Dharmasamuccaya · अध्याय 7

॥ इति अप्रमादवर्गः षष्ठः ॥
(7) कामजुगुप्सावर्गः
कामस्य नरकहेतुत्वम्
न कामेषु रतिं कुर्यात् कामाः परमवञ्चकाः ।
संसारबन्धना घोराः सर्वे नरकहेतवः

यः संरक्षति कामेषु तस्य दुःखमनन्तकम् ।
न कामोरगदष्टस्य सुखमस्ति कथञ्चन

रागादिवशगानां चेष्टितम्
वरं निशितधारेण क्षुरेण स्वयमात्मनः ।
संक्षोदिता भवेज्जिह्वा न चोक्तं कामगंव(चः)

रागेण वञ्चिताः सत्त्वा द्वेषेण परिपीडिताः ।
मोहस्य वशमापन्ना भाषन्ते ऽमधुरं वचः

रागवशगः सदा दुःखतममनुभवति
अल्परागान्निरुद्धो यः कुरुते दुष्कृतं बहु ।
स रागवशगो मूढो दुःखाद् दुःखमवाप्नुयात्

कामपरिणतिमाह
अतृप्तिरस्मात् कामास्ते न सुखा नापि शाश्वताः ।
परिणामे महातीव्रास्तस्मात् तान् परिवर्जयेत्

रागाभिभूताः पुरुषा नरकालयवर्तिनः ।
न रागवशगा ये तु न तेषां नरकाद् भयम्

कामविषं परित्याज्यम्
चण्डाचण्डिसमुत्थाश्च चण्डाश्च परिणामतः ।
कामा विषाग्निप्रतिमाः परिवर्ज्याः प्रयत्नतः

परिवर्जितकामस्य नित्यं मोक्षरतस्य च ।
नश्यन्त्यकुशला धर्मास्तमः सूर्योदये तथा

कामानलः नरके पातयति
इन्द्रियाणीन्द्रियार्थज्ञो मोहयित्वा पृथग्विधाः ।
नरके पातयन्त्येते कामाः बालमनोहराः

रागाग्नेः महिमा
पञ्चेन्द्रियप्रसक्तस्य विषयैः पञ्चभिस्तथा ।
मुहूर्तमपि रागाग्निर्विषयैर्नैव तृप्यति

संश्लेषाज्जायते वह्निर्विश्लेषान्नैव जायते ।
संश्लेषादपि विश्लेषो (रागा) ग्निर्जीर्यते नृणाम्

दूरान्न दाहको वह्निर्विषयस्तस्य नास्ति सः ।
दूरान्तिकसमो घोरो रागाग्निरतिदाहकः

सङ्कल्पकाष्ठप्रभवः स्पृहाकुटिलवेगवान् ।
तृष्णा घृतप्रसक्तो ऽयं रागाग्निरपि दाहकः

दग्ध्वा शरीरमेतद्धि ज्वलनः सम्प्रशाम्यते ।
नामरूपविनिर्मुक्तो रागाग्निर्नैव शाम्यते

उद्वेजयति भूतानि वह्निः परमदाहकः ।
रागाग्निरतितीक्ष्णो ऽपि नोद्वेगं कुरुते नृणाम्

पञ्चेन्द्रियसमुत्थो ऽयं विषयैः पञ्चभिर्वृतः ।
तृष्णासमीरणबलाद् रागाग्नि(र्दहति) प्रजाः

वितर्कारणिसम्भूतो विषयैः परिवर्धितः ।
काष्ठवद् दह्यते तेन न च दृश्यो जनस्य सः

यथा यथा हि प्रबलो रागाग्निस्तप्यते महान् ।
तथा तथा (च) रागान्धैः स्वसुखं परिसेव्यते

अग्निः प्रकाशको भवति रागाग्निस्तमसावृतः ।
तस्माच्छिशिरवद् धीमान् रागाग्निं परिवर्जयेत्

विषयपरिणाममाह
विषयाभिरतो जन्तुर्न सुखी स्यात् कथञ्चन ।
विषयाः विषयैर्दष्टाः परिणामे च दारुणाः

नाद्ये नान्ते न मध्ये च नास्मिंल्लोके न चापरे ।
सुखदा विषया कामं भवन्तीह कथञ्चन

बालिशस्य हि सर्वस्य तृष्णाक्रीडनसंभवैः ।
न तृप्तो विषयैरग्निर्ज्वलनस्य यथेन्धनैः

अतृप्तोः विषयैः सर्वो जनो ऽयं परिवञ्चितः ।
मृत्युनाभ्यासनिरत एतैर्दोषैर्विदह्यते

काममोहान्धानां स्थितिमाह
सुखानां कामचाराणां मोहस्य खलु चेष्टितम् ।
तदेव यदि देवानां खगैः स्युस्ते समाः सुराः

कल्पान्तेष्वभिसन्तप्तः शस्यते सरितां पतिः ।
न दृष्टिस्तृप्यते रूपैः कल्पकोटिशतैरपि

स्यात् समुद्रस्य चर्याप्तिः सलिलैर्वशगादिभिः ।
न तु दृष्टिः समुद्रस्य रूपार्थैस्तृप्तिरस्ति हि

अवितृप्तस्य कामेभ्यः किं सुखं परिकल्प्यते ।
तृप्तिर्यास्ति वितृष्णस्य गतशोकस्य देहिनः

माद्यन्ते बहुमोहान्धा न च बुद्धयन्ति बालिशाः ।
मन्देन क्षणिका यद्वत् मलयेन्धनपादपाः

कामा असाराः वञ्चकाश्च भवन्ति
स्वप्नप्रमोषधर्माणो गन्धर्वनगरोपमाः ।
रिक्तास्तुच्छा असाराश्च कामाः परमवञ्चकाः

(का) मा मोहेन (च) समाः किं पाकसदृशोपमाः ।
कामा लोकहितकरा वह्निवत् परिकीर्तिताः

कामस्यादीनवं ज्ञात्वा येन तत्फलमोहिताः ।
तेन तद्दर्शकाः प्रीता गतकांक्षस्य (देहिनः)

(अ)न्यथा चिन्त्यमानानां यथा प्राप्ता पुनस्तथा ।
सर्वतः पापकर्तारः कामा लोके विषोपमाः

कामैरतृप्तमनसस्ते ते देवाश्च्युताः पुनः ।
पतन्ति नरके मूढाः कामेन परिवञ्चिताः

नारीं निन्दयति
नदीतरङ्गचपला विद्युल्लेखसमाश्च ते ।
मीनावर्तबला नार्यः कामलोकविषास्पदाः

विचिन्तिता विवर्धन्ते वर्द्धिता वह्निसन्निभाः ।
आदौ चान्ते तथा कामास्तस्मात् कामान् विवर्जयेत्

कामसेवनफलम्
यथा यथा हि सेव्यन्ते विवर्धन्ते तथा तथा ।
वह्निज्वालासमासृष्टाः कामाः कटुविपाकिनः

कामवर्जनफलम् आह
एवं दोषं सदा ज्ञात्वा धीरः कामान् विवर्जयेत् ।
परिवर्तितकामस्य सुखं भवति नैष्ठिकम्

कामाग्निः देवान्नपि पातयति
असङ्ख्यानि सहस्राणि देवानां नियुतानि च ।
पतन्ति कामदहनं नरकं वह्निभैरवम्

यथाग्निविषशस्त्राणि वर्जयन्ति सुखार्थिनः ।
तथा कामाः सदा वर्ज्या हेतवो नरकस्य ते

न दृष्टो न श्रुतः कश्चिद् यः कामवशगः पुमान् ।
न कामैर्विप्रलब्धः स्यान्न च दुःखेन पीडितः

तस्मादलमलं कामैर्मा चैतेषु मनः कृथाः ।
सर्वे सर्वास्ववस्थासु कामा वह्निविषोपमाः

अनादिर्मति संसारे शत्रवश्चित्तसम्भवाः ।
अहन्त्वात्तु भवेत् प्रीतिर्न सा कामैः कथञ्चन

सकल्मषा कटुफला दुःखात् कामोद्भवा रतिः ।
या तु कामविनिर्मुक्ता सा रतिः परि(भाषिता)

योगिनः परमा गतिः
तां समाश्रित्य गच्छन्ति योगिनः परमां गतिम् ।
न तु कामकृता प्रीतिर्नयते पदमच्युतम्

कामजरतिं निन्दति
आपातमधुरा रम्या विपाके ज्वलनोपमा ।
रतिर्भवति कामाग्निजन्या नरकगामिनी

आपातरम्या मधुरा मध्ये रम्या च सर्वदा ।
शान्तमन्ते च विमलं नयते पदमच्युतम्

आद्यन्तमध्यकल्याणी नित्यं मातेव शोभना ।
तां व्युदस्य कथं बाला रक्षन्ते (कामजां रतिम्)

कामकृता रतिः निरतं तपति
मध्यादिनिधने दुःखा नित्यं दोषादिभिर्वृता ।
कथं सा सेव्यते बालैर्या न दृष्टा सुखावहा

विषमञ्जरिवद् रम्या स्पर्शे ज्वलनसम्भवा ।
तथा कामकृता प्रीतिः परिणामे विषोपमा

हूयमानो यथा वह्निर्ज्वलनेन प्रशाम्यति ।
दाहेन च प्ररोहः स्यात् तद्वत् कामकृता रतिः

पतङ्गः पश्यति ह्यग्नि दाहदोषं न पश्यति ।
तथा कामकृतां प्रीतिं पश्यन्त्यकृतबुद्धयः

यस्तु रागकृतो दाहः पच्यते कामिनां सदा ।
पतङ्गसदृशं दाहं सर्वथा नै(व) पश्यति

कामप्रमादात् पतनं ध्रुवमेव
तस्मात् काम(विषं) त्यक्त्वा नित्यं जीवथ हे सुराः ।
भवन्तु मा वृथा जन्मप्रमादेन प्रपातनम्

संक्षीणशुभकर्माणो नित्यं कामैर्विमोहिताः ।
तं हित्वा नरकं यान्ति काममोहेन वञ्चिताः

काममोहितः विषवृक्षमयं पुष्पं पिबति
विषवृक्षमयं पुष्पं पीयते भ्रमरैर्यथा ।
तथा विषात्मकमिदं सुखं भुङ्क्ते हि मोहितः

जीवेयुः पामराः केचित् विषं पीत्वापि दुर्भगाः ।
न कामविषपीतस्य जीवितं दुर्लभं भवेत्

यथा हि नरके वह्निर्ज्वलयत्य विचारिणम् ।
तथा काममयो वह्निर्दहतीह दिवौकसः

कामाग्निः हिंसक एव
श्रुतिपाशमयो वह्निः प्रेतानेष दहत्यति ।
दहने हिंसको वह्निर्नृणां पर्येषणात्मकः

एवमग्निसमं तावत् परिहार्य समन्ततः ।
सर्वलोकमशेषेण दह्यते काममोहितः

विषयासक्तं मनः व्यसने पातयति
विषयेषु सदाचित्तं धावन्तं चञ्चलं महत् ।
न त्याज्यं व्यसने मूढ यद् पश्यसि भविष्यति

कामेषु रक्ष ते चित्तं व्यसनेनावबुध्यते ।
व्यसनौघे समुत्पन्ने तत् पश्चात् परितप्यते

काममोहिताः महद्भयमपि न पश्यन्ति
वृथा काममदैर्मत्ता देवाः प्रकृतिदुर्बलाः ।
भ्रमन्ति भ्रमिताः कामैर्न पश्यन्ति महद् भयम्

विश्वसन्ति हि ये देवाः कामेष्वहितकारिषु ।
व्यतिरेकेषु ते पश्चात् प्रतिबुध्यन्त्यमेधसः

कामाः परमवञ्चका भवन्ति
न च पश्यन्ति (वि)बुधाश्चित्तेन परिवञ्चिताः ।
क्षणिका मधुरा जाताः कामाः परमवञ्चकाः

काम प्रति न विश्वसेत्
शतशश्च सहस्त्रैश्च कोटिशः पद्मशस्तथा ।
लब्धा नष्टा पुनः कामा न तेषां विश्चसेत् पुमान्

कामैर्मोहितः पतङ्गसमो नरकाग्निना दह्यते
विषयाद् बन्धनं तीव्रं सर्वे नरकहेतवः ।
तस्मादत्यन्ततस्त्यक्त्वा श्रेयसे क्रियतां मनः

रागेण रञ्जिताः पूर्वं द्वेषेण च तिरस्कृताः ।
मोहेन मोहिताश्चैव ते ऽश्रुताकृतकारिणः

कामार्थैरेष्यते बालः पुनः कामैर्विमोहितः ।
स पतङ्गसमो मूढः दह्यते नरकाग्निना

कामवशगाः सुरलोकादपि पतन्ति
अवश्यम्भावि पतनं सुरलोकात् समन्ततः ।
न ज्ञात्वा कामवशगो स्यादिह कथञ्चन

कामेन वञ्चिताः सत्त्वाः कामेन च विमोहिताः ।
कामपाशापकृष्टास्ते पतन्ति नरके सदा

कामं त्यक्त्व स्वहिते मनः कर्त्तव्यम्
तदेतद् व्यसनं सत्त्वाः स्वहिते क्रियतां मनः ।
मनसापि स्वदान्तेन नानुतप्यन्ति देहिनः

मनोविषेण ये दष्टाः कामवेगेन सर्वदा ।
ते मूढा मृत्युवशगाः कामानलहता नराः

न तृप्तिरस्ति कामानां तृष्णया हितकारिणाम् ।
तृष्णापि तृप्तिजनिका मनो नैव हि तृप्यति

ज्ञानदीपेनैजेन्द्रियाणां विषयेभ्यस्तृप्तिर्जायते
न जातु विषयैस्तृप्तिरिन्द्रियाणां भविष्यति ।
यदि न ज्ञानदीपेन क्षपयिष्यन्ति (ते नराः)

नारीसेवनेन नाशः सुनिश्चितः
योषितः सेव्यमाना हि वितर्कशतमालिकाः ।
प्रवर्धति यथा वह्निर्वायुना समुदीरितः

कामाग्निदीप्ताः कदापि शान्तिं नाप्नुवन्ति
तं मत्वा वेगरभसा नित्यं कामो ऽग्निदीपितः ।
कामान् हापयति ज्ञानी बुद्धतत्त्वविचिन्तकः

ये नित्यं भ्रान्तमनसो नित्यं विषयतत्पराः ।
रमन्ते विबुधाः सर्वे तत् सर्वं मोहचेष्टितम्

सेव्यमानो हि विबुधैर्विषयाग्निर्विवर्धते ।
पाशेनानेन संयुक्तो वह्निर्वायुसमीरितः

रागविवशा अमरा अपि पतन्ति
अमराः रागविवशा नित्यं विषयतत्पराः ।
देवलोकात् पतन्त्येते मोहरागेण वञ्चिताः

रमन्ते विषयैरेते तत्र तल्लीनमानसाः ।
न च विन्दन्ति यद् दुःखं विप्रयोगो भविष्यति

वियोगजं दुःखं कष्टप्रदमेव
यदेतत् सुखमेवादौ दिव्यं पञ्चगुणान्वितम् ।
वियोगजस्य दुःखस्य कलां नार्हतिषोडशीम्

कामानां तद्विघातो हि जनेनैवोपयुज्यते ।
सतृष्णस्य तथा तृप्तिः कामेभ्यो नैव जायते

कामानुसेविनः दुःखं कदापि शान्तिं नाधिगच्छति
अनपेक्षितचित्तस्य नित्यं कामानुसेविनः ।
दीर्घरात्रानुशयिकं दुःखं नैव प्रशाम्यते

त्वरितं रक्ष्यते मूढो व्यसनेनैव बुध्यते ।
पश्चात्तु व्यसने प्राप्ते जानीते यस्य तत् फलम्

आस्वादभद्रका ह्येते कामाः परमदारुणाः ।
दूतकान् नरकस्यैतान् चरन्त्यहितकारिणः

विषयाग्निदग्धाः नरकं यान्ति
यस्तेषां विश्वसेत् मर्त्यो ज्ञानचक्षुर्विगर्हितः ।
विषयाग्निरभ्रतुल्यः स याति नरकं नरः

अल्पास्वादाल्पहृदया नित्यं पुरुषवञ्चकाः ।
गन्धर्वनगरप्रख्याः कामा आस्वादभद्रकाः

विषयमोहिताः देवा अपि दुर्गति यान्ति
(यथा) दीपप्रभा(भस्म) सञ्छन्नेव पुनः पुनः ।
न च बिन्दत्यमनसो देवा विषयमोहिताः

विषयेणातिरभसा नित्यं कामवशानुगाः ।
न विदन्ति महद् दुःखं यदवश्यं भविष्यति

रमणीयानि कामानि यस्यैवं जायते मतिः ।
स पश्चाद् व्यसने प्राप्ते मूढो ऽसौ विप्रलप्यते

न कामेन मदान्धस्य विषयैर्मोहितस्य च ।
नैत्यिकं भवति शर्म्म यत्सुखानामनुत्तमम्

आध्यात्मिकसुखापेक्षया कामसुखं हीनतमम्
यच्च कामसुखं लोके यच्च तृष्णोद्भवं सुखम् ।
एकस्याध्यात्मिकस्येदं कलां नार्हतिषोडशीम्

कामी कदापि सुखं नाश्नुते
न सुखी वर्तते तावद्य यस्य कामो हृदि स्थितः ।
स सर्वदुःखभागार्हो नरकानुपधावति

न तृप्तिर्विद्यते कामैरपि (भोगः) शतं नृणाम् ।
यत्र सौख्यं न तत्रास्ति तृप्तिर्विषयसेविनाम्

सेव्यमानाः सदा कामा वर्धन्ते च मुहुर्मुहुः ।
ते वर्धिता विषसमा भवन्ति विनिपातिनः

विपत्तिकुशला घोरा नित्यं पतनहेतवः ।
न च तेषां परित्यागं कुर्वन्ति विषयोत्सवाः

यस्य दृष्टिसमुद्रस्य रूपैस्तृप्तिर्न विद्यते ।
तथा शर्ममनोज्ञैश्च रसतृप्तिर्न विद्यते

गन्धैरपि सदा घ्राणं न तृप्तिमधिगच्छति ।
स्पर्शाः सम्मुखसंस्पर्शाः सेव्यन्ते नैव तृप्यते

शब्दैः कान्तैः सुमधुरैः श्रोत्रमेति न तर्पणम् ।
मनो ऽपि तृप्तिविश्वस्तं वर्धमानं न तृप्यति

इन्द्रियाणि कामभूमिषु पातयन्ति
षडेन्द्रियाणि चपलान्याधृतानि रतौ पुनः ।
भ्रमन्ति मुषिता नित्यं कामभूमिष्वनेकशः

न तृप्तिरस्ति देवानां गजानां वै तृणैर्यथा ।
अनलस्य स्वभावो ऽयं तस्य तृप्तिर्न विद्यते

षडेते वह्नयस्तीव्रा वितर्कानिलमूर्छिताः ।
भ्रमन्ति मुषिता नित्यं कामभूमिष्वनेकशः

इन्द्रियदग्धा नरकं यान्ति
तैरयं दह्यते लोको न च विन्दत्यबुद्धिमान् ।
आस्वादभद्रका हयेते नरकस्य च हेतवः

काममोहितः सुखवञ्चितो भवति
कामा विषयलोभास्ते लेलिहाना यथोरगाः ।
विलोचनवरो हयेष न च कामैर्विमोहितः

कामवशीनरः नेत्रहीना मूढतरः
सुखानुसारिणः कामो नरकानुपधावति ।
न नेत्रहीनो नरके पात्यते सत्क्रियान्वितः

तस्माद् वरं विचक्षुः स्यान्न तु कामवशो नरः ।
अशक्यवञ्चिता मूढाः कामैरहितकारिभिः

कामचारिणां ज्ञानादिकं दुर्लभम्
अनिर्विद्यन्ति कामेभ्यो मोहिताः स्वेन चेतसा ।
न ज्ञानं नापि विज्ञानं विद्यते कामचारिणाम्

कामः मृत्युभवनं नयति
यद् दुःखकामजं हत्वा पुनः कामवशानुगाः ।
मित्ररूपा च ये कामाः किम्पाकफलसन्निभाः ।
नयन्ति मृत्युभवनं दुर्गतीश्च पुनः पुनः

अनिवर्त्त्य यथा तोयमापगानामनेकशः ।
तथा सौख्यगतं नृणां सर्वथा न विवर्तते

वनोपवनभोगेषु सुखप्राप्तेष्वनेकशः ।
यो न तृप्यति कामेषु स नरो ऽधमगामिकः

प्रमादो पहतो जन्तुः कामास्वादेषु तत्परः ।
रूपेषु रक्ष्यते नित्यं परिणामे च विद्यते

घनच्छायास्वरूपाणि कर्ममिश्राणि यानि वै ।
तानि चैव कथं देवाः शक्ष्यन्ते कामगोचरे

कामाः कदापि न सेव्याः
यदि नित्या भवेयुर्न कामास्ते स्युर्विषोपमाः

कामतृष्णादुःखकरी
तथापि कामतृष्णा या न सा जाति विलक्षणा ।
प्रागेव नित्यं दुःखाय शून्यमात्मानमेव च

तेषु दुःखविपाकेषु कथं रक्षन्त्यबुद्धयः ।
कामास्वादेषु रक्ष्यन्ते बालिशाः मन्दबुद्धयः ।
आदीनवं न बुद्धयन्ते किम्पाकफलसन्निभम्

रूपशब्दादिबद्धो ऽयं तृष्णाविप्रकृतो जनः ।
दीप्यते विवशो नित्यं, कुकर्मफलमोहितम्

आस्वादयित्वा पुरुषाः कामान् विषफलोपमान् ।
तृष्णया तृप्तमनसः पतन्ति नरके पुनः

यथाभिवर्षते तोयं वर्धन्ते सरितो यथा ।
तथा कामाभिवर्षेण देवानां वर्धते ऽनलः

कामसुखस्य नान्तो विद्यते
जलसम्भवमीनो ऽपि दृश्यते तृष्णयातुरः ।
एवं सुखाभिवृद्धा च न वितृप्यति देवता

आकाशस्य यथा नान्तो विद्यते नापि संशयः ।
एवं कामेषु नास्त्यन्तः कामिनां नास्ति संक्षयः

सलिलादिभिरतृप्तस्य सागरस्योर्मिमालिनः ।
न तु कामैरतृप्तस्य तृप्तिरस्ति कथञ्चन

अप्राप्तैर्विषयैर्देवा न वितृप्यन्ति बालिशाः ।
विषयैर्नैव तृप्यन्ति सुखलालसतत्पराः

कामस्तापाय, न तु शान्त्यै
संप्राप्ते व्यसने तीव्रे च्यवमानेप्यनेकशः ।
तप्यते विषये तस्मात् परं कामो न शक्यते

विलोक्य पुरुषानेते कामविश्वासघातिनः ।
त्यजन्ति व्यसने प्राप्ता विपद्यन्ते हि ते नराः

अतृप्तस्य सुखं नास्ति विषयैश्चापि तृप्यते ।
ये वा तृइप्तिकरा दृष्टास्तान् बुद्ध्वा (तु) विवर्जयेत्

विषयान्परित्यज्य शान्तिः सेव्या
सुखमूला सदा शान्तिरसुखा विषया मताः ।
तस्माच्छान्तिसुखा देवा वर्जयित्वा विषयोरगान्

बधबन्धनरोगादि विषयेभ्यो महद्भयम् ।
सम्भ्रान्तिरिह संसारे विषयैरेव जायते

संयोगा विप्रयोगान्ताः शतशो ऽथ सहस्त्रशः ।
जातौ जातौ सदा दृष्टाः सौगतैस्तत्त्वदर्शिभिः

अनेक सुखसंसारः विषयात्मक एव
अनेकसुखसंसारो विषयेषु हि विद्यते ।
विषयैश्च भवेत् सर्व जातौ जातौ प्रजायते

कष्टैर्यैरनकामैर्न शक्यते ऽमूढचेतसा ।
पुनस्तानेव मोहान्धाः सेवन्ते ऽकृतबुद्धयः

विषयशत्रुसेविनः बालिशाः भवन्ति
वर्जते हि सदा शत्रुवञ्चनाशङ्कया नरः ।
विषयाः शत्रुभूता हि न वश्यन्ते कथञ्चन

कामबद्धाः सदा मोहबालिशा वा भवन्ति ते ।
न त्यजन्ति कथं मूढा मोहिताः स्वेन कर्मणा

यथा बह्निभयात् कश्चिद् वह्निमेवोपसेवते ।
तथा विषयसंमूढो विषयानुपसेवते

स्नायुसङ्ग्रथितः पाशो दृष्टिरम्यो यथा भवेत् ।
तथा विषयरम्यो ऽयं पाशः परमदारुणः

कामसुखं नाशाय भवति
किंपाकस्य यथास्वादो मधुराग्रो महोदयः ।
पश्चाद् भवति नाशाय सुखं तद्वदिदं नृणाम्

प्रदीपस्य शिखां यावत् पतङ्गो मोहमूर्छितः ।
पतते दह्यते चैव तथेदं सुखमिष्यते

अज्ञात्वा हि तथा बाला रम्यदेहसुखेच्छया ।
स्पृशन्ति ज्वलनं तद्वत् सुखमेतद् भविष्यति

तृष्णाविघात एव सुखाय जायते
यथा रम्यो वनमृगस्तृष्णार्त उपधावति ।
न च तृष्णाविघातो ऽस्य तदिदं सुखमिष्यते

न तृप्ता न च तृप्यन्ति न च तृप्तिर्भविष्यति ।
विषयैः सर्वदेवानां तस्मात् कामो न शान्तये

विषयैः प्रमत्ताः दुःखमनुभवन्ति
प्रत्युत्पन्नसुखाः कामा नान्तकल्याणकारकाः ।
रञ्जिता विषयैर्देवा विक्षिप्तमनसः सदा

नानासौख्यप्रमत्तस्य विषयैर्वञ्चितस्य च ।
सम्प्राप्ते मृत्युकाले च न शमायास्य विद्यते

अनुक्रमेण मरणमभ्येति तच्च विद्यते ।
विषयापहतैर्देवैः कामव्यासक्तबुद्धिभिः

कामा अहितकारिणो भवन्ति
जानीयादद्य मे देवा यद् दुःखं विप्रयोगजम् ।
मुहूर्तमपि कामेषु न कुर्यात् तत्र संस्थितिम्

रागाग्निना दग्धो विमोहितो जायते
अनित्यात्मभयाः कामा नित्यं चाहितकारिणः ।
तथा विमोहितान् कालः पुनस्ताननुसेवते

रागाग्निना प्रदहयन्ते नित्यं देवाः प्रमोहिताः ।
दह्यमानाः पुनस्तत्त्वं प्रशंसन्ति पुनः पुनः

रथचक्रवत्सदा भ्रान्ता विषयविमोहिताः भवन्ति
विषयेषु न रक्ष्यन्ते तेषां दुःखमिव स्थितम् ।
त्रैधातुकमिदं सर्व भ्राम्यते रथचक्रवत्

गन्धर्वनगरसदृशाः कामाः भवन्ति
सत्त्वा अविद्यया मुग्धा नित्यं दुःखस्य भोगिनः ।
विद्युदालातचक्रेण समाः कामाः प्रकीर्तिताः ।
स्वप्ने गन्धर्वनगरसदृशा विप्रलम्भिनः

पञ्चस्कन्धमतिर्दुःखितस्तिष्ठति
अनित्यदुःखशून्येषु न कुर्यान्मतिमात्मवान् ।
पञ्चस्कन्धासुरैः प्रोक्तः शुभै रिक्तः स्वभावतः

अन्यथा विषवद् विज्ञः कामेषु च प्रसह्यते ।
स बुधः पारगः शान्तः सत्त्वानामनुकम्पकः

निर्वाणोन्मुख एव दोषाच्छान्तिमधिगच्छति
हित्वा क्लेशमयं पाशं निर्वाणस्यान्तिके स्थितः

कामविभ्रान्तस्य शान्तिकथा वृथा
प्रभवेन्न च दोषेषु कामचर्यारतस्य च ।
विभ्रान्तमनसस्तस्य कुतः शान्तिर्भविष्यति?

विभ्रान्तं पश्यतु मनो विषयेषु प्रधावति ।
सद्धर्मपथविभ्रान्तो नरकेषूपपद्यते

अशक्तप्राप्तविभ्रष्टे किं कामैर्विद्युतोपमैः ।
किंपाकविषशस्त्राग्निसन्निभैर्दुःखहेतुभिः?

कामाग्निः विषयसेवनेन वर्धते
यथा यथा हि सेव्यन्ते वर्धन्ते ते तथा तथा ।
अवितृप्तिकरा ह्येते वह्निदाहस्य हेतवः

कामान् वर्जयित्वैव सुखमश्नुवते जनाः
दाहदोषेण सम्भ्रान्ताः ये सुराः सुखकाङ्क्षिणः ।
वर्जयित्वाशिवान् कामास्ततः सौख्यं भविष्यति

कामाः विद्युद् गुणोपमाः चञ्चलाः
वञ्चयित्वा जनं मूढं शाटी कृत्येव बन्धनम् ।
प्रत्ययो नेत्रचपलः कामा विद्युद् गुणोपमाः

उपर्युपरि कामा यैः सेव्यन्ते कामतृष्णया ।
ते रागवह्निना दग्धा दाहाद् दाहमवाप्नुयात्

अतिमूढतमा ह्येते ये सुराः काममोहिताः ।
अथवा ये न गच्छन्ति यत्सुखात् सुखमुत्तमम्

निर्वाणगामिनो नास्ति विना मुक्त्या कुतः सुखम्? ।
तस्मात् कामान्न सेवेत कष्टः कामसमागमः

इन्द्रियाणि न तृप्यन्ते विषयै रागसेविनः ।
अतृप्तौ च कुतः शर्म सर्वथा सम्प्रवेशते

तस्याग्रमुभयाद् वेत्ति संसाराद् दुःखसागरात् ।
कामान् तृष्णाविषयगान् परित्यजति पापकान्

कामोदयव्ययौ सम्यगवधेयौ
एतानि गिरिकूटानि रम्याणि विविधैर्द्रुमैः ।
ध्यायन्ते तानि संश्रित्य कामानामुदयव्ययौ

शीलेन श्रद्धया च इष्टसाधनं कर्त्तव्यम्
न कामबन्धनेस्तृप्ताः कामजं निधनं हि तत् ।
न शीलश्रद्धे येनेष्टे लभ्यते ऽशिवकारणम् ।
कामजं निधनं ह्येतत् संसाराटविदेशकम्

पापानि परित्यज्य सुखावहः शान्तिमार्गः सेवनीयः
यत्र कामविसंयुक्तं बन्धनं वनमुच्यते ।
यत्र भासयते पापाद् यत्र शान्तिः सुखावहा ।
तत् केवलं महाज्ञानं कथ्यते निधनं धनम्

कामतृष्णाभ्यां विमुक्तः शिवमाप्नोति
ये प्रसक्ता न कामेषु तृष्णया न प्रलोभिताः ।
ते शिवं स्थानमापन्ना न कामाग्निप्रवेशकाः

अवितृप्ताः नराः नश्यन्त्येव
तृप्तिर्नास्ति सदा कामैर्न कामाः शान्तये स्मृताः ।
तृष्णासहायसंयुक्ता ज्वलन्ति ज्वलनोपमाः

अवितृप्ता विनश्यन्ति नरा देवास्तथोरगाः ।
ते केवलं प्रणष्टा हि नरकाग्नि प्रदर्शकाः

तृष्णामोहितस्य मृत्युरधिपतिः
वितर्कापहतस्यास्य विषयैर्वञ्चितस्य च ।
तृष्णया मोहितस्यैष मृत्यू राजा भविष्यति

कामासक्ताः पथ्यापथ्यं न विजानन्ति
संसक्तकामभोगेषु पथ्यापथ्यं न विद्यते ।
जना विमोहिताः सर्वैविषयैः कामसंज्ञकैः

कामवशानुगाः विषयैरेव बध्यन्ते
विषयैरेव कृष्यन्ते ये सुरा मूढचेतसः ।
ये (तु) बुद्धगुणैर्युक्ता न ते कामवशानुगाः

ऽधीरऽ परिभाषा
प्रत्युत्पन्नेषु कामेषु सदोषेषु विशेषतः ।
यो न मुह्यति सौख्येषु स ऽधीरऽ इति कथ्यते

कामपतितानां सुराणां स्थितिमाह
स्वप्नकायविचित्रेषु ज्वालामालोपमेषु च ।
गन्धर्वपुरतुल्येषु कामेषु पतिताः सुराः

तृष्णाजनकभूतेषु विनाशान्तकरेषु च ।
कान्तारेषु विशालेषु कामेषु पतिताः सुराः

इत्त्वरेषु त्रिछिद्रेषु नदीवेगोपमेषु च ।
चञ्चलेष्वतिदुर्गेषु (कामेषु) पतिताः सुराः

पवनोद्धृतवेगोर्मिजलचन्द्रे चलेषु च ।
अतातचक्रलोकेषु कामेषु पतिताः सुराः

समं विद्युल्लताचक्रमृगतृष्णोपमेषु च ।
फेनवच्चाप्यसारेषु कामेषु पतिताः सुराः

कदलीगर्भतुल्येषु गजकर्णोपमेषु च ।
नदीतरङ्गवेगेषु कामेषु पतिताः सुराः

किंपाकफलतुल्येषु वह्निसन्निभजातिषु ।
मायारश्मिनिभेष्वेषु कामेषु पतिताः सुराः

ज्ञानाङ्कुशेन कामो वर्जनीयः
ज्ञानाङ्कुशेन वार्यन्ते विषयास्तत्त्वदर्शिभिः ।
ये ऽमुक्ताश्चपलास्तीव्राः सर्वानर्थकरा मताः

विषया एव नरकपातहेतवः
विषयाशा च मूढानां सङ्कल्पहृतचेतसाम् ।
मृत्युपाशो ऽयमभ्येति जीविताशा(वि)बन्धकः

पचन्ति निरये कामाः प्राणिनं लघुचेतसम् ।
न च विन्दन्ति मूढा ये मोहेन परिवञ्चिताः

विषयाश्चपलाः सर्वे गन्धर्वनगरोपमाः ।
दुःखसंवर्तका ह्येते नरकाः पञ्चहेतवः

सङ्कल्पजो रागः नरकं पातयति
सङ्कल्पाज्जायते रागः रागात् क्रोधः प्रवर्तते ।
क्रोधाभिभूतः पुरुषो नरकानुपसेवते

कामपरित्यागपूर्वकं निर्वाणप्राप्तये यतेत
तस्मात् कामं परित्यज्य क्रोधं निर्वास्य पण्डितः ।
मोहं चापि परित्यज्य निर्वाणाभिमुखो भवेत्

निर्वाणपथिकानां कृते शत्रुवदेव कामः परिवर्जनीयः
शत्रुवद् विषया ज्ञेया निर्वाणं चैव मित्रवत् ।
पुमान् विश्रान्तविषयो निर्वाणमधिगच्छति

काममलैरलिप्त एव विमलप्रकाशमाप्नोति
अलोलुपः काममलैरलिप्तः प्रहीणदोषो हतवाणतृष्णः ।
संक्षीणदोषो विमलप्रकाशः प्रयाति शान्तिं स्वफलोपभोगी

सुखार्थी कामं परित्यज्यैव शान्तिमधिगच्छति
यः कामपङ्कोद्धृतवानदोषः
सर्वेषु सत्त्वेषु सदा सुखार्थी ।
स निर्मलो ऽशान्तमनोविमुक्तः
प्राप्नोति निर्वाणसुखं प्रसह्य