Language

ENहिગુ
Scripture Library

Dharmasamuccaya · Chapter 6

6.1

iti anityatāvargaḥ pañcamaḥ
(6) apramādavargaḥ
pramādaratasya na mokṣaḥ
yaḥ pramādarato janturnāsau mokṣāya kalpate /
pramādaviṣamūḍhasya nirvāṇaṃ dūrameva tat

6.2

na pramāde manaḥ kāryam
na pramādeṣu badhyet pramādaḥ śatruruttamaḥ /
pramādaparamā devāḥ patanti narake punaḥ

6.3

svabhāvatāmimāṃ jñātvā dharmāṇāmudayavyayam /
na pramāde manaḥ kārya pramādaviṣamuttamam

6.4

pramādāpramādayoḥ parasparavirodhitvam
apramādo 'mṛtapadaṃ pramādo mṛtyunaḥ padam /
apramattā na bhriyante pramattāstu sadātmṛtāḥ

6.5

yathā viṣaṃ tathā vahniḥ pramādaḥ prāṇināṃ tathā /
pramādonmāditāḥ satvāḥ duḥkhād duḥkhaṃ prayānti te

6.6

apramattāḥ sadāmartyāḥ sarva prakramasaṃskṛtāḥ /
prayānti paramāṃ śānti pramādo yatra nāsti hi

6.7

yaḥ pramāde rato janturna śubhānyanuceṣṭate /
tasya dharmavimūḍhasya kutaḥ svargo bhaviṣyati?

6.8

pramādaṃ varjayed yasmāt pramādaṃ viṣamuttamam /
apramattā na bhriyante pramattāstu sadātmṛtāḥ

6.9

saubhāgyaṃ prāpya yo martyaḥ pramādeṣu ca vartate /
na paṇḍita itikhyāto viparītastu nānyathā

6.10

na pramādasya kālo hi harṣasya na kathañcana /
vyāmohajananācceto mṛtyukāle mahābale

6.11

pramādamukhena pramādavarṇanam
harṣo dhūmaḥ pramādo 'gnirdevān dahati naikaśaḥ /
viṣayairmohitā mūḍhā na ca vindantyacakṣuṣaḥ

6.12

avyucchinnāni paśyanti saṃskārāṇi ca dehinām /
yathā hi viṣayairmūḍhā nāvagacchanti yaddviṣaḥ

6.13

tasmāt pramādaṃ viṣavat kathayanti manīṣiṇaḥ /
sukhaṃ na dṛśyate pūrva pramādomandabuddhibhiḥ

6.14

(yathā) pramādopakṛtāḥ prayānti narakaṃ punaḥ /
phale prāpte pramādo 'yaṃ paścāt santapyate vyathā

6.15

pramādo 'narthakaraḥ
sarvānarthakaro dṛṣṭaḥ pramādaḥ paṇḍitaiḥ naraiḥ /
tathā ca kuśalaṃ prāyo yaḥ pramādaṃ na sevate

6.16

duḥkhaṃ yasya bhavediṣṭaṃ sa pramādaṃ niṣevatām /
na pramādaparaḥ kaścit kadācit sukhamāpnuyāt

6.17

pramādaśūnyānāmacyutapadaprāptiḥ
pramādaviratāḥ santo gacchanti padamacyutam /
nā pramādaparaḥ kaścinnarake duḥkhitānnayet

6.18

yadi devāḥ sahantīmaṃ ramante mandamedhasaḥ /
tiraścāṃ hi surāṇāṃ ca viśeṣo naiva vidyate

6.19

pramādavaśāt devalokād patanti
pratyekaṃ karmavaicitryaṃ pramādaparamāḥ surāḥ /
nāvagacchanti patanaṃ devalokād bhaviṣyati

6.20

sannikṛṣṭaṃ sadā duḥkhaṃ patanaṃ vā bhaviṣyati /
devalokottarā devā yathā syāt sukhamātmanaḥ

6.21

devalokaṃ samāsādya yaḥ pramādeṣu rakṣate /
sa kṣīṇaśubhakarmāntaṃ cyavanānte vibudhyate

6.22

mā pramādaparobhūyāḥ pramādo nocitaḥ suraiḥ /
pramādairdoṣavihatāścyavanti tridaśālayāt

6.23

pramādavaśagaḥ puruṣaḥ nāśameti
dahyate puruṣaḥ sarvaḥ pramādena vimohitaḥ /
sa paścād vigate tasmin pratyādeśena rakṣyate

6.24

doṣodbhavāmimāṃ bhūmiṃ pramādāvṛttaśādvalam /
vicaranti sadā mūḍhāḥ surāḥ satkṛtamohitāḥ

6.25

cañcalā viṣamāstīvrā pramādāḥ kāmahetavaḥ /
na teṣāṃ viśvased vīro yasmāt svapnopamā hi te

6.26

kāmaḥ nārakasya heturiti
na svapno narake hetuḥ kāmāḥ svapnasya hetukāḥ /
tasmāt kāmamimaṃ muktvā nityaṃ sucaritaṃ caret

6.27

apramādātsarva prāptuṃ śaknoti
yatrāvāptaṃ padaṃ kṛtsnaṃ suraiḥ kāmavimohitaiḥ /
tat prāpyate padaṃ vīrairapramādaparairnaraiḥ

6.28

pramādamūlasaṃsāraḥ
pramādamūlasaṃsāro devānāmālayastathā /
ye pramādaviṣairmattāste magnā bhavasaṅkaṭe

6.29

tamaḥ pramādamūlañca avidyā hayapakārikā /
andhakāreṇa ye mūḍhāsteṣāṃ cakṣurna vidyate

6.30

pramādaḥ mohātmakaḥ
tejasā hi tathā mūlairagninā na ca kathyate /
mohānāṃ pravarastadvat pramādaḥ parikīrtyate

6.31

pramādānalataptena manasā tad viceṣṭate /
muhayante yena te bālāḥ prayānti narakaṃ punaḥ

6.32

pramādonmāditaḥ sukhamevānubhavati
pramādonmāditā devāstrividhā ye calātmakāḥ /
viyogaduḥkhaṃ vismṛtya saṃyoge sukhakāṃkṣiṇaḥ

6.33

patanāntameva jīvanam
upasthite mahāduḥkhe patanānte hi jīvite /
paścād vahanti virasaṃ patanāntaṃ sukhaṃ calam

6.34

saṃyogo viprayogāntaḥ patanāntaḥ sukhaṃ sadā /
jarāntaṃ yauvanaṃ sarva karmāntaḥ sarvadehinām

6.35

saṃsāraḥ karmanāṭakasambaddhaḥ
śubhāśubhena baddhā hi karmaṇā sarvadehinaḥ /
naṭavannaṭayantyete gatyāṃ gatyāṃ pṛthak pṛthak

6.36

karmanāṭakasambaddhaḥ saṃsāro bhramate sadā /
na tatra viśvaseddhīmānanityā karmaṇāṃ gatiḥ

6.37

pramādaḥ paramodoṣaḥ
sarvapāpāni viṣavat pramādaḥ paribarjyatām /
pramādena tu ye muktā (ste) tīrṇāsti bhavārṇavāt

6.38

prapātapatito doṣī kadācidapi jīvati /
na pramādaprapatitaḥ kadāpi sukhavān bhavet

6.39

pramādaḥ paramo doṣaḥ kadācit sarvakarmasu /
na rātrau na divā tasya śubhaṃ bhavati karhicit

6.40

yat sukhaṃ laukikaṃ kiñcid yacca lokottaraṃ matam /
naśyate tat pramādena tasmāt tat parivarjayet

6.41

apramādo 'mṛtapadam
apramādo 'mṛtapadaṃ pramādo mṛtyunaḥ padam /
apramādena te devāḥ devānāṃ śreṣṭhatāṃ gatāḥ

6.42

pramādamūlaḥ saṃsāraḥ apramādaśca (sad) gatiḥ /
tasmād pramādavirataḥ sukhī bhavati sarvadā

6.43

duḥkhād vibheti cet pramādaṃ parityajet
icchate yatsukhaṃ nityaṃ yaśca duḥkhād vibheti (vai) /
sa (hi) pramādād viramet pramādo viṣavannṛṇām

6.44

pramādanidrāvihatā pramādaviṣamohitāḥ /
prapātaṃ hi prapadyante janāḥ śukla kṛtātmakāḥ

6.45

apramādaḥ paraṃ śreyaḥ
apramādaḥ paraṃ śreyo na pramādaḥ kathañcanaḥ /
apramādena sukhinaḥ pramādena (su)duḥkhitāḥ

6.46

pramādamūḍhāḥ narakaṃ vrajanti
pramādamūḍhā hi narā bhūyo madyena mohitā /
dhik pramādavimūḍhāste caranti narakaṃ punaḥ

6.47

pramādavāgurābaddhā viṣayārṇavasaṃsthitāḥ /
tṛṣṇāviṣayasambaddho devaḥ krīḍatyanekaśaḥ

6.48

jātamātrasya devasya tat kṣaṇaṃ kṣīyate sukham /
na vindanti vivaśāḥ pramādāvṛttacetasaḥ

6.49

pramādavaśaḥ kāmavaśago 'tṛpta eva tiṣṭhati
pramādod bhrāntamanaso nityaṃ viṣayatatparāḥ /
atṛptāḥ kāmabhogeṣu sukhena sukhitā hi ca

6.50

kāmānalena sandagdhāḥ vipramādena mohitāḥ /
na vindanti balaṃ sarva vināśāntaṃ hi jīvitam

6.51

anekāni sahastrāṇi surāṇāṃ niyutāni ca /
kāmānalena sandagdhāḥ pramādena vimohitāḥ

6.52

pramādayutāḥ patanti
hriyate puruṣaḥ sarvaḥ pramādena vimohitaḥ /
sa paścād vyasane prāpte budhyate tasya tatphalam

6.53

viṣavat prāṇahṛd dṛṣṭaḥ pramādastattvadarśibhiḥ /
agnivad dahyate nityaṃ śastravacca nikṛntatiḥ

6.54

mitravad dṛśyate pūrva paścād bhavati śatruvat /
vahiśaḥ sarvadevānāṃ pramādaḥ sampravartate

6.55

devāsuramanuṣyāṇāṃ nāgānāṃ ca viśeṣataḥ /
pramādaḥ kāraṇaṃ dṛṣṭaṃ sarvānnarthān karoti saḥ

6.56

yaḥ pramādahato nityaṃ nāsau kalyāṇamarhati /
kalyāṇavarjitaḥ puruṣo narakānupakarṣati

6.57

vividhā kṛtayastiryag pramādaparivañcitāḥ /
maithune bhojane caiva yeṣāṃ buddhiḥ sadāratāḥ

6.58

yadā sucaritaṃ karma cāntībhūtaṃ divaukasām /
bhaviṣyati tadābhūyaḥ kva yāsyanti pramādinaḥ

6.59

pramādavāriṇāṃ duḥṣṭāḥ karmavāyubhirāhatāḥ /
patanti vṛkṣavad devā gatyāṃ gatyāṃ pṛthak pṛthak

6.60

surāṇāmapi saṃvegajanitaḥ śoko jāyate
śataśo na hutaścaiva divi jātā divaukasaḥ /
na ca saṃvegajanito hṛdi śokaḥ prajāyate

6.61

pramādakaluṣaṃ pītvā mohātpānaṃ divaukasaḥ /
patanti narakaṃ tīvraṃ vahninā parivāritam

6.62

sudurlabhasya mānuṣasya janmanaḥ sāphalyavaiphalye
sulabdhaṃ mānuṣaṃ janma ye labdhvā apramādinaḥ /
kurvanti sukṛtaṃ karma devalokopagāminaḥ

6.63

durlabhaṃ mānuṣaṃ karma labdhvāpi ye pramādinaḥ /
te pramādāt paribhrāntāḥ patanti narake narāḥ

6.64

mṛtyusamaye pramādī tapatyeva
pramādaratasattvo yaḥ kṛpayā parivartate /
sa paścānmṛtyusamaye tapyate svenacetasā

6.65

pramādasya dāhakatvam
na tathā dahyate vahnirna ca śastraṃ vikṛntati /
pañcendriyasamudbhūtaṃ pramādo dahyate tathā

6.66

sukharūpaṃ tathā duḥkhaṃ mitrarūpaṃ tathā ripuḥ /
pramādināṃ hi tannityaṃ tasmāttaṃ parivarjayet

6.67

pramādatṛṣṇayā miśro rāgastadanuvardhakaḥ /
trayaste ripavaḥ kruṣṭāḥ nāśayanti sukhaṃ nṛṇām

6.68

ye pramādaratā nityaṃ na ca dharmaratā budhāḥ /
te mṛtyusamaye prāpte yamadūtaiḥ parākṛtāḥ

6.69

viṣavatpramādaṃ matvā tatparityāginaḥdhanyā
pramādaṃ viṣavad ye tu parirakṣanti paṇḍitāḥ /
te mṛtyusamaye prāpte bhavanti sukhabhāginaḥ

6.70

pramādaḥ paramo mṛtyurapramādaḥ paraṃ sukham /
tasmāt sukhārthināḥ nityaṃ mā pramāde matiṃ kṛthāḥ

6.71

dhātvāyatana sammohaḥ śreyasāṃ vidhna
dhātvāyatanasammohaḥ śreyasāṃ vighnakārakaḥ /
sanyāsaḥ sarvakarmāṇāṃ pramādaḥ sampravartate

6.72

doṣayantravilagnāya māyādvārasya dūtakaḥ /
sammohasyāgraṇī pāpaḥ pramādaḥ sampravartate

6.73

pramādaratāḥ mṛtyumukhaṃ prati gacchanti
ye pramādaratā bālāste mṛtyorhastamāsthitāḥ /
pramādasevakā ye tu te sarve nidhanaṃgatā

6.74

pramādino devā api kṣīṇapuṇyāḥ bhavanti
puṇyakṣayāya devānāṃ pramādena vihiṃsitāḥ /
patanti sukhasaṃmūḍhāstrāṇaṃ teṣāṃ tadā kutaḥ

6.75

saddharmācaraṇaṃ bhūtadayaiva
eko dharmastathāśreyaḥ kṛpayā saṃyataḥ pṛthuḥ /
kṣāntiścāpi sadā yuktā dayā bhūteṣu sarvadā

6.76

balabhūtā bhavantyete mṛtyukāle mahābhaye /
tasmāt pramādarahitaiḥ sevanīyāḥ prayatnataḥ

6.77

vidyāvidhijñasyaiva prāṇinaḥ śāntirjāyate
avidyāvartanaṃ śreyo vidyāyā rakṣaṇaṃ sadā /
vidyāvidhijño yaḥ (satvaḥ) pramādastasya śāmyati /
puruṣārtho niyato (hyatra) yat pramādasya varjanam

6.78

apramādaratasyaiva puruṣārthasiddhirbhavati
apramādaratasyaiva puruṣārthaḥ satāṃ mataḥ /
pramādo bandhanaṃ prāyo muktistasyāpramādataḥ

6.79

pramādasevanād bandhanam
mokṣabandhanayoretallakṣaṇaṃ syāt satāṃ matam
evaṃ matvā sadā devo yaḥ pramādena rakṣati /
sa paścānmṛtyusamaye jñāsyate tasya tatphalam

6.80

santoṣa eva nirvāṇasādhanam
yathā yathā hi santoṣaḥ sevyate yatibhiḥ sadā /
tathā tathā hi nirvāṇamanike tasya vartate

6.81

virāgaḥ sarvakāmeṣu nirvāṇe ca pravartatām /
nāsau mārasya viṣayaḥ kadācit sampravartate

6.82

jñānenaiva duḥkhaprahāṇam
narāṇāṃ paśya manaso nityaṃ vyāpārameva ca /
udyogaśca sadājñānaṃ sa kathaṃ duḥkhameṣyati

6.83

kaḥ bandhanamukto bhavati?
atītabhayasampannaḥ pratyutpanne ca buddhimān /
anāgatavidhijño yaḥ sa muktaḥ kleśabandhanāt

6.84

apramādarato nityamaviśvāse ca kātaraḥ /
saṃjñānasevī vimalo nirvāṇasyāntike sthitaḥ

6.85

mahatsukhaṃ pramādena naśyati
pramādenāpi naśyanti devāḥ prāpyamahatsukham /
kiṃ punaryena vā mūḍhāḥ pramādavaśasevinaḥ

6.86

mṛtaḥ sa naro bhavati yaḥ pramādavihāravān /
jīvite ca pramatto 'yaṃ satataṃ jñānadhāraṇe

6.87

pramādāpramādayorantaram
apramādapramādābhyāmidamantaramiṣyate /
mṛtyuṃ ca varjayed doṣaṃ pramādaṃ duḥkhamūlakam

6.88

nityaṃ pramuditā devāḥ nityaṃ pramuditā vayam /
pakṣiṇāṃ ca surāṇāṃ ca viśeṣo nopalabhyate

6.89

na dharmācaraṇaṃ dṛṣṭaṃ mokṣacaryā na yātyasau /
tathaiva yadi devānāṃ te gatāḥ pakṣibhiḥ samā

6.90

ye pramādavinirmuktā ye ca dharmaratāḥ sadā /
te devāḥ satpathā loke na pramādavihāriṇaḥ

6.91

yadi krīḍāratā devāḥ pramādacaritāḥ sadā /
devānāṃ ca khagānāṃ ca viśeṣo nopalabhyate

6.92

dharmapatitaḥ jātyā na śobhate
karmaṇāṃ tu viśeṣeṇa jātirdharmairviśiṣyate /
na dharmapatitaḥ kaścid jātyā bhavati śobhanaḥ

6.93

yena nindanti saṃsāramimaṃ sarvakṣayātmakam /
te surāpisamā nityaṃ pakṣibhirmūḍhabuddhibhiḥ

6.94

yeṣāmevasthitā buddhiramatā dharmagocare /
te devāḥ sammattā loke na pramādavicāriṇaḥ

6.95

ye janmahetuprabhavaṃ duḥkhaṃ budhyanti śobhanam /
te devā na tu ye saktāḥ kāmeṣu hitakāriṣu

6.96

viyujyamānā bahuśo bhṛtyasvajanabāndhavaiḥ /
ye nodvijanti saṃsāre te devāḥ pakṣibhiḥ samāḥ

6.97

madyapānādhikaḥ pramādaḥ
madyapānādhiko dṛṣṭaḥ pramādastattvadarśibhiḥ /
jīryate madyapānaṃ hi pramādo naiva jīryate

6.98

pramādamatto gatipañcake bhramate
pramādopahatoloko bhramate gatipañcake /
tasmāt pramādamatto hi sarvopāyairviśiṣyate

6.99

pramādaḥ madyādapi hīnataraḥ
ekāhaṃ paramaṃ madyaṃ pramādayati dehinaḥ /
pramādaḥ kalpakoṭibhirbhramato 'pi na jīryate

6.100

ye pramādairvirahitāste gatāḥ padamavyayam /
ye tu pramādavaśagāste bhavanti khagā narāḥ

6.101

hitārthinā manuṣyeṇa pramādovarjya eva hi /
yasmāt pramādavaśagāḥ kleśā buddhena deśitāḥ

6.102

devānāṃ kṛte 'pi pramādo heya eva
khagā yadi pramādena kurvanti laghucetasaḥ /
kasmāddevāḥ pramādaṃ(taṃ) na jahaṃti viśeṣataḥ

6.103

yastu dūrāt pramādena bhayaṃ nāvaiti durmatiḥ /
so 'vaśyaṃ vyasane prāpte paścāttāpena dahyate

6.104

patanaṃ devalokāt te dānai rakṣanti dāruṇam /
tad vicintya pramādaste na saṃsevyaḥ kathañcana

6.105

ye pramādaratā nityaṃ na te saukhyasya bhāginaḥ /
pramādo duḥkhamūlaśca mūlamekaṃ sudāruṇam

6.106

padmakoṭisahastrāṇi niyutānyarbudāni ca /
asaṃkhyāni ca devānāṃ pramādena vitanvitāḥ

6.107

apramādaḥ paraṃ mitraṃ pramādaśca śatruḥ
apramādaḥ paraṃ(mitraṃ) nityaṃ hitakaraṃ nṛṇām /
pramādastu paraṃ śatrustasyanmitraparo bhavet

6.108

śubhasyāntakaro hayeṣa viṣavad dāruṇaṃ param /
durgatīnāṃ paraṃ mārgaḥ pramāda iti kathyate

6.109

pramādena pramattā ye viṣayaiścāpi rañjitāḥ /
narāste mūḍhamanaso nityaṃ duḥkhasya bhoginaḥ

6.110

jñānaśūnyāḥ bhayaduḥkhamavigaṇya paśubhiḥ samāḥ bhavanti
yeṣāṃ bhayaṃ na duḥkhaṃ (ca) na ca jñānāvalokanam /
paśubhiste samāviṣṭā na purā sukhakāṃkṣiṇaḥ

6.111

āhāramaithunaratiḥ paśūnāṃ hṛdi vartate /
sā ratiryadi devānāṃ te gatāḥ paśubhiḥ samāḥ

6.112

pramādaḥ mṛtyoḥ paryāya eva
krīḍantyatiśayaṃ hyete mṛtyorgamye puraḥsthitā /
samprāpte mṛtyusamaye phalaṃ dāsyanti (dāruṇam)

6.113

viṣavat pariheyo('yaṃ) sarvairapi (suduḥsahaḥ) /
mṛtyoḥ paryāyanāmaiṣa pramādo hṛdi dehinām

6.114

pramādena hatān pūrvaṃ paścānmṛtyuḥ pramardati /
dharmajīvitasaukhyānāṃ tamekāṃśaṃ prakathyate

6.115

apramāda eva svargamārgaḥ
apramāda iti khyātaḥ svargamārga pradeśakaḥ /
arthānathau samāvetau paścānmokṣastathaiva (ca)

6.116

apramādaḥ guṇaḥ pramāda eva doṣaḥ
apramādaḥ pramādaśca guṇadoṣasamāvibhau /
tatraiva mūḍhamanaso vijānanti ca dehinaḥ

6.117

śatruṇā saha rakṣanti jñāne pariharanti ca /
pramādaviṣavṛkṣasya śākhāstistraḥ pratiṣṭhitāḥ

6.118

jarā vyādhiśca mṛtyuñca nityaṃ tasyoparisthitāḥ /
jarādayo na bādhyante puruṣaṃ satkriyānvitam

6.119

apramādī sadā bhayanirmuktaḥ san sukhītiṣṭhati
saṃsāre tiṣṭhate dhīmānapramādarataḥ sadā /
nikṛntanti sadā doṣā na pramādaṃ pariṣvajet

6.120

sadā bhayavinirmuktaḥ sukhaṃ prāpnotyanuttamam /
(a) pramādācca yat saukhyaṃ śāśvataṃ sa bhayaṃ hi tat

6.121

yattu tasmād vinirmuktaṃ tat saukhyaṃ dhruvamacyutam /
śataśo manujā (hayatra) pramādena vimohitāḥ

6.122

tathāpi nāma vaśagāste pramāde pratiṣṭhitāḥ /
catvāro hi viparyāsāḥ pramādasyoparisthitāḥ

6.123

pramādavirahāttepi naśyanti lokaśatravaḥ /
yadanekavikalpo 'yamanekabhayasaṅkaṭaḥ

6.124

pramādarahitāḥ devāḥ santo 'cyutaṃ sukhamaśnute
saṃsāro bhramate duḥkhe tat pramādasya ceṣṭitam /
ekaḥ pramādavirahāt prāpyate sukhamacyutam

6.125

pramādena vinaśyanti sarvadharmā hatāstravāḥ /
devānāṃ ca pramādo 'yamuparyupari vartate

6.126

kathaṃ pramādasammūḍhāḥ devā yāsyanti nirvṛtim /
tade(ta)t saumyamanasā cintayitvā vikalpayet

6.127

tathā me hita māstheyaṃ yathā yat syāt (sukhāvaham) /
ye devā yacca tatsaukhyaṃ paśyan yadapikiñcana

6.128

saṃskṛtasyaiva dhruvapadaprāptirbhavati
tat sarva (hi) dhruvaṃ gatvā saṃskṛtasyaiṣa sambhavaḥ /
avaśyaṃ te vinaśyanti ye bhāvāḥ saṃskṛtāścalāḥ

6.129

pramādavaśād devā api duḥkhabhāginaḥ bhavanti
pramādaniratā (devā)nityaṃ duḥkhasya bhāginaḥ /
pramādāpahatajano yasteṣāṃ kurute matiḥ

6.130

saṃviyoge samutpanne duḥkhena paritapyate /
viṣayeṣu sakāmeṣu tṛṣṇāvanagateṣu ca

6.131

tena te vañcitā devāḥ pramādavaśavartinaḥ /
mūlametadanarthānāṃ yatpramādānusevanam

6.132

pramādavarjanaṃ kṣemakaram
tasyaitad varjanaṃ dhanyaṃ sarvakṣemakaraṃ mahat /
satvā naivāpannasukhā duḥkhaiścāpi samanvitāḥ

6.133

tathā buddhiranuṣṭheyā yathā matsyā jalānugāḥ /
svarge pramādavaśagā strīvidheyāśca te surāḥ

6.134

pramādino duḥkhabhāgino bhavanti
te strīvahnivinirdagdhā nityaṃ duḥkhasya bhāginaḥ /
tasmāt prayatnaśo devairaṅganā parivarjanam

6.135

karttavyaṃ kāmalolasya manasā dhṛtivardhanam /
kāryākāryevimūḍhasya dharmādharme tathaiva ca

6.136

puruṣasyātmabhaṅgasya nirvāṇaṃ dūrameva tat /
gurutābhāvatattvajño nipuṇo dharmagocaraḥ

6.137

dharmiṇa eva sukhamāpnuvanti
dharmākāṃkṣī phalākāṃkṣī tādṛśaṃ labhate sukham /
nidhautamaghakalmāṣāḥ nityaṃ dharmānuvartinaḥ

6.138

pramādavimohitā eva duḥkhamāpnuvanti
sukhinaste sadā dṛṣṭā na pramādavihāriṇaḥ /
pramādāpahataḥ pūrva pramādena vimohitaḥ

6.139

madyena devo 'pi pramādameti
devo vā puruṣaścāpi na sukhasyāntike hi saḥ /
mṛtaḥ sa puruṣo nityaṃ yo madyena pramādyati

6.140

madyadoṣādhṛtāḥ sarve bhavanti narake narāḥ /
asaṃsargacaro doṣo madyamityabhidhīyate

6.141

madyena mohitā nityaṃ devāḥ narakagāminaḥ /
asambhūteṣu rakṣante na sambhūte kathañcanaḥ

6.142

madātsvākāramalinā devāḥ kāmairvimohitāḥ /
kāmena mohitā devā madyenāpi tathaiva ca

6.143

pramādī tattvaṃ na paśyati
na tattvamatra paśyanti jātyandhā iva satpatham /
pramādākulitaṃ cittaṃ na tattvamanupaśyati

6.144

pramādaścāgnivattasmāt parivarjyaḥ samantataḥ /
pramādena vinaśyanti kuśalā dharmayonayaḥ

6.145

pramādaviṣasevanaṃ nāśāyaiva jāyate
mārga ca viṣasaṃspṛṣṭaṃ sarvathā naiva paśyati /
daśadharmā vinaśyanti pramādaviṣasevinām

6.146

dhyānāni caiva catvāri praṇaśyanti pramādinaḥ /
apramādaṃ praśaṃsanti buddhāḥ kāmavivarjitāḥ

6.147

apramattā jarāmuktā bhavanti
pramādañca jugupsanti jarāmaraṇapañjaram /
apramattā jarāmuktā pramattā duḥkhabhoginaḥ

6.148

pramāda eva bandhanam /
pramādo bandhanaṃ hayetad duḥkhitaṃ mandabuddhinām /
apramādena kuśalā devānāṃ samitiṅgatāḥ

6.149

tasmāt te patitā bhūyo ye pramādānusevinaḥ /
pramattapuruṣaḥ sarva saṃsārānnaiva mucyate

6.150

pramādapāśapāśena yena baddhā hi dehinaḥ /
akārya kāryasadṛśaṃ kārya kurvanti sarvadā

6.151

apramādinaḥ kalyāṇaparamparāmāpnuvanti
apramādānnaraḥ sarva viparītaṃ (hi) paśyati /
na laukikeṣu kāryeṣu kuto na śraiyaseṣu ca

6.152

pramādaṃ na praśaṃsanti paṇḍitā buddhipāragāḥ /
yathā śubhaṃ parikṣīṇaṃ bhaviṣyati divaukasām

6.153

pramādaphalaṃ hānikaram
tadā pramādasya phalaṃ jñāsyanti kaṭukaṃ hi tat /
kāmasaṃsaktamanasāṃ tasyānte sukhasevinām

6.154

bhaviṣyati sukhaṃ tasmād vinipātodayo mahān /
viṣayābhimukhepsūnāṃ nityamāśāgatātmanām

6.155

strīdarśanasumattānāṃ vinipāto bhaviṣyati /
(nityaṃ kāmān) niṣevante pramādarāgasevinaḥ

6.156

tāḥ sarvā mṛtyusamaye parityakṣyanti yoṣitaḥ /
cyavamānaṃ suraṃ sarve na kaścidanugacchati

6.157

mokṣābhilāṣiṇaḥ duṣkṛtaṃ tyajanti
karmaṇā pṛṣṭhataḥ sarva gacchantamanuyāti ca /
yuktaṃ ca (hi) sadā sevyaṃ varjanīyaṃ ca duṣkṛtam

6.158

pramādaṃ ca madaṃ jahayāt pramāda (vi)rato bhavet /
pramādo bhavamūlo 'yaṃ pramādastu na śāntaye

6.159

pramādāpramādau vicintya dhīraḥ sukhamedhate
apramādapramādābhyāmidamuktaṃ svalakṣaṇam /
tad vicintya sadā dhīraḥ sukhaṃ sucaritaṃ caret

6.160

dharmacārī kadāpi duḥkhaṃ nāpnoti
na dharmacārī puruṣaḥ kadācid duḥkhamṛcchaiti /
saṃsarantyatha saṃsāre prāṇinaḥ svena karmaṇā

6.161

pramādo vinipātāya
kimarthamihaloko 'yaṃ pramādena vihanyate /
pramādaḥ śreyasāṃ nāśaḥ pramādo bandhanaṃ param

6.162

pramādo vinipātāya pramādo narakāya ca /
duḥkhasya heturevaikaḥ pramādaḥ parikīrtitaḥ

6.163

apramādarato nirvāṇamadhigacchati
tasmāt sukhārthī puruṣaḥ pramādaṃ parivarjayet /
yaiḥ pramādaḥ parityaktaḥ prāptaṃ taiḥ padamacyutam

6.164

apramādarato yo hi nirvāṇasyaiva so 'ntike /
apramādapadaṃ hayetannirvāṇasyāgrataḥ padam

6.165

pramattaḥ sadaiva duḥkhito bhavati
pramādo vinipātāya hetureṣaḥ prakīrtitaḥ /
pramattaḥ puruṣaḥ sarvaḥ sonmāda iva lakṣyate

6.166

laghutvaṃ yāti loke 'smin pratyavāyeṣu pacyate /
pramattaḥ puruṣaḥ śakto viparīteṣu vartate

6.167

hetau karmavipāke ca mṛtyūtpattau tathaiva ca /
pramādāgniśca yaṃ tīkṣṇo narakānupakarṣati /
tasmānnarakamokṣārtha pramādaṃ vinivarjayet

6.168

ye pramādaṃ vinirjitya nityaṃ jñānaratā narāḥ /
te kleśabandhanaṃ chitvā padaṃ yātāḥ sukhodayam

6.169

karmasūtrairnibaddhāśca cittadolāṃ samāśritāḥ /
bhramanti vibhave sattvā mā pramādeṣu rakṣathaḥ

6.170

sukhī bhavati duḥkhī vai duḥkhitaścāpi sukhitaḥ /
bhartāpi tṛpto bhavati mā pramādeṣu rakṣathaḥ

6.171

mātā pitā vā bhavati bhāryā mātṛtvameva ca /
parivarto mahāneṣu mā pramādeṣu rakṣathaḥ

6.172

pramādājjāyate rāgo rāgād dveṣaḥ prapadyate /
sa doṣapathamāpanno narakānupadhāvati

6.173

prajñāruḍhaḥ pramādaśūnyaḥ san śivaṃ panthānamāpnoti
prajñāprāsādamāroha yogakṣemamanuttamam /
eṣa panthāḥ śivaḥ śreṣṭho yaḥ pramādavivarjitaḥ /
tena mārgeṇa satataṃ nirvāṇaṃ yānti paṇḍitāḥ

6.174

virodho mārgasampattau cittasantānadūṣakaḥ /
āchettā dharmasetūnāṃ pramādaḥ parikīrtitaḥ

6.175

pramādopahatāḥ nāśaṃ yānti
smṛti sandūṣakaṃ dṛṣṭaṃ mokṣāya vṛttināśakaḥ /
durgatīnāṃ paraṃ netā pramādaḥ sampravartate

6.176

aneka puruṣaḥ kṣipto nātmano vindate hitam /
nāvācyaṃ na ca kāryāṇāṃ vindate 'mṛtakopamaḥ

6.177

ta ete paśubhistulyā devavigrahadhāriṇaḥ /
pramādopahatā mūḍhā nṛtyanti ca hasanti ca

6.178

utpannāvicyutāḥ mārgāt kṣāntiṃ ye nāśayanti ca /
nṛbhavārṇavabhūtā ye te pramādānudhāvinaḥ

6.179

janakaḥ sarvadoṣāṇāṃ bandhanaṃ pāpakarmaṇām /
pramoṣaḥ sarvadharmāṇāṃ pramādāriḥ pravartate

6.180

sarveṣāṃ śubhakarmāṇāṃ pramādaḥ śatrureva
nādhyātmikāni karmāṇi na bāhayāni kathañcana /
pramādopahato janturjānīte naṣṭamāsanaḥ

6.181

krīḍāyāṃ vyagramanaso nṛtyagāndharvalālasāḥ /
atṛṣṇārviṣayairdivyairnakṣyanti vibudhālayāḥ

6.182

bhayasthāne hasantyete pramādena vimohitāḥ /
mārgāmārga na vindanti jātyandhena surāḥ samāḥ

6.183

kāmadhātāveva pramattāḥ bhramanti
kāmadhātau bhramanyete cakravadgati pañcake /
dhyānebhyo yaddhi patanaṃ tat pramādasya ceṣṭitam

6.184

pramādaceṣṭitaṃ karmapatanāya jāyate
ārūpyebhyaśca yatsthānaṃ caturthaṃ prāpyalaukikāt /
bhramanti bhramadolāyāṃ tat pramādasya ceṣṭitam

6.185

pramādabandhanairbaddhaṃ tṛṣṇāpāśaiśca yantritam /
traidhātukamidaṃ kṛtsnaṃ na ca buddhayantya cetasaḥ

6.186

yat prayānti dharmasthānaṃ tṛṣṇābhayadarśitāḥ /
na bhūyaḥ khedamāyāti tat pramādasya ceṣṭitam

6.187

pramādavaśāt duḥkhamevāpnoti janaḥ
priyaviśleṣajaṃ nṛṇāṃ yadduḥkhaṃ hṛdi jāyate /
sevanād yat pramādasya kathayanti tathāgatā

6.188

anarthā hi trayo loke yairidaṃ naśyate jagat /
vyādhirjarā ca mṛtyuśca pramādālasya sambhavāḥ

6.189

prarohanti yathā bhūmau savauṣadhitṛṇādayaḥ /
tathā pramādināṃ kleṣāḥ pravartante pṛthagvidhāḥ

6.190

pramādasya viṣāṅkuraḥ
strīśleṣo madyapānaṃ ca krīḍā ca viṣayaiḥ saha /
cāpalyamayakausīdyaṃ pramādasya viṣāṅkuraḥ

6.191

pramādāpramādayorlakṣaṇam
pramādaḥ paramaṃ duḥkhapramādaḥ paraṃ sukham /
samāsāllakṣaṇaṃ proktamapramādapramādayoḥ

6.192

ataḥ pramādo na sevyaḥ
tasmāt pramādo na nareṇa sevyaḥ, sa durgatīnāṃ prathamāgrameva /
vihāya taṃ duḥkhasahastrayoniṃ, prayānti buddhā bhavapāragrayam

Original text: Dharmasamuccaya · Edition: Vijayasankar Caube: Dharmasamuccaya. · Data entry members of the Digital Sanskrit Buddhist Canon Input Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc