Dharmasamuccaya · Chapter 8
iti kāmajugupsāvargaḥ saptamaḥ /
(8) tṛṣṇāvargaḥ
tṛṣṇāgnireva narakabhūtaḥ
bhavotārāya tṛṣṇāgnirjvalanaḥ śīta ucyate /
narake nārake yo 'gnistṛṣṇāgnistriṣu dhātuṣu
kalpabhūto hyayaṃ vahniḥ yo 'yaṃ narakasambhavaḥ /
bahujvālākulo vahniḥ tṛṣṇāhetusamudbhavaḥ
karmakṣayād vimucyante narakāt pāpakāriṇaḥ /
triṣu dhātuṣu dahyante narāstṛṣṇāvaśānugāḥ
anādimati saṃsāre tṛṣṇāgniratibandhakaḥ /
tṛṣṇāgnirnarakaṃ tasmānnāgnirnarakasambhavaḥ
tṛṣṇāgniḥ śarīraṃ manaśca dahati
gātradāhaṃ paraṃ kuryānnārakeyo hutāśanaḥ /
śārīraṃ mānasaṃ dāhaṃ tṛṣṇāgniḥ kurute nṛṇām
tṛṣṇāgniḥ sāmānyāgninā viśiṣyate
tasmād viśiṣyate vahniḥ tṛṣṇāhetusamudbhavaḥ /
nārakeyo 'samaścaiva tṛṣṇāgnirnitarāṃ smṛtaḥ
ayamagniḥ trikālasambhavaḥ
tristhānagaḥ trihetuśca trikarmaparidīpakaḥ /
trikālasambhavo jñeyastṛṣṇāgniparakastathā
tṛṣṇāgniḥ sadaiva sarvatra dāhakaḥ
rāgāgnirdahyate svarge dveṣāgnistiryage tathā /
mohāgnirdahyate pāpe tṛṣṇāgniḥ sarvadā sthitaḥ
tṛṣṇāgneḥ svarūpanirūpaṇam
mānerṣyādhūmaviśikhaḥ saṅkalpe dhanasambhavaḥ /
lobhāgnirdahate lokaṃ nāgniḥ kāmasamudbhavaḥ
tṛṣṇāgnirviṣayasevanenaiva vardhate
lobhāśīviṣadaṣṭā ye teṣāṃ śarma na vidyate /
sevito bhāvito lobho bhūya evābhivardhate
lobhasamo ripurbhuvi nāsti
yathā yathendhanaṃ prāpyānalo vardhatyanekaśaḥ /
śakyaḥ pālayituṃ(vahni) rlobhavahnirna(śakyate)
cakravad bhramate loko lobhena parivañcitaḥ /
anādinidhane loke nāsti lobhasamo ripuḥ
viśanti sāgarajale lobhena parivañcitāḥ /
śastrasaṅghātagahanaṃ yuddhaṃ saṃpraviśanti ca
lobhahetorhi bhūpālā nāśayanti parasparam /
śastrāsibhairavaprotā yuddhayante dhanatṛṣṇayā
tṛṣṇāviṣavinirmuktā lobhāṅgāravivarjitā /
samaloṣṭakāñcanā ye nirvāṇasyāntike hi te
lobhāgniḥ sarvāpekṣayā viṣamaḥ
atīvānupapannasya dhanalobhena dahyate /
na vahnirviṣamastatra lobhāgniryatra vartate
lobhaśāntiṃ vinā nirvāṇakathā vṛthā
lobhādhāraprayatnena hanyāt tān rabhasā budhaḥ /
anirvāpitalobhasya nirvāṇaṃ dūrataḥ sthitam
bhavasukhaparityāgī bhavajaṃ duḥkhaṃ nāpnoti
bhavābhilāṣiṇīṃ nāndīṃ nābhinandanti ye narāḥ /
na teṣāṃ bhavajaṃ duḥkhaṃ svapne samupavidyate
tṛṣṇābaddhān janān mṛtyuḥ śambūka iva karṣati
matsyān yathā jālabaddhān śambūkaḥ parikarṣati /
tṛṣṇābaddhāṃstathā sattvānmṛtyuḥ samupakarṣati
tṛṣṇāviṣaṃ kutrāpi na muñcati
saviṣaiḥ sāyakairviddho mṛgo yatra (pra)dhāvati /
tatra tatra viṣaṃ yāti tathā tṛṣṇāviṣaṃ nṛṇām
pravāhapravahannadyā gatirgatya'nudhāvinī /
yathā nirdahate bālān śuṣkendhanamivānalaḥ
āpātaramyā(viṣayā) vipākajvalanopamāḥ /
tasmāt tṛṣṇā vimoktavyā yadi saukhyaṃ hi rocate
yathā hi vaḍiśagrastā mīnā mṛtyuvaśānugāḥ /
tathā prataptā viṣayān paridhāvanti duḥkhitāḥ
tṛṣṇāgniḥ narakādapi mahān
narakaṃ nārakeyaṃ ca tṛṣṇānihitaṃ mahat /
patanti nidhanā martyāḥ paradāropajīvinaḥ
tṛṣṇāprerito munirapi duḥkhamanubhavati
na ceṣṭitamanopāpatṛṣṇayā prerito muniḥ /
ṣaḍindriyasamudbhūto viṣayendhanadāhakaḥ
devānapi tṛṣṇāgnirdahatyeva
tṛṣṇāgnirdahate devaṃ kāyāgnirna kathañcana /
sukhāvṛtāḥ sukharatāḥ sukhe(na) parivañcitāḥ
tṛṣṇāparivañcitaḥ patanamapi nāvagacchati
patanaṃ nāvagacchanti tṛṣṇayā parivañcitāḥ /
jvālāmālākulaḥ sarvaḥ saṃsārastṛṣṇayāvṛtaḥ
tṛṣṇāgninā vaśībhūtā janā gacchanti durgatim /
tṛṣṇāgnibhiḥ parivṛtaḥ suralokaḥ samantataḥ
tṛṣṇāgniḥ sadaiva vardhate
dahyate vivaśo raktaḥ kāmabhogavaśīkṛtaḥ /
yathā yathendhanaṃ prāpya jvalanaṃ saṃpravardhate
tathā tathā sukhaṃ prāpya tṛṣṇāgnirvardhate nṛṇām /
parivartayate puṃsaḥ kāṣṭhāgnirdāhadīpakaḥ
tṛṣṇāgnirdahate lokaṃ parihātuṃ na śakyate /
ye viśālāṃ nadīṃ tīrṇā saṅkalpakṛtabhairavīm
tṛṣṇāpāśaśūnyaḥ paramāṃ śāntimāpnoti
te gatāḥ paramāṃ śāntiṃ yān hi tṛṣṇā na bādhate /
tṛṣṇāpāśavimuktā ye saṅgadoṣavivarjitāḥ
nirmuktapāpakalmāṣā vītaśokā hi te budhāḥ /
kalpakoṭisahasrāṇi tṛṣṇayā vañcitā narāḥ
tṛṣṇayā vañcito lokastṛṣṇāmevopāste
(na)te tyajanti(viṣayān) māyāmohavaśaṃgatāḥ /
tṛṣṇayā vañcito lokastṛṣṇāmevopasevate
lavaṇodaṃ tṛṣātoyaṃ yathā pibati nārikaḥ /
na tena (tuṣyati) janturmuhuśca pariśuṣyati
duḥkhakarīṃ tṛṣṇāṃ na seveta
viṣayeṣveva tṛṣṇārtaśceṣṭate puruṣo 'dhamaḥ /
tasmāt tṛṣṇāṃ na seveta sā hi tṛṣṇā durāsadā
tṛṣṇāvaśo naiva pramucyate
tṛṣṇāvaśo hi puruṣaḥ saṃsārānnaiva mucyate /
anuttamāni saukhyāni bhuktvā deveṣu jantavaḥ
tṛṣṇāpāśavikṛṣṭāḥ narakaṃ patanti
tṛṣṇāpāśavikṛṣṭāste patanti narakaṃ punaḥ /
asvatantrādikalyāṇaṃ nityaduḥkhamayaṃ kaṭu
tṛṣṇayā kadāpi tuṣṭirna bhavati
tṛṣṇāyāḥ sevanānmuktaḥ sanmārgamadhigacchati /
satṛṣṇasya kutastuṣṭirviṣayeṣu bhaviṣyati
sā tṛptiryā vitṛṣṇasya vītaśokasya dehinaḥ /
evaṃ vitarkavihitāḥ pramādena ca vañcitāḥ
tṛṣṇayā devānapi narakaṃ yānti
tṛṣṇayāḥ toṣitā devāḥ patanti narakaṃ punaḥ /
viḍambaneyaṃ paramā yatsurā narakaṃ gatāḥ
krīḍakāḥ paramā bhūtvā kāmasya vaśamāgatāḥ /
na codvijanti saṃsārān prāṇinaścittamohitāḥ
tṛṣṇayā duḥkhataraṃ padamāpnoti
duḥkhād duḥkhataraṃ yānti tṛṣṇayā parivañcitāḥ /
yathā yathā sukhasyāptirvardhate jālinī tathā
jālinīvahnidagdhasya narakānupakarṣati /
satṛṣṇasya vitarkā ye teṣāṃ saṃkhyā na vidyate
viṣayagāminaḥ tṛṣṇayā mṛtyumukhameva praviśanti
avitarkavitarkantu mṛtyurājo vikarṣati /
vitarkakāmavaśagāstṛṣṇāviṣayagāminaḥ
kāmāsvādapramattāḥ viṣayiṇo duḥkhinastiṣṭhanti
sukhasya bhoginaṃ dṛṣṭvā na vidvadbhistatheṣyate /
kāmāsvādapramattānāṃ prāṇināṃ viṣayārthinām
dehinaḥ tṛṣṇayā dahayante
jālinī bādhate nityaṃ yathā badhnanti dehinaḥ /
pañcālambanametattu tṛṣṇayā naiva dahayate
tṛṣṇāvimuktā vimalā bhavanti
tṛṣṇāvimuktavimalā na pāpapuragāminaḥ /
saṅkalpadoṣā kuṭilā tridoṣarajasodbhavāḥ
tṛṣṇayā saṃsārasāgare parivarte patanti janāḥ
pramādajalagambhīrāḥ strīrāgakṛtasevanāḥ /
gītatūryasvarāḥ śīghraṃ surāpānācca cañcalāḥ
sañchannaviṣayā sarve manaḥ kṣiptataraṅgiṇaḥ /
tṛṣṇānadīṣu viṣame vahanti na ca gocare
gāhante te ca sammūḍhāḥ surā rāgeṇa vañcitāḥ /
tridoṣakāṣṭhasaṃbhūtāḥ pramādānilavegataḥ
tṛṣṇānalaḥ suragaṇān dahate na ca te viduḥ /
na kṣaṇo nāpi hi lavo na muhūrta kathañcana
yā na tṛṣṇāvaśagataiḥ suraiḥ samupabhujyate /
tṛṣṇābhūmiriyaṃ kāṣṭhā vitarkajalasambhṛtā
tṛṣṇāsarpadagdhaḥ kālavaśīkṛto bhavati
yasmin krīḍanti vivaśāḥ devāḥ kāmavaśānugāḥ /
cittādinā pracaṇḍena tṛṣṇāviṣavisarpiṇā
daṣṭānupañcaśīrṣeṇa kiṃ vṛthā vilapasyatha /
tṛṣṇānadī viśāleyaṃ pañcatīrthasamudbhavā
tṛṣṇāmohendrajālena viprakīrṇena sarvadā /
tathā prapañcitā devā yathā na śubhabhāginaḥ
tṛṣṇāviṣayaghṛtasikto vardhata eva
nendriyāṇi sadā kāmaistṛpyanti hi kathañcana /
saṃvardhate tathā tṛṣṇā ghṛtasikto yathānalaḥ
tṛṣṇayā vividhāsu yoniṣu janāḥ bhramanti
nānāvidhaiḥ sukhaireṣā jālinī lokanāśinī /
narakapretatiryakṣu bhrāmayantī narān sadā
vītatṛṣṇaḥ nirmuktabandhanaḥ paramāṃ gatimāpnoti
mṛtyūpapattidolāyāṃ śliṣyante bāliśāḥ janāḥ /
suśīlāvītatṛṣṇāśca gatāste paramāṃ gatim
nirmuktabandhanā dhīrā gataśokā gatavyathāḥ /
sukhaṃ prāpnuvanti nityaṃ ye na tṛṣṇāvaśānugāḥ /
janmaduḥkhamayaiḥ pāśairna te vidhyanti sūrayaḥ
tṛṣṇāvisṛṣṭiḥ jñānāya pravartayati
yeṣāṃ sarvāsvavasthāsu jñāneṣu vihitaṃ manaḥ /
animitte mano yeṣāṃ visṛṣṭā ye ca tṛṣṇayā /
te vītamalakāntārāḥ pāraṃ prāptāḥ sukhodayam
tṛṣṇāmohapramattāḥ bhave bhave bhramanti
tṛṣṇāmohapramattā ye ratisaukhyāstathaiva ca /
mohitāste devagaṇā bhramiṣyanti bhave bhave
aharniśaṃ tṛṣṇā tāpayati
kuṭṭanavyavahārā ye paricittāpahāriṇaḥ /
avidyābahulā ye vā nityaṃ dāhābhikāṅkṣiṇaḥ /
na rātrau na divā teṣāṃ hṛdayaṃ suprasīdati
lobhābhibhūtāḥ tuṣāgnikalpā bhavanti
lobhābhibhūtamanasāṃ parivittābhikāṅkṣiṇām /
teṣāṃ tuṣāgnikalpānāṃ viśvasenna svabhāvataḥ
viṣayendhana sarpād bhayamevocitam
bibheti hi naraḥ sarvaḥ sarpādiva viṣendhanāt /
lobhena viṣayeṇaivābhibhūtāste narā bhṛśam
tṛṣṇāvaśagāḥ vividhāṃ yoniṃ labhante
te mṛtā narakaṃ yānti pretayoniṃ tathaiva ca /
tasmādapi vinirmuktā narakād vahnisammukhāt
ākāṅkṣiṇaḥ nityaṃ duḥkhabhāgino bhavanti
pañcajanmaśatānyete bhavanti parikāṅkṣiṇaḥ /
vivarṇā dīnavadanā nityaṃ duḥkhasya bhāginaḥ /
bhavanti manujāḥ sarve lobhopahatacetasaḥ
vivekasampannāḥ paramāṃ gatiṃ labhante
prahīṇalobhā ye santi nityaṃ jñānābhikāṅkṣiṇaḥ /
buddhimantaḥ sadā santaḥ te gatāḥ paramāṃ gatim /
nirvāṇahṛdayā vītalobhamohāḥ sadā narāḥ
lobhākṛṣṭasya vinipātaḥ
lobhāśīviṣadaṣṭasya vinipāto dhruvaṃ sthitaḥ /
kriyamāṇo dhruvaṃ loko vardhate sa muhurmuhuḥ
śuṣkendhanaṃ samādāya yathā vahniḥ pravardhate /
dhanatṛṣṇāratāḥ sattvāḥ dhanopārjanatatparāḥ
mṛtyukāle samutpanne tyajanti vivaśā dhanam /
yacca tatsambhavaṃ yogāt tat sarva na vinaśyati
lobhātmā ghoraṃ narakaṃ yāti
tena vittena lobhātmā nīyate narakaṃ bhṛśam /
anyaistadbhujyate vittaṃ sa tu pāpena lipyate
prayānti narakaṃ ghoraṃ paścāttāpena dahyate /
anartho hyartharūpeṇa sukharūpeṇa vā sukham
lobhatyāgaṃ prājñaḥ kuryāt
amitraṃ mitrarūpeṇa lobho 'yaṃ hṛdi vartate /
na lobhaṃ saṃśrayet prājño lobhāgnirdahyate sadā
lobhadagdhāḥ narakagāmino bhavanti
tena dagdhā bhṛśaṃ sattvāḥ paścānnarakagāminaḥ /
lokasādhāraṇā hyete vibhavāḥ sukhavarjitāḥ
tṛṣṇābhayavimuktireva śreyaskarī
teṣāmarthe kathaṃ pāpa kriyate mandabuddhibhiḥ /
tṛṣṇābhayavimuktasya nirāśasya hi sarvataḥ
vītakāṅkṣasya dhīrasya nityaṃ padamavasthitam /
sampattau dhābate loko vipattau nāvabudhyate
sampattiḥ kṣayāntā
vipadantā hi sampattiḥ kṣayāntaṃ divasaṃ yathā /
yathā tiṣṭhati sampattiḥ vipattiḥ pāpikā tathā
kāmabhogairdevā api narakaṃ yānti
avitṛptasya kāmebhyastṛṣṇayā paridahyate /
yasyeṣṭāḥ sampado nityaṃ sukhaṃ cābhimataṃ sadā
jani nāśayate tāsāṃ tṛṣṇā naṣṭā sukhāvahā /
te devā narakaṃ yānti kāmabhogaistathārpitāḥ
analāceṣṭitaṃ sarva tad vadanti tathāgatāḥ /
manuṣyā yacca narakaṃ prayā(nti) śataśastathā
vimugdhāḥ yati jīvanaṃ nāvagacchanti
ceṣṭitaṃ tad viśālāyāḥ yoṣikāyā vidurbudhāḥ /
vimohitā na vindanti tvaritaṃ svalpajīvitam
tṛṣṇayā sukṛtāni vinaśyanti
sukṛtāni ca naśyanti tṛṣṇā naiva vinaśyati /
bhave bhave gatā satvāḥ na vindanti śubhāśubham
śubhasya phalameveṣṭaṃ yat surāḥ paribhuñjate /
aśubhasya tathā dṛṣṭamasukhaṃ vinipātajam
śubhāśubhaprahīṇā eva jarāmaraṇarahitā bhavanti
śubhāśubhaprahīṇā ye saṅgadoṣavivarjitāḥ /
te gatāḥ paramaṃ sthānaṃ jarāmaraṇavarjitam
tṛṣṇānadīparikṣiptaḥ janaḥ kimapi nāvagacchati
pañcāraṃ bhavacakraṃ tat tṛṣṇānābhipuraḥsaram /
nadīrāgaparikṣiptaṃ na ca loko 'vabudhyate
doṣāvartatarā jñeyā saṅkalpamakarākulāḥ /
tṛṣṇānadī viśāleyaṃ na ca loko 'vabudhyate
tṛṣṇā triṣu kāleṣu vañcikā
trikāle vañcanī tṛṣṇā nityamajñānakāriṇī /
na tasyāṃ viśvased dhīmān saṃsārabandhanā hi sā
tṛṣṇā lokabandhanabhūtā
mitravad dṛśyate kāle śatruvacca nikṛntati /
na tasyāṃ viśvaset prājñaḥ sā hi lokasya bandhanam
śakyaṃ hi bandhanaṃ chettumāyasaṃ dāruvattathā /
na tṛṣṇābandhanaṃ chettuṃ nityaṃ kāmagaveṣibhiḥ
yasyeṣṭo bandhabhedo 'yaṃ yasyeṣṭaṃ sukhamavyayam /
sa tṛṣṇayā vimuktaḥ (syāt)prajñāśo (dhanakṛd) bhavet
jñānena tṛṣṇāvṛkṣasya chedanaṃ karttavyam
jñānālokaḥ sukhāloko duḥkhaṃ tṛṣṇātamaḥsmṛtam /
tasmādālokamāsthāya tamo nudati paṇḍitaḥ
jñānakhaḍgena tīkṣṇena tṛṣṇāvṛkṣaṃ nikṛntati /
nikṛttavṛkṣaḥ (sa) naraḥ sukhaṃ prāpnotyanuttamam
doṣeṇa bahulā hyeṣā nadī prasravaṇākulā /
doṣā netānahitvā (na) bhavānmuñcati paṇḍitaḥ
prajñānāvamāśritya tṛṣṇānadyāḥ pāraṃ gacchati
tṛṣṇānadīṃ tripathagāṃ pramādāvartadustarām /
prajñānāvaṃ samāśritya pāraṃ gacchantyanāmayam
mahecchatāmahacchatraṃ yena cāyānti bāliśāḥ /
tasmānmahecchatā badhyā tvayeyaṃ jñānacakṣuṣā
mahecchaiva hṛdayavraṇabhūtā
mahecchatāvraṇastīvro hṛdaye yasya jāyate /
na rātrau na divā tasya sukhaṃ bhavati lobhinaḥ
saṅkalpe tu na sambhūtaḥ tṛṣṇāvāyusamīritaḥ /
mahecchatāmayo vahnirdahate hṛdayaṃ nṛṇām
lobhenātmano 'hitaṃ kurvanti janāḥ
lobhenāveṣṭitamanāḥ puruṣo laghucetasā /
jīvitānyapi sārāṇi jahāti dhanatṛṣṇayā
pāpāni hi ca karmāṇi kurvanti puruṣāḥ kṣitau /
dhanalābhena tat sarva pravadanti manīṣiṇaḥ
ye sāhasaṃ na kurvanti viśanti jvalanaṃ ca yat /
tat sarva lobhadoṣeṇa kurvantyahitamātmanaḥ
śastrānilāni duḥkhāni vividhāni ca (sarvataḥ) /
viśanti (vai) narā mūḍhā lobhastatra hi kāraṇam
hṛdayastho manovahnirnityaṃ bahvicchatāṃ nṛṇām /
alpecchatayā (hi) hṛcchāntirbhavatilābhinaḥ
yathāgnirindhanenaiva praśāntimadhigacchati /
tathā vahvicchatāṃ nṛṇāṃ dhanairvṛddhiḥ prajāyate
alpecchataiva sukham
bhūpālā (hi) dhanaistṛptāḥ koṭiśo nidhanaṃ gatāḥ /
yāsyanti cānye nidhanaṃ tasmādalpecchatā sukham
tṛṣṇāvihīna eva sukhamāpnoti
duḥkhaṃ vahvicchatā nṛṇāṃ lakṣaṇaṃ sukhaduḥkhayoḥ /
(heyā sarvaprayatnena) idamuktaṃ parīkṣakaiḥ /
eṣa panthāḥ śivaḥ śreṣṭho yena tṛṣṇā vaśīkṛtā
Original text: Dharmasamuccaya · Edition: Vijayasankar Caube: Dharmasamuccaya. · Data entry members of the Digital Sanskrit Buddhist Canon Input Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0