cocchiṣṭāvayavo yatrakutracinnipatannucchiṣṭaṃ janayati, āsrāvo 'ṅga eveti siddhāntaḥ //
sarvaśaucārthamidamadhunocyate-
lepagandhāpakarṣaṇe śaucamamedhyaliptasya

lepagandhayorapanayane kṛte amedhyaliptasya amedhyasambaddhasya śucitvaṃ bhavati /
amedhyaśabdena dvādaśamalā ucyante //
yathā'ha manuḥ-
vasā śuklamasṛṅmajjā mūtraviḍghrāṇakarṇaviṭ /
śleṣmāśru dūṣikā svedo dvādaśaite nṛṇāṃ malāḥ //
anabhivyaktagandhānāṃ śleṣmādīnāṃ lepamātradarśanāt lepagrahaṇam /
mūtrādīnāṃ lepānupalabdhergandhamātropalabdheśca gandhagrahaṇam /
śaucādhikāre punaḥ śaucagrahaṇaṃ taijasādīnāmapi lepagandhāpanayanayādeva śaucamityevamartham //
tat kena kartavyamityata āha-
tadadbhiḥ pūrvaṃ mṛtā ca

tacchaucamadbhiḥ pūrvaṃ tato mṛdā /
cakārāttata ubhayena /
tadgrahaṇaṃ annalepasyāpi cūrṇādinā apakarṣaṇārtham /
tadadbhirmṛdā ceti vaktavye pūrvagrahaṇaṃ yatra nātīva lepo lakṣyate tatrādbhireva śasaucamityevamarthaṃ, yathā'ha manuḥ-
nirlepaṃ kāñcanaṃ bhāṇḍamadbhireva viśudhyati /
abjamaśmamayaṃ caiva rājataṃ cānupaskṛtam //
iti //
athavā yatra yatra śaucamuktaṃ tatra tatrādbhireva śaucaṃ prathamaṃ kāryamityevamartham /
yathā mṛdā adbhiriti samuccīyate tathā bhasmādibhirapi samuccayārtho visamāsaḥ /
taisajādīnāṃ dravyāṇāmuktatvāt idaṃ śaucaṃ śarīrāvayavasyāmedhyaliptasya draṣṭavyam //
mūtrapurīṣasrehuvisraṃsanābhyavahārasaṃyogeṣu ca

cakāraḥ ācamanānukarṣaṇārthaḥ /
visraṃsanaṃ nirasanaṃ, tat mūtrapūrīṣasrehūṇāṃ pratyekaṃ sambadhyate /
abhyavahārasaṃyogo 'bhyavahāryadravyopayogaḥ /
tasyānamedhyatvāt lepagandhāpakarṣaṇārthamabhidhānaṃ, ācamanasya 'suptvā bhuktvā'; ityanena siddhatvāt lepagandhāpakarṣaṇaṃ ca mṛtsalilaprakṣālanena kuryāt /
evaṃ ca 'tadadbhiḥ pūrvam'; ityatra yaduktaṃ cūrṇādinā annalepāpakarṣaṇaṃ tenāśakyamidaṃ draṣṭavyam /
athavā-abhyavahārasaṃyogasyāpi ācamanārtha evopanyāsaḥ /
'suptvā bhuktvā'; ityanenaiva siddhamanūdyate kramārtham, kathaṃ-tadgrahaṇenānnalepāpakarṣaṇamuktaṃ tadapakarṣaṇaṃ pūrvaṃ kṛtvā tataācāmedityevamarthaṃ anyathā sandehaḥ syāditi /
tathā cāpastambaḥ 'mūtraṃ kṛtvā pūrīṣaṃ vā mūtrapurīṣalepānannalepānucchiṣṭalepān
retasaśca ye lepāstān prakṣālya pādau cācamya prayato bhavati'; iti /
mūtrapurīṣau prasiddhau /
srehū retaḥ /
mūtrādīnāmācamanārthamupanyāsaḥ lepagandhāpakarṣasya 'lepagandhāpakarṣaṇe śaucam'; ityanenaiva siddhatvāt //
yatra cāmnāyo vidadhyāt

tatra tadeva bhavatīti śeṣaḥ /
āmnāyo vedaḥ, sa yatra yajñaviṣaye sphyādīnāṃ prakṣālanamātrādeva śuddhiṃ vidadhyāt tatra tadeva, na dārusāmānyena takṣaṇādi /
atulyabalatvādevedaṃ siddhamiti cet śrutyuktasya laukike ananupraveśanārtha upanyāsaḥ, yathār davyā yāgaviṣaye śrutyā prakṣālanena śuddhiruktā, tasyā laukike vyāpṛtāyā api
darvīsāmānyena śrutyuktā mā bhūt smṛtyuktāmeva kuryādityevamarthamupanyāsaḥ /
athavā-āmnāyaśabdena manurucyate /
sa yatra śaucaṃ vidadhyāt tatra tadeva, yathā 'yatīnāṃ tu caturguṇam'; ityādi /
taduktatvādevāsandeha iti cet ucyate- yasminviṣaye na kiṃciducyate tatra smṛtyantaroktaṃ bhavati /
yatra lepagandhāpakarṣaṇādi kiṃciducyate tatra smṛtyantareṇa vikalpaśaṅkā bhavatīti tannirāsārthamuktaṃ 'yatra cāmnāyo vidadhyāt'; iti /
evaṃ ca lepagandhāpakarṣaṇe kṛte 'pi 'dviguṇaṃ brahmacāriṇaḥ'; ityevamādyāśrayaṇīyam //
idānīṃ kṛtaśaucasya brahmacāriṇo 'dhyayanārthaṃ gurūpasadanavidhimāha-
pāṇinā savyamupasaṅgṛhyānaṅguṣṭhamadhīhi bho ityāmantrayeta gurum

pāṇinā dakṣiṇena savyaṃ pāṇimanaṅguṣṭhavarjitaṃ gṛhītvā adhīhi bho iti prārthayeta gurumadhyāpakam /
pāṇigrahaṇaṃ pādanivṛttyartham /
pāṇiprakaraṇātasavyamapi pāṇimeveti gamyate /
upasaṅgrahaṇaṃ aṅgulipradeśe iti
gamyate anaṅguṣṭhamityuktatvāt //
kiñca-
tatra cakṣurmanāḥ

tatra gurau cakṣurmanasī vyavasthāpayedityarthaḥ //
kiñca-
prāṇopasparśanaṃ darbhaiḥ

kāryamiti śeṣaḥ /
sākṣātprāṇānāmupasparśanāsambhavāt prāṇa iti cakṣurādīndriyāṇi śīrṣaṇyānyucyante /
tānyupasparśayeddarbhairācamanoktena krameṇa //
kiñca-
prāṇāyāmāstrayaḥ pañcadaśamātrāḥ

kāryā iti śeṣaḥ /
prāṇāyāmaḥ prāṇanirodhaḥ nirucchvāsenāvasthānaṃ, te trayaḥ kāryāḥ /
pratyekaṃ pañcadaśamātrāḥ /
mātrā nāma madhyamāṅguṣṭhaśabdena loke prasiddhā //
kiñca-
prākkūleṣvāsanaṃ ca

prāgagreṣu, prakaraṇāddarbheṣu, āsanamupaveśanaṃ, kāryamiti śeṣaḥ /
cakārāt darbhapavitraprāṇiśca //
kiñca-
oṃpūrvā vyāhṛtayaḥ pañca satyāntāḥ

udāhartavyā iti śeṣaḥ /
pratyekaṃ praṇavapūrvā bhūrādyāstisraḥ puruṣamadhyāḥ satyāntāḥ /
evaṃ jābāliśrutau prasiddhaḥ //
kiñca-
guroḥ pādopasaṅgrahaṇaṃ prātaḥ

kāryamiti śeṣaḥ /
upasaṅgrahaṇamiti vaktavye pādagrahaṇaṃ smṛtyantaropadiṣṭavidhyupasaṅgrahaṇārtham /
yathā'ha manuḥ-
vyatyastapāṇinā kāryamupasaṅgrahaṇaṃ guroḥ /
savyena savyaḥ spṛṣṭavyo dakṣiṇena tu dakṣiṇaḥ //
iti //
prātarutthāyotthāya pratidinam /
gurugrahaṇaṃ ātmano mā bhūditi /
taṭaḥ pūrvaṃ prāṇopasparśanamātmanaḥ //
kiñca-
brahmānuvacane cādyantayoḥ

vedapāṭhasyādyantayoḥ ārambhāvasānayoḥ /
cakāraḥ pādopasaṅgrahaṇānukarṣaṇārthaḥ //
kiñca-
anujñāta upaviśetprāṅmukho dakṣiṇataḥ śiṣya udaṅmukho vā

ācāryeṇādiṣṭaḥ tasya dakṣiṇasyāṃ diśi prāṅmukha udaṅmukho vopaviśet saṃbhavato vikalpaḥ āsīnasyācāryasya yathā tadabhimukho bhavati tathā prāṅmukha udaṅmukho vā upaviśedityarthaḥ /
kathaṃ ? 'tatra caturmanāḥ '; ityuktatvāt /
śiṣyagrahaṇamanyasyāpyupasannasyāyameva vidhiriti jñāpanārtham /
'anujñāto dakṣiṇataḥ'; iti ca niyamārthaḥ nānanujñāta upaviśennādakṣiṇata iti //
kiñca-
sāvitrī cānuvacanamādito brahmaṇa ādāne

sāvitrī tatsaviturityādi /
cakārādoṅkārapūrvā vyāhṛtayaśca /
tathāca manuḥ-
oṅkārapūrvikāstisro mahāvyāhṛtayo 'vyayāḥ /
tripadā caiva gāyatrī vijñeyā brahmaṇo mukham //
iti //
anuvacanamadhyetavyam /
brahmaṇo vedasyādāne ārambhe adhyayanārambhakāla ityarthaḥ /
āditaḥ pūrvam //
kiṃca-
oṅkāro 'nyatrāpi

anuvacanānantaraṃ oṅkāraścodāhartavyaḥ anyatrāpi /
atra kramaḥ prātarutthāya pādaupasaṅgrahaṇaṃ, tadāhūya upaviśet darbheṣu, tataḥ prāṇopasparśanaṃ darbhaiḥ, tataḥ prāṇāyāmānkṛtvā mahāvyāhṛtīḥ pañca uktvā, añjalinā 'adhīhi bhoḥ'; iti gurumāmantrya, oṅkārapūrvikā vyāhṛtīḥ sāvitrīṃ coktvā praṇavapūrvamadhīyīta /
prathamādhyayana evāyaṃ vidhiḥ kutaḥ ? sāvitrī cānuvacanaṃ tato 'dhīyīteti vaktavye ādito brahmaṇa ādāna ityārambhāt /
pratidivasamoṅkāramevoktvā /
kutaḥ ? oṅkāro 'nyatretyuktatvāt /
anyatra prathamādhyayanādanyatra /
apiśabdaḥ prathamādhyayane 'pi praṇavapraveśanārthaḥ /
kecidanyatrāpītyanenāṅgādau praṇavamicchanti //
antarāgamane punarupasadanam

yadyadhīyatāmantarā madhye kaścidgacchettataḥ punarapi pādopasaṅgrahaṇādipraṇavoccāraṇānto yo vidhistaṃ kuryāttasya prāyaścittārtham /
aprakaraṇe 'pi prāyaścittamānantaryeṇānuṣṭhānārtham /
mānuṣāṇāṃ gamana etat, itareṣāmūrdhvamabhidhānāt /
atrānadhyāyaśravaṇābhāvāt prāyaścattānantaramadhīyīta /
prathamādhyayanāpe7yā punargrahaṇam, anyatropasadanābhāvāt /
ato 'nyatra prāyaścittārthamevopasadanaṃ kartavyaṃ tadanantaramadhyayanaṃ kartavyam /
tathā'hāpastambaḥ- 'adhīhi bho ityuktvādhīyītādhyāpayedvā'; iti //
kiñca-
śvanakulasarpamaṇḍūkamārjārāṇāṃ tryahamupavāso vipravāsaśca

ete prasiddhāḥ /
śvādīnāṃ pratyekamantarā manage tryahaṃ bhaktatyāgaḥ prāyaścittaṃ, vipravāso guruṇā virahitasyāvasthānamekāham /
evaṃ ca guruviprayogopadeśādeva ekāhamanadhyāyasiddhiḥ /
kuta ekāhopalabdhiriti cet, visamāsāt /
anyathā tryahamupavāsavipravāsau cetyavakṣyat /
ata ekāhamevānadhyāyaḥ /
tathā ca manuḥ-
paśumaṇḍūkamārjāraśvasarpanakuleṣu ca /
antarā gamane vidyādanadhyāyamaharniśam //
iti //
evaṃ cātrāpi śvagrahaṇaṃ catuṣpadāṃ paśūnāmupalakṣaṇam /
catuṣpādgrahaṇena gṛhyamāṇatvāt mārjārasya punarupanyāsaḥ prāyaścittagauravārthaḥ /
yathā'hośanā- 'mārjārāntarāgamane dhṛtaṃ prāśyatryahamupavaset'; iti /
upasadanānukarṣaṇārthaścakāraḥ /
ato 'dhyayanakāle tatkṛtvādhīyīta /
kecidupavāsamadhyayanatyāgamāhuḥ /
tadyuktamayuktaṃ veti vicāryam //
kiñca-
prāṇāyāmā ghṛtaprāśanaṃ cetareṣām

itareṣāṃ kākādīnāṃ prāṇāyāmāstrayaḥ, bahuvacanaśravaṇāt /
ghṛtaprāśanaṃ kāyāplavanamātram /
upasadanānukarṣeṇārthaḥ cakāraḥ /
tatastrīnprāṇāyāmān dhārayitvā ghṛtaṃ prāśyopasadanaṃ ca kṛtvādhīyīta, anadhyāyāśravaṇāt //
śmaśānābhyadhyayane caivaṃ śmaśānābhyadhyayane caivam