Dharmasamuccaya · Chapter 6
iti anityatāvargaḥ pañcamaḥ
(6) apramādavargaḥ
pramādaratasya na mokṣaḥ
yaḥ pramādarato janturnāsau mokṣāya kalpate /
pramādaviṣamūḍhasya nirvāṇaṃ dūrameva tat
na pramāde manaḥ kāryam
na pramādeṣu badhyet pramādaḥ śatruruttamaḥ /
pramādaparamā devāḥ patanti narake punaḥ
svabhāvatāmimāṃ jñātvā dharmāṇāmudayavyayam /
na pramāde manaḥ kārya pramādaviṣamuttamam
pramādāpramādayoḥ parasparavirodhitvam
apramādo 'mṛtapadaṃ pramādo mṛtyunaḥ padam /
apramattā na bhriyante pramattāstu sadātmṛtāḥ
yathā viṣaṃ tathā vahniḥ pramādaḥ prāṇināṃ tathā /
pramādonmāditāḥ satvāḥ duḥkhād duḥkhaṃ prayānti te
apramattāḥ sadāmartyāḥ sarva prakramasaṃskṛtāḥ /
prayānti paramāṃ śānti pramādo yatra nāsti hi
yaḥ pramāde rato janturna śubhānyanuceṣṭate /
tasya dharmavimūḍhasya kutaḥ svargo bhaviṣyati?
pramādaṃ varjayed yasmāt pramādaṃ viṣamuttamam /
apramattā na bhriyante pramattāstu sadātmṛtāḥ
saubhāgyaṃ prāpya yo martyaḥ pramādeṣu ca vartate /
na paṇḍita itikhyāto viparītastu nānyathā
na pramādasya kālo hi harṣasya na kathañcana /
vyāmohajananācceto mṛtyukāle mahābale
pramādamukhena pramādavarṇanam
harṣo dhūmaḥ pramādo 'gnirdevān dahati naikaśaḥ /
viṣayairmohitā mūḍhā na ca vindantyacakṣuṣaḥ
avyucchinnāni paśyanti saṃskārāṇi ca dehinām /
yathā hi viṣayairmūḍhā nāvagacchanti yaddviṣaḥ
tasmāt pramādaṃ viṣavat kathayanti manīṣiṇaḥ /
sukhaṃ na dṛśyate pūrva pramādomandabuddhibhiḥ
(yathā) pramādopakṛtāḥ prayānti narakaṃ punaḥ /
phale prāpte pramādo 'yaṃ paścāt santapyate vyathā
pramādo 'narthakaraḥ
sarvānarthakaro dṛṣṭaḥ pramādaḥ paṇḍitaiḥ naraiḥ /
tathā ca kuśalaṃ prāyo yaḥ pramādaṃ na sevate
duḥkhaṃ yasya bhavediṣṭaṃ sa pramādaṃ niṣevatām /
na pramādaparaḥ kaścit kadācit sukhamāpnuyāt
pramādaśūnyānāmacyutapadaprāptiḥ
pramādaviratāḥ santo gacchanti padamacyutam /
nā pramādaparaḥ kaścinnarake duḥkhitānnayet
yadi devāḥ sahantīmaṃ ramante mandamedhasaḥ /
tiraścāṃ hi surāṇāṃ ca viśeṣo naiva vidyate
pramādavaśāt devalokād patanti
pratyekaṃ karmavaicitryaṃ pramādaparamāḥ surāḥ /
nāvagacchanti patanaṃ devalokād bhaviṣyati
sannikṛṣṭaṃ sadā duḥkhaṃ patanaṃ vā bhaviṣyati /
devalokottarā devā yathā syāt sukhamātmanaḥ
devalokaṃ samāsādya yaḥ pramādeṣu rakṣate /
sa kṣīṇaśubhakarmāntaṃ cyavanānte vibudhyate
mā pramādaparobhūyāḥ pramādo nocitaḥ suraiḥ /
pramādairdoṣavihatāścyavanti tridaśālayāt
pramādavaśagaḥ puruṣaḥ nāśameti
dahyate puruṣaḥ sarvaḥ pramādena vimohitaḥ /
sa paścād vigate tasmin pratyādeśena rakṣyate
doṣodbhavāmimāṃ bhūmiṃ pramādāvṛttaśādvalam /
vicaranti sadā mūḍhāḥ surāḥ satkṛtamohitāḥ
cañcalā viṣamāstīvrā pramādāḥ kāmahetavaḥ /
na teṣāṃ viśvased vīro yasmāt svapnopamā hi te
kāmaḥ nārakasya heturiti
na svapno narake hetuḥ kāmāḥ svapnasya hetukāḥ /
tasmāt kāmamimaṃ muktvā nityaṃ sucaritaṃ caret
apramādātsarva prāptuṃ śaknoti
yatrāvāptaṃ padaṃ kṛtsnaṃ suraiḥ kāmavimohitaiḥ /
tat prāpyate padaṃ vīrairapramādaparairnaraiḥ
pramādamūlasaṃsāraḥ
pramādamūlasaṃsāro devānāmālayastathā /
ye pramādaviṣairmattāste magnā bhavasaṅkaṭe
tamaḥ pramādamūlañca avidyā hayapakārikā /
andhakāreṇa ye mūḍhāsteṣāṃ cakṣurna vidyate
pramādaḥ mohātmakaḥ
tejasā hi tathā mūlairagninā na ca kathyate /
mohānāṃ pravarastadvat pramādaḥ parikīrtyate
pramādānalataptena manasā tad viceṣṭate /
muhayante yena te bālāḥ prayānti narakaṃ punaḥ
pramādonmāditaḥ sukhamevānubhavati
pramādonmāditā devāstrividhā ye calātmakāḥ /
viyogaduḥkhaṃ vismṛtya saṃyoge sukhakāṃkṣiṇaḥ
patanāntameva jīvanam
upasthite mahāduḥkhe patanānte hi jīvite /
paścād vahanti virasaṃ patanāntaṃ sukhaṃ calam
saṃyogo viprayogāntaḥ patanāntaḥ sukhaṃ sadā /
jarāntaṃ yauvanaṃ sarva karmāntaḥ sarvadehinām
saṃsāraḥ karmanāṭakasambaddhaḥ
śubhāśubhena baddhā hi karmaṇā sarvadehinaḥ /
naṭavannaṭayantyete gatyāṃ gatyāṃ pṛthak pṛthak
karmanāṭakasambaddhaḥ saṃsāro bhramate sadā /
na tatra viśvaseddhīmānanityā karmaṇāṃ gatiḥ
pramādaḥ paramodoṣaḥ
sarvapāpāni viṣavat pramādaḥ paribarjyatām /
pramādena tu ye muktā (ste) tīrṇāsti bhavārṇavāt
prapātapatito doṣī kadācidapi jīvati /
na pramādaprapatitaḥ kadāpi sukhavān bhavet
pramādaḥ paramo doṣaḥ kadācit sarvakarmasu /
na rātrau na divā tasya śubhaṃ bhavati karhicit
yat sukhaṃ laukikaṃ kiñcid yacca lokottaraṃ matam /
naśyate tat pramādena tasmāt tat parivarjayet
apramādo 'mṛtapadam
apramādo 'mṛtapadaṃ pramādo mṛtyunaḥ padam /
apramādena te devāḥ devānāṃ śreṣṭhatāṃ gatāḥ
pramādamūlaḥ saṃsāraḥ apramādaśca (sad) gatiḥ /
tasmād pramādavirataḥ sukhī bhavati sarvadā
duḥkhād vibheti cet pramādaṃ parityajet
icchate yatsukhaṃ nityaṃ yaśca duḥkhād vibheti (vai) /
sa (hi) pramādād viramet pramādo viṣavannṛṇām
pramādanidrāvihatā pramādaviṣamohitāḥ /
prapātaṃ hi prapadyante janāḥ śukla kṛtātmakāḥ
apramādaḥ paraṃ śreyaḥ
apramādaḥ paraṃ śreyo na pramādaḥ kathañcanaḥ /
apramādena sukhinaḥ pramādena (su)duḥkhitāḥ
pramādamūḍhāḥ narakaṃ vrajanti
pramādamūḍhā hi narā bhūyo madyena mohitā /
dhik pramādavimūḍhāste caranti narakaṃ punaḥ
pramādavāgurābaddhā viṣayārṇavasaṃsthitāḥ /
tṛṣṇāviṣayasambaddho devaḥ krīḍatyanekaśaḥ
jātamātrasya devasya tat kṣaṇaṃ kṣīyate sukham /
na vindanti vivaśāḥ pramādāvṛttacetasaḥ
pramādavaśaḥ kāmavaśago 'tṛpta eva tiṣṭhati
pramādod bhrāntamanaso nityaṃ viṣayatatparāḥ /
atṛptāḥ kāmabhogeṣu sukhena sukhitā hi ca
kāmānalena sandagdhāḥ vipramādena mohitāḥ /
na vindanti balaṃ sarva vināśāntaṃ hi jīvitam
anekāni sahastrāṇi surāṇāṃ niyutāni ca /
kāmānalena sandagdhāḥ pramādena vimohitāḥ
pramādayutāḥ patanti
hriyate puruṣaḥ sarvaḥ pramādena vimohitaḥ /
sa paścād vyasane prāpte budhyate tasya tatphalam
viṣavat prāṇahṛd dṛṣṭaḥ pramādastattvadarśibhiḥ /
agnivad dahyate nityaṃ śastravacca nikṛntatiḥ
mitravad dṛśyate pūrva paścād bhavati śatruvat /
vahiśaḥ sarvadevānāṃ pramādaḥ sampravartate
devāsuramanuṣyāṇāṃ nāgānāṃ ca viśeṣataḥ /
pramādaḥ kāraṇaṃ dṛṣṭaṃ sarvānnarthān karoti saḥ
yaḥ pramādahato nityaṃ nāsau kalyāṇamarhati /
kalyāṇavarjitaḥ puruṣo narakānupakarṣati
vividhā kṛtayastiryag pramādaparivañcitāḥ /
maithune bhojane caiva yeṣāṃ buddhiḥ sadāratāḥ
yadā sucaritaṃ karma cāntībhūtaṃ divaukasām /
bhaviṣyati tadābhūyaḥ kva yāsyanti pramādinaḥ
pramādavāriṇāṃ duḥṣṭāḥ karmavāyubhirāhatāḥ /
patanti vṛkṣavad devā gatyāṃ gatyāṃ pṛthak pṛthak
surāṇāmapi saṃvegajanitaḥ śoko jāyate
śataśo na hutaścaiva divi jātā divaukasaḥ /
na ca saṃvegajanito hṛdi śokaḥ prajāyate
pramādakaluṣaṃ pītvā mohātpānaṃ divaukasaḥ /
patanti narakaṃ tīvraṃ vahninā parivāritam
sudurlabhasya mānuṣasya janmanaḥ sāphalyavaiphalye
sulabdhaṃ mānuṣaṃ janma ye labdhvā apramādinaḥ /
kurvanti sukṛtaṃ karma devalokopagāminaḥ
durlabhaṃ mānuṣaṃ karma labdhvāpi ye pramādinaḥ /
te pramādāt paribhrāntāḥ patanti narake narāḥ
mṛtyusamaye pramādī tapatyeva
pramādaratasattvo yaḥ kṛpayā parivartate /
sa paścānmṛtyusamaye tapyate svenacetasā
pramādasya dāhakatvam
na tathā dahyate vahnirna ca śastraṃ vikṛntati /
pañcendriyasamudbhūtaṃ pramādo dahyate tathā
sukharūpaṃ tathā duḥkhaṃ mitrarūpaṃ tathā ripuḥ /
pramādināṃ hi tannityaṃ tasmāttaṃ parivarjayet
pramādatṛṣṇayā miśro rāgastadanuvardhakaḥ /
trayaste ripavaḥ kruṣṭāḥ nāśayanti sukhaṃ nṛṇām
ye pramādaratā nityaṃ na ca dharmaratā budhāḥ /
te mṛtyusamaye prāpte yamadūtaiḥ parākṛtāḥ
viṣavatpramādaṃ matvā tatparityāginaḥdhanyā
pramādaṃ viṣavad ye tu parirakṣanti paṇḍitāḥ /
te mṛtyusamaye prāpte bhavanti sukhabhāginaḥ
pramādaḥ paramo mṛtyurapramādaḥ paraṃ sukham /
tasmāt sukhārthināḥ nityaṃ mā pramāde matiṃ kṛthāḥ
dhātvāyatana sammohaḥ śreyasāṃ vidhna
dhātvāyatanasammohaḥ śreyasāṃ vighnakārakaḥ /
sanyāsaḥ sarvakarmāṇāṃ pramādaḥ sampravartate
doṣayantravilagnāya māyādvārasya dūtakaḥ /
sammohasyāgraṇī pāpaḥ pramādaḥ sampravartate
pramādaratāḥ mṛtyumukhaṃ prati gacchanti
ye pramādaratā bālāste mṛtyorhastamāsthitāḥ /
pramādasevakā ye tu te sarve nidhanaṃgatā
pramādino devā api kṣīṇapuṇyāḥ bhavanti
puṇyakṣayāya devānāṃ pramādena vihiṃsitāḥ /
patanti sukhasaṃmūḍhāstrāṇaṃ teṣāṃ tadā kutaḥ
saddharmācaraṇaṃ bhūtadayaiva
eko dharmastathāśreyaḥ kṛpayā saṃyataḥ pṛthuḥ /
kṣāntiścāpi sadā yuktā dayā bhūteṣu sarvadā
balabhūtā bhavantyete mṛtyukāle mahābhaye /
tasmāt pramādarahitaiḥ sevanīyāḥ prayatnataḥ
vidyāvidhijñasyaiva prāṇinaḥ śāntirjāyate
avidyāvartanaṃ śreyo vidyāyā rakṣaṇaṃ sadā /
vidyāvidhijño yaḥ (satvaḥ) pramādastasya śāmyati /
puruṣārtho niyato (hyatra) yat pramādasya varjanam
apramādaratasyaiva puruṣārthasiddhirbhavati
apramādaratasyaiva puruṣārthaḥ satāṃ mataḥ /
pramādo bandhanaṃ prāyo muktistasyāpramādataḥ
pramādasevanād bandhanam
mokṣabandhanayoretallakṣaṇaṃ syāt satāṃ matam
evaṃ matvā sadā devo yaḥ pramādena rakṣati /
sa paścānmṛtyusamaye jñāsyate tasya tatphalam
santoṣa eva nirvāṇasādhanam
yathā yathā hi santoṣaḥ sevyate yatibhiḥ sadā /
tathā tathā hi nirvāṇamanike tasya vartate
virāgaḥ sarvakāmeṣu nirvāṇe ca pravartatām /
nāsau mārasya viṣayaḥ kadācit sampravartate
jñānenaiva duḥkhaprahāṇam
narāṇāṃ paśya manaso nityaṃ vyāpārameva ca /
udyogaśca sadājñānaṃ sa kathaṃ duḥkhameṣyati
kaḥ bandhanamukto bhavati?
atītabhayasampannaḥ pratyutpanne ca buddhimān /
anāgatavidhijño yaḥ sa muktaḥ kleśabandhanāt
apramādarato nityamaviśvāse ca kātaraḥ /
saṃjñānasevī vimalo nirvāṇasyāntike sthitaḥ
mahatsukhaṃ pramādena naśyati
pramādenāpi naśyanti devāḥ prāpyamahatsukham /
kiṃ punaryena vā mūḍhāḥ pramādavaśasevinaḥ
mṛtaḥ sa naro bhavati yaḥ pramādavihāravān /
jīvite ca pramatto 'yaṃ satataṃ jñānadhāraṇe
pramādāpramādayorantaram
apramādapramādābhyāmidamantaramiṣyate /
mṛtyuṃ ca varjayed doṣaṃ pramādaṃ duḥkhamūlakam
nityaṃ pramuditā devāḥ nityaṃ pramuditā vayam /
pakṣiṇāṃ ca surāṇāṃ ca viśeṣo nopalabhyate
na dharmācaraṇaṃ dṛṣṭaṃ mokṣacaryā na yātyasau /
tathaiva yadi devānāṃ te gatāḥ pakṣibhiḥ samā
ye pramādavinirmuktā ye ca dharmaratāḥ sadā /
te devāḥ satpathā loke na pramādavihāriṇaḥ
yadi krīḍāratā devāḥ pramādacaritāḥ sadā /
devānāṃ ca khagānāṃ ca viśeṣo nopalabhyate
dharmapatitaḥ jātyā na śobhate
karmaṇāṃ tu viśeṣeṇa jātirdharmairviśiṣyate /
na dharmapatitaḥ kaścid jātyā bhavati śobhanaḥ
yena nindanti saṃsāramimaṃ sarvakṣayātmakam /
te surāpisamā nityaṃ pakṣibhirmūḍhabuddhibhiḥ
yeṣāmevasthitā buddhiramatā dharmagocare /
te devāḥ sammattā loke na pramādavicāriṇaḥ
ye janmahetuprabhavaṃ duḥkhaṃ budhyanti śobhanam /
te devā na tu ye saktāḥ kāmeṣu hitakāriṣu
viyujyamānā bahuśo bhṛtyasvajanabāndhavaiḥ /
ye nodvijanti saṃsāre te devāḥ pakṣibhiḥ samāḥ
madyapānādhikaḥ pramādaḥ
madyapānādhiko dṛṣṭaḥ pramādastattvadarśibhiḥ /
jīryate madyapānaṃ hi pramādo naiva jīryate
pramādamatto gatipañcake bhramate
pramādopahatoloko bhramate gatipañcake /
tasmāt pramādamatto hi sarvopāyairviśiṣyate
pramādaḥ madyādapi hīnataraḥ
ekāhaṃ paramaṃ madyaṃ pramādayati dehinaḥ /
pramādaḥ kalpakoṭibhirbhramato 'pi na jīryate
ye pramādairvirahitāste gatāḥ padamavyayam /
ye tu pramādavaśagāste bhavanti khagā narāḥ
hitārthinā manuṣyeṇa pramādovarjya eva hi /
yasmāt pramādavaśagāḥ kleśā buddhena deśitāḥ
devānāṃ kṛte 'pi pramādo heya eva
khagā yadi pramādena kurvanti laghucetasaḥ /
kasmāddevāḥ pramādaṃ(taṃ) na jahaṃti viśeṣataḥ
yastu dūrāt pramādena bhayaṃ nāvaiti durmatiḥ /
so 'vaśyaṃ vyasane prāpte paścāttāpena dahyate
patanaṃ devalokāt te dānai rakṣanti dāruṇam /
tad vicintya pramādaste na saṃsevyaḥ kathañcana
ye pramādaratā nityaṃ na te saukhyasya bhāginaḥ /
pramādo duḥkhamūlaśca mūlamekaṃ sudāruṇam
padmakoṭisahastrāṇi niyutānyarbudāni ca /
asaṃkhyāni ca devānāṃ pramādena vitanvitāḥ
apramādaḥ paraṃ mitraṃ pramādaśca śatruḥ
apramādaḥ paraṃ(mitraṃ) nityaṃ hitakaraṃ nṛṇām /
pramādastu paraṃ śatrustasyanmitraparo bhavet
śubhasyāntakaro hayeṣa viṣavad dāruṇaṃ param /
durgatīnāṃ paraṃ mārgaḥ pramāda iti kathyate
pramādena pramattā ye viṣayaiścāpi rañjitāḥ /
narāste mūḍhamanaso nityaṃ duḥkhasya bhoginaḥ
jñānaśūnyāḥ bhayaduḥkhamavigaṇya paśubhiḥ samāḥ bhavanti
yeṣāṃ bhayaṃ na duḥkhaṃ (ca) na ca jñānāvalokanam /
paśubhiste samāviṣṭā na purā sukhakāṃkṣiṇaḥ
āhāramaithunaratiḥ paśūnāṃ hṛdi vartate /
sā ratiryadi devānāṃ te gatāḥ paśubhiḥ samāḥ
pramādaḥ mṛtyoḥ paryāya eva
krīḍantyatiśayaṃ hyete mṛtyorgamye puraḥsthitā /
samprāpte mṛtyusamaye phalaṃ dāsyanti (dāruṇam)
viṣavat pariheyo('yaṃ) sarvairapi (suduḥsahaḥ) /
mṛtyoḥ paryāyanāmaiṣa pramādo hṛdi dehinām
pramādena hatān pūrvaṃ paścānmṛtyuḥ pramardati /
dharmajīvitasaukhyānāṃ tamekāṃśaṃ prakathyate
apramāda eva svargamārgaḥ
apramāda iti khyātaḥ svargamārga pradeśakaḥ /
arthānathau samāvetau paścānmokṣastathaiva (ca)
apramādaḥ guṇaḥ pramāda eva doṣaḥ
apramādaḥ pramādaśca guṇadoṣasamāvibhau /
tatraiva mūḍhamanaso vijānanti ca dehinaḥ
śatruṇā saha rakṣanti jñāne pariharanti ca /
pramādaviṣavṛkṣasya śākhāstistraḥ pratiṣṭhitāḥ
jarā vyādhiśca mṛtyuñca nityaṃ tasyoparisthitāḥ /
jarādayo na bādhyante puruṣaṃ satkriyānvitam
apramādī sadā bhayanirmuktaḥ san sukhītiṣṭhati
saṃsāre tiṣṭhate dhīmānapramādarataḥ sadā /
nikṛntanti sadā doṣā na pramādaṃ pariṣvajet
sadā bhayavinirmuktaḥ sukhaṃ prāpnotyanuttamam /
(a) pramādācca yat saukhyaṃ śāśvataṃ sa bhayaṃ hi tat
yattu tasmād vinirmuktaṃ tat saukhyaṃ dhruvamacyutam /
śataśo manujā (hayatra) pramādena vimohitāḥ
tathāpi nāma vaśagāste pramāde pratiṣṭhitāḥ /
catvāro hi viparyāsāḥ pramādasyoparisthitāḥ
pramādavirahāttepi naśyanti lokaśatravaḥ /
yadanekavikalpo 'yamanekabhayasaṅkaṭaḥ
pramādarahitāḥ devāḥ santo 'cyutaṃ sukhamaśnute
saṃsāro bhramate duḥkhe tat pramādasya ceṣṭitam /
ekaḥ pramādavirahāt prāpyate sukhamacyutam
pramādena vinaśyanti sarvadharmā hatāstravāḥ /
devānāṃ ca pramādo 'yamuparyupari vartate
kathaṃ pramādasammūḍhāḥ devā yāsyanti nirvṛtim /
tade(ta)t saumyamanasā cintayitvā vikalpayet
tathā me hita māstheyaṃ yathā yat syāt (sukhāvaham) /
ye devā yacca tatsaukhyaṃ paśyan yadapikiñcana
saṃskṛtasyaiva dhruvapadaprāptirbhavati
tat sarva (hi) dhruvaṃ gatvā saṃskṛtasyaiṣa sambhavaḥ /
avaśyaṃ te vinaśyanti ye bhāvāḥ saṃskṛtāścalāḥ
pramādavaśād devā api duḥkhabhāginaḥ bhavanti
pramādaniratā (devā)nityaṃ duḥkhasya bhāginaḥ /
pramādāpahatajano yasteṣāṃ kurute matiḥ
saṃviyoge samutpanne duḥkhena paritapyate /
viṣayeṣu sakāmeṣu tṛṣṇāvanagateṣu ca
tena te vañcitā devāḥ pramādavaśavartinaḥ /
mūlametadanarthānāṃ yatpramādānusevanam
pramādavarjanaṃ kṣemakaram
tasyaitad varjanaṃ dhanyaṃ sarvakṣemakaraṃ mahat /
satvā naivāpannasukhā duḥkhaiścāpi samanvitāḥ
tathā buddhiranuṣṭheyā yathā matsyā jalānugāḥ /
svarge pramādavaśagā strīvidheyāśca te surāḥ
pramādino duḥkhabhāgino bhavanti
te strīvahnivinirdagdhā nityaṃ duḥkhasya bhāginaḥ /
tasmāt prayatnaśo devairaṅganā parivarjanam
karttavyaṃ kāmalolasya manasā dhṛtivardhanam /
kāryākāryevimūḍhasya dharmādharme tathaiva ca
puruṣasyātmabhaṅgasya nirvāṇaṃ dūrameva tat /
gurutābhāvatattvajño nipuṇo dharmagocaraḥ
dharmiṇa eva sukhamāpnuvanti
dharmākāṃkṣī phalākāṃkṣī tādṛśaṃ labhate sukham /
nidhautamaghakalmāṣāḥ nityaṃ dharmānuvartinaḥ
pramādavimohitā eva duḥkhamāpnuvanti
sukhinaste sadā dṛṣṭā na pramādavihāriṇaḥ /
pramādāpahataḥ pūrva pramādena vimohitaḥ
madyena devo 'pi pramādameti
devo vā puruṣaścāpi na sukhasyāntike hi saḥ /
mṛtaḥ sa puruṣo nityaṃ yo madyena pramādyati
madyadoṣādhṛtāḥ sarve bhavanti narake narāḥ /
asaṃsargacaro doṣo madyamityabhidhīyate
madyena mohitā nityaṃ devāḥ narakagāminaḥ /
asambhūteṣu rakṣante na sambhūte kathañcanaḥ
madātsvākāramalinā devāḥ kāmairvimohitāḥ /
kāmena mohitā devā madyenāpi tathaiva ca
pramādī tattvaṃ na paśyati
na tattvamatra paśyanti jātyandhā iva satpatham /
pramādākulitaṃ cittaṃ na tattvamanupaśyati
pramādaścāgnivattasmāt parivarjyaḥ samantataḥ /
pramādena vinaśyanti kuśalā dharmayonayaḥ
pramādaviṣasevanaṃ nāśāyaiva jāyate
mārga ca viṣasaṃspṛṣṭaṃ sarvathā naiva paśyati /
daśadharmā vinaśyanti pramādaviṣasevinām
dhyānāni caiva catvāri praṇaśyanti pramādinaḥ /
apramādaṃ praśaṃsanti buddhāḥ kāmavivarjitāḥ
apramattā jarāmuktā bhavanti
pramādañca jugupsanti jarāmaraṇapañjaram /
apramattā jarāmuktā pramattā duḥkhabhoginaḥ
pramāda eva bandhanam /
pramādo bandhanaṃ hayetad duḥkhitaṃ mandabuddhinām /
apramādena kuśalā devānāṃ samitiṅgatāḥ
tasmāt te patitā bhūyo ye pramādānusevinaḥ /
pramattapuruṣaḥ sarva saṃsārānnaiva mucyate
pramādapāśapāśena yena baddhā hi dehinaḥ /
akārya kāryasadṛśaṃ kārya kurvanti sarvadā
apramādinaḥ kalyāṇaparamparāmāpnuvanti
apramādānnaraḥ sarva viparītaṃ (hi) paśyati /
na laukikeṣu kāryeṣu kuto na śraiyaseṣu ca
pramādaṃ na praśaṃsanti paṇḍitā buddhipāragāḥ /
yathā śubhaṃ parikṣīṇaṃ bhaviṣyati divaukasām
pramādaphalaṃ hānikaram
tadā pramādasya phalaṃ jñāsyanti kaṭukaṃ hi tat /
kāmasaṃsaktamanasāṃ tasyānte sukhasevinām
bhaviṣyati sukhaṃ tasmād vinipātodayo mahān /
viṣayābhimukhepsūnāṃ nityamāśāgatātmanām
strīdarśanasumattānāṃ vinipāto bhaviṣyati /
(nityaṃ kāmān) niṣevante pramādarāgasevinaḥ
tāḥ sarvā mṛtyusamaye parityakṣyanti yoṣitaḥ /
cyavamānaṃ suraṃ sarve na kaścidanugacchati
mokṣābhilāṣiṇaḥ duṣkṛtaṃ tyajanti
karmaṇā pṛṣṭhataḥ sarva gacchantamanuyāti ca /
yuktaṃ ca (hi) sadā sevyaṃ varjanīyaṃ ca duṣkṛtam
pramādaṃ ca madaṃ jahayāt pramāda (vi)rato bhavet /
pramādo bhavamūlo 'yaṃ pramādastu na śāntaye
pramādāpramādau vicintya dhīraḥ sukhamedhate
apramādapramādābhyāmidamuktaṃ svalakṣaṇam /
tad vicintya sadā dhīraḥ sukhaṃ sucaritaṃ caret
dharmacārī kadāpi duḥkhaṃ nāpnoti
na dharmacārī puruṣaḥ kadācid duḥkhamṛcchaiti /
saṃsarantyatha saṃsāre prāṇinaḥ svena karmaṇā
pramādo vinipātāya
kimarthamihaloko 'yaṃ pramādena vihanyate /
pramādaḥ śreyasāṃ nāśaḥ pramādo bandhanaṃ param
pramādo vinipātāya pramādo narakāya ca /
duḥkhasya heturevaikaḥ pramādaḥ parikīrtitaḥ
apramādarato nirvāṇamadhigacchati
tasmāt sukhārthī puruṣaḥ pramādaṃ parivarjayet /
yaiḥ pramādaḥ parityaktaḥ prāptaṃ taiḥ padamacyutam
apramādarato yo hi nirvāṇasyaiva so 'ntike /
apramādapadaṃ hayetannirvāṇasyāgrataḥ padam
pramattaḥ sadaiva duḥkhito bhavati
pramādo vinipātāya hetureṣaḥ prakīrtitaḥ /
pramattaḥ puruṣaḥ sarvaḥ sonmāda iva lakṣyate
laghutvaṃ yāti loke 'smin pratyavāyeṣu pacyate /
pramattaḥ puruṣaḥ śakto viparīteṣu vartate
hetau karmavipāke ca mṛtyūtpattau tathaiva ca /
pramādāgniśca yaṃ tīkṣṇo narakānupakarṣati /
tasmānnarakamokṣārtha pramādaṃ vinivarjayet
ye pramādaṃ vinirjitya nityaṃ jñānaratā narāḥ /
te kleśabandhanaṃ chitvā padaṃ yātāḥ sukhodayam
karmasūtrairnibaddhāśca cittadolāṃ samāśritāḥ /
bhramanti vibhave sattvā mā pramādeṣu rakṣathaḥ
sukhī bhavati duḥkhī vai duḥkhitaścāpi sukhitaḥ /
bhartāpi tṛpto bhavati mā pramādeṣu rakṣathaḥ
mātā pitā vā bhavati bhāryā mātṛtvameva ca /
parivarto mahāneṣu mā pramādeṣu rakṣathaḥ
pramādājjāyate rāgo rāgād dveṣaḥ prapadyate /
sa doṣapathamāpanno narakānupadhāvati
prajñāruḍhaḥ pramādaśūnyaḥ san śivaṃ panthānamāpnoti
prajñāprāsādamāroha yogakṣemamanuttamam /
eṣa panthāḥ śivaḥ śreṣṭho yaḥ pramādavivarjitaḥ /
tena mārgeṇa satataṃ nirvāṇaṃ yānti paṇḍitāḥ
virodho mārgasampattau cittasantānadūṣakaḥ /
āchettā dharmasetūnāṃ pramādaḥ parikīrtitaḥ
pramādopahatāḥ nāśaṃ yānti
smṛti sandūṣakaṃ dṛṣṭaṃ mokṣāya vṛttināśakaḥ /
durgatīnāṃ paraṃ netā pramādaḥ sampravartate
aneka puruṣaḥ kṣipto nātmano vindate hitam /
nāvācyaṃ na ca kāryāṇāṃ vindate 'mṛtakopamaḥ
ta ete paśubhistulyā devavigrahadhāriṇaḥ /
pramādopahatā mūḍhā nṛtyanti ca hasanti ca
utpannāvicyutāḥ mārgāt kṣāntiṃ ye nāśayanti ca /
nṛbhavārṇavabhūtā ye te pramādānudhāvinaḥ
janakaḥ sarvadoṣāṇāṃ bandhanaṃ pāpakarmaṇām /
pramoṣaḥ sarvadharmāṇāṃ pramādāriḥ pravartate
sarveṣāṃ śubhakarmāṇāṃ pramādaḥ śatrureva
nādhyātmikāni karmāṇi na bāhayāni kathañcana /
pramādopahato janturjānīte naṣṭamāsanaḥ
krīḍāyāṃ vyagramanaso nṛtyagāndharvalālasāḥ /
atṛṣṇārviṣayairdivyairnakṣyanti vibudhālayāḥ
bhayasthāne hasantyete pramādena vimohitāḥ /
mārgāmārga na vindanti jātyandhena surāḥ samāḥ
kāmadhātāveva pramattāḥ bhramanti
kāmadhātau bhramanyete cakravadgati pañcake /
dhyānebhyo yaddhi patanaṃ tat pramādasya ceṣṭitam
pramādaceṣṭitaṃ karmapatanāya jāyate
ārūpyebhyaśca yatsthānaṃ caturthaṃ prāpyalaukikāt /
bhramanti bhramadolāyāṃ tat pramādasya ceṣṭitam
pramādabandhanairbaddhaṃ tṛṣṇāpāśaiśca yantritam /
traidhātukamidaṃ kṛtsnaṃ na ca buddhayantya cetasaḥ
yat prayānti dharmasthānaṃ tṛṣṇābhayadarśitāḥ /
na bhūyaḥ khedamāyāti tat pramādasya ceṣṭitam
pramādavaśāt duḥkhamevāpnoti janaḥ
priyaviśleṣajaṃ nṛṇāṃ yadduḥkhaṃ hṛdi jāyate /
sevanād yat pramādasya kathayanti tathāgatā
anarthā hi trayo loke yairidaṃ naśyate jagat /
vyādhirjarā ca mṛtyuśca pramādālasya sambhavāḥ
prarohanti yathā bhūmau savauṣadhitṛṇādayaḥ /
tathā pramādināṃ kleṣāḥ pravartante pṛthagvidhāḥ
pramādasya viṣāṅkuraḥ
strīśleṣo madyapānaṃ ca krīḍā ca viṣayaiḥ saha /
cāpalyamayakausīdyaṃ pramādasya viṣāṅkuraḥ
pramādāpramādayorlakṣaṇam
pramādaḥ paramaṃ duḥkhapramādaḥ paraṃ sukham /
samāsāllakṣaṇaṃ proktamapramādapramādayoḥ
ataḥ pramādo na sevyaḥ
tasmāt pramādo na nareṇa sevyaḥ, sa durgatīnāṃ prathamāgrameva /
vihāya taṃ duḥkhasahastrayoniṃ, prayānti buddhā bhavapāragrayam
Original text: Dharmasamuccaya · Edition: Vijayasankar Caube: Dharmasamuccaya. · Data entry members of the Digital Sanskrit Buddhist Canon Input Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0