Language

ENहिગુ
Scripture Library

Dharmasamuccaya · Chapter 8

8.1

iti kāmajugupsāvargaḥ saptamaḥ /
(8) tṛṣṇāvargaḥ
tṛṣṇāgnireva narakabhūtaḥ
bhavotārāya tṛṣṇāgnirjvalanaḥ śīta ucyate /
narake nārake yo 'gnistṛṣṇāgnistriṣu dhātuṣu

8.2

kalpabhūto hyayaṃ vahniḥ yo 'yaṃ narakasambhavaḥ /
bahujvālākulo vahniḥ tṛṣṇāhetusamudbhavaḥ

8.3

karmakṣayād vimucyante narakāt pāpakāriṇaḥ /
triṣu dhātuṣu dahyante narāstṛṣṇāvaśānugāḥ

8.4

anādimati saṃsāre tṛṣṇāgniratibandhakaḥ /
tṛṣṇāgnirnarakaṃ tasmānnāgnirnarakasambhavaḥ

8.5

tṛṣṇāgniḥ śarīraṃ manaśca dahati
gātradāhaṃ paraṃ kuryānnārakeyo hutāśanaḥ /
śārīraṃ mānasaṃ dāhaṃ tṛṣṇāgniḥ kurute nṛṇām

8.6

tṛṣṇāgniḥ sāmānyāgninā viśiṣyate
tasmād viśiṣyate vahniḥ tṛṣṇāhetusamudbhavaḥ /
nārakeyo 'samaścaiva tṛṣṇāgnirnitarāṃ smṛtaḥ

8.7

ayamagniḥ trikālasambhavaḥ
tristhānagaḥ trihetuśca trikarmaparidīpakaḥ /
trikālasambhavo jñeyastṛṣṇāgniparakastathā

8.8

tṛṣṇāgniḥ sadaiva sarvatra dāhakaḥ
rāgāgnirdahyate svarge dveṣāgnistiryage tathā /
mohāgnirdahyate pāpe tṛṣṇāgniḥ sarvadā sthitaḥ

8.9

tṛṣṇāgneḥ svarūpanirūpaṇam
mānerṣyādhūmaviśikhaḥ saṅkalpe dhanasambhavaḥ /
lobhāgnirdahate lokaṃ nāgniḥ kāmasamudbhavaḥ

8.10

tṛṣṇāgnirviṣayasevanenaiva vardhate
lobhāśīviṣadaṣṭā ye teṣāṃ śarma na vidyate /
sevito bhāvito lobho bhūya evābhivardhate

8.11

lobhasamo ripurbhuvi nāsti
yathā yathendhanaṃ prāpyānalo vardhatyanekaśaḥ /
śakyaḥ pālayituṃ(vahni) rlobhavahnirna(śakyate)

8.12

cakravad bhramate loko lobhena parivañcitaḥ /
anādinidhane loke nāsti lobhasamo ripuḥ

8.13

viśanti sāgarajale lobhena parivañcitāḥ /
śastrasaṅghātagahanaṃ yuddhaṃ saṃpraviśanti ca

8.14

lobhahetorhi bhūpālā nāśayanti parasparam /
śastrāsibhairavaprotā yuddhayante dhanatṛṣṇayā

8.15

tṛṣṇāviṣavinirmuktā lobhāṅgāravivarjitā /
samaloṣṭakāñcanā ye nirvāṇasyāntike hi te

8.16

lobhāgniḥ sarvāpekṣayā viṣamaḥ
atīvānupapannasya dhanalobhena dahyate /
na vahnirviṣamastatra lobhāgniryatra vartate

8.17

lobhaśāntiṃ vinā nirvāṇakathā vṛthā
lobhādhāraprayatnena hanyāt tān rabhasā budhaḥ /
anirvāpitalobhasya nirvāṇaṃ dūrataḥ sthitam

8.18

bhavasukhaparityāgī bhavajaṃ duḥkhaṃ nāpnoti
bhavābhilāṣiṇīṃ nāndīṃ nābhinandanti ye narāḥ /
na teṣāṃ bhavajaṃ duḥkhaṃ svapne samupavidyate

8.19

tṛṣṇābaddhān janān mṛtyuḥ śambūka iva karṣati
matsyān yathā jālabaddhān śambūkaḥ parikarṣati /
tṛṣṇābaddhāṃstathā sattvānmṛtyuḥ samupakarṣati

8.20

tṛṣṇāviṣaṃ kutrāpi na muñcati
saviṣaiḥ sāyakairviddho mṛgo yatra (pra)dhāvati /
tatra tatra viṣaṃ yāti tathā tṛṣṇāviṣaṃ nṛṇām

8.21

pravāhapravahannadyā gatirgatya'nudhāvinī /
yathā nirdahate bālān śuṣkendhanamivānalaḥ

8.22

āpātaramyā(viṣayā) vipākajvalanopamāḥ /
tasmāt tṛṣṇā vimoktavyā yadi saukhyaṃ hi rocate

8.23

yathā hi vaḍiśagrastā mīnā mṛtyuvaśānugāḥ /
tathā prataptā viṣayān paridhāvanti duḥkhitāḥ

8.24

tṛṣṇāgniḥ narakādapi mahān
narakaṃ nārakeyaṃ ca tṛṣṇānihitaṃ mahat /
patanti nidhanā martyāḥ paradāropajīvinaḥ

8.25

tṛṣṇāprerito munirapi duḥkhamanubhavati
na ceṣṭitamanopāpatṛṣṇayā prerito muniḥ /
ṣaḍindriyasamudbhūto viṣayendhanadāhakaḥ

8.26

devānapi tṛṣṇāgnirdahatyeva
tṛṣṇāgnirdahate devaṃ kāyāgnirna kathañcana /
sukhāvṛtāḥ sukharatāḥ sukhe(na) parivañcitāḥ

8.27

tṛṣṇāparivañcitaḥ patanamapi nāvagacchati
patanaṃ nāvagacchanti tṛṣṇayā parivañcitāḥ /
jvālāmālākulaḥ sarvaḥ saṃsārastṛṣṇayāvṛtaḥ

8.28

tṛṣṇāgninā vaśībhūtā janā gacchanti durgatim /
tṛṣṇāgnibhiḥ parivṛtaḥ suralokaḥ samantataḥ

8.29

tṛṣṇāgniḥ sadaiva vardhate
dahyate vivaśo raktaḥ kāmabhogavaśīkṛtaḥ /
yathā yathendhanaṃ prāpya jvalanaṃ saṃpravardhate

8.30

tathā tathā sukhaṃ prāpya tṛṣṇāgnirvardhate nṛṇām /
parivartayate puṃsaḥ kāṣṭhāgnirdāhadīpakaḥ

8.31

tṛṣṇāgnirdahate lokaṃ parihātuṃ na śakyate /
ye viśālāṃ nadīṃ tīrṇā saṅkalpakṛtabhairavīm

8.32

tṛṣṇāpāśaśūnyaḥ paramāṃ śāntimāpnoti
te gatāḥ paramāṃ śāntiṃ yān hi tṛṣṇā na bādhate /
tṛṣṇāpāśavimuktā ye saṅgadoṣavivarjitāḥ

8.33

nirmuktapāpakalmāṣā vītaśokā hi te budhāḥ /
kalpakoṭisahasrāṇi tṛṣṇayā vañcitā narāḥ

8.34

tṛṣṇayā vañcito lokastṛṣṇāmevopāste
(na)te tyajanti(viṣayān) māyāmohavaśaṃgatāḥ /
tṛṣṇayā vañcito lokastṛṣṇāmevopasevate

8.35

lavaṇodaṃ tṛṣātoyaṃ yathā pibati nārikaḥ /
na tena (tuṣyati) janturmuhuśca pariśuṣyati

8.36

duḥkhakarīṃ tṛṣṇāṃ na seveta
viṣayeṣveva tṛṣṇārtaśceṣṭate puruṣo 'dhamaḥ /
tasmāt tṛṣṇāṃ na seveta sā hi tṛṣṇā durāsadā

8.37

tṛṣṇāvaśo naiva pramucyate
tṛṣṇāvaśo hi puruṣaḥ saṃsārānnaiva mucyate /
anuttamāni saukhyāni bhuktvā deveṣu jantavaḥ

8.38

tṛṣṇāpāśavikṛṣṭāḥ narakaṃ patanti
tṛṣṇāpāśavikṛṣṭāste patanti narakaṃ punaḥ /
asvatantrādikalyāṇaṃ nityaduḥkhamayaṃ kaṭu

8.39

tṛṣṇayā kadāpi tuṣṭirna bhavati
tṛṣṇāyāḥ sevanānmuktaḥ sanmārgamadhigacchati /
satṛṣṇasya kutastuṣṭirviṣayeṣu bhaviṣyati

8.40

sā tṛptiryā vitṛṣṇasya vītaśokasya dehinaḥ /
evaṃ vitarkavihitāḥ pramādena ca vañcitāḥ

8.41

tṛṣṇayā devānapi narakaṃ yānti
tṛṣṇayāḥ toṣitā devāḥ patanti narakaṃ punaḥ /
viḍambaneyaṃ paramā yatsurā narakaṃ gatāḥ

8.42

krīḍakāḥ paramā bhūtvā kāmasya vaśamāgatāḥ /
na codvijanti saṃsārān prāṇinaścittamohitāḥ

8.43

tṛṣṇayā duḥkhataraṃ padamāpnoti
duḥkhād duḥkhataraṃ yānti tṛṣṇayā parivañcitāḥ /
yathā yathā sukhasyāptirvardhate jālinī tathā

8.44

jālinīvahnidagdhasya narakānupakarṣati /
satṛṣṇasya vitarkā ye teṣāṃ saṃkhyā na vidyate

8.45

viṣayagāminaḥ tṛṣṇayā mṛtyumukhameva praviśanti
avitarkavitarkantu mṛtyurājo vikarṣati /
vitarkakāmavaśagāstṛṣṇāviṣayagāminaḥ

8.46

kāmāsvādapramattāḥ viṣayiṇo duḥkhinastiṣṭhanti
sukhasya bhoginaṃ dṛṣṭvā na vidvadbhistatheṣyate /
kāmāsvādapramattānāṃ prāṇināṃ viṣayārthinām

8.47

dehinaḥ tṛṣṇayā dahayante
jālinī bādhate nityaṃ yathā badhnanti dehinaḥ /
pañcālambanametattu tṛṣṇayā naiva dahayate

8.48

tṛṣṇāvimuktā vimalā bhavanti
tṛṣṇāvimuktavimalā na pāpapuragāminaḥ /
saṅkalpadoṣā kuṭilā tridoṣarajasodbhavāḥ

8.49

tṛṣṇayā saṃsārasāgare parivarte patanti janāḥ
pramādajalagambhīrāḥ strīrāgakṛtasevanāḥ /
gītatūryasvarāḥ śīghraṃ surāpānācca cañcalāḥ

8.50

sañchannaviṣayā sarve manaḥ kṣiptataraṅgiṇaḥ /
tṛṣṇānadīṣu viṣame vahanti na ca gocare

8.51

gāhante te ca sammūḍhāḥ surā rāgeṇa vañcitāḥ /
tridoṣakāṣṭhasaṃbhūtāḥ pramādānilavegataḥ

8.52

tṛṣṇānalaḥ suragaṇān dahate na ca te viduḥ /
na kṣaṇo nāpi hi lavo na muhūrta kathañcana

8.53

yā na tṛṣṇāvaśagataiḥ suraiḥ samupabhujyate /
tṛṣṇābhūmiriyaṃ kāṣṭhā vitarkajalasambhṛtā

8.54

tṛṣṇāsarpadagdhaḥ kālavaśīkṛto bhavati
yasmin krīḍanti vivaśāḥ devāḥ kāmavaśānugāḥ /
cittādinā pracaṇḍena tṛṣṇāviṣavisarpiṇā

8.55

daṣṭānupañcaśīrṣeṇa kiṃ vṛthā vilapasyatha /
tṛṣṇānadī viśāleyaṃ pañcatīrthasamudbhavā

8.56

tṛṣṇāmohendrajālena viprakīrṇena sarvadā /
tathā prapañcitā devā yathā na śubhabhāginaḥ

8.57

tṛṣṇāviṣayaghṛtasikto vardhata eva
nendriyāṇi sadā kāmaistṛpyanti hi kathañcana /
saṃvardhate tathā tṛṣṇā ghṛtasikto yathānalaḥ

8.58

tṛṣṇayā vividhāsu yoniṣu janāḥ bhramanti
nānāvidhaiḥ sukhaireṣā jālinī lokanāśinī /
narakapretatiryakṣu bhrāmayantī narān sadā

8.59

vītatṛṣṇaḥ nirmuktabandhanaḥ paramāṃ gatimāpnoti
mṛtyūpapattidolāyāṃ śliṣyante bāliśāḥ janāḥ /
suśīlāvītatṛṣṇāśca gatāste paramāṃ gatim

8.60

nirmuktabandhanā dhīrā gataśokā gatavyathāḥ /
sukhaṃ prāpnuvanti nityaṃ ye na tṛṣṇāvaśānugāḥ /
janmaduḥkhamayaiḥ pāśairna te vidhyanti sūrayaḥ

8.61

tṛṣṇāvisṛṣṭiḥ jñānāya pravartayati
yeṣāṃ sarvāsvavasthāsu jñāneṣu vihitaṃ manaḥ /
animitte mano yeṣāṃ visṛṣṭā ye ca tṛṣṇayā /
te vītamalakāntārāḥ pāraṃ prāptāḥ sukhodayam

8.62

tṛṣṇāmohapramattāḥ bhave bhave bhramanti
tṛṣṇāmohapramattā ye ratisaukhyāstathaiva ca /
mohitāste devagaṇā bhramiṣyanti bhave bhave

8.63

aharniśaṃ tṛṣṇā tāpayati
kuṭṭanavyavahārā ye paricittāpahāriṇaḥ /
avidyābahulā ye vā nityaṃ dāhābhikāṅkṣiṇaḥ /
na rātrau na divā teṣāṃ hṛdayaṃ suprasīdati

8.64

lobhābhibhūtāḥ tuṣāgnikalpā bhavanti
lobhābhibhūtamanasāṃ parivittābhikāṅkṣiṇām /
teṣāṃ tuṣāgnikalpānāṃ viśvasenna svabhāvataḥ

8.65

viṣayendhana sarpād bhayamevocitam
bibheti hi naraḥ sarvaḥ sarpādiva viṣendhanāt /
lobhena viṣayeṇaivābhibhūtāste narā bhṛśam

8.66

tṛṣṇāvaśagāḥ vividhāṃ yoniṃ labhante
te mṛtā narakaṃ yānti pretayoniṃ tathaiva ca /
tasmādapi vinirmuktā narakād vahnisammukhāt

8.67

ākāṅkṣiṇaḥ nityaṃ duḥkhabhāgino bhavanti
pañcajanmaśatānyete bhavanti parikāṅkṣiṇaḥ /
vivarṇā dīnavadanā nityaṃ duḥkhasya bhāginaḥ /
bhavanti manujāḥ sarve lobhopahatacetasaḥ

8.68

vivekasampannāḥ paramāṃ gatiṃ labhante
prahīṇalobhā ye santi nityaṃ jñānābhikāṅkṣiṇaḥ /
buddhimantaḥ sadā santaḥ te gatāḥ paramāṃ gatim /
nirvāṇahṛdayā vītalobhamohāḥ sadā narāḥ

8.69

lobhākṛṣṭasya vinipātaḥ
lobhāśīviṣadaṣṭasya vinipāto dhruvaṃ sthitaḥ /
kriyamāṇo dhruvaṃ loko vardhate sa muhurmuhuḥ

8.70

śuṣkendhanaṃ samādāya yathā vahniḥ pravardhate /
dhanatṛṣṇāratāḥ sattvāḥ dhanopārjanatatparāḥ

8.71

mṛtyukāle samutpanne tyajanti vivaśā dhanam /
yacca tatsambhavaṃ yogāt tat sarva na vinaśyati

8.72

lobhātmā ghoraṃ narakaṃ yāti
tena vittena lobhātmā nīyate narakaṃ bhṛśam /
anyaistadbhujyate vittaṃ sa tu pāpena lipyate

8.73

prayānti narakaṃ ghoraṃ paścāttāpena dahyate /
anartho hyartharūpeṇa sukharūpeṇa vā sukham

8.74

lobhatyāgaṃ prājñaḥ kuryāt
amitraṃ mitrarūpeṇa lobho 'yaṃ hṛdi vartate /
na lobhaṃ saṃśrayet prājño lobhāgnirdahyate sadā

8.75

lobhadagdhāḥ narakagāmino bhavanti
tena dagdhā bhṛśaṃ sattvāḥ paścānnarakagāminaḥ /
lokasādhāraṇā hyete vibhavāḥ sukhavarjitāḥ

8.76

tṛṣṇābhayavimuktireva śreyaskarī
teṣāmarthe kathaṃ pāpa kriyate mandabuddhibhiḥ /
tṛṣṇābhayavimuktasya nirāśasya hi sarvataḥ

8.77

vītakāṅkṣasya dhīrasya nityaṃ padamavasthitam /
sampattau dhābate loko vipattau nāvabudhyate

8.78

sampattiḥ kṣayāntā
vipadantā hi sampattiḥ kṣayāntaṃ divasaṃ yathā /
yathā tiṣṭhati sampattiḥ vipattiḥ pāpikā tathā

8.79

kāmabhogairdevā api narakaṃ yānti
avitṛptasya kāmebhyastṛṣṇayā paridahyate /
yasyeṣṭāḥ sampado nityaṃ sukhaṃ cābhimataṃ sadā

8.80

jani nāśayate tāsāṃ tṛṣṇā naṣṭā sukhāvahā /
te devā narakaṃ yānti kāmabhogaistathārpitāḥ

8.81

analāceṣṭitaṃ sarva tad vadanti tathāgatāḥ /
manuṣyā yacca narakaṃ prayā(nti) śataśastathā

8.82

vimugdhāḥ yati jīvanaṃ nāvagacchanti
ceṣṭitaṃ tad viśālāyāḥ yoṣikāyā vidurbudhāḥ /
vimohitā na vindanti tvaritaṃ svalpajīvitam

8.83

tṛṣṇayā sukṛtāni vinaśyanti
sukṛtāni ca naśyanti tṛṣṇā naiva vinaśyati /
bhave bhave gatā satvāḥ na vindanti śubhāśubham

8.84

śubhasya phalameveṣṭaṃ yat surāḥ paribhuñjate /
aśubhasya tathā dṛṣṭamasukhaṃ vinipātajam

8.85

śubhāśubhaprahīṇā eva jarāmaraṇarahitā bhavanti
śubhāśubhaprahīṇā ye saṅgadoṣavivarjitāḥ /
te gatāḥ paramaṃ sthānaṃ jarāmaraṇavarjitam

8.86

tṛṣṇānadīparikṣiptaḥ janaḥ kimapi nāvagacchati
pañcāraṃ bhavacakraṃ tat tṛṣṇānābhipuraḥsaram /
nadīrāgaparikṣiptaṃ na ca loko 'vabudhyate

8.87

doṣāvartatarā jñeyā saṅkalpamakarākulāḥ /
tṛṣṇānadī viśāleyaṃ na ca loko 'vabudhyate

8.88

tṛṣṇā triṣu kāleṣu vañcikā
trikāle vañcanī tṛṣṇā nityamajñānakāriṇī /
na tasyāṃ viśvased dhīmān saṃsārabandhanā hi sā

8.89

tṛṣṇā lokabandhanabhūtā
mitravad dṛśyate kāle śatruvacca nikṛntati /
na tasyāṃ viśvaset prājñaḥ sā hi lokasya bandhanam

8.90

śakyaṃ hi bandhanaṃ chettumāyasaṃ dāruvattathā /
na tṛṣṇābandhanaṃ chettuṃ nityaṃ kāmagaveṣibhiḥ

8.91

yasyeṣṭo bandhabhedo 'yaṃ yasyeṣṭaṃ sukhamavyayam /
sa tṛṣṇayā vimuktaḥ (syāt)prajñāśo (dhanakṛd) bhavet

8.92

jñānena tṛṣṇāvṛkṣasya chedanaṃ karttavyam
jñānālokaḥ sukhāloko duḥkhaṃ tṛṣṇātamaḥsmṛtam /
tasmādālokamāsthāya tamo nudati paṇḍitaḥ

8.93

jñānakhaḍgena tīkṣṇena tṛṣṇāvṛkṣaṃ nikṛntati /
nikṛttavṛkṣaḥ (sa) naraḥ sukhaṃ prāpnotyanuttamam

8.94

doṣeṇa bahulā hyeṣā nadī prasravaṇākulā /
doṣā netānahitvā (na) bhavānmuñcati paṇḍitaḥ

8.95

prajñānāvamāśritya tṛṣṇānadyāḥ pāraṃ gacchati
tṛṣṇānadīṃ tripathagāṃ pramādāvartadustarām /
prajñānāvaṃ samāśritya pāraṃ gacchantyanāmayam

8.96

mahecchatāmahacchatraṃ yena cāyānti bāliśāḥ /
tasmānmahecchatā badhyā tvayeyaṃ jñānacakṣuṣā

8.97

mahecchaiva hṛdayavraṇabhūtā
mahecchatāvraṇastīvro hṛdaye yasya jāyate /
na rātrau na divā tasya sukhaṃ bhavati lobhinaḥ

8.98

saṅkalpe tu na sambhūtaḥ tṛṣṇāvāyusamīritaḥ /
mahecchatāmayo vahnirdahate hṛdayaṃ nṛṇām

8.99

lobhenātmano 'hitaṃ kurvanti janāḥ
lobhenāveṣṭitamanāḥ puruṣo laghucetasā /
jīvitānyapi sārāṇi jahāti dhanatṛṣṇayā

8.100

pāpāni hi ca karmāṇi kurvanti puruṣāḥ kṣitau /
dhanalābhena tat sarva pravadanti manīṣiṇaḥ

8.101

ye sāhasaṃ na kurvanti viśanti jvalanaṃ ca yat /
tat sarva lobhadoṣeṇa kurvantyahitamātmanaḥ

8.102

śastrānilāni duḥkhāni vividhāni ca (sarvataḥ) /
viśanti (vai) narā mūḍhā lobhastatra hi kāraṇam

8.103

hṛdayastho manovahnirnityaṃ bahvicchatāṃ nṛṇām /
alpecchatayā (hi) hṛcchāntirbhavatilābhinaḥ

8.104

yathāgnirindhanenaiva praśāntimadhigacchati /
tathā vahvicchatāṃ nṛṇāṃ dhanairvṛddhiḥ prajāyate

8.105

alpecchataiva sukham
bhūpālā (hi) dhanaistṛptāḥ koṭiśo nidhanaṃ gatāḥ /
yāsyanti cānye nidhanaṃ tasmādalpecchatā sukham

8.106

tṛṣṇāvihīna eva sukhamāpnoti
duḥkhaṃ vahvicchatā nṛṇāṃ lakṣaṇaṃ sukhaduḥkhayoḥ /
(heyā sarvaprayatnena) idamuktaṃ parīkṣakaiḥ /
eṣa panthāḥ śivaḥ śreṣṭho yena tṛṣṇā vaśīkṛtā

Original text: Dharmasamuccaya · Edition: Vijayasankar Caube: Dharmasamuccaya. · Data entry members of the Digital Sanskrit Buddhist Canon Input Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc