Language

ENहिગુ
Scripture Library

Dharmasamuccaya · Chapter 7

7.1

// iti apramādavargaḥ ṣaṣṭhaḥ //
(7) kāmajugupsāvargaḥ
kāmasya narakahetutvam
na kāmeṣu ratiṃ kuryāt kāmāḥ paramavañcakāḥ /
saṃsārabandhanā ghorāḥ sarve narakahetavaḥ

7.2

yaḥ saṃrakṣati kāmeṣu tasya duḥkhamanantakam /
na kāmoragadaṣṭasya sukhamasti kathañcana

7.3

rāgādivaśagānāṃ ceṣṭitam
varaṃ niśitadhāreṇa kṣureṇa svayamātmanaḥ /
saṃkṣoditā bhavejjihvā na coktaṃ kāmagaṃva(caḥ)

7.4

rāgeṇa vañcitāḥ sattvā dveṣeṇa paripīḍitāḥ /
mohasya vaśamāpannā bhāṣante 'madhuraṃ vacaḥ

7.5

rāgavaśagaḥ sadā duḥkhatamamanubhavati
alparāgānniruddho yaḥ kurute duṣkṛtaṃ bahu /
sa rāgavaśago mūḍho duḥkhād duḥkhamavāpnuyāt

7.6

kāmapariṇatimāha
atṛptirasmāt kāmāste na sukhā nāpi śāśvatāḥ /
pariṇāme mahātīvrāstasmāt tān parivarjayet

7.7

rāgābhibhūtāḥ puruṣā narakālayavartinaḥ /
na rāgavaśagā ye tu na teṣāṃ narakād bhayam

7.8

kāmaviṣaṃ parityājyam
caṇḍācaṇḍisamutthāśca caṇḍāśca pariṇāmataḥ /
kāmā viṣāgnipratimāḥ parivarjyāḥ prayatnataḥ

7.9

parivarjitakāmasya nityaṃ mokṣaratasya ca /
naśyantyakuśalā dharmāstamaḥ sūryodaye tathā

7.10

kāmānalaḥ narake pātayati
indriyāṇīndriyārthajño mohayitvā pṛthagvidhāḥ /
narake pātayantyete kāmāḥ bālamanoharāḥ

7.11

rāgāgneḥ mahimā
pañcendriyaprasaktasya viṣayaiḥ pañcabhistathā /
muhūrtamapi rāgāgnirviṣayairnaiva tṛpyati

7.12

saṃśleṣājjāyate vahnirviśleṣānnaiva jāyate /
saṃśleṣādapi viśleṣo (rāgā) gnirjīryate nṛṇām

7.13

dūrānna dāhako vahnirviṣayastasya nāsti saḥ /
dūrāntikasamo ghoro rāgāgniratidāhakaḥ

7.14

saṅkalpakāṣṭhaprabhavaḥ spṛhākuṭilavegavān /
tṛṣṇā ghṛtaprasakto 'yaṃ rāgāgnirapi dāhakaḥ

7.15

dagdhvā śarīrametaddhi jvalanaḥ sampraśāmyate /
nāmarūpavinirmukto rāgāgnirnaiva śāmyate

7.16

udvejayati bhūtāni vahniḥ paramadāhakaḥ /
rāgāgniratitīkṣṇo 'pi nodvegaṃ kurute nṛṇām

7.17

pañcendriyasamuttho 'yaṃ viṣayaiḥ pañcabhirvṛtaḥ /
tṛṣṇāsamīraṇabalād rāgāgni(rdahati) prajāḥ

7.18

vitarkāraṇisambhūto viṣayaiḥ parivardhitaḥ /
kāṣṭhavad dahyate tena na ca dṛśyo janasya saḥ

7.19

yathā yathā hi prabalo rāgāgnistapyate mahān /
tathā tathā (ca) rāgāndhaiḥ svasukhaṃ parisevyate

7.20

agniḥ prakāśako bhavati rāgāgnistamasāvṛtaḥ /
tasmācchiśiravad dhīmān rāgāgniṃ parivarjayet

7.21

viṣayapariṇāmamāha
viṣayābhirato janturna sukhī syāt kathañcana /
viṣayāḥ viṣayairdaṣṭāḥ pariṇāme ca dāruṇāḥ

7.22

nādye nānte na madhye ca nāsmiṃlloke na cāpare /
sukhadā viṣayā kāmaṃ bhavantīha kathañcana

7.23

bāliśasya hi sarvasya tṛṣṇākrīḍanasaṃbhavaiḥ /
na tṛpto viṣayairagnirjvalanasya yathendhanaiḥ

7.24

atṛptoḥ viṣayaiḥ sarvo jano 'yaṃ parivañcitaḥ /
mṛtyunābhyāsanirata etairdoṣairvidahyate

7.25

kāmamohāndhānāṃ sthitimāha
sukhānāṃ kāmacārāṇāṃ mohasya khalu ceṣṭitam /
tadeva yadi devānāṃ khagaiḥ syuste samāḥ surāḥ

7.26

kalpānteṣvabhisantaptaḥ śasyate saritāṃ patiḥ /
na dṛṣṭistṛpyate rūpaiḥ kalpakoṭiśatairapi

7.27

syāt samudrasya caryāptiḥ salilairvaśagādibhiḥ /
na tu dṛṣṭiḥ samudrasya rūpārthaistṛptirasti hi

7.28

avitṛptasya kāmebhyaḥ kiṃ sukhaṃ parikalpyate /
tṛptiryāsti vitṛṣṇasya gataśokasya dehinaḥ

7.29

mādyante bahumohāndhā na ca buddhayanti bāliśāḥ /
mandena kṣaṇikā yadvat malayendhanapādapāḥ

7.30

kāmā asārāḥ vañcakāśca bhavanti
svapnapramoṣadharmāṇo gandharvanagaropamāḥ /
riktāstucchā asārāśca kāmāḥ paramavañcakāḥ

7.31

(kā) mā mohena (ca) samāḥ kiṃ pākasadṛśopamāḥ /
kāmā lokahitakarā vahnivat parikīrtitāḥ

7.32

kāmasyādīnavaṃ jñātvā yena tatphalamohitāḥ /
tena taddarśakāḥ prītā gatakāṃkṣasya (dehinaḥ)

7.33

(a)nyathā cintyamānānāṃ yathā prāptā punastathā /
sarvataḥ pāpakartāraḥ kāmā loke viṣopamāḥ

7.34

kāmairatṛptamanasaste te devāścyutāḥ punaḥ /
patanti narake mūḍhāḥ kāmena parivañcitāḥ

7.35

nārīṃ nindayati
nadītaraṅgacapalā vidyullekhasamāśca te /
mīnāvartabalā nāryaḥ kāmalokaviṣāspadāḥ

7.36

vicintitā vivardhante varddhitā vahnisannibhāḥ /
ādau cānte tathā kāmāstasmāt kāmān vivarjayet

7.37

kāmasevanaphalam
yathā yathā hi sevyante vivardhante tathā tathā /
vahnijvālāsamāsṛṣṭāḥ kāmāḥ kaṭuvipākinaḥ

7.38

kāmavarjanaphalam āha
evaṃ doṣaṃ sadā jñātvā dhīraḥ kāmān vivarjayet /
parivartitakāmasya sukhaṃ bhavati naiṣṭhikam

7.39

kāmāgniḥ devānnapi pātayati
asaṅkhyāni sahasrāṇi devānāṃ niyutāni ca /
patanti kāmadahanaṃ narakaṃ vahnibhairavam

7.40

yathāgniviṣaśastrāṇi varjayanti sukhārthinaḥ /
tathā kāmāḥ sadā varjyā hetavo narakasya te

7.41

na dṛṣṭo na śrutaḥ kaścid yaḥ kāmavaśagaḥ pumān /
na kāmairvipralabdhaḥ syānna ca duḥkhena pīḍitaḥ

7.42

tasmādalamalaṃ kāmairmā caiteṣu manaḥ kṛthāḥ /
sarve sarvāsvavasthāsu kāmā vahniviṣopamāḥ

7.43

anādirmati saṃsāre śatravaścittasambhavāḥ /
ahantvāttu bhavet prītirna sā kāmaiḥ kathañcana

7.44

sakalmaṣā kaṭuphalā duḥkhāt kāmodbhavā ratiḥ /
yā tu kāmavinirmuktā sā ratiḥ pari(bhāṣitā)

7.45

yoginaḥ paramā gatiḥ
tāṃ samāśritya gacchanti yoginaḥ paramāṃ gatim /
na tu kāmakṛtā prītirnayate padamacyutam

7.46

kāmajaratiṃ nindati
āpātamadhurā ramyā vipāke jvalanopamā /
ratirbhavati kāmāgnijanyā narakagāminī

7.47

āpātaramyā madhurā madhye ramyā ca sarvadā /
śāntamante ca vimalaṃ nayate padamacyutam

7.48

ādyantamadhyakalyāṇī nityaṃ māteva śobhanā /
tāṃ vyudasya kathaṃ bālā rakṣante (kāmajāṃ ratim)

7.49

kāmakṛtā ratiḥ nirataṃ tapati
madhyādinidhane duḥkhā nityaṃ doṣādibhirvṛtā /
kathaṃ sā sevyate bālairyā na dṛṣṭā sukhāvahā

7.50

viṣamañjarivad ramyā sparśe jvalanasambhavā /
tathā kāmakṛtā prītiḥ pariṇāme viṣopamā

7.51

hūyamāno yathā vahnirjvalanena praśāmyati /
dāhena ca prarohaḥ syāt tadvat kāmakṛtā ratiḥ

7.52

pataṅgaḥ paśyati hyagni dāhadoṣaṃ na paśyati /
tathā kāmakṛtāṃ prītiṃ paśyantyakṛtabuddhayaḥ

7.53

yastu rāgakṛto dāhaḥ pacyate kāmināṃ sadā /
pataṅgasadṛśaṃ dāhaṃ sarvathā nai(va) paśyati

7.54

kāmapramādāt patanaṃ dhruvameva
tasmāt kāma(viṣaṃ) tyaktvā nityaṃ jīvatha he surāḥ /
bhavantu mā vṛthā janmapramādena prapātanam

7.55

saṃkṣīṇaśubhakarmāṇo nityaṃ kāmairvimohitāḥ /
taṃ hitvā narakaṃ yānti kāmamohena vañcitāḥ

7.56

kāmamohitaḥ viṣavṛkṣamayaṃ puṣpaṃ pibati
viṣavṛkṣamayaṃ puṣpaṃ pīyate bhramarairyathā /
tathā viṣātmakamidaṃ sukhaṃ bhuṅkte hi mohitaḥ

7.57

jīveyuḥ pāmarāḥ kecit viṣaṃ pītvāpi durbhagāḥ /
na kāmaviṣapītasya jīvitaṃ durlabhaṃ bhavet

7.58

yathā hi narake vahnirjvalayatya vicāriṇam /
tathā kāmamayo vahnirdahatīha divaukasaḥ

7.59

kāmāgniḥ hiṃsaka eva
śrutipāśamayo vahniḥ pretāneṣa dahatyati /
dahane hiṃsako vahnirnṛṇāṃ paryeṣaṇātmakaḥ

7.60

evamagnisamaṃ tāvat parihārya samantataḥ /
sarvalokamaśeṣeṇa dahyate kāmamohitaḥ

7.61

viṣayāsaktaṃ manaḥ vyasane pātayati
viṣayeṣu sadācittaṃ dhāvantaṃ cañcalaṃ mahat /
na tyājyaṃ vyasane mūḍha yad paśyasi bhaviṣyati

7.62

kāmeṣu rakṣa te cittaṃ vyasanenāvabudhyate /
vyasanaughe samutpanne tat paścāt paritapyate

7.63

kāmamohitāḥ mahadbhayamapi na paśyanti
vṛthā kāmamadairmattā devāḥ prakṛtidurbalāḥ /
bhramanti bhramitāḥ kāmairna paśyanti mahad bhayam

7.64

viśvasanti hi ye devāḥ kāmeṣvahitakāriṣu /
vyatirekeṣu te paścāt pratibudhyantyamedhasaḥ

7.65

kāmāḥ paramavañcakā bhavanti
na ca paśyanti (vi)budhāścittena parivañcitāḥ /
kṣaṇikā madhurā jātāḥ kāmāḥ paramavañcakāḥ

7.66

kāma prati na viśvaset
śataśaśca sahastraiśca koṭiśaḥ padmaśastathā /
labdhā naṣṭā punaḥ kāmā na teṣāṃ viścaset pumān

7.67

kāmairmohitaḥ pataṅgasamo narakāgninā dahyate
viṣayād bandhanaṃ tīvraṃ sarve narakahetavaḥ /
tasmādatyantatastyaktvā śreyase kriyatāṃ manaḥ

7.68

rāgeṇa rañjitāḥ pūrvaṃ dveṣeṇa ca tiraskṛtāḥ /
mohena mohitāścaiva te 'śrutākṛtakāriṇaḥ

7.69

kāmārthaireṣyate bālaḥ punaḥ kāmairvimohitaḥ /
sa pataṅgasamo mūḍhaḥ dahyate narakāgninā

7.70

kāmavaśagāḥ suralokādapi patanti
avaśyambhāvi patanaṃ suralokāt samantataḥ /
na jñātvā kāmavaśago syādiha kathañcana

7.71

kāmena vañcitāḥ sattvāḥ kāmena ca vimohitāḥ /
kāmapāśāpakṛṣṭāste patanti narake sadā

7.72

kāmaṃ tyaktva svahite manaḥ karttavyam
tadetad vyasanaṃ sattvāḥ svahite kriyatāṃ manaḥ /
manasāpi svadāntena nānutapyanti dehinaḥ

7.73

manoviṣeṇa ye daṣṭāḥ kāmavegena sarvadā /
te mūḍhā mṛtyuvaśagāḥ kāmānalahatā narāḥ

7.74

na tṛptirasti kāmānāṃ tṛṣṇayā hitakāriṇām /
tṛṣṇāpi tṛptijanikā mano naiva hi tṛpyati

7.75

jñānadīpenaijendriyāṇāṃ viṣayebhyastṛptirjāyate
na jātu viṣayaistṛptirindriyāṇāṃ bhaviṣyati /
yadi na jñānadīpena kṣapayiṣyanti (te narāḥ)

7.76

nārīsevanena nāśaḥ suniścitaḥ
yoṣitaḥ sevyamānā hi vitarkaśatamālikāḥ /
pravardhati yathā vahnirvāyunā samudīritaḥ

7.77

kāmāgnidīptāḥ kadāpi śāntiṃ nāpnuvanti
taṃ matvā vegarabhasā nityaṃ kāmo 'gnidīpitaḥ /
kāmān hāpayati jñānī buddhatattvavicintakaḥ

7.78

ye nityaṃ bhrāntamanaso nityaṃ viṣayatatparāḥ /
ramante vibudhāḥ sarve tat sarvaṃ mohaceṣṭitam

7.79

sevyamāno hi vibudhairviṣayāgnirvivardhate /
pāśenānena saṃyukto vahnirvāyusamīritaḥ

7.80

rāgavivaśā amarā api patanti
amarāḥ rāgavivaśā nityaṃ viṣayatatparāḥ /
devalokāt patantyete moharāgeṇa vañcitāḥ

7.81

ramante viṣayairete tatra tallīnamānasāḥ /
na ca vindanti yad duḥkhaṃ viprayogo bhaviṣyati

7.82

viyogajaṃ duḥkhaṃ kaṣṭapradameva
yadetat sukhamevādau divyaṃ pañcaguṇānvitam /
viyogajasya duḥkhasya kalāṃ nārhatiṣoḍaśīm

7.83

kāmānāṃ tadvighāto hi janenaivopayujyate /
satṛṣṇasya tathā tṛptiḥ kāmebhyo naiva jāyate

7.84

kāmānusevinaḥ duḥkhaṃ kadāpi śāntiṃ nādhigacchati
anapekṣitacittasya nityaṃ kāmānusevinaḥ /
dīrgharātrānuśayikaṃ duḥkhaṃ naiva praśāmyate

7.85

tvaritaṃ rakṣyate mūḍho vyasanenaiva budhyate /
paścāttu vyasane prāpte jānīte yasya tat phalam

7.86

āsvādabhadrakā hyete kāmāḥ paramadāruṇāḥ /
dūtakān narakasyaitān carantyahitakāriṇaḥ

7.87

viṣayāgnidagdhāḥ narakaṃ yānti
yasteṣāṃ viśvaset martyo jñānacakṣurvigarhitaḥ /
viṣayāgnirabhratulyaḥ sa yāti narakaṃ naraḥ

7.88

alpāsvādālpahṛdayā nityaṃ puruṣavañcakāḥ /
gandharvanagaraprakhyāḥ kāmā āsvādabhadrakāḥ

7.89

viṣayamohitāḥ devā api durgati yānti
(yathā) dīpaprabhā(bhasma) sañchanneva punaḥ punaḥ /
na ca bindatyamanaso devā viṣayamohitāḥ

7.90

viṣayeṇātirabhasā nityaṃ kāmavaśānugāḥ /
na vidanti mahad duḥkhaṃ yadavaśyaṃ bhaviṣyati

7.91

ramaṇīyāni kāmāni yasyaivaṃ jāyate matiḥ /
sa paścād vyasane prāpte mūḍho 'sau vipralapyate

7.92

na kāmena madāndhasya viṣayairmohitasya ca /
naityikaṃ bhavati śarmma yatsukhānāmanuttamam

7.93

ādhyātmikasukhāpekṣayā kāmasukhaṃ hīnatamam
yacca kāmasukhaṃ loke yacca tṛṣṇodbhavaṃ sukham /
ekasyādhyātmikasyedaṃ kalāṃ nārhatiṣoḍaśīm

7.94

kāmī kadāpi sukhaṃ nāśnute
na sukhī vartate tāvadya yasya kāmo hṛdi sthitaḥ /
sa sarvaduḥkhabhāgārho narakānupadhāvati

7.95

na tṛptirvidyate kāmairapi (bhogaḥ) śataṃ nṛṇām /
yatra saukhyaṃ na tatrāsti tṛptirviṣayasevinām

7.96

sevyamānāḥ sadā kāmā vardhante ca muhurmuhuḥ /
te vardhitā viṣasamā bhavanti vinipātinaḥ

7.97

vipattikuśalā ghorā nityaṃ patanahetavaḥ /
na ca teṣāṃ parityāgaṃ kurvanti viṣayotsavāḥ

7.98

yasya dṛṣṭisamudrasya rūpaistṛptirna vidyate /
tathā śarmamanojñaiśca rasatṛptirna vidyate

7.99

gandhairapi sadā ghrāṇaṃ na tṛptimadhigacchati /
sparśāḥ sammukhasaṃsparśāḥ sevyante naiva tṛpyate

7.100

śabdaiḥ kāntaiḥ sumadhuraiḥ śrotrameti na tarpaṇam /
mano 'pi tṛptiviśvastaṃ vardhamānaṃ na tṛpyati

7.101

indriyāṇi kāmabhūmiṣu pātayanti
ṣaḍendriyāṇi capalānyādhṛtāni ratau punaḥ /
bhramanti muṣitā nityaṃ kāmabhūmiṣvanekaśaḥ

7.102

na tṛptirasti devānāṃ gajānāṃ vai tṛṇairyathā /
analasya svabhāvo 'yaṃ tasya tṛptirna vidyate

7.103

ṣaḍete vahnayastīvrā vitarkānilamūrchitāḥ /
bhramanti muṣitā nityaṃ kāmabhūmiṣvanekaśaḥ

7.104

indriyadagdhā narakaṃ yānti
tairayaṃ dahyate loko na ca vindatyabuddhimān /
āsvādabhadrakā hayete narakasya ca hetavaḥ

7.105

kāmamohitaḥ sukhavañcito bhavati
kāmā viṣayalobhāste lelihānā yathoragāḥ /
vilocanavaro hayeṣa na ca kāmairvimohitaḥ

7.106

kāmavaśīnaraḥ netrahīnā mūḍhataraḥ
sukhānusāriṇaḥ kāmo narakānupadhāvati /
na netrahīno narake pātyate satkriyānvitaḥ

7.107

tasmād varaṃ vicakṣuḥ syānna tu kāmavaśo naraḥ /
aśakyavañcitā mūḍhāḥ kāmairahitakāribhiḥ

7.108

kāmacāriṇāṃ jñānādikaṃ durlabham
anirvidyanti kāmebhyo mohitāḥ svena cetasā /
na jñānaṃ nāpi vijñānaṃ vidyate kāmacāriṇām

7.109

kāmaḥ mṛtyubhavanaṃ nayati
yad duḥkhakāmajaṃ hatvā punaḥ kāmavaśānugāḥ /
mitrarūpā ca ye kāmāḥ kimpākaphalasannibhāḥ /
nayanti mṛtyubhavanaṃ durgatīśca punaḥ punaḥ

7.110

anivarttya yathā toyamāpagānāmanekaśaḥ /
tathā saukhyagataṃ nṛṇāṃ sarvathā na vivartate

7.111

vanopavanabhogeṣu sukhaprāpteṣvanekaśaḥ /
yo na tṛpyati kāmeṣu sa naro 'dhamagāmikaḥ

7.112

pramādo pahato jantuḥ kāmāsvādeṣu tatparaḥ /
rūpeṣu rakṣyate nityaṃ pariṇāme ca vidyate

7.113

ghanacchāyāsvarūpāṇi karmamiśrāṇi yāni vai /
tāni caiva kathaṃ devāḥ śakṣyante kāmagocare

7.114

kāmāḥ kadāpi na sevyāḥ
yadi nityā bhaveyurna kāmāste syurviṣopamāḥ

7.115

kāmatṛṣṇāduḥkhakarī
tathāpi kāmatṛṣṇā yā na sā jāti vilakṣaṇā /
prāgeva nityaṃ duḥkhāya śūnyamātmānameva ca

7.116

teṣu duḥkhavipākeṣu kathaṃ rakṣantyabuddhayaḥ /
kāmāsvādeṣu rakṣyante bāliśāḥ mandabuddhayaḥ /
ādīnavaṃ na buddhayante kimpākaphalasannibham

7.117

rūpaśabdādibaddho 'yaṃ tṛṣṇāviprakṛto janaḥ /
dīpyate vivaśo nityaṃ, kukarmaphalamohitam

7.118

āsvādayitvā puruṣāḥ kāmān viṣaphalopamān /
tṛṣṇayā tṛptamanasaḥ patanti narake punaḥ

7.119

yathābhivarṣate toyaṃ vardhante sarito yathā /
tathā kāmābhivarṣeṇa devānāṃ vardhate 'nalaḥ

7.120

kāmasukhasya nānto vidyate
jalasambhavamīno 'pi dṛśyate tṛṣṇayāturaḥ /
evaṃ sukhābhivṛddhā ca na vitṛpyati devatā

7.121

ākāśasya yathā nānto vidyate nāpi saṃśayaḥ /
evaṃ kāmeṣu nāstyantaḥ kāmināṃ nāsti saṃkṣayaḥ

7.122

salilādibhiratṛptasya sāgarasyormimālinaḥ /
na tu kāmairatṛptasya tṛptirasti kathañcana

7.123

aprāptairviṣayairdevā na vitṛpyanti bāliśāḥ /
viṣayairnaiva tṛpyanti sukhalālasatatparāḥ

7.124

kāmastāpāya, na tu śāntyai
saṃprāpte vyasane tīvre cyavamānepyanekaśaḥ /
tapyate viṣaye tasmāt paraṃ kāmo na śakyate

7.125

vilokya puruṣānete kāmaviśvāsaghātinaḥ /
tyajanti vyasane prāptā vipadyante hi te narāḥ

7.126

atṛptasya sukhaṃ nāsti viṣayaiścāpi tṛpyate /
ye vā tṛiptikarā dṛṣṭāstān buddhvā (tu) vivarjayet

7.127

viṣayānparityajya śāntiḥ sevyā
sukhamūlā sadā śāntirasukhā viṣayā matāḥ /
tasmācchāntisukhā devā varjayitvā viṣayoragān

7.128

badhabandhanarogādi viṣayebhyo mahadbhayam /
sambhrāntiriha saṃsāre viṣayaireva jāyate

7.129

saṃyogā viprayogāntāḥ śataśo 'tha sahastraśaḥ /
jātau jātau sadā dṛṣṭāḥ saugataistattvadarśibhiḥ

7.130

aneka sukhasaṃsāraḥ viṣayātmaka eva
anekasukhasaṃsāro viṣayeṣu hi vidyate /
viṣayaiśca bhavet sarva jātau jātau prajāyate

7.131

kaṣṭairyairanakāmairna śakyate 'mūḍhacetasā /
punastāneva mohāndhāḥ sevante 'kṛtabuddhayaḥ

7.132

viṣayaśatrusevinaḥ bāliśāḥ bhavanti
varjate hi sadā śatruvañcanāśaṅkayā naraḥ /
viṣayāḥ śatrubhūtā hi na vaśyante kathañcana

7.133

kāmabaddhāḥ sadā mohabāliśā vā bhavanti te /
na tyajanti kathaṃ mūḍhā mohitāḥ svena karmaṇā

7.134

yathā bahnibhayāt kaścid vahnimevopasevate /
tathā viṣayasaṃmūḍho viṣayānupasevate

7.135

snāyusaṅgrathitaḥ pāśo dṛṣṭiramyo yathā bhavet /
tathā viṣayaramyo 'yaṃ pāśaḥ paramadāruṇaḥ

7.136

kāmasukhaṃ nāśāya bhavati
kiṃpākasya yathāsvādo madhurāgro mahodayaḥ /
paścād bhavati nāśāya sukhaṃ tadvadidaṃ nṛṇām

7.137

pradīpasya śikhāṃ yāvat pataṅgo mohamūrchitaḥ /
patate dahyate caiva tathedaṃ sukhamiṣyate

7.138

ajñātvā hi tathā bālā ramyadehasukhecchayā /
spṛśanti jvalanaṃ tadvat sukhametad bhaviṣyati

7.139

tṛṣṇāvighāta eva sukhāya jāyate
yathā ramyo vanamṛgastṛṣṇārta upadhāvati /
na ca tṛṣṇāvighāto 'sya tadidaṃ sukhamiṣyate

7.140

na tṛptā na ca tṛpyanti na ca tṛptirbhaviṣyati /
viṣayaiḥ sarvadevānāṃ tasmāt kāmo na śāntaye

7.141

viṣayaiḥ pramattāḥ duḥkhamanubhavanti
pratyutpannasukhāḥ kāmā nāntakalyāṇakārakāḥ /
rañjitā viṣayairdevā vikṣiptamanasaḥ sadā

7.142

nānāsaukhyapramattasya viṣayairvañcitasya ca /
samprāpte mṛtyukāle ca na śamāyāsya vidyate

7.143

anukrameṇa maraṇamabhyeti tacca vidyate /
viṣayāpahatairdevaiḥ kāmavyāsaktabuddhibhiḥ

7.144

kāmā ahitakāriṇo bhavanti
jānīyādadya me devā yad duḥkhaṃ viprayogajam /
muhūrtamapi kāmeṣu na kuryāt tatra saṃsthitim

7.145

rāgāgninā dagdho vimohito jāyate
anityātmabhayāḥ kāmā nityaṃ cāhitakāriṇaḥ /
tathā vimohitān kālaḥ punastānanusevate

7.146

rāgāgninā pradahayante nityaṃ devāḥ pramohitāḥ /
dahyamānāḥ punastattvaṃ praśaṃsanti punaḥ punaḥ

7.147

rathacakravatsadā bhrāntā viṣayavimohitāḥ bhavanti
viṣayeṣu na rakṣyante teṣāṃ duḥkhamiva sthitam /
traidhātukamidaṃ sarva bhrāmyate rathacakravat

7.148

gandharvanagarasadṛśāḥ kāmāḥ bhavanti
sattvā avidyayā mugdhā nityaṃ duḥkhasya bhoginaḥ /
vidyudālātacakreṇa samāḥ kāmāḥ prakīrtitāḥ /
svapne gandharvanagarasadṛśā vipralambhinaḥ

7.149

pañcaskandhamatirduḥkhitastiṣṭhati
anityaduḥkhaśūnyeṣu na kuryānmatimātmavān /
pañcaskandhāsuraiḥ proktaḥ śubhai riktaḥ svabhāvataḥ

7.150

anyathā viṣavad vijñaḥ kāmeṣu ca prasahyate /
sa budhaḥ pāragaḥ śāntaḥ sattvānāmanukampakaḥ

7.151

nirvāṇonmukha eva doṣācchāntimadhigacchati
hitvā kleśamayaṃ pāśaṃ nirvāṇasyāntike sthitaḥ

7.152

kāmavibhrāntasya śāntikathā vṛthā
prabhavenna ca doṣeṣu kāmacaryāratasya ca /
vibhrāntamanasastasya kutaḥ śāntirbhaviṣyati?

7.153

vibhrāntaṃ paśyatu mano viṣayeṣu pradhāvati /
saddharmapathavibhrānto narakeṣūpapadyate

7.154

aśaktaprāptavibhraṣṭe kiṃ kāmairvidyutopamaiḥ /
kiṃpākaviṣaśastrāgnisannibhairduḥkhahetubhiḥ?

7.155

kāmāgniḥ viṣayasevanena vardhate
yathā yathā hi sevyante vardhante te tathā tathā /
avitṛptikarā hyete vahnidāhasya hetavaḥ

7.156

kāmān varjayitvaiva sukhamaśnuvate janāḥ
dāhadoṣeṇa sambhrāntāḥ ye surāḥ sukhakāṅkṣiṇaḥ /
varjayitvāśivān kāmāstataḥ saukhyaṃ bhaviṣyati

7.157

kāmāḥ vidyud guṇopamāḥ cañcalāḥ
vañcayitvā janaṃ mūḍhaṃ śāṭī kṛtyeva bandhanam /
pratyayo netracapalaḥ kāmā vidyud guṇopamāḥ

7.158

uparyupari kāmā yaiḥ sevyante kāmatṛṣṇayā /
te rāgavahninā dagdhā dāhād dāhamavāpnuyāt

7.159

atimūḍhatamā hyete ye surāḥ kāmamohitāḥ /
athavā ye na gacchanti yatsukhāt sukhamuttamam

7.160

nirvāṇagāmino nāsti vinā muktyā kutaḥ sukham? /
tasmāt kāmānna seveta kaṣṭaḥ kāmasamāgamaḥ

7.161

indriyāṇi na tṛpyante viṣayai rāgasevinaḥ /
atṛptau ca kutaḥ śarma sarvathā sampraveśate

7.162

tasyāgramubhayād vetti saṃsārād duḥkhasāgarāt /
kāmān tṛṣṇāviṣayagān parityajati pāpakān

7.163

kāmodayavyayau samyagavadheyau
etāni girikūṭāni ramyāṇi vividhairdrumaiḥ /
dhyāyante tāni saṃśritya kāmānāmudayavyayau

7.164

śīlena śraddhayā ca iṣṭasādhanaṃ karttavyam
na kāmabandhanestṛptāḥ kāmajaṃ nidhanaṃ hi tat /
na śīlaśraddhe yeneṣṭe labhyate 'śivakāraṇam /
kāmajaṃ nidhanaṃ hyetat saṃsārāṭavideśakam

7.165

pāpāni parityajya sukhāvahaḥ śāntimārgaḥ sevanīyaḥ
yatra kāmavisaṃyuktaṃ bandhanaṃ vanamucyate /
yatra bhāsayate pāpād yatra śāntiḥ sukhāvahā /
tat kevalaṃ mahājñānaṃ kathyate nidhanaṃ dhanam

7.166

kāmatṛṣṇābhyāṃ vimuktaḥ śivamāpnoti
ye prasaktā na kāmeṣu tṛṣṇayā na pralobhitāḥ /
te śivaṃ sthānamāpannā na kāmāgnipraveśakāḥ

7.167

avitṛptāḥ narāḥ naśyantyeva
tṛptirnāsti sadā kāmairna kāmāḥ śāntaye smṛtāḥ /
tṛṣṇāsahāyasaṃyuktā jvalanti jvalanopamāḥ

7.168

avitṛptā vinaśyanti narā devāstathoragāḥ /
te kevalaṃ praṇaṣṭā hi narakāgni pradarśakāḥ

7.169

tṛṣṇāmohitasya mṛtyuradhipatiḥ
vitarkāpahatasyāsya viṣayairvañcitasya ca /
tṛṣṇayā mohitasyaiṣa mṛtyū rājā bhaviṣyati

7.170

kāmāsaktāḥ pathyāpathyaṃ na vijānanti
saṃsaktakāmabhogeṣu pathyāpathyaṃ na vidyate /
janā vimohitāḥ sarvaiviṣayaiḥ kāmasaṃjñakaiḥ

7.171

kāmavaśānugāḥ viṣayaireva badhyante
viṣayaireva kṛṣyante ye surā mūḍhacetasaḥ /
ye (tu) buddhaguṇairyuktā na te kāmavaśānugāḥ

7.172

'dhīra' paribhāṣā
pratyutpanneṣu kāmeṣu sadoṣeṣu viśeṣataḥ /
yo na muhyati saukhyeṣu sa 'dhīra' iti kathyate

7.173

kāmapatitānāṃ surāṇāṃ sthitimāha
svapnakāyavicitreṣu jvālāmālopameṣu ca /
gandharvapuratulyeṣu kāmeṣu patitāḥ surāḥ

7.174

tṛṣṇājanakabhūteṣu vināśāntakareṣu ca /
kāntāreṣu viśāleṣu kāmeṣu patitāḥ surāḥ

7.175

ittvareṣu trichidreṣu nadīvegopameṣu ca /
cañcaleṣvatidurgeṣu (kāmeṣu) patitāḥ surāḥ

7.176

pavanoddhṛtavegormijalacandre caleṣu ca /
atātacakralokeṣu kāmeṣu patitāḥ surāḥ

7.177

samaṃ vidyullatācakramṛgatṛṣṇopameṣu ca /
phenavaccāpyasāreṣu kāmeṣu patitāḥ surāḥ

7.178

kadalīgarbhatulyeṣu gajakarṇopameṣu ca /
nadītaraṅgavegeṣu kāmeṣu patitāḥ surāḥ

7.179

kiṃpākaphalatulyeṣu vahnisannibhajātiṣu /
māyāraśminibheṣveṣu kāmeṣu patitāḥ surāḥ

7.180

jñānāṅkuśena kāmo varjanīyaḥ
jñānāṅkuśena vāryante viṣayāstattvadarśibhiḥ /
ye 'muktāścapalāstīvrāḥ sarvānarthakarā matāḥ

7.181

viṣayā eva narakapātahetavaḥ
viṣayāśā ca mūḍhānāṃ saṅkalpahṛtacetasām /
mṛtyupāśo 'yamabhyeti jīvitāśā(vi)bandhakaḥ

7.182

pacanti niraye kāmāḥ prāṇinaṃ laghucetasam /
na ca vindanti mūḍhā ye mohena parivañcitāḥ

7.183

viṣayāścapalāḥ sarve gandharvanagaropamāḥ /
duḥkhasaṃvartakā hyete narakāḥ pañcahetavaḥ

7.184

saṅkalpajo rāgaḥ narakaṃ pātayati
saṅkalpājjāyate rāgaḥ rāgāt krodhaḥ pravartate /
krodhābhibhūtaḥ puruṣo narakānupasevate

7.185

kāmaparityāgapūrvakaṃ nirvāṇaprāptaye yateta
tasmāt kāmaṃ parityajya krodhaṃ nirvāsya paṇḍitaḥ /
mohaṃ cāpi parityajya nirvāṇābhimukho bhavet

7.186

nirvāṇapathikānāṃ kṛte śatruvadeva kāmaḥ parivarjanīyaḥ
śatruvad viṣayā jñeyā nirvāṇaṃ caiva mitravat /
pumān viśrāntaviṣayo nirvāṇamadhigacchati

7.187

kāmamalairalipta eva vimalaprakāśamāpnoti
alolupaḥ kāmamalairaliptaḥ prahīṇadoṣo hatavāṇatṛṣṇaḥ /
saṃkṣīṇadoṣo vimalaprakāśaḥ prayāti śāntiṃ svaphalopabhogī

7.188

sukhārthī kāmaṃ parityajyaiva śāntimadhigacchati
yaḥ kāmapaṅkoddhṛtavānadoṣaḥ
sarveṣu sattveṣu sadā sukhārthī /
sa nirmalo 'śāntamanovimuktaḥ
prāpnoti nirvāṇasukhaṃ prasahya

Original text: Dharmasamuccaya · Edition: Vijayasankar Caube: Dharmasamuccaya. · Data entry members of the Digital Sanskrit Buddhist Canon Input Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc