Dharmasamuccaya · Chapter 7
// iti apramādavargaḥ ṣaṣṭhaḥ //
(7) kāmajugupsāvargaḥ
kāmasya narakahetutvam
na kāmeṣu ratiṃ kuryāt kāmāḥ paramavañcakāḥ /
saṃsārabandhanā ghorāḥ sarve narakahetavaḥ
yaḥ saṃrakṣati kāmeṣu tasya duḥkhamanantakam /
na kāmoragadaṣṭasya sukhamasti kathañcana
rāgādivaśagānāṃ ceṣṭitam
varaṃ niśitadhāreṇa kṣureṇa svayamātmanaḥ /
saṃkṣoditā bhavejjihvā na coktaṃ kāmagaṃva(caḥ)
rāgeṇa vañcitāḥ sattvā dveṣeṇa paripīḍitāḥ /
mohasya vaśamāpannā bhāṣante 'madhuraṃ vacaḥ
rāgavaśagaḥ sadā duḥkhatamamanubhavati
alparāgānniruddho yaḥ kurute duṣkṛtaṃ bahu /
sa rāgavaśago mūḍho duḥkhād duḥkhamavāpnuyāt
kāmapariṇatimāha
atṛptirasmāt kāmāste na sukhā nāpi śāśvatāḥ /
pariṇāme mahātīvrāstasmāt tān parivarjayet
rāgābhibhūtāḥ puruṣā narakālayavartinaḥ /
na rāgavaśagā ye tu na teṣāṃ narakād bhayam
kāmaviṣaṃ parityājyam
caṇḍācaṇḍisamutthāśca caṇḍāśca pariṇāmataḥ /
kāmā viṣāgnipratimāḥ parivarjyāḥ prayatnataḥ
parivarjitakāmasya nityaṃ mokṣaratasya ca /
naśyantyakuśalā dharmāstamaḥ sūryodaye tathā
kāmānalaḥ narake pātayati
indriyāṇīndriyārthajño mohayitvā pṛthagvidhāḥ /
narake pātayantyete kāmāḥ bālamanoharāḥ
rāgāgneḥ mahimā
pañcendriyaprasaktasya viṣayaiḥ pañcabhistathā /
muhūrtamapi rāgāgnirviṣayairnaiva tṛpyati
saṃśleṣājjāyate vahnirviśleṣānnaiva jāyate /
saṃśleṣādapi viśleṣo (rāgā) gnirjīryate nṛṇām
dūrānna dāhako vahnirviṣayastasya nāsti saḥ /
dūrāntikasamo ghoro rāgāgniratidāhakaḥ
saṅkalpakāṣṭhaprabhavaḥ spṛhākuṭilavegavān /
tṛṣṇā ghṛtaprasakto 'yaṃ rāgāgnirapi dāhakaḥ
dagdhvā śarīrametaddhi jvalanaḥ sampraśāmyate /
nāmarūpavinirmukto rāgāgnirnaiva śāmyate
udvejayati bhūtāni vahniḥ paramadāhakaḥ /
rāgāgniratitīkṣṇo 'pi nodvegaṃ kurute nṛṇām
pañcendriyasamuttho 'yaṃ viṣayaiḥ pañcabhirvṛtaḥ /
tṛṣṇāsamīraṇabalād rāgāgni(rdahati) prajāḥ
vitarkāraṇisambhūto viṣayaiḥ parivardhitaḥ /
kāṣṭhavad dahyate tena na ca dṛśyo janasya saḥ
yathā yathā hi prabalo rāgāgnistapyate mahān /
tathā tathā (ca) rāgāndhaiḥ svasukhaṃ parisevyate
agniḥ prakāśako bhavati rāgāgnistamasāvṛtaḥ /
tasmācchiśiravad dhīmān rāgāgniṃ parivarjayet
viṣayapariṇāmamāha
viṣayābhirato janturna sukhī syāt kathañcana /
viṣayāḥ viṣayairdaṣṭāḥ pariṇāme ca dāruṇāḥ
nādye nānte na madhye ca nāsmiṃlloke na cāpare /
sukhadā viṣayā kāmaṃ bhavantīha kathañcana
bāliśasya hi sarvasya tṛṣṇākrīḍanasaṃbhavaiḥ /
na tṛpto viṣayairagnirjvalanasya yathendhanaiḥ
atṛptoḥ viṣayaiḥ sarvo jano 'yaṃ parivañcitaḥ /
mṛtyunābhyāsanirata etairdoṣairvidahyate
kāmamohāndhānāṃ sthitimāha
sukhānāṃ kāmacārāṇāṃ mohasya khalu ceṣṭitam /
tadeva yadi devānāṃ khagaiḥ syuste samāḥ surāḥ
kalpānteṣvabhisantaptaḥ śasyate saritāṃ patiḥ /
na dṛṣṭistṛpyate rūpaiḥ kalpakoṭiśatairapi
syāt samudrasya caryāptiḥ salilairvaśagādibhiḥ /
na tu dṛṣṭiḥ samudrasya rūpārthaistṛptirasti hi
avitṛptasya kāmebhyaḥ kiṃ sukhaṃ parikalpyate /
tṛptiryāsti vitṛṣṇasya gataśokasya dehinaḥ
mādyante bahumohāndhā na ca buddhayanti bāliśāḥ /
mandena kṣaṇikā yadvat malayendhanapādapāḥ
kāmā asārāḥ vañcakāśca bhavanti
svapnapramoṣadharmāṇo gandharvanagaropamāḥ /
riktāstucchā asārāśca kāmāḥ paramavañcakāḥ
(kā) mā mohena (ca) samāḥ kiṃ pākasadṛśopamāḥ /
kāmā lokahitakarā vahnivat parikīrtitāḥ
kāmasyādīnavaṃ jñātvā yena tatphalamohitāḥ /
tena taddarśakāḥ prītā gatakāṃkṣasya (dehinaḥ)
(a)nyathā cintyamānānāṃ yathā prāptā punastathā /
sarvataḥ pāpakartāraḥ kāmā loke viṣopamāḥ
kāmairatṛptamanasaste te devāścyutāḥ punaḥ /
patanti narake mūḍhāḥ kāmena parivañcitāḥ
nārīṃ nindayati
nadītaraṅgacapalā vidyullekhasamāśca te /
mīnāvartabalā nāryaḥ kāmalokaviṣāspadāḥ
vicintitā vivardhante varddhitā vahnisannibhāḥ /
ādau cānte tathā kāmāstasmāt kāmān vivarjayet
kāmasevanaphalam
yathā yathā hi sevyante vivardhante tathā tathā /
vahnijvālāsamāsṛṣṭāḥ kāmāḥ kaṭuvipākinaḥ
kāmavarjanaphalam āha
evaṃ doṣaṃ sadā jñātvā dhīraḥ kāmān vivarjayet /
parivartitakāmasya sukhaṃ bhavati naiṣṭhikam
kāmāgniḥ devānnapi pātayati
asaṅkhyāni sahasrāṇi devānāṃ niyutāni ca /
patanti kāmadahanaṃ narakaṃ vahnibhairavam
yathāgniviṣaśastrāṇi varjayanti sukhārthinaḥ /
tathā kāmāḥ sadā varjyā hetavo narakasya te
na dṛṣṭo na śrutaḥ kaścid yaḥ kāmavaśagaḥ pumān /
na kāmairvipralabdhaḥ syānna ca duḥkhena pīḍitaḥ
tasmādalamalaṃ kāmairmā caiteṣu manaḥ kṛthāḥ /
sarve sarvāsvavasthāsu kāmā vahniviṣopamāḥ
anādirmati saṃsāre śatravaścittasambhavāḥ /
ahantvāttu bhavet prītirna sā kāmaiḥ kathañcana
sakalmaṣā kaṭuphalā duḥkhāt kāmodbhavā ratiḥ /
yā tu kāmavinirmuktā sā ratiḥ pari(bhāṣitā)
yoginaḥ paramā gatiḥ
tāṃ samāśritya gacchanti yoginaḥ paramāṃ gatim /
na tu kāmakṛtā prītirnayate padamacyutam
kāmajaratiṃ nindati
āpātamadhurā ramyā vipāke jvalanopamā /
ratirbhavati kāmāgnijanyā narakagāminī
āpātaramyā madhurā madhye ramyā ca sarvadā /
śāntamante ca vimalaṃ nayate padamacyutam
ādyantamadhyakalyāṇī nityaṃ māteva śobhanā /
tāṃ vyudasya kathaṃ bālā rakṣante (kāmajāṃ ratim)
kāmakṛtā ratiḥ nirataṃ tapati
madhyādinidhane duḥkhā nityaṃ doṣādibhirvṛtā /
kathaṃ sā sevyate bālairyā na dṛṣṭā sukhāvahā
viṣamañjarivad ramyā sparśe jvalanasambhavā /
tathā kāmakṛtā prītiḥ pariṇāme viṣopamā
hūyamāno yathā vahnirjvalanena praśāmyati /
dāhena ca prarohaḥ syāt tadvat kāmakṛtā ratiḥ
pataṅgaḥ paśyati hyagni dāhadoṣaṃ na paśyati /
tathā kāmakṛtāṃ prītiṃ paśyantyakṛtabuddhayaḥ
yastu rāgakṛto dāhaḥ pacyate kāmināṃ sadā /
pataṅgasadṛśaṃ dāhaṃ sarvathā nai(va) paśyati
kāmapramādāt patanaṃ dhruvameva
tasmāt kāma(viṣaṃ) tyaktvā nityaṃ jīvatha he surāḥ /
bhavantu mā vṛthā janmapramādena prapātanam
saṃkṣīṇaśubhakarmāṇo nityaṃ kāmairvimohitāḥ /
taṃ hitvā narakaṃ yānti kāmamohena vañcitāḥ
kāmamohitaḥ viṣavṛkṣamayaṃ puṣpaṃ pibati
viṣavṛkṣamayaṃ puṣpaṃ pīyate bhramarairyathā /
tathā viṣātmakamidaṃ sukhaṃ bhuṅkte hi mohitaḥ
jīveyuḥ pāmarāḥ kecit viṣaṃ pītvāpi durbhagāḥ /
na kāmaviṣapītasya jīvitaṃ durlabhaṃ bhavet
yathā hi narake vahnirjvalayatya vicāriṇam /
tathā kāmamayo vahnirdahatīha divaukasaḥ
kāmāgniḥ hiṃsaka eva
śrutipāśamayo vahniḥ pretāneṣa dahatyati /
dahane hiṃsako vahnirnṛṇāṃ paryeṣaṇātmakaḥ
evamagnisamaṃ tāvat parihārya samantataḥ /
sarvalokamaśeṣeṇa dahyate kāmamohitaḥ
viṣayāsaktaṃ manaḥ vyasane pātayati
viṣayeṣu sadācittaṃ dhāvantaṃ cañcalaṃ mahat /
na tyājyaṃ vyasane mūḍha yad paśyasi bhaviṣyati
kāmeṣu rakṣa te cittaṃ vyasanenāvabudhyate /
vyasanaughe samutpanne tat paścāt paritapyate
kāmamohitāḥ mahadbhayamapi na paśyanti
vṛthā kāmamadairmattā devāḥ prakṛtidurbalāḥ /
bhramanti bhramitāḥ kāmairna paśyanti mahad bhayam
viśvasanti hi ye devāḥ kāmeṣvahitakāriṣu /
vyatirekeṣu te paścāt pratibudhyantyamedhasaḥ
kāmāḥ paramavañcakā bhavanti
na ca paśyanti (vi)budhāścittena parivañcitāḥ /
kṣaṇikā madhurā jātāḥ kāmāḥ paramavañcakāḥ
kāma prati na viśvaset
śataśaśca sahastraiśca koṭiśaḥ padmaśastathā /
labdhā naṣṭā punaḥ kāmā na teṣāṃ viścaset pumān
kāmairmohitaḥ pataṅgasamo narakāgninā dahyate
viṣayād bandhanaṃ tīvraṃ sarve narakahetavaḥ /
tasmādatyantatastyaktvā śreyase kriyatāṃ manaḥ
rāgeṇa rañjitāḥ pūrvaṃ dveṣeṇa ca tiraskṛtāḥ /
mohena mohitāścaiva te 'śrutākṛtakāriṇaḥ
kāmārthaireṣyate bālaḥ punaḥ kāmairvimohitaḥ /
sa pataṅgasamo mūḍhaḥ dahyate narakāgninā
kāmavaśagāḥ suralokādapi patanti
avaśyambhāvi patanaṃ suralokāt samantataḥ /
na jñātvā kāmavaśago syādiha kathañcana
kāmena vañcitāḥ sattvāḥ kāmena ca vimohitāḥ /
kāmapāśāpakṛṣṭāste patanti narake sadā
kāmaṃ tyaktva svahite manaḥ karttavyam
tadetad vyasanaṃ sattvāḥ svahite kriyatāṃ manaḥ /
manasāpi svadāntena nānutapyanti dehinaḥ
manoviṣeṇa ye daṣṭāḥ kāmavegena sarvadā /
te mūḍhā mṛtyuvaśagāḥ kāmānalahatā narāḥ
na tṛptirasti kāmānāṃ tṛṣṇayā hitakāriṇām /
tṛṣṇāpi tṛptijanikā mano naiva hi tṛpyati
jñānadīpenaijendriyāṇāṃ viṣayebhyastṛptirjāyate
na jātu viṣayaistṛptirindriyāṇāṃ bhaviṣyati /
yadi na jñānadīpena kṣapayiṣyanti (te narāḥ)
nārīsevanena nāśaḥ suniścitaḥ
yoṣitaḥ sevyamānā hi vitarkaśatamālikāḥ /
pravardhati yathā vahnirvāyunā samudīritaḥ
kāmāgnidīptāḥ kadāpi śāntiṃ nāpnuvanti
taṃ matvā vegarabhasā nityaṃ kāmo 'gnidīpitaḥ /
kāmān hāpayati jñānī buddhatattvavicintakaḥ
ye nityaṃ bhrāntamanaso nityaṃ viṣayatatparāḥ /
ramante vibudhāḥ sarve tat sarvaṃ mohaceṣṭitam
sevyamāno hi vibudhairviṣayāgnirvivardhate /
pāśenānena saṃyukto vahnirvāyusamīritaḥ
rāgavivaśā amarā api patanti
amarāḥ rāgavivaśā nityaṃ viṣayatatparāḥ /
devalokāt patantyete moharāgeṇa vañcitāḥ
ramante viṣayairete tatra tallīnamānasāḥ /
na ca vindanti yad duḥkhaṃ viprayogo bhaviṣyati
viyogajaṃ duḥkhaṃ kaṣṭapradameva
yadetat sukhamevādau divyaṃ pañcaguṇānvitam /
viyogajasya duḥkhasya kalāṃ nārhatiṣoḍaśīm
kāmānāṃ tadvighāto hi janenaivopayujyate /
satṛṣṇasya tathā tṛptiḥ kāmebhyo naiva jāyate
kāmānusevinaḥ duḥkhaṃ kadāpi śāntiṃ nādhigacchati
anapekṣitacittasya nityaṃ kāmānusevinaḥ /
dīrgharātrānuśayikaṃ duḥkhaṃ naiva praśāmyate
tvaritaṃ rakṣyate mūḍho vyasanenaiva budhyate /
paścāttu vyasane prāpte jānīte yasya tat phalam
āsvādabhadrakā hyete kāmāḥ paramadāruṇāḥ /
dūtakān narakasyaitān carantyahitakāriṇaḥ
viṣayāgnidagdhāḥ narakaṃ yānti
yasteṣāṃ viśvaset martyo jñānacakṣurvigarhitaḥ /
viṣayāgnirabhratulyaḥ sa yāti narakaṃ naraḥ
alpāsvādālpahṛdayā nityaṃ puruṣavañcakāḥ /
gandharvanagaraprakhyāḥ kāmā āsvādabhadrakāḥ
viṣayamohitāḥ devā api durgati yānti
(yathā) dīpaprabhā(bhasma) sañchanneva punaḥ punaḥ /
na ca bindatyamanaso devā viṣayamohitāḥ
viṣayeṇātirabhasā nityaṃ kāmavaśānugāḥ /
na vidanti mahad duḥkhaṃ yadavaśyaṃ bhaviṣyati
ramaṇīyāni kāmāni yasyaivaṃ jāyate matiḥ /
sa paścād vyasane prāpte mūḍho 'sau vipralapyate
na kāmena madāndhasya viṣayairmohitasya ca /
naityikaṃ bhavati śarmma yatsukhānāmanuttamam
ādhyātmikasukhāpekṣayā kāmasukhaṃ hīnatamam
yacca kāmasukhaṃ loke yacca tṛṣṇodbhavaṃ sukham /
ekasyādhyātmikasyedaṃ kalāṃ nārhatiṣoḍaśīm
kāmī kadāpi sukhaṃ nāśnute
na sukhī vartate tāvadya yasya kāmo hṛdi sthitaḥ /
sa sarvaduḥkhabhāgārho narakānupadhāvati
na tṛptirvidyate kāmairapi (bhogaḥ) śataṃ nṛṇām /
yatra saukhyaṃ na tatrāsti tṛptirviṣayasevinām
sevyamānāḥ sadā kāmā vardhante ca muhurmuhuḥ /
te vardhitā viṣasamā bhavanti vinipātinaḥ
vipattikuśalā ghorā nityaṃ patanahetavaḥ /
na ca teṣāṃ parityāgaṃ kurvanti viṣayotsavāḥ
yasya dṛṣṭisamudrasya rūpaistṛptirna vidyate /
tathā śarmamanojñaiśca rasatṛptirna vidyate
gandhairapi sadā ghrāṇaṃ na tṛptimadhigacchati /
sparśāḥ sammukhasaṃsparśāḥ sevyante naiva tṛpyate
śabdaiḥ kāntaiḥ sumadhuraiḥ śrotrameti na tarpaṇam /
mano 'pi tṛptiviśvastaṃ vardhamānaṃ na tṛpyati
indriyāṇi kāmabhūmiṣu pātayanti
ṣaḍendriyāṇi capalānyādhṛtāni ratau punaḥ /
bhramanti muṣitā nityaṃ kāmabhūmiṣvanekaśaḥ
na tṛptirasti devānāṃ gajānāṃ vai tṛṇairyathā /
analasya svabhāvo 'yaṃ tasya tṛptirna vidyate
ṣaḍete vahnayastīvrā vitarkānilamūrchitāḥ /
bhramanti muṣitā nityaṃ kāmabhūmiṣvanekaśaḥ
indriyadagdhā narakaṃ yānti
tairayaṃ dahyate loko na ca vindatyabuddhimān /
āsvādabhadrakā hayete narakasya ca hetavaḥ
kāmamohitaḥ sukhavañcito bhavati
kāmā viṣayalobhāste lelihānā yathoragāḥ /
vilocanavaro hayeṣa na ca kāmairvimohitaḥ
kāmavaśīnaraḥ netrahīnā mūḍhataraḥ
sukhānusāriṇaḥ kāmo narakānupadhāvati /
na netrahīno narake pātyate satkriyānvitaḥ
tasmād varaṃ vicakṣuḥ syānna tu kāmavaśo naraḥ /
aśakyavañcitā mūḍhāḥ kāmairahitakāribhiḥ
kāmacāriṇāṃ jñānādikaṃ durlabham
anirvidyanti kāmebhyo mohitāḥ svena cetasā /
na jñānaṃ nāpi vijñānaṃ vidyate kāmacāriṇām
kāmaḥ mṛtyubhavanaṃ nayati
yad duḥkhakāmajaṃ hatvā punaḥ kāmavaśānugāḥ /
mitrarūpā ca ye kāmāḥ kimpākaphalasannibhāḥ /
nayanti mṛtyubhavanaṃ durgatīśca punaḥ punaḥ
anivarttya yathā toyamāpagānāmanekaśaḥ /
tathā saukhyagataṃ nṛṇāṃ sarvathā na vivartate
vanopavanabhogeṣu sukhaprāpteṣvanekaśaḥ /
yo na tṛpyati kāmeṣu sa naro 'dhamagāmikaḥ
pramādo pahato jantuḥ kāmāsvādeṣu tatparaḥ /
rūpeṣu rakṣyate nityaṃ pariṇāme ca vidyate
ghanacchāyāsvarūpāṇi karmamiśrāṇi yāni vai /
tāni caiva kathaṃ devāḥ śakṣyante kāmagocare
kāmāḥ kadāpi na sevyāḥ
yadi nityā bhaveyurna kāmāste syurviṣopamāḥ
kāmatṛṣṇāduḥkhakarī
tathāpi kāmatṛṣṇā yā na sā jāti vilakṣaṇā /
prāgeva nityaṃ duḥkhāya śūnyamātmānameva ca
teṣu duḥkhavipākeṣu kathaṃ rakṣantyabuddhayaḥ /
kāmāsvādeṣu rakṣyante bāliśāḥ mandabuddhayaḥ /
ādīnavaṃ na buddhayante kimpākaphalasannibham
rūpaśabdādibaddho 'yaṃ tṛṣṇāviprakṛto janaḥ /
dīpyate vivaśo nityaṃ, kukarmaphalamohitam
āsvādayitvā puruṣāḥ kāmān viṣaphalopamān /
tṛṣṇayā tṛptamanasaḥ patanti narake punaḥ
yathābhivarṣate toyaṃ vardhante sarito yathā /
tathā kāmābhivarṣeṇa devānāṃ vardhate 'nalaḥ
kāmasukhasya nānto vidyate
jalasambhavamīno 'pi dṛśyate tṛṣṇayāturaḥ /
evaṃ sukhābhivṛddhā ca na vitṛpyati devatā
ākāśasya yathā nānto vidyate nāpi saṃśayaḥ /
evaṃ kāmeṣu nāstyantaḥ kāmināṃ nāsti saṃkṣayaḥ
salilādibhiratṛptasya sāgarasyormimālinaḥ /
na tu kāmairatṛptasya tṛptirasti kathañcana
aprāptairviṣayairdevā na vitṛpyanti bāliśāḥ /
viṣayairnaiva tṛpyanti sukhalālasatatparāḥ
kāmastāpāya, na tu śāntyai
saṃprāpte vyasane tīvre cyavamānepyanekaśaḥ /
tapyate viṣaye tasmāt paraṃ kāmo na śakyate
vilokya puruṣānete kāmaviśvāsaghātinaḥ /
tyajanti vyasane prāptā vipadyante hi te narāḥ
atṛptasya sukhaṃ nāsti viṣayaiścāpi tṛpyate /
ye vā tṛiptikarā dṛṣṭāstān buddhvā (tu) vivarjayet
viṣayānparityajya śāntiḥ sevyā
sukhamūlā sadā śāntirasukhā viṣayā matāḥ /
tasmācchāntisukhā devā varjayitvā viṣayoragān
badhabandhanarogādi viṣayebhyo mahadbhayam /
sambhrāntiriha saṃsāre viṣayaireva jāyate
saṃyogā viprayogāntāḥ śataśo 'tha sahastraśaḥ /
jātau jātau sadā dṛṣṭāḥ saugataistattvadarśibhiḥ
aneka sukhasaṃsāraḥ viṣayātmaka eva
anekasukhasaṃsāro viṣayeṣu hi vidyate /
viṣayaiśca bhavet sarva jātau jātau prajāyate
kaṣṭairyairanakāmairna śakyate 'mūḍhacetasā /
punastāneva mohāndhāḥ sevante 'kṛtabuddhayaḥ
viṣayaśatrusevinaḥ bāliśāḥ bhavanti
varjate hi sadā śatruvañcanāśaṅkayā naraḥ /
viṣayāḥ śatrubhūtā hi na vaśyante kathañcana
kāmabaddhāḥ sadā mohabāliśā vā bhavanti te /
na tyajanti kathaṃ mūḍhā mohitāḥ svena karmaṇā
yathā bahnibhayāt kaścid vahnimevopasevate /
tathā viṣayasaṃmūḍho viṣayānupasevate
snāyusaṅgrathitaḥ pāśo dṛṣṭiramyo yathā bhavet /
tathā viṣayaramyo 'yaṃ pāśaḥ paramadāruṇaḥ
kāmasukhaṃ nāśāya bhavati
kiṃpākasya yathāsvādo madhurāgro mahodayaḥ /
paścād bhavati nāśāya sukhaṃ tadvadidaṃ nṛṇām
pradīpasya śikhāṃ yāvat pataṅgo mohamūrchitaḥ /
patate dahyate caiva tathedaṃ sukhamiṣyate
ajñātvā hi tathā bālā ramyadehasukhecchayā /
spṛśanti jvalanaṃ tadvat sukhametad bhaviṣyati
tṛṣṇāvighāta eva sukhāya jāyate
yathā ramyo vanamṛgastṛṣṇārta upadhāvati /
na ca tṛṣṇāvighāto 'sya tadidaṃ sukhamiṣyate
na tṛptā na ca tṛpyanti na ca tṛptirbhaviṣyati /
viṣayaiḥ sarvadevānāṃ tasmāt kāmo na śāntaye
viṣayaiḥ pramattāḥ duḥkhamanubhavanti
pratyutpannasukhāḥ kāmā nāntakalyāṇakārakāḥ /
rañjitā viṣayairdevā vikṣiptamanasaḥ sadā
nānāsaukhyapramattasya viṣayairvañcitasya ca /
samprāpte mṛtyukāle ca na śamāyāsya vidyate
anukrameṇa maraṇamabhyeti tacca vidyate /
viṣayāpahatairdevaiḥ kāmavyāsaktabuddhibhiḥ
kāmā ahitakāriṇo bhavanti
jānīyādadya me devā yad duḥkhaṃ viprayogajam /
muhūrtamapi kāmeṣu na kuryāt tatra saṃsthitim
rāgāgninā dagdho vimohito jāyate
anityātmabhayāḥ kāmā nityaṃ cāhitakāriṇaḥ /
tathā vimohitān kālaḥ punastānanusevate
rāgāgninā pradahayante nityaṃ devāḥ pramohitāḥ /
dahyamānāḥ punastattvaṃ praśaṃsanti punaḥ punaḥ
rathacakravatsadā bhrāntā viṣayavimohitāḥ bhavanti
viṣayeṣu na rakṣyante teṣāṃ duḥkhamiva sthitam /
traidhātukamidaṃ sarva bhrāmyate rathacakravat
gandharvanagarasadṛśāḥ kāmāḥ bhavanti
sattvā avidyayā mugdhā nityaṃ duḥkhasya bhoginaḥ /
vidyudālātacakreṇa samāḥ kāmāḥ prakīrtitāḥ /
svapne gandharvanagarasadṛśā vipralambhinaḥ
pañcaskandhamatirduḥkhitastiṣṭhati
anityaduḥkhaśūnyeṣu na kuryānmatimātmavān /
pañcaskandhāsuraiḥ proktaḥ śubhai riktaḥ svabhāvataḥ
anyathā viṣavad vijñaḥ kāmeṣu ca prasahyate /
sa budhaḥ pāragaḥ śāntaḥ sattvānāmanukampakaḥ
nirvāṇonmukha eva doṣācchāntimadhigacchati
hitvā kleśamayaṃ pāśaṃ nirvāṇasyāntike sthitaḥ
kāmavibhrāntasya śāntikathā vṛthā
prabhavenna ca doṣeṣu kāmacaryāratasya ca /
vibhrāntamanasastasya kutaḥ śāntirbhaviṣyati?
vibhrāntaṃ paśyatu mano viṣayeṣu pradhāvati /
saddharmapathavibhrānto narakeṣūpapadyate
aśaktaprāptavibhraṣṭe kiṃ kāmairvidyutopamaiḥ /
kiṃpākaviṣaśastrāgnisannibhairduḥkhahetubhiḥ?
kāmāgniḥ viṣayasevanena vardhate
yathā yathā hi sevyante vardhante te tathā tathā /
avitṛptikarā hyete vahnidāhasya hetavaḥ
kāmān varjayitvaiva sukhamaśnuvate janāḥ
dāhadoṣeṇa sambhrāntāḥ ye surāḥ sukhakāṅkṣiṇaḥ /
varjayitvāśivān kāmāstataḥ saukhyaṃ bhaviṣyati
kāmāḥ vidyud guṇopamāḥ cañcalāḥ
vañcayitvā janaṃ mūḍhaṃ śāṭī kṛtyeva bandhanam /
pratyayo netracapalaḥ kāmā vidyud guṇopamāḥ
uparyupari kāmā yaiḥ sevyante kāmatṛṣṇayā /
te rāgavahninā dagdhā dāhād dāhamavāpnuyāt
atimūḍhatamā hyete ye surāḥ kāmamohitāḥ /
athavā ye na gacchanti yatsukhāt sukhamuttamam
nirvāṇagāmino nāsti vinā muktyā kutaḥ sukham? /
tasmāt kāmānna seveta kaṣṭaḥ kāmasamāgamaḥ
indriyāṇi na tṛpyante viṣayai rāgasevinaḥ /
atṛptau ca kutaḥ śarma sarvathā sampraveśate
tasyāgramubhayād vetti saṃsārād duḥkhasāgarāt /
kāmān tṛṣṇāviṣayagān parityajati pāpakān
kāmodayavyayau samyagavadheyau
etāni girikūṭāni ramyāṇi vividhairdrumaiḥ /
dhyāyante tāni saṃśritya kāmānāmudayavyayau
śīlena śraddhayā ca iṣṭasādhanaṃ karttavyam
na kāmabandhanestṛptāḥ kāmajaṃ nidhanaṃ hi tat /
na śīlaśraddhe yeneṣṭe labhyate 'śivakāraṇam /
kāmajaṃ nidhanaṃ hyetat saṃsārāṭavideśakam
pāpāni parityajya sukhāvahaḥ śāntimārgaḥ sevanīyaḥ
yatra kāmavisaṃyuktaṃ bandhanaṃ vanamucyate /
yatra bhāsayate pāpād yatra śāntiḥ sukhāvahā /
tat kevalaṃ mahājñānaṃ kathyate nidhanaṃ dhanam
kāmatṛṣṇābhyāṃ vimuktaḥ śivamāpnoti
ye prasaktā na kāmeṣu tṛṣṇayā na pralobhitāḥ /
te śivaṃ sthānamāpannā na kāmāgnipraveśakāḥ
avitṛptāḥ narāḥ naśyantyeva
tṛptirnāsti sadā kāmairna kāmāḥ śāntaye smṛtāḥ /
tṛṣṇāsahāyasaṃyuktā jvalanti jvalanopamāḥ
avitṛptā vinaśyanti narā devāstathoragāḥ /
te kevalaṃ praṇaṣṭā hi narakāgni pradarśakāḥ
tṛṣṇāmohitasya mṛtyuradhipatiḥ
vitarkāpahatasyāsya viṣayairvañcitasya ca /
tṛṣṇayā mohitasyaiṣa mṛtyū rājā bhaviṣyati
kāmāsaktāḥ pathyāpathyaṃ na vijānanti
saṃsaktakāmabhogeṣu pathyāpathyaṃ na vidyate /
janā vimohitāḥ sarvaiviṣayaiḥ kāmasaṃjñakaiḥ
kāmavaśānugāḥ viṣayaireva badhyante
viṣayaireva kṛṣyante ye surā mūḍhacetasaḥ /
ye (tu) buddhaguṇairyuktā na te kāmavaśānugāḥ
'dhīra' paribhāṣā
pratyutpanneṣu kāmeṣu sadoṣeṣu viśeṣataḥ /
yo na muhyati saukhyeṣu sa 'dhīra' iti kathyate
kāmapatitānāṃ surāṇāṃ sthitimāha
svapnakāyavicitreṣu jvālāmālopameṣu ca /
gandharvapuratulyeṣu kāmeṣu patitāḥ surāḥ
tṛṣṇājanakabhūteṣu vināśāntakareṣu ca /
kāntāreṣu viśāleṣu kāmeṣu patitāḥ surāḥ
ittvareṣu trichidreṣu nadīvegopameṣu ca /
cañcaleṣvatidurgeṣu (kāmeṣu) patitāḥ surāḥ
pavanoddhṛtavegormijalacandre caleṣu ca /
atātacakralokeṣu kāmeṣu patitāḥ surāḥ
samaṃ vidyullatācakramṛgatṛṣṇopameṣu ca /
phenavaccāpyasāreṣu kāmeṣu patitāḥ surāḥ
kadalīgarbhatulyeṣu gajakarṇopameṣu ca /
nadītaraṅgavegeṣu kāmeṣu patitāḥ surāḥ
kiṃpākaphalatulyeṣu vahnisannibhajātiṣu /
māyāraśminibheṣveṣu kāmeṣu patitāḥ surāḥ
jñānāṅkuśena kāmo varjanīyaḥ
jñānāṅkuśena vāryante viṣayāstattvadarśibhiḥ /
ye 'muktāścapalāstīvrāḥ sarvānarthakarā matāḥ
viṣayā eva narakapātahetavaḥ
viṣayāśā ca mūḍhānāṃ saṅkalpahṛtacetasām /
mṛtyupāśo 'yamabhyeti jīvitāśā(vi)bandhakaḥ
pacanti niraye kāmāḥ prāṇinaṃ laghucetasam /
na ca vindanti mūḍhā ye mohena parivañcitāḥ
viṣayāścapalāḥ sarve gandharvanagaropamāḥ /
duḥkhasaṃvartakā hyete narakāḥ pañcahetavaḥ
saṅkalpajo rāgaḥ narakaṃ pātayati
saṅkalpājjāyate rāgaḥ rāgāt krodhaḥ pravartate /
krodhābhibhūtaḥ puruṣo narakānupasevate
kāmaparityāgapūrvakaṃ nirvāṇaprāptaye yateta
tasmāt kāmaṃ parityajya krodhaṃ nirvāsya paṇḍitaḥ /
mohaṃ cāpi parityajya nirvāṇābhimukho bhavet
nirvāṇapathikānāṃ kṛte śatruvadeva kāmaḥ parivarjanīyaḥ
śatruvad viṣayā jñeyā nirvāṇaṃ caiva mitravat /
pumān viśrāntaviṣayo nirvāṇamadhigacchati
kāmamalairalipta eva vimalaprakāśamāpnoti
alolupaḥ kāmamalairaliptaḥ prahīṇadoṣo hatavāṇatṛṣṇaḥ /
saṃkṣīṇadoṣo vimalaprakāśaḥ prayāti śāntiṃ svaphalopabhogī
sukhārthī kāmaṃ parityajyaiva śāntimadhigacchati
yaḥ kāmapaṅkoddhṛtavānadoṣaḥ
sarveṣu sattveṣu sadā sukhārthī /
sa nirmalo 'śāntamanovimuktaḥ
prāpnoti nirvāṇasukhaṃ prasahya
Original text: Dharmasamuccaya · Edition: Vijayasankar Caube: Dharmasamuccaya. · Data entry members of the Digital Sanskrit Buddhist Canon Input Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0