Dharmasamuccaya · અધ્યાય 7

॥ ઇતિ અપ્રમાદવર્ગઃ ષષ્ઠઃ ॥
(7) કામજુગુપ્સાવર્ગઃ
કામસ્ય નરકહેતુત્વમ્
ન કામેષુ રતિં કુર્યાત્ કામાઃ પરમવઞ્ચકાઃ ।
સંસારબન્ધના ઘોરાઃ સર્વે નરકહેતવઃ

યઃ સંરક્ષતિ કામેષુ તસ્ય દુઃખમનન્તકમ્ ।
ન કામોરગદષ્ટસ્ય સુખમસ્તિ કથઞ્ચન

રાગાદિવશગાનાં ચેષ્ટિતમ્
વરં નિશિતધારેણ ક્ષુરેણ સ્વયમાત્મનઃ ।
સંક્ષોદિતા ભવેજ્જિહ્વા ન ચોક્તં કામગંવ(ચઃ)

રાગેણ વઞ્ચિતાઃ સત્ત્વા દ્વેષેણ પરિપીડિતાઃ ।
મોહસ્ય વશમાપન્ના ભાષન્તે ઽમધુરં વચઃ

રાગવશગઃ સદા દુઃખતમમનુભવતિ
અલ્પરાગાન્નિરુદ્ધો યઃ કુરુતે દુષ્કૃતં બહુ ।
સ રાગવશગો મૂઢો દુઃખાદ્ દુઃખમવાપ્નુયાત્

કામપરિણતિમાહ
અતૃપ્તિરસ્માત્ કામાસ્તે ન સુખા નાપિ શાશ્વતાઃ ।
પરિણામે મહાતીવ્રાસ્તસ્માત્ તાન્ પરિવર્જયેત્

રાગાભિભૂતાઃ પુરુષા નરકાલયવર્તિનઃ ।
ન રાગવશગા યે તુ ન તેષાં નરકાદ્ ભયમ્

કામવિષં પરિત્યાજ્યમ્
ચણ્ડાચણ્ડિસમુત્થાશ્ચ ચણ્ડાશ્ચ પરિણામતઃ ।
કામા વિષાગ્નિપ્રતિમાઃ પરિવર્જ્યાઃ પ્રયત્નતઃ

પરિવર્જિતકામસ્ય નિત્યં મોક્ષરતસ્ય ચ ।
નશ્યન્ત્યકુશલા ધર્માસ્તમઃ સૂર્યોદયે તથા

કામાનલઃ નરકે પાતયતિ
ઇન્દ્રિયાણીન્દ્રિયાર્થજ્ઞો મોહયિત્વા પૃથગ્વિધાઃ ।
નરકે પાતયન્ત્યેતે કામાઃ બાલમનોહરાઃ

રાગાગ્નેઃ મહિમા
પઞ્ચેન્દ્રિયપ્રસક્તસ્ય વિષયૈઃ પઞ્ચભિસ્તથા ।
મુહૂર્તમપિ રાગાગ્નિર્વિષયૈર્નૈવ તૃપ્યતિ

સંશ્લેષાજ્જાયતે વહ્નિર્વિશ્લેષાન્નૈવ જાયતે ।
સંશ્લેષાદપિ વિશ્લેષો (રાગા) ગ્નિર્જીર્યતે નૃણામ્

દૂરાન્ન દાહકો વહ્નિર્વિષયસ્તસ્ય નાસ્તિ સઃ ।
દૂરાન્તિકસમો ઘોરો રાગાગ્નિરતિદાહકઃ

સઙ્કલ્પકાષ્ઠપ્રભવઃ સ્પૃહાકુટિલવેગવાન્ ।
તૃષ્ણા ઘૃતપ્રસક્તો ઽયં રાગાગ્નિરપિ દાહકઃ

દગ્ધ્વા શરીરમેતદ્ધિ જ્વલનઃ સમ્પ્રશામ્યતે ।
નામરૂપવિનિર્મુક્તો રાગાગ્નિર્નૈવ શામ્યતે

ઉદ્વેજયતિ ભૂતાનિ વહ્નિઃ પરમદાહકઃ ।
રાગાગ્નિરતિતીક્ષ્ણો ઽપિ નોદ્વેગં કુરુતે નૃણામ્

પઞ્ચેન્દ્રિયસમુત્થો ઽયં વિષયૈઃ પઞ્ચભિર્વૃતઃ ।
તૃષ્ણાસમીરણબલાદ્ રાગાગ્નિ(ર્દહતિ) પ્રજાઃ

વિતર્કારણિસમ્ભૂતો વિષયૈઃ પરિવર્ધિતઃ ।
કાષ્ઠવદ્ દહ્યતે તેન ન ચ દૃશ્યો જનસ્ય સઃ

યથા યથા હિ પ્રબલો રાગાગ્નિસ્તપ્યતે મહાન્ ।
તથા તથા (ચ) રાગાન્ધૈઃ સ્વસુખં પરિસેવ્યતે

અગ્નિઃ પ્રકાશકો ભવતિ રાગાગ્નિસ્તમસાવૃતઃ ।
તસ્માચ્છિશિરવદ્ ધીમાન્ રાગાગ્નિં પરિવર્જયેત્

વિષયપરિણામમાહ
વિષયાભિરતો જન્તુર્ન સુખી સ્યાત્ કથઞ્ચન ।
વિષયાઃ વિષયૈર્દષ્ટાઃ પરિણામે ચ દારુણાઃ

નાદ્યે નાન્તે ન મધ્યે ચ નાસ્મિંલ્લોકે ન ચાપરે ।
સુખદા વિષયા કામં ભવન્તીહ કથઞ્ચન

બાલિશસ્ય હિ સર્વસ્ય તૃષ્ણાક્રીડનસંભવૈઃ ।
ન તૃપ્તો વિષયૈરગ્નિર્જ્વલનસ્ય યથેન્ધનૈઃ

અતૃપ્તોઃ વિષયૈઃ સર્વો જનો ઽયં પરિવઞ્ચિતઃ ।
મૃત્યુનાભ્યાસનિરત એતૈર્દોષૈર્વિદહ્યતે

કામમોહાન્ધાનાં સ્થિતિમાહ
સુખાનાં કામચારાણાં મોહસ્ય ખલુ ચેષ્ટિતમ્ ।
તદેવ યદિ દેવાનાં ખગૈઃ સ્યુસ્તે સમાઃ સુરાઃ

કલ્પાન્તેષ્વભિસન્તપ્તઃ શસ્યતે સરિતાં પતિઃ ।
ન દૃષ્ટિસ્તૃપ્યતે રૂપૈઃ કલ્પકોટિશતૈરપિ

સ્યાત્ સમુદ્રસ્ય ચર્યાપ્તિઃ સલિલૈર્વશગાદિભિઃ ।
ન તુ દૃષ્ટિઃ સમુદ્રસ્ય રૂપાર્થૈસ્તૃપ્તિરસ્તિ હિ

અવિતૃપ્તસ્ય કામેભ્યઃ કિં સુખં પરિકલ્પ્યતે ।
તૃપ્તિર્યાસ્તિ વિતૃષ્ણસ્ય ગતશોકસ્ય દેહિનઃ

માદ્યન્તે બહુમોહાન્ધા ન ચ બુદ્ધયન્તિ બાલિશાઃ ।
મન્દેન ક્ષણિકા યદ્વત્ મલયેન્ધનપાદપાઃ

કામા અસારાઃ વઞ્ચકાશ્ચ ભવન્તિ
સ્વપ્નપ્રમોષધર્માણો ગન્ધર્વનગરોપમાઃ ।
રિક્તાસ્તુચ્છા અસારાશ્ચ કામાઃ પરમવઞ્ચકાઃ

(કા) મા મોહેન (ચ) સમાઃ કિં પાકસદૃશોપમાઃ ।
કામા લોકહિતકરા વહ્નિવત્ પરિકીર્તિતાઃ

કામસ્યાદીનવં જ્ઞાત્વા યેન તત્ફલમોહિતાઃ ।
તેન તદ્દર્શકાઃ પ્રીતા ગતકાંક્ષસ્ય (દેહિનઃ)

(અ)ન્યથા ચિન્ત્યમાનાનાં યથા પ્રાપ્તા પુનસ્તથા ।
સર્વતઃ પાપકર્તારઃ કામા લોકે વિષોપમાઃ

કામૈરતૃપ્તમનસસ્તે તે દેવાશ્ચ્યુતાઃ પુનઃ ।
પતન્તિ નરકે મૂઢાઃ કામેન પરિવઞ્ચિતાઃ

નારીં નિન્દયતિ
નદીતરઙ્ગચપલા વિદ્યુલ્લેખસમાશ્ચ તે ।
મીનાવર્તબલા નાર્યઃ કામલોકવિષાસ્પદાઃ

વિચિન્તિતા વિવર્ધન્તે વર્દ્ધિતા વહ્નિસન્નિભાઃ ।
આદૌ ચાન્તે તથા કામાસ્તસ્માત્ કામાન્ વિવર્જયેત્

કામસેવનફલમ્
યથા યથા હિ સેવ્યન્તે વિવર્ધન્તે તથા તથા ।
વહ્નિજ્વાલાસમાસૃષ્ટાઃ કામાઃ કટુવિપાકિનઃ

કામવર્જનફલમ્ આહ
એવં દોષં સદા જ્ઞાત્વા ધીરઃ કામાન્ વિવર્જયેત્ ।
પરિવર્તિતકામસ્ય સુખં ભવતિ નૈષ્ઠિકમ્

કામાગ્નિઃ દેવાન્નપિ પાતયતિ
અસઙ્ખ્યાનિ સહસ્રાણિ દેવાનાં નિયુતાનિ ચ ।
પતન્તિ કામદહનં નરકં વહ્નિભૈરવમ્

યથાગ્નિવિષશસ્ત્રાણિ વર્જયન્તિ સુખાર્થિનઃ ।
તથા કામાઃ સદા વર્જ્યા હેતવો નરકસ્ય તે

ન દૃષ્ટો ન શ્રુતઃ કશ્ચિદ્ યઃ કામવશગઃ પુમાન્ ।
ન કામૈર્વિપ્રલબ્ધઃ સ્યાન્ન ચ દુઃખેન પીડિતઃ

તસ્માદલમલં કામૈર્મા ચૈતેષુ મનઃ કૃથાઃ ।
સર્વે સર્વાસ્વવસ્થાસુ કામા વહ્નિવિષોપમાઃ

અનાદિર્મતિ સંસારે શત્રવશ્ચિત્તસમ્ભવાઃ ।
અહન્ત્વાત્તુ ભવેત્ પ્રીતિર્ન સા કામૈઃ કથઞ્ચન

સકલ્મષા કટુફલા દુઃખાત્ કામોદ્ભવા રતિઃ ।
યા તુ કામવિનિર્મુક્તા સા રતિઃ પરિ(ભાષિતા)

યોગિનઃ પરમા ગતિઃ
તાં સમાશ્રિત્ય ગચ્છન્તિ યોગિનઃ પરમાં ગતિમ્ ।
ન તુ કામકૃતા પ્રીતિર્નયતે પદમચ્યુતમ્

કામજરતિં નિન્દતિ
આપાતમધુરા રમ્યા વિપાકે જ્વલનોપમા ।
રતિર્ભવતિ કામાગ્નિજન્યા નરકગામિની

આપાતરમ્યા મધુરા મધ્યે રમ્યા ચ સર્વદા ।
શાન્તમન્તે ચ વિમલં નયતે પદમચ્યુતમ્

આદ્યન્તમધ્યકલ્યાણી નિત્યં માતેવ શોભના ।
તાં વ્યુદસ્ય કથં બાલા રક્ષન્તે (કામજાં રતિમ્)

કામકૃતા રતિઃ નિરતં તપતિ
મધ્યાદિનિધને દુઃખા નિત્યં દોષાદિભિર્વૃતા ।
કથં સા સેવ્યતે બાલૈર્યા ન દૃષ્ટા સુખાવહા

વિષમઞ્જરિવદ્ રમ્યા સ્પર્શે જ્વલનસમ્ભવા ।
તથા કામકૃતા પ્રીતિઃ પરિણામે વિષોપમા

હૂયમાનો યથા વહ્નિર્જ્વલનેન પ્રશામ્યતિ ।
દાહેન ચ પ્રરોહઃ સ્યાત્ તદ્વત્ કામકૃતા રતિઃ

પતઙ્ગઃ પશ્યતિ હ્યગ્નિ દાહદોષં ન પશ્યતિ ।
તથા કામકૃતાં પ્રીતિં પશ્યન્ત્યકૃતબુદ્ધયઃ

યસ્તુ રાગકૃતો દાહઃ પચ્યતે કામિનાં સદા ।
પતઙ્ગસદૃશં દાહં સર્વથા નૈ(વ) પશ્યતિ

કામપ્રમાદાત્ પતનં ધ્રુવમેવ
તસ્માત્ કામ(વિષં) ત્યક્ત્વા નિત્યં જીવથ હે સુરાઃ ।
ભવન્તુ મા વૃથા જન્મપ્રમાદેન પ્રપાતનમ્

સંક્ષીણશુભકર્માણો નિત્યં કામૈર્વિમોહિતાઃ ।
તં હિત્વા નરકં યાન્તિ કામમોહેન વઞ્ચિતાઃ

કામમોહિતઃ વિષવૃક્ષમયં પુષ્પં પિબતિ
વિષવૃક્ષમયં પુષ્પં પીયતે ભ્રમરૈર્યથા ।
તથા વિષાત્મકમિદં સુખં ભુઙ્ક્તે હિ મોહિતઃ

જીવેયુઃ પામરાઃ કેચિત્ વિષં પીત્વાપિ દુર્ભગાઃ ।
ન કામવિષપીતસ્ય જીવિતં દુર્લભં ભવેત્

યથા હિ નરકે વહ્નિર્જ્વલયત્ય વિચારિણમ્ ।
તથા કામમયો વહ્નિર્દહતીહ દિવૌકસઃ

કામાગ્નિઃ હિંસક એવ
શ્રુતિપાશમયો વહ્નિઃ પ્રેતાનેષ દહત્યતિ ।
દહને હિંસકો વહ્નિર્નૃણાં પર્યેષણાત્મકઃ

એવમગ્નિસમં તાવત્ પરિહાર્ય સમન્તતઃ ।
સર્વલોકમશેષેણ દહ્યતે કામમોહિતઃ

વિષયાસક્તં મનઃ વ્યસને પાતયતિ
વિષયેષુ સદાચિત્તં ધાવન્તં ચઞ્ચલં મહત્ ।
ન ત્યાજ્યં વ્યસને મૂઢ યદ્ પશ્યસિ ભવિષ્યતિ

કામેષુ રક્ષ તે ચિત્તં વ્યસનેનાવબુધ્યતે ।
વ્યસનૌઘે સમુત્પન્ને તત્ પશ્ચાત્ પરિતપ્યતે

કામમોહિતાઃ મહદ્ભયમપિ ન પશ્યન્તિ
વૃથા કામમદૈર્મત્તા દેવાઃ પ્રકૃતિદુર્બલાઃ ।
ભ્રમન્તિ ભ્રમિતાઃ કામૈર્ન પશ્યન્તિ મહદ્ ભયમ્

વિશ્વસન્તિ હિ યે દેવાઃ કામેષ્વહિતકારિષુ ।
વ્યતિરેકેષુ તે પશ્ચાત્ પ્રતિબુધ્યન્ત્યમેધસઃ

કામાઃ પરમવઞ્ચકા ભવન્તિ
ન ચ પશ્યન્તિ (વિ)બુધાશ્ચિત્તેન પરિવઞ્ચિતાઃ ।
ક્ષણિકા મધુરા જાતાઃ કામાઃ પરમવઞ્ચકાઃ

કામ પ્રતિ ન વિશ્વસેત્
શતશશ્ચ સહસ્ત્રૈશ્ચ કોટિશઃ પદ્મશસ્તથા ।
લબ્ધા નષ્ટા પુનઃ કામા ન તેષાં વિશ્ચસેત્ પુમાન્

કામૈર્મોહિતઃ પતઙ્ગસમો નરકાગ્નિના દહ્યતે
વિષયાદ્ બન્ધનં તીવ્રં સર્વે નરકહેતવઃ ।
તસ્માદત્યન્તતસ્ત્યક્ત્વા શ્રેયસે ક્રિયતાં મનઃ

રાગેણ રઞ્જિતાઃ પૂર્વં દ્વેષેણ ચ તિરસ્કૃતાઃ ।
મોહેન મોહિતાશ્ચૈવ તે ઽશ્રુતાકૃતકારિણઃ

કામાર્થૈરેષ્યતે બાલઃ પુનઃ કામૈર્વિમોહિતઃ ।
સ પતઙ્ગસમો મૂઢઃ દહ્યતે નરકાગ્નિના

કામવશગાઃ સુરલોકાદપિ પતન્તિ
અવશ્યમ્ભાવિ પતનં સુરલોકાત્ સમન્તતઃ ।
ન જ્ઞાત્વા કામવશગો સ્યાદિહ કથઞ્ચન

કામેન વઞ્ચિતાઃ સત્ત્વાઃ કામેન ચ વિમોહિતાઃ ।
કામપાશાપકૃષ્ટાસ્તે પતન્તિ નરકે સદા

કામં ત્યક્ત્વ સ્વહિતે મનઃ કર્ત્તવ્યમ્
તદેતદ્ વ્યસનં સત્ત્વાઃ સ્વહિતે ક્રિયતાં મનઃ ।
મનસાપિ સ્વદાન્તેન નાનુતપ્યન્તિ દેહિનઃ

મનોવિષેણ યે દષ્ટાઃ કામવેગેન સર્વદા ।
તે મૂઢા મૃત્યુવશગાઃ કામાનલહતા નરાઃ

ન તૃપ્તિરસ્તિ કામાનાં તૃષ્ણયા હિતકારિણામ્ ।
તૃષ્ણાપિ તૃપ્તિજનિકા મનો નૈવ હિ તૃપ્યતિ

જ્ઞાનદીપેનૈજેન્દ્રિયાણાં વિષયેભ્યસ્તૃપ્તિર્જાયતે
ન જાતુ વિષયૈસ્તૃપ્તિરિન્દ્રિયાણાં ભવિષ્યતિ ।
યદિ ન જ્ઞાનદીપેન ક્ષપયિષ્યન્તિ (તે નરાઃ)

નારીસેવનેન નાશઃ સુનિશ્ચિતઃ
યોષિતઃ સેવ્યમાના હિ વિતર્કશતમાલિકાઃ ।
પ્રવર્ધતિ યથા વહ્નિર્વાયુના સમુદીરિતઃ

કામાગ્નિદીપ્તાઃ કદાપિ શાન્તિં નાપ્નુવન્તિ
તં મત્વા વેગરભસા નિત્યં કામો ઽગ્નિદીપિતઃ ।
કામાન્ હાપયતિ જ્ઞાની બુદ્ધતત્ત્વવિચિન્તકઃ

યે નિત્યં ભ્રાન્તમનસો નિત્યં વિષયતત્પરાઃ ।
રમન્તે વિબુધાઃ સર્વે તત્ સર્વં મોહચેષ્ટિતમ્

સેવ્યમાનો હિ વિબુધૈર્વિષયાગ્નિર્વિવર્ધતે ।
પાશેનાનેન સંયુક્તો વહ્નિર્વાયુસમીરિતઃ

રાગવિવશા અમરા અપિ પતન્તિ
અમરાઃ રાગવિવશા નિત્યં વિષયતત્પરાઃ ।
દેવલોકાત્ પતન્ત્યેતે મોહરાગેણ વઞ્ચિતાઃ

રમન્તે વિષયૈરેતે તત્ર તલ્લીનમાનસાઃ ।
ન ચ વિન્દન્તિ યદ્ દુઃખં વિપ્રયોગો ભવિષ્યતિ

વિયોગજં દુઃખં કષ્ટપ્રદમેવ
યદેતત્ સુખમેવાદૌ દિવ્યં પઞ્ચગુણાન્વિતમ્ ।
વિયોગજસ્ય દુઃખસ્ય કલાં નાર્હતિષોડશીમ્

કામાનાં તદ્વિઘાતો હિ જનેનૈવોપયુજ્યતે ।
સતૃષ્ણસ્ય તથા તૃપ્તિઃ કામેભ્યો નૈવ જાયતે

કામાનુસેવિનઃ દુઃખં કદાપિ શાન્તિં નાધિગચ્છતિ
અનપેક્ષિતચિત્તસ્ય નિત્યં કામાનુસેવિનઃ ।
દીર્ઘરાત્રાનુશયિકં દુઃખં નૈવ પ્રશામ્યતે

ત્વરિતં રક્ષ્યતે મૂઢો વ્યસનેનૈવ બુધ્યતે ।
પશ્ચાત્તુ વ્યસને પ્રાપ્તે જાનીતે યસ્ય તત્ ફલમ્

આસ્વાદભદ્રકા હ્યેતે કામાઃ પરમદારુણાઃ ।
દૂતકાન્ નરકસ્યૈતાન્ ચરન્ત્યહિતકારિણઃ

વિષયાગ્નિદગ્ધાઃ નરકં યાન્તિ
યસ્તેષાં વિશ્વસેત્ મર્ત્યો જ્ઞાનચક્ષુર્વિગર્હિતઃ ।
વિષયાગ્નિરભ્રતુલ્યઃ સ યાતિ નરકં નરઃ

અલ્પાસ્વાદાલ્પહૃદયા નિત્યં પુરુષવઞ્ચકાઃ ।
ગન્ધર્વનગરપ્રખ્યાઃ કામા આસ્વાદભદ્રકાઃ

વિષયમોહિતાઃ દેવા અપિ દુર્ગતિ યાન્તિ
(યથા) દીપપ્રભા(ભસ્મ) સઞ્છન્નેવ પુનઃ પુનઃ ।
ન ચ બિન્દત્યમનસો દેવા વિષયમોહિતાઃ

વિષયેણાતિરભસા નિત્યં કામવશાનુગાઃ ।
ન વિદન્તિ મહદ્ દુઃખં યદવશ્યં ભવિષ્યતિ

રમણીયાનિ કામાનિ યસ્યૈવં જાયતે મતિઃ ।
સ પશ્ચાદ્ વ્યસને પ્રાપ્તે મૂઢો ઽસૌ વિપ્રલપ્યતે

ન કામેન મદાન્ધસ્ય વિષયૈર્મોહિતસ્ય ચ ।
નૈત્યિકં ભવતિ શર્મ્મ યત્સુખાનામનુત્તમમ્

આધ્યાત્મિકસુખાપેક્ષયા કામસુખં હીનતમમ્
યચ્ચ કામસુખં લોકે યચ્ચ તૃષ્ણોદ્ભવં સુખમ્ ।
એકસ્યાધ્યાત્મિકસ્યેદં કલાં નાર્હતિષોડશીમ્

કામી કદાપિ સુખં નાશ્નુતે
ન સુખી વર્તતે તાવદ્ય યસ્ય કામો હૃદિ સ્થિતઃ ।
સ સર્વદુઃખભાગાર્હો નરકાનુપધાવતિ

ન તૃપ્તિર્વિદ્યતે કામૈરપિ (ભોગઃ) શતં નૃણામ્ ।
યત્ર સૌખ્યં ન તત્રાસ્તિ તૃપ્તિર્વિષયસેવિનામ્

સેવ્યમાનાઃ સદા કામા વર્ધન્તે ચ મુહુર્મુહુઃ ।
તે વર્ધિતા વિષસમા ભવન્તિ વિનિપાતિનઃ

વિપત્તિકુશલા ઘોરા નિત્યં પતનહેતવઃ ।
ન ચ તેષાં પરિત્યાગં કુર્વન્તિ વિષયોત્સવાઃ

યસ્ય દૃષ્ટિસમુદ્રસ્ય રૂપૈસ્તૃપ્તિર્ન વિદ્યતે ।
તથા શર્મમનોજ્ઞૈશ્ચ રસતૃપ્તિર્ન વિદ્યતે

ગન્ધૈરપિ સદા ઘ્રાણં ન તૃપ્તિમધિગચ્છતિ ।
સ્પર્શાઃ સમ્મુખસંસ્પર્શાઃ સેવ્યન્તે નૈવ તૃપ્યતે

શબ્દૈઃ કાન્તૈઃ સુમધુરૈઃ શ્રોત્રમેતિ ન તર્પણમ્ ।
મનો ઽપિ તૃપ્તિવિશ્વસ્તં વર્ધમાનં ન તૃપ્યતિ

ઇન્દ્રિયાણિ કામભૂમિષુ પાતયન્તિ
ષડેન્દ્રિયાણિ ચપલાન્યાધૃતાનિ રતૌ પુનઃ ।
ભ્રમન્તિ મુષિતા નિત્યં કામભૂમિષ્વનેકશઃ

ન તૃપ્તિરસ્તિ દેવાનાં ગજાનાં વૈ તૃણૈર્યથા ।
અનલસ્ય સ્વભાવો ઽયં તસ્ય તૃપ્તિર્ન વિદ્યતે

ષડેતે વહ્નયસ્તીવ્રા વિતર્કાનિલમૂર્છિતાઃ ।
ભ્રમન્તિ મુષિતા નિત્યં કામભૂમિષ્વનેકશઃ

ઇન્દ્રિયદગ્ધા નરકં યાન્તિ
તૈરયં દહ્યતે લોકો ન ચ વિન્દત્યબુદ્ધિમાન્ ।
આસ્વાદભદ્રકા હયેતે નરકસ્ય ચ હેતવઃ

કામમોહિતઃ સુખવઞ્ચિતો ભવતિ
કામા વિષયલોભાસ્તે લેલિહાના યથોરગાઃ ।
વિલોચનવરો હયેષ ન ચ કામૈર્વિમોહિતઃ

કામવશીનરઃ નેત્રહીના મૂઢતરઃ
સુખાનુસારિણઃ કામો નરકાનુપધાવતિ ।
ન નેત્રહીનો નરકે પાત્યતે સત્ક્રિયાન્વિતઃ

તસ્માદ્ વરં વિચક્ષુઃ સ્યાન્ન તુ કામવશો નરઃ ।
અશક્યવઞ્ચિતા મૂઢાઃ કામૈરહિતકારિભિઃ

કામચારિણાં જ્ઞાનાદિકં દુર્લભમ્
અનિર્વિદ્યન્તિ કામેભ્યો મોહિતાઃ સ્વેન ચેતસા ।
ન જ્ઞાનં નાપિ વિજ્ઞાનં વિદ્યતે કામચારિણામ્

કામઃ મૃત્યુભવનં નયતિ
યદ્ દુઃખકામજં હત્વા પુનઃ કામવશાનુગાઃ ।
મિત્રરૂપા ચ યે કામાઃ કિમ્પાકફલસન્નિભાઃ ।
નયન્તિ મૃત્યુભવનં દુર્ગતીશ્ચ પુનઃ પુનઃ

અનિવર્ત્ત્ય યથા તોયમાપગાનામનેકશઃ ।
તથા સૌખ્યગતં નૃણાં સર્વથા ન વિવર્તતે

વનોપવનભોગેષુ સુખપ્રાપ્તેષ્વનેકશઃ ।
યો ન તૃપ્યતિ કામેષુ સ નરો ઽધમગામિકઃ

પ્રમાદો પહતો જન્તુઃ કામાસ્વાદેષુ તત્પરઃ ।
રૂપેષુ રક્ષ્યતે નિત્યં પરિણામે ચ વિદ્યતે

ઘનચ્છાયાસ્વરૂપાણિ કર્મમિશ્રાણિ યાનિ વૈ ।
તાનિ ચૈવ કથં દેવાઃ શક્ષ્યન્તે કામગોચરે

કામાઃ કદાપિ ન સેવ્યાઃ
યદિ નિત્યા ભવેયુર્ન કામાસ્તે સ્યુર્વિષોપમાઃ

કામતૃષ્ણાદુઃખકરી
તથાપિ કામતૃષ્ણા યા ન સા જાતિ વિલક્ષણા ।
પ્રાગેવ નિત્યં દુઃખાય શૂન્યમાત્માનમેવ ચ

તેષુ દુઃખવિપાકેષુ કથં રક્ષન્ત્યબુદ્ધયઃ ।
કામાસ્વાદેષુ રક્ષ્યન્તે બાલિશાઃ મન્દબુદ્ધયઃ ।
આદીનવં ન બુદ્ધયન્તે કિમ્પાકફલસન્નિભમ્

રૂપશબ્દાદિબદ્ધો ઽયં તૃષ્ણાવિપ્રકૃતો જનઃ ।
દીપ્યતે વિવશો નિત્યં, કુકર્મફલમોહિતમ્

આસ્વાદયિત્વા પુરુષાઃ કામાન્ વિષફલોપમાન્ ।
તૃષ્ણયા તૃપ્તમનસઃ પતન્તિ નરકે પુનઃ

યથાભિવર્ષતે તોયં વર્ધન્તે સરિતો યથા ।
તથા કામાભિવર્ષેણ દેવાનાં વર્ધતે ઽનલઃ

કામસુખસ્ય નાન્તો વિદ્યતે
જલસમ્ભવમીનો ઽપિ દૃશ્યતે તૃષ્ણયાતુરઃ ।
એવં સુખાભિવૃદ્ધા ચ ન વિતૃપ્યતિ દેવતા

આકાશસ્ય યથા નાન્તો વિદ્યતે નાપિ સંશયઃ ।
એવં કામેષુ નાસ્ત્યન્તઃ કામિનાં નાસ્તિ સંક્ષયઃ

સલિલાદિભિરતૃપ્તસ્ય સાગરસ્યોર્મિમાલિનઃ ।
ન તુ કામૈરતૃપ્તસ્ય તૃપ્તિરસ્તિ કથઞ્ચન

અપ્રાપ્તૈર્વિષયૈર્દેવા ન વિતૃપ્યન્તિ બાલિશાઃ ।
વિષયૈર્નૈવ તૃપ્યન્તિ સુખલાલસતત્પરાઃ

કામસ્તાપાય, ન તુ શાન્ત્યૈ
સંપ્રાપ્તે વ્યસને તીવ્રે ચ્યવમાનેપ્યનેકશઃ ।
તપ્યતે વિષયે તસ્માત્ પરં કામો ન શક્યતે

વિલોક્ય પુરુષાનેતે કામવિશ્વાસઘાતિનઃ ।
ત્યજન્તિ વ્યસને પ્રાપ્તા વિપદ્યન્તે હિ તે નરાઃ

અતૃપ્તસ્ય સુખં નાસ્તિ વિષયૈશ્ચાપિ તૃપ્યતે ।
યે વા તૃઇપ્તિકરા દૃષ્ટાસ્તાન્ બુદ્ધ્વા (તુ) વિવર્જયેત્

વિષયાન્પરિત્યજ્ય શાન્તિઃ સેવ્યા
સુખમૂલા સદા શાન્તિરસુખા વિષયા મતાઃ ।
તસ્માચ્છાન્તિસુખા દેવા વર્જયિત્વા વિષયોરગાન્

બધબન્ધનરોગાદિ વિષયેભ્યો મહદ્ભયમ્ ।
સમ્ભ્રાન્તિરિહ સંસારે વિષયૈરેવ જાયતે

સંયોગા વિપ્રયોગાન્તાઃ શતશો ઽથ સહસ્ત્રશઃ ।
જાતૌ જાતૌ સદા દૃષ્ટાઃ સૌગતૈસ્તત્ત્વદર્શિભિઃ

અનેક સુખસંસારઃ વિષયાત્મક એવ
અનેકસુખસંસારો વિષયેષુ હિ વિદ્યતે ।
વિષયૈશ્ચ ભવેત્ સર્વ જાતૌ જાતૌ પ્રજાયતે

કષ્ટૈર્યૈરનકામૈર્ન શક્યતે ઽમૂઢચેતસા ।
પુનસ્તાનેવ મોહાન્ધાઃ સેવન્તે ઽકૃતબુદ્ધયઃ

વિષયશત્રુસેવિનઃ બાલિશાઃ ભવન્તિ
વર્જતે હિ સદા શત્રુવઞ્ચનાશઙ્કયા નરઃ ।
વિષયાઃ શત્રુભૂતા હિ ન વશ્યન્તે કથઞ્ચન

કામબદ્ધાઃ સદા મોહબાલિશા વા ભવન્તિ તે ।
ન ત્યજન્તિ કથં મૂઢા મોહિતાઃ સ્વેન કર્મણા

યથા બહ્નિભયાત્ કશ્ચિદ્ વહ્નિમેવોપસેવતે ।
તથા વિષયસંમૂઢો વિષયાનુપસેવતે

સ્નાયુસઙ્ગ્રથિતઃ પાશો દૃષ્ટિરમ્યો યથા ભવેત્ ।
તથા વિષયરમ્યો ઽયં પાશઃ પરમદારુણઃ

કામસુખં નાશાય ભવતિ
કિંપાકસ્ય યથાસ્વાદો મધુરાગ્રો મહોદયઃ ।
પશ્ચાદ્ ભવતિ નાશાય સુખં તદ્વદિદં નૃણામ્

પ્રદીપસ્ય શિખાં યાવત્ પતઙ્ગો મોહમૂર્છિતઃ ।
પતતે દહ્યતે ચૈવ તથેદં સુખમિષ્યતે

અજ્ઞાત્વા હિ તથા બાલા રમ્યદેહસુખેચ્છયા ।
સ્પૃશન્તિ જ્વલનં તદ્વત્ સુખમેતદ્ ભવિષ્યતિ

તૃષ્ણાવિઘાત એવ સુખાય જાયતે
યથા રમ્યો વનમૃગસ્તૃષ્ણાર્ત ઉપધાવતિ ।
ન ચ તૃષ્ણાવિઘાતો ઽસ્ય તદિદં સુખમિષ્યતે

ન તૃપ્તા ન ચ તૃપ્યન્તિ ન ચ તૃપ્તિર્ભવિષ્યતિ ।
વિષયૈઃ સર્વદેવાનાં તસ્માત્ કામો ન શાન્તયે

વિષયૈઃ પ્રમત્તાઃ દુઃખમનુભવન્તિ
પ્રત્યુત્પન્નસુખાઃ કામા નાન્તકલ્યાણકારકાઃ ।
રઞ્જિતા વિષયૈર્દેવા વિક્ષિપ્તમનસઃ સદા

નાનાસૌખ્યપ્રમત્તસ્ય વિષયૈર્વઞ્ચિતસ્ય ચ ।
સમ્પ્રાપ્તે મૃત્યુકાલે ચ ન શમાયાસ્ય વિદ્યતે

અનુક્રમેણ મરણમભ્યેતિ તચ્ચ વિદ્યતે ।
વિષયાપહતૈર્દેવૈઃ કામવ્યાસક્તબુદ્ધિભિઃ

કામા અહિતકારિણો ભવન્તિ
જાનીયાદદ્ય મે દેવા યદ્ દુઃખં વિપ્રયોગજમ્ ।
મુહૂર્તમપિ કામેષુ ન કુર્યાત્ તત્ર સંસ્થિતિમ્

રાગાગ્નિના દગ્ધો વિમોહિતો જાયતે
અનિત્યાત્મભયાઃ કામા નિત્યં ચાહિતકારિણઃ ।
તથા વિમોહિતાન્ કાલઃ પુનસ્તાનનુસેવતે

રાગાગ્નિના પ્રદહયન્તે નિત્યં દેવાઃ પ્રમોહિતાઃ ।
દહ્યમાનાઃ પુનસ્તત્ત્વં પ્રશંસન્તિ પુનઃ પુનઃ

રથચક્રવત્સદા ભ્રાન્તા વિષયવિમોહિતાઃ ભવન્તિ
વિષયેષુ ન રક્ષ્યન્તે તેષાં દુઃખમિવ સ્થિતમ્ ।
ત્રૈધાતુકમિદં સર્વ ભ્રામ્યતે રથચક્રવત્

ગન્ધર્વનગરસદૃશાઃ કામાઃ ભવન્તિ
સત્ત્વા અવિદ્યયા મુગ્ધા નિત્યં દુઃખસ્ય ભોગિનઃ ।
વિદ્યુદાલાતચક્રેણ સમાઃ કામાઃ પ્રકીર્તિતાઃ ।
સ્વપ્ને ગન્ધર્વનગરસદૃશા વિપ્રલમ્ભિનઃ

પઞ્ચસ્કન્ધમતિર્દુઃખિતસ્તિષ્ઠતિ
અનિત્યદુઃખશૂન્યેષુ ન કુર્યાન્મતિમાત્મવાન્ ।
પઞ્ચસ્કન્ધાસુરૈઃ પ્રોક્તઃ શુભૈ રિક્તઃ સ્વભાવતઃ

અન્યથા વિષવદ્ વિજ્ઞઃ કામેષુ ચ પ્રસહ્યતે ।
સ બુધઃ પારગઃ શાન્તઃ સત્ત્વાનામનુકમ્પકઃ

નિર્વાણોન્મુખ એવ દોષાચ્છાન્તિમધિગચ્છતિ
હિત્વા ક્લેશમયં પાશં નિર્વાણસ્યાન્તિકે સ્થિતઃ

કામવિભ્રાન્તસ્ય શાન્તિકથા વૃથા
પ્રભવેન્ન ચ દોષેષુ કામચર્યારતસ્ય ચ ।
વિભ્રાન્તમનસસ્તસ્ય કુતઃ શાન્તિર્ભવિષ્યતિ?

વિભ્રાન્તં પશ્યતુ મનો વિષયેષુ પ્રધાવતિ ।
સદ્ધર્મપથવિભ્રાન્તો નરકેષૂપપદ્યતે

અશક્તપ્રાપ્તવિભ્રષ્ટે કિં કામૈર્વિદ્યુતોપમૈઃ ।
કિંપાકવિષશસ્ત્રાગ્નિસન્નિભૈર્દુઃખહેતુભિઃ?

કામાગ્નિઃ વિષયસેવનેન વર્ધતે
યથા યથા હિ સેવ્યન્તે વર્ધન્તે તે તથા તથા ।
અવિતૃપ્તિકરા હ્યેતે વહ્નિદાહસ્ય હેતવઃ

કામાન્ વર્જયિત્વૈવ સુખમશ્નુવતે જનાઃ
દાહદોષેણ સમ્ભ્રાન્તાઃ યે સુરાઃ સુખકાઙ્ક્ષિણઃ ।
વર્જયિત્વાશિવાન્ કામાસ્તતઃ સૌખ્યં ભવિષ્યતિ

કામાઃ વિદ્યુદ્ ગુણોપમાઃ ચઞ્ચલાઃ
વઞ્ચયિત્વા જનં મૂઢં શાટી કૃત્યેવ બન્ધનમ્ ।
પ્રત્યયો નેત્રચપલઃ કામા વિદ્યુદ્ ગુણોપમાઃ

ઉપર્યુપરિ કામા યૈઃ સેવ્યન્તે કામતૃષ્ણયા ।
તે રાગવહ્નિના દગ્ધા દાહાદ્ દાહમવાપ્નુયાત્

અતિમૂઢતમા હ્યેતે યે સુરાઃ કામમોહિતાઃ ।
અથવા યે ન ગચ્છન્તિ યત્સુખાત્ સુખમુત્તમમ્

નિર્વાણગામિનો નાસ્તિ વિના મુક્ત્યા કુતઃ સુખમ્? ।
તસ્માત્ કામાન્ન સેવેત કષ્ટઃ કામસમાગમઃ

ઇન્દ્રિયાણિ ન તૃપ્યન્તે વિષયૈ રાગસેવિનઃ ।
અતૃપ્તૌ ચ કુતઃ શર્મ સર્વથા સમ્પ્રવેશતે

તસ્યાગ્રમુભયાદ્ વેત્તિ સંસારાદ્ દુઃખસાગરાત્ ।
કામાન્ તૃષ્ણાવિષયગાન્ પરિત્યજતિ પાપકાન્

કામોદયવ્યયૌ સમ્યગવધેયૌ
એતાનિ ગિરિકૂટાનિ રમ્યાણિ વિવિધૈર્દ્રુમૈઃ ।
ધ્યાયન્તે તાનિ સંશ્રિત્ય કામાનામુદયવ્યયૌ

શીલેન શ્રદ્ધયા ચ ઇષ્ટસાધનં કર્ત્તવ્યમ્
ન કામબન્ધનેસ્તૃપ્તાઃ કામજં નિધનં હિ તત્ ।
ન શીલશ્રદ્ધે યેનેષ્ટે લભ્યતે ઽશિવકારણમ્ ।
કામજં નિધનં હ્યેતત્ સંસારાટવિદેશકમ્

પાપાનિ પરિત્યજ્ય સુખાવહઃ શાન્તિમાર્ગઃ સેવનીયઃ
યત્ર કામવિસંયુક્તં બન્ધનં વનમુચ્યતે ।
યત્ર ભાસયતે પાપાદ્ યત્ર શાન્તિઃ સુખાવહા ।
તત્ કેવલં મહાજ્ઞાનં કથ્યતે નિધનં ધનમ્

કામતૃષ્ણાભ્યાં વિમુક્તઃ શિવમાપ્નોતિ
યે પ્રસક્તા ન કામેષુ તૃષ્ણયા ન પ્રલોભિતાઃ ।
તે શિવં સ્થાનમાપન્ના ન કામાગ્નિપ્રવેશકાઃ

અવિતૃપ્તાઃ નરાઃ નશ્યન્ત્યેવ
તૃપ્તિર્નાસ્તિ સદા કામૈર્ન કામાઃ શાન્તયે સ્મૃતાઃ ।
તૃષ્ણાસહાયસંયુક્તા જ્વલન્તિ જ્વલનોપમાઃ

અવિતૃપ્તા વિનશ્યન્તિ નરા દેવાસ્તથોરગાઃ ।
તે કેવલં પ્રણષ્ટા હિ નરકાગ્નિ પ્રદર્શકાઃ

તૃષ્ણામોહિતસ્ય મૃત્યુરધિપતિઃ
વિતર્કાપહતસ્યાસ્ય વિષયૈર્વઞ્ચિતસ્ય ચ ।
તૃષ્ણયા મોહિતસ્યૈષ મૃત્યૂ રાજા ભવિષ્યતિ

કામાસક્તાઃ પથ્યાપથ્યં ન વિજાનન્તિ
સંસક્તકામભોગેષુ પથ્યાપથ્યં ન વિદ્યતે ।
જના વિમોહિતાઃ સર્વૈવિષયૈઃ કામસંજ્ઞકૈઃ

કામવશાનુગાઃ વિષયૈરેવ બધ્યન્તે
વિષયૈરેવ કૃષ્યન્તે યે સુરા મૂઢચેતસઃ ।
યે (તુ) બુદ્ધગુણૈર્યુક્તા ન તે કામવશાનુગાઃ

ઽધીરઽ પરિભાષા
પ્રત્યુત્પન્નેષુ કામેષુ સદોષેષુ વિશેષતઃ ।
યો ન મુહ્યતિ સૌખ્યેષુ સ ઽધીરઽ ઇતિ કથ્યતે

કામપતિતાનાં સુરાણાં સ્થિતિમાહ
સ્વપ્નકાયવિચિત્રેષુ જ્વાલામાલોપમેષુ ચ ।
ગન્ધર્વપુરતુલ્યેષુ કામેષુ પતિતાઃ સુરાઃ

તૃષ્ણાજનકભૂતેષુ વિનાશાન્તકરેષુ ચ ।
કાન્તારેષુ વિશાલેષુ કામેષુ પતિતાઃ સુરાઃ

ઇત્ત્વરેષુ ત્રિછિદ્રેષુ નદીવેગોપમેષુ ચ ।
ચઞ્ચલેષ્વતિદુર્ગેષુ (કામેષુ) પતિતાઃ સુરાઃ

પવનોદ્ધૃતવેગોર્મિજલચન્દ્રે ચલેષુ ચ ।
અતાતચક્રલોકેષુ કામેષુ પતિતાઃ સુરાઃ

સમં વિદ્યુલ્લતાચક્રમૃગતૃષ્ણોપમેષુ ચ ।
ફેનવચ્ચાપ્યસારેષુ કામેષુ પતિતાઃ સુરાઃ

કદલીગર્ભતુલ્યેષુ ગજકર્ણોપમેષુ ચ ।
નદીતરઙ્ગવેગેષુ કામેષુ પતિતાઃ સુરાઃ

કિંપાકફલતુલ્યેષુ વહ્નિસન્નિભજાતિષુ ।
માયારશ્મિનિભેષ્વેષુ કામેષુ પતિતાઃ સુરાઃ

જ્ઞાનાઙ્કુશેન કામો વર્જનીયઃ
જ્ઞાનાઙ્કુશેન વાર્યન્તે વિષયાસ્તત્ત્વદર્શિભિઃ ।
યે ઽમુક્તાશ્ચપલાસ્તીવ્રાઃ સર્વાનર્થકરા મતાઃ

વિષયા એવ નરકપાતહેતવઃ
વિષયાશા ચ મૂઢાનાં સઙ્કલ્પહૃતચેતસામ્ ।
મૃત્યુપાશો ઽયમભ્યેતિ જીવિતાશા(વિ)બન્ધકઃ

પચન્તિ નિરયે કામાઃ પ્રાણિનં લઘુચેતસમ્ ।
ન ચ વિન્દન્તિ મૂઢા યે મોહેન પરિવઞ્ચિતાઃ

વિષયાશ્ચપલાઃ સર્વે ગન્ધર્વનગરોપમાઃ ।
દુઃખસંવર્તકા હ્યેતે નરકાઃ પઞ્ચહેતવઃ

સઙ્કલ્પજો રાગઃ નરકં પાતયતિ
સઙ્કલ્પાજ્જાયતે રાગઃ રાગાત્ ક્રોધઃ પ્રવર્તતે ।
ક્રોધાભિભૂતઃ પુરુષો નરકાનુપસેવતે

કામપરિત્યાગપૂર્વકં નિર્વાણપ્રાપ્તયે યતેત
તસ્માત્ કામં પરિત્યજ્ય ક્રોધં નિર્વાસ્ય પણ્ડિતઃ ।
મોહં ચાપિ પરિત્યજ્ય નિર્વાણાભિમુખો ભવેત્

નિર્વાણપથિકાનાં કૃતે શત્રુવદેવ કામઃ પરિવર્જનીયઃ
શત્રુવદ્ વિષયા જ્ઞેયા નિર્વાણં ચૈવ મિત્રવત્ ।
પુમાન્ વિશ્રાન્તવિષયો નિર્વાણમધિગચ્છતિ

કામમલૈરલિપ્ત એવ વિમલપ્રકાશમાપ્નોતિ
અલોલુપઃ કામમલૈરલિપ્તઃ પ્રહીણદોષો હતવાણતૃષ્ણઃ ।
સંક્ષીણદોષો વિમલપ્રકાશઃ પ્રયાતિ શાન્તિં સ્વફલોપભોગી

સુખાર્થી કામં પરિત્યજ્યૈવ શાન્તિમધિગચ્છતિ
યઃ કામપઙ્કોદ્ધૃતવાનદોષઃ
સર્વેષુ સત્ત્વેષુ સદા સુખાર્થી ।
સ નિર્મલો ઽશાન્તમનોવિમુક્તઃ
પ્રાપ્નોતિ નિર્વાણસુખં પ્રસહ્ય