Dharmasamuccaya · અધ્યાય 8

ઇતિ કામજુગુપ્સાવર્ગઃ સપ્તમઃ ।
(8) તૃષ્ણાવર્ગઃ
તૃષ્ણાગ્નિરેવ નરકભૂતઃ
ભવોતારાય તૃષ્ણાગ્નિર્જ્વલનઃ શીત ઉચ્યતે ।
નરકે નારકે યો ઽગ્નિસ્તૃષ્ણાગ્નિસ્ત્રિષુ ધાતુષુ

કલ્પભૂતો હ્યયં વહ્નિઃ યો ઽયં નરકસમ્ભવઃ ।
બહુજ્વાલાકુલો વહ્નિઃ તૃષ્ણાહેતુસમુદ્ભવઃ

કર્મક્ષયાદ્ વિમુચ્યન્તે નરકાત્ પાપકારિણઃ ।
ત્રિષુ ધાતુષુ દહ્યન્તે નરાસ્તૃષ્ણાવશાનુગાઃ

અનાદિમતિ સંસારે તૃષ્ણાગ્નિરતિબન્ધકઃ ।
તૃષ્ણાગ્નિર્નરકં તસ્માન્નાગ્નિર્નરકસમ્ભવઃ

તૃષ્ણાગ્નિઃ શરીરં મનશ્ચ દહતિ
ગાત્રદાહં પરં કુર્યાન્નારકેયો હુતાશનઃ ।
શારીરં માનસં દાહં તૃષ્ણાગ્નિઃ કુરુતે નૃણામ્

તૃષ્ણાગ્નિઃ સામાન્યાગ્નિના વિશિષ્યતે
તસ્માદ્ વિશિષ્યતે વહ્નિઃ તૃષ્ણાહેતુસમુદ્ભવઃ ।
નારકેયો ઽસમશ્ચૈવ તૃષ્ણાગ્નિર્નિતરાં સ્મૃતઃ

અયમગ્નિઃ ત્રિકાલસમ્ભવઃ
ત્રિસ્થાનગઃ ત્રિહેતુશ્ચ ત્રિકર્મપરિદીપકઃ ।
ત્રિકાલસમ્ભવો જ્ઞેયસ્તૃષ્ણાગ્નિપરકસ્તથા

તૃષ્ણાગ્નિઃ સદૈવ સર્વત્ર દાહકઃ
રાગાગ્નિર્દહ્યતે સ્વર્ગે દ્વેષાગ્નિસ્તિર્યગે તથા ।
મોહાગ્નિર્દહ્યતે પાપે તૃષ્ણાગ્નિઃ સર્વદા સ્થિતઃ

તૃષ્ણાગ્નેઃ સ્વરૂપનિરૂપણમ્
માનેર્ષ્યાધૂમવિશિખઃ સઙ્કલ્પે ધનસમ્ભવઃ ।
લોભાગ્નિર્દહતે લોકં નાગ્નિઃ કામસમુદ્ભવઃ

તૃષ્ણાગ્નિર્વિષયસેવનેનૈવ વર્ધતે
લોભાશીવિષદષ્ટા યે તેષાં શર્મ ન વિદ્યતે ।
સેવિતો ભાવિતો લોભો ભૂય એવાભિવર્ધતે

લોભસમો રિપુર્ભુવિ નાસ્તિ
યથા યથેન્ધનં પ્રાપ્યાનલો વર્ધત્યનેકશઃ ।
શક્યઃ પાલયિતું(વહ્નિ) ર્લોભવહ્નિર્ન(શક્યતે)

ચક્રવદ્ ભ્રમતે લોકો લોભેન પરિવઞ્ચિતઃ ।
અનાદિનિધને લોકે નાસ્તિ લોભસમો રિપુઃ

વિશન્તિ સાગરજલે લોભેન પરિવઞ્ચિતાઃ ।
શસ્ત્રસઙ્ઘાતગહનં યુદ્ધં સંપ્રવિશન્તિ ચ

લોભહેતોર્હિ ભૂપાલા નાશયન્તિ પરસ્પરમ્ ।
શસ્ત્રાસિભૈરવપ્રોતા યુદ્ધયન્તે ધનતૃષ્ણયા

તૃષ્ણાવિષવિનિર્મુક્તા લોભાઙ્ગારવિવર્જિતા ।
સમલોષ્ટકાઞ્ચના યે નિર્વાણસ્યાન્તિકે હિ તે

લોભાગ્નિઃ સર્વાપેક્ષયા વિષમઃ
અતીવાનુપપન્નસ્ય ધનલોભેન દહ્યતે ।
ન વહ્નિર્વિષમસ્તત્ર લોભાગ્નિર્યત્ર વર્તતે

લોભશાન્તિં વિના નિર્વાણકથા વૃથા
લોભાધારપ્રયત્નેન હન્યાત્ તાન્ રભસા બુધઃ ।
અનિર્વાપિતલોભસ્ય નિર્વાણં દૂરતઃ સ્થિતમ્

ભવસુખપરિત્યાગી ભવજં દુઃખં નાપ્નોતિ
ભવાભિલાષિણીં નાન્દીં નાભિનન્દન્તિ યે નરાઃ ।
ન તેષાં ભવજં દુઃખં સ્વપ્ને સમુપવિદ્યતે

તૃષ્ણાબદ્ધાન્ જનાન્ મૃત્યુઃ શમ્બૂક ઇવ કર્ષતિ
મત્સ્યાન્ યથા જાલબદ્ધાન્ શમ્બૂકઃ પરિકર્ષતિ ।
તૃષ્ણાબદ્ધાંસ્તથા સત્ત્વાન્મૃત્યુઃ સમુપકર્ષતિ

તૃષ્ણાવિષં કુત્રાપિ ન મુઞ્ચતિ
સવિષૈઃ સાયકૈર્વિદ્ધો મૃગો યત્ર (પ્ર)ધાવતિ ।
તત્ર તત્ર વિષં યાતિ તથા તૃષ્ણાવિષં નૃણામ્

પ્રવાહપ્રવહન્નદ્યા ગતિર્ગત્યઽનુધાવિની ।
યથા નિર્દહતે બાલાન્ શુષ્કેન્ધનમિવાનલઃ

આપાતરમ્યા(વિષયા) વિપાકજ્વલનોપમાઃ ।
તસ્માત્ તૃષ્ણા વિમોક્તવ્યા યદિ સૌખ્યં હિ રોચતે

યથા હિ વડિશગ્રસ્તા મીના મૃત્યુવશાનુગાઃ ।
તથા પ્રતપ્તા વિષયાન્ પરિધાવન્તિ દુઃખિતાઃ

તૃષ્ણાગ્નિઃ નરકાદપિ મહાન્
નરકં નારકેયં ચ તૃષ્ણાનિહિતં મહત્ ।
પતન્તિ નિધના મર્ત્યાઃ પરદારોપજીવિનઃ

તૃષ્ણાપ્રેરિતો મુનિરપિ દુઃખમનુભવતિ
ન ચેષ્ટિતમનોપાપતૃષ્ણયા પ્રેરિતો મુનિઃ ।
ષડિન્દ્રિયસમુદ્ભૂતો વિષયેન્ધનદાહકઃ

દેવાનપિ તૃષ્ણાગ્નિર્દહત્યેવ
તૃષ્ણાગ્નિર્દહતે દેવં કાયાગ્નિર્ન કથઞ્ચન ।
સુખાવૃતાઃ સુખરતાઃ સુખે(ન) પરિવઞ્ચિતાઃ

તૃષ્ણાપરિવઞ્ચિતઃ પતનમપિ નાવગચ્છતિ
પતનં નાવગચ્છન્તિ તૃષ્ણયા પરિવઞ્ચિતાઃ ।
જ્વાલામાલાકુલઃ સર્વઃ સંસારસ્તૃષ્ણયાવૃતઃ

તૃષ્ણાગ્નિના વશીભૂતા જના ગચ્છન્તિ દુર્ગતિમ્ ।
તૃષ્ણાગ્નિભિઃ પરિવૃતઃ સુરલોકઃ સમન્તતઃ

તૃષ્ણાગ્નિઃ સદૈવ વર્ધતે
દહ્યતે વિવશો રક્તઃ કામભોગવશીકૃતઃ ।
યથા યથેન્ધનં પ્રાપ્ય જ્વલનં સંપ્રવર્ધતે

તથા તથા સુખં પ્રાપ્ય તૃષ્ણાગ્નિર્વર્ધતે નૃણામ્ ।
પરિવર્તયતે પુંસઃ કાષ્ઠાગ્નિર્દાહદીપકઃ

તૃષ્ણાગ્નિર્દહતે લોકં પરિહાતું ન શક્યતે ।
યે વિશાલાં નદીં તીર્ણા સઙ્કલ્પકૃતભૈરવીમ્

તૃષ્ણાપાશશૂન્યઃ પરમાં શાન્તિમાપ્નોતિ
તે ગતાઃ પરમાં શાન્તિં યાન્ હિ તૃષ્ણા ન બાધતે ।
તૃષ્ણાપાશવિમુક્તા યે સઙ્ગદોષવિવર્જિતાઃ

નિર્મુક્તપાપકલ્માષા વીતશોકા હિ તે બુધાઃ ।
કલ્પકોટિસહસ્રાણિ તૃષ્ણયા વઞ્ચિતા નરાઃ

તૃષ્ણયા વઞ્ચિતો લોકસ્તૃષ્ણામેવોપાસ્તે
(ન)તે ત્યજન્તિ(વિષયાન્) માયામોહવશંગતાઃ ।
તૃષ્ણયા વઞ્ચિતો લોકસ્તૃષ્ણામેવોપસેવતે

લવણોદં તૃષાતોયં યથા પિબતિ નારિકઃ ।
ન તેન (તુષ્યતિ) જન્તુર્મુહુશ્ચ પરિશુષ્યતિ

દુઃખકરીં તૃષ્ણાં ન સેવેત
વિષયેષ્વેવ તૃષ્ણાર્તશ્ચેષ્ટતે પુરુષો ઽધમઃ ।
તસ્માત્ તૃષ્ણાં ન સેવેત સા હિ તૃષ્ણા દુરાસદા

તૃષ્ણાવશો નૈવ પ્રમુચ્યતે
તૃષ્ણાવશો હિ પુરુષઃ સંસારાન્નૈવ મુચ્યતે ।
અનુત્તમાનિ સૌખ્યાનિ ભુક્ત્વા દેવેષુ જન્તવઃ

તૃષ્ણાપાશવિકૃષ્ટાઃ નરકં પતન્તિ
તૃષ્ણાપાશવિકૃષ્ટાસ્તે પતન્તિ નરકં પુનઃ ।
અસ્વતન્ત્રાદિકલ્યાણં નિત્યદુઃખમયં કટુ

તૃષ્ણયા કદાપિ તુષ્ટિર્ન ભવતિ
તૃષ્ણાયાઃ સેવનાન્મુક્તઃ સન્માર્ગમધિગચ્છતિ ।
સતૃષ્ણસ્ય કુતસ્તુષ્ટિર્વિષયેષુ ભવિષ્યતિ

સા તૃપ્તિર્યા વિતૃષ્ણસ્ય વીતશોકસ્ય દેહિનઃ ।
એવં વિતર્કવિહિતાઃ પ્રમાદેન ચ વઞ્ચિતાઃ

તૃષ્ણયા દેવાનપિ નરકં યાન્તિ
તૃષ્ણયાઃ તોષિતા દેવાઃ પતન્તિ નરકં પુનઃ ।
વિડમ્બનેયં પરમા યત્સુરા નરકં ગતાઃ

ક્રીડકાઃ પરમા ભૂત્વા કામસ્ય વશમાગતાઃ ।
ન ચોદ્વિજન્તિ સંસારાન્ પ્રાણિનશ્ચિત્તમોહિતાઃ

તૃષ્ણયા દુઃખતરં પદમાપ્નોતિ
દુઃખાદ્ દુઃખતરં યાન્તિ તૃષ્ણયા પરિવઞ્ચિતાઃ ।
યથા યથા સુખસ્યાપ્તિર્વર્ધતે જાલિની તથા

જાલિનીવહ્નિદગ્ધસ્ય નરકાનુપકર્ષતિ ।
સતૃષ્ણસ્ય વિતર્કા યે તેષાં સંખ્યા ન વિદ્યતે

વિષયગામિનઃ તૃષ્ણયા મૃત્યુમુખમેવ પ્રવિશન્તિ
અવિતર્કવિતર્કન્તુ મૃત્યુરાજો વિકર્ષતિ ।
વિતર્કકામવશગાસ્તૃષ્ણાવિષયગામિનઃ

કામાસ્વાદપ્રમત્તાઃ વિષયિણો દુઃખિનસ્તિષ્ઠન્તિ
સુખસ્ય ભોગિનં દૃષ્ટ્વા ન વિદ્વદ્ભિસ્તથેષ્યતે ।
કામાસ્વાદપ્રમત્તાનાં પ્રાણિનાં વિષયાર્થિનામ્

દેહિનઃ તૃષ્ણયા દહયન્તે
જાલિની બાધતે નિત્યં યથા બધ્નન્તિ દેહિનઃ ।
પઞ્ચાલમ્બનમેતત્તુ તૃષ્ણયા નૈવ દહયતે

તૃષ્ણાવિમુક્તા વિમલા ભવન્તિ
તૃષ્ણાવિમુક્તવિમલા ન પાપપુરગામિનઃ ।
સઙ્કલ્પદોષા કુટિલા ત્રિદોષરજસોદ્ભવાઃ

તૃષ્ણયા સંસારસાગરે પરિવર્તે પતન્તિ જનાઃ
પ્રમાદજલગમ્ભીરાઃ સ્ત્રીરાગકૃતસેવનાઃ ।
ગીતતૂર્યસ્વરાઃ શીઘ્રં સુરાપાનાચ્ચ ચઞ્ચલાઃ

સઞ્છન્નવિષયા સર્વે મનઃ ક્ષિપ્તતરઙ્ગિણઃ ।
તૃષ્ણાનદીષુ વિષમે વહન્તિ ન ચ ગોચરે

ગાહન્તે તે ચ સમ્મૂઢાઃ સુરા રાગેણ વઞ્ચિતાઃ ।
ત્રિદોષકાષ્ઠસંભૂતાઃ પ્રમાદાનિલવેગતઃ

તૃષ્ણાનલઃ સુરગણાન્ દહતે ન ચ તે વિદુઃ ।
ન ક્ષણો નાપિ હિ લવો ન મુહૂર્ત કથઞ્ચન

યા ન તૃષ્ણાવશગતૈઃ સુરૈઃ સમુપભુજ્યતે ।
તૃષ્ણાભૂમિરિયં કાષ્ઠા વિતર્કજલસમ્ભૃતા

તૃષ્ણાસર્પદગ્ધઃ કાલવશીકૃતો ભવતિ
યસ્મિન્ ક્રીડન્તિ વિવશાઃ દેવાઃ કામવશાનુગાઃ ।
ચિત્તાદિના પ્રચણ્ડેન તૃષ્ણાવિષવિસર્પિણા

દષ્ટાનુપઞ્ચશીર્ષેણ કિં વૃથા વિલપસ્યથ ।
તૃષ્ણાનદી વિશાલેયં પઞ્ચતીર્થસમુદ્ભવા

તૃષ્ણામોહેન્દ્રજાલેન વિપ્રકીર્ણેન સર્વદા ।
તથા પ્રપઞ્ચિતા દેવા યથા ન શુભભાગિનઃ

તૃષ્ણાવિષયઘૃતસિક્તો વર્ધત એવ
નેન્દ્રિયાણિ સદા કામૈસ્તૃપ્યન્તિ હિ કથઞ્ચન ।
સંવર્ધતે તથા તૃષ્ણા ઘૃતસિક્તો યથાનલઃ

તૃષ્ણયા વિવિધાસુ યોનિષુ જનાઃ ભ્રમન્તિ
નાનાવિધૈઃ સુખૈરેષા જાલિની લોકનાશિની ।
નરકપ્રેતતિર્યક્ષુ ભ્રામયન્તી નરાન્ સદા

વીતતૃષ્ણઃ નિર્મુક્તબન્ધનઃ પરમાં ગતિમાપ્નોતિ
મૃત્યૂપપત્તિદોલાયાં શ્લિષ્યન્તે બાલિશાઃ જનાઃ ।
સુશીલાવીતતૃષ્ણાશ્ચ ગતાસ્તે પરમાં ગતિમ્

નિર્મુક્તબન્ધના ધીરા ગતશોકા ગતવ્યથાઃ ।
સુખં પ્રાપ્નુવન્તિ નિત્યં યે ન તૃષ્ણાવશાનુગાઃ ।
જન્મદુઃખમયૈઃ પાશૈર્ન તે વિધ્યન્તિ સૂરયઃ

તૃષ્ણાવિસૃષ્ટિઃ જ્ઞાનાય પ્રવર્તયતિ
યેષાં સર્વાસ્વવસ્થાસુ જ્ઞાનેષુ વિહિતં મનઃ ।
અનિમિત્તે મનો યેષાં વિસૃષ્ટા યે ચ તૃષ્ણયા ।
તે વીતમલકાન્તારાઃ પારં પ્રાપ્તાઃ સુખોદયમ્

તૃષ્ણામોહપ્રમત્તાઃ ભવે ભવે ભ્રમન્તિ
તૃષ્ણામોહપ્રમત્તા યે રતિસૌખ્યાસ્તથૈવ ચ ।
મોહિતાસ્તે દેવગણા ભ્રમિષ્યન્તિ ભવે ભવે

અહર્નિશં તૃષ્ણા તાપયતિ
કુટ્ટનવ્યવહારા યે પરિચિત્તાપહારિણઃ ।
અવિદ્યાબહુલા યે વા નિત્યં દાહાભિકાઙ્ક્ષિણઃ ।
ન રાત્રૌ ન દિવા તેષાં હૃદયં સુપ્રસીદતિ

લોભાભિભૂતાઃ તુષાગ્નિકલ્પા ભવન્તિ
લોભાભિભૂતમનસાં પરિવિત્તાભિકાઙ્ક્ષિણામ્ ।
તેષાં તુષાગ્નિકલ્પાનાં વિશ્વસેન્ન સ્વભાવતઃ

વિષયેન્ધન સર્પાદ્ ભયમેવોચિતમ્
બિભેતિ હિ નરઃ સર્વઃ સર્પાદિવ વિષેન્ધનાત્ ।
લોભેન વિષયેણૈવાભિભૂતાસ્તે નરા ભૃશમ્

તૃષ્ણાવશગાઃ વિવિધાં યોનિં લભન્તે
તે મૃતા નરકં યાન્તિ પ્રેતયોનિં તથૈવ ચ ।
તસ્માદપિ વિનિર્મુક્તા નરકાદ્ વહ્નિસમ્મુખાત્

આકાઙ્ક્ષિણઃ નિત્યં દુઃખભાગિનો ભવન્તિ
પઞ્ચજન્મશતાન્યેતે ભવન્તિ પરિકાઙ્ક્ષિણઃ ।
વિવર્ણા દીનવદના નિત્યં દુઃખસ્ય ભાગિનઃ ।
ભવન્તિ મનુજાઃ સર્વે લોભોપહતચેતસઃ

વિવેકસમ્પન્નાઃ પરમાં ગતિં લભન્તે
પ્રહીણલોભા યે સન્તિ નિત્યં જ્ઞાનાભિકાઙ્ક્ષિણઃ ।
બુદ્ધિમન્તઃ સદા સન્તઃ તે ગતાઃ પરમાં ગતિમ્ ।
નિર્વાણહૃદયા વીતલોભમોહાઃ સદા નરાઃ

લોભાકૃષ્ટસ્ય વિનિપાતઃ
લોભાશીવિષદષ્ટસ્ય વિનિપાતો ધ્રુવં સ્થિતઃ ।
ક્રિયમાણો ધ્રુવં લોકો વર્ધતે સ મુહુર્મુહુઃ

શુષ્કેન્ધનં સમાદાય યથા વહ્નિઃ પ્રવર્ધતે ।
ધનતૃષ્ણારતાઃ સત્ત્વાઃ ધનોપાર્જનતત્પરાઃ

મૃત્યુકાલે સમુત્પન્ને ત્યજન્તિ વિવશા ધનમ્ ।
યચ્ચ તત્સમ્ભવં યોગાત્ તત્ સર્વ ન વિનશ્યતિ

લોભાત્મા ઘોરં નરકં યાતિ
તેન વિત્તેન લોભાત્મા નીયતે નરકં ભૃશમ્ ।
અન્યૈસ્તદ્ભુજ્યતે વિત્તં સ તુ પાપેન લિપ્યતે

પ્રયાન્તિ નરકં ઘોરં પશ્ચાત્તાપેન દહ્યતે ।
અનર્થો હ્યર્થરૂપેણ સુખરૂપેણ વા સુખમ્

લોભત્યાગં પ્રાજ્ઞઃ કુર્યાત્
અમિત્રં મિત્રરૂપેણ લોભો ઽયં હૃદિ વર્તતે ।
ન લોભં સંશ્રયેત્ પ્રાજ્ઞો લોભાગ્નિર્દહ્યતે સદા

લોભદગ્ધાઃ નરકગામિનો ભવન્તિ
તેન દગ્ધા ભૃશં સત્ત્વાઃ પશ્ચાન્નરકગામિનઃ ।
લોકસાધારણા હ્યેતે વિભવાઃ સુખવર્જિતાઃ

તૃષ્ણાભયવિમુક્તિરેવ શ્રેયસ્કરી
તેષામર્થે કથં પાપ ક્રિયતે મન્દબુદ્ધિભિઃ ।
તૃષ્ણાભયવિમુક્તસ્ય નિરાશસ્ય હિ સર્વતઃ

વીતકાઙ્ક્ષસ્ય ધીરસ્ય નિત્યં પદમવસ્થિતમ્ ।
સમ્પત્તૌ ધાબતે લોકો વિપત્તૌ નાવબુધ્યતે

સમ્પત્તિઃ ક્ષયાન્તા
વિપદન્તા હિ સમ્પત્તિઃ ક્ષયાન્તં દિવસં યથા ।
યથા તિષ્ઠતિ સમ્પત્તિઃ વિપત્તિઃ પાપિકા તથા

કામભોગૈર્દેવા અપિ નરકં યાન્તિ
અવિતૃપ્તસ્ય કામેભ્યસ્તૃષ્ણયા પરિદહ્યતે ।
યસ્યેષ્ટાઃ સમ્પદો નિત્યં સુખં ચાભિમતં સદા

જનિ નાશયતે તાસાં તૃષ્ણા નષ્ટા સુખાવહા ।
તે દેવા નરકં યાન્તિ કામભોગૈસ્તથાર્પિતાઃ

અનલાચેષ્ટિતં સર્વ તદ્ વદન્તિ તથાગતાઃ ।
મનુષ્યા યચ્ચ નરકં પ્રયા(ન્તિ) શતશસ્તથા

વિમુગ્ધાઃ યતિ જીવનં નાવગચ્છન્તિ
ચેષ્ટિતં તદ્ વિશાલાયાઃ યોષિકાયા વિદુર્બુધાઃ ।
વિમોહિતા ન વિન્દન્તિ ત્વરિતં સ્વલ્પજીવિતમ્

તૃષ્ણયા સુકૃતાનિ વિનશ્યન્તિ
સુકૃતાનિ ચ નશ્યન્તિ તૃષ્ણા નૈવ વિનશ્યતિ ।
ભવે ભવે ગતા સત્વાઃ ન વિન્દન્તિ શુભાશુભમ્

શુભસ્ય ફલમેવેષ્ટં યત્ સુરાઃ પરિભુઞ્જતે ।
અશુભસ્ય તથા દૃષ્ટમસુખં વિનિપાતજમ્

શુભાશુભપ્રહીણા એવ જરામરણરહિતા ભવન્તિ
શુભાશુભપ્રહીણા યે સઙ્ગદોષવિવર્જિતાઃ ।
તે ગતાઃ પરમં સ્થાનં જરામરણવર્જિતમ્

તૃષ્ણાનદીપરિક્ષિપ્તઃ જનઃ કિમપિ નાવગચ્છતિ
પઞ્ચારં ભવચક્રં તત્ તૃષ્ણાનાભિપુરઃસરમ્ ।
નદીરાગપરિક્ષિપ્તં ન ચ લોકો ઽવબુધ્યતે

દોષાવર્તતરા જ્ઞેયા સઙ્કલ્પમકરાકુલાઃ ।
તૃષ્ણાનદી વિશાલેયં ન ચ લોકો ઽવબુધ્યતે

તૃષ્ણા ત્રિષુ કાલેષુ વઞ્ચિકા
ત્રિકાલે વઞ્ચની તૃષ્ણા નિત્યમજ્ઞાનકારિણી ।
ન તસ્યાં વિશ્વસેદ્ ધીમાન્ સંસારબન્ધના હિ સા

તૃષ્ણા લોકબન્ધનભૂતા
મિત્રવદ્ દૃશ્યતે કાલે શત્રુવચ્ચ નિકૃન્તતિ ।
ન તસ્યાં વિશ્વસેત્ પ્રાજ્ઞઃ સા હિ લોકસ્ય બન્ધનમ્

શક્યં હિ બન્ધનં છેત્તુમાયસં દારુવત્તથા ।
ન તૃષ્ણાબન્ધનં છેત્તું નિત્યં કામગવેષિભિઃ

યસ્યેષ્ટો બન્ધભેદો ઽયં યસ્યેષ્ટં સુખમવ્યયમ્ ।
સ તૃષ્ણયા વિમુક્તઃ (સ્યાત્)પ્રજ્ઞાશો (ધનકૃદ્) ભવેત્

જ્ઞાનેન તૃષ્ણાવૃક્ષસ્ય છેદનં કર્ત્તવ્યમ્
જ્ઞાનાલોકઃ સુખાલોકો દુઃખં તૃષ્ણાતમઃસ્મૃતમ્ ।
તસ્માદાલોકમાસ્થાય તમો નુદતિ પણ્ડિતઃ

જ્ઞાનખડ્ગેન તીક્ષ્ણેન તૃષ્ણાવૃક્ષં નિકૃન્તતિ ।
નિકૃત્તવૃક્ષઃ (સ) નરઃ સુખં પ્રાપ્નોત્યનુત્તમમ્

દોષેણ બહુલા હ્યેષા નદી પ્રસ્રવણાકુલા ।
દોષા નેતાનહિત્વા (ન) ભવાન્મુઞ્ચતિ પણ્ડિતઃ

પ્રજ્ઞાનાવમાશ્રિત્ય તૃષ્ણાનદ્યાઃ પારં ગચ્છતિ
તૃષ્ણાનદીં ત્રિપથગાં પ્રમાદાવર્તદુસ્તરામ્ ।
પ્રજ્ઞાનાવં સમાશ્રિત્ય પારં ગચ્છન્ત્યનામયમ્

મહેચ્છતામહચ્છત્રં યેન ચાયાન્તિ બાલિશાઃ ।
તસ્માન્મહેચ્છતા બધ્યા ત્વયેયં જ્ઞાનચક્ષુષા

મહેચ્છૈવ હૃદયવ્રણભૂતા
મહેચ્છતાવ્રણસ્તીવ્રો હૃદયે યસ્ય જાયતે ।
ન રાત્રૌ ન દિવા તસ્ય સુખં ભવતિ લોભિનઃ

સઙ્કલ્પે તુ ન સમ્ભૂતઃ તૃષ્ણાવાયુસમીરિતઃ ।
મહેચ્છતામયો વહ્નિર્દહતે હૃદયં નૃણામ્

લોભેનાત્મનો ઽહિતં કુર્વન્તિ જનાઃ
લોભેનાવેષ્ટિતમનાઃ પુરુષો લઘુચેતસા ।
જીવિતાન્યપિ સારાણિ જહાતિ ધનતૃષ્ણયા

પાપાનિ હિ ચ કર્માણિ કુર્વન્તિ પુરુષાઃ ક્ષિતૌ ।
ધનલાભેન તત્ સર્વ પ્રવદન્તિ મનીષિણઃ

યે સાહસં ન કુર્વન્તિ વિશન્તિ જ્વલનં ચ યત્ ।
તત્ સર્વ લોભદોષેણ કુર્વન્ત્યહિતમાત્મનઃ

શસ્ત્રાનિલાનિ દુઃખાનિ વિવિધાનિ ચ (સર્વતઃ) ।
વિશન્તિ (વૈ) નરા મૂઢા લોભસ્તત્ર હિ કારણમ્

હૃદયસ્થો મનોવહ્નિર્નિત્યં બહ્વિચ્છતાં નૃણામ્ ।
અલ્પેચ્છતયા (હિ) હૃચ્છાન્તિર્ભવતિલાભિનઃ

યથાગ્નિરિન્ધનેનૈવ પ્રશાન્તિમધિગચ્છતિ ।
તથા વહ્વિચ્છતાં નૃણાં ધનૈર્વૃદ્ધિઃ પ્રજાયતે

અલ્પેચ્છતૈવ સુખમ્
ભૂપાલા (હિ) ધનૈસ્તૃપ્તાઃ કોટિશો નિધનં ગતાઃ ।
યાસ્યન્તિ ચાન્યે નિધનં તસ્માદલ્પેચ્છતા સુખમ્

તૃષ્ણાવિહીન એવ સુખમાપ્નોતિ
દુઃખં વહ્વિચ્છતા નૃણાં લક્ષણં સુખદુઃખયોઃ ।
(હેયા સર્વપ્રયત્નેન) ઇદમુક્તં પરીક્ષકૈઃ ।
એષ પન્થાઃ શિવઃ શ્રેષ્ઠો યેન તૃષ્ણા વશીકૃતા