Language

ENहिગુ
Scripture Library

Dharmasamuccaya · Chapter 5

5.1

// iti parivartavargaścaturthaḥ //
(5) anityatāvargaḥ
sukhaṃ kṣayāntam
kṣayāntaṃ hi sukhaṃ sarva na sukhaṃ vidyate dhruvam /
saṃsṛjenna sukhaṃ tasmāt yadīcchet sukhamātmanaḥ

5.2

mṛtyuḥ sarvānapi ākarṣati
gacchatāṃ tiṣṭhatāṃ caiva hasatāṃ krīḍatāmapi /
avisahyo mahāvego mṛtyurnaśyati dāruṇaḥ

5.3

na tatstha mihāmutra yatrāsau pratipadyate /
tathāpi nāma saṃmūḍhā janayitvā vaśaṃgataḥ

5.4

(na bālaṃ na yuvānaṃ vā) na sthavirameva vā /
gṛhasthamagṛhasthaṃ vā yadāsau nāpakarṣati

5.5

sukhitaṃ duḥkhitaṃ vāpi guṇavantaṃ tathaiva ca /
vratasthamavratasthaṃ vā yadāsau nāpakarṣati

5.6

duḥśīlaṃ śīlavantaṃ ca (dāninaṃ ca tathottamam) /
rājānaṃ cottamaṃ cāpi yadāsau nāpakarṣati

5.7

daivaṃ vā nārakaṃ vāpi tiryañca pratajaṃ tathā /
pramattamapramattaṃ vā yadāsau nāpakarṣati

5.8

kāmadhātūpapannaṃ vā rūpadhātau sthitañca yaḥ /
ārupyadhātūpapannaṃ vā yadāsau nāpakarṣati

5.9

karmapāśo jarādaṇḍo vyādhidaṇḍo mahāvanam /
raktopamo mṛtyurayaṃ sattvānādāya gacchati

5.10

evaṃvidhe pratibhaye mṛtyau paramadāruṇe /
(upasthite pravartante) surāḥ kāmavimohitāḥ

5.11

patanāntaṃ sarvasukhaṃ santyajet
yad duḥkhaṃ cyavamānasya devalokāt surasya ca /
narake yadbhavaṃ duḥkhaṃ viprayogapuraḥsaram

5.12

viṣamākṣikasaṃyuktaṃ yathānnaṃ cāpi (śobhanam) /
(tato) devagataṃ saukhyaṃ patanāntaṃ visarjayet

5.13

kṣīṇapuṇyasya dīnasya svadārairvarjitasya ca /
yad duḥkhaṃ cyavamānasya tasyaupamyaṃ na vidyate

5.14

sukṛtakṣīṇamandasya dvipasyeva gatattviṣaḥ /
śāmyati devasya yadduḥkhaṃ mahadduḥkhaṃ prajāyate

5.15

devasyāpi cyavanam
tṛṣṇāviṣayavṛddhasya śokopahatacetasaḥ /
mandavāgdehaceṣṭasya devasya cyavanād bhayam

5.16

duḥkhasya viṣayataratvam
yathā yathā sukhāsvādāḥ kāmā paramavañcakāḥ /
(tathā) tathā bhavatyeva teṣāṃ duḥkhaṃ mahattaram

5.17

yatamānasya yad duḥkhaṃ devalokān prajāyate /
tasyāntareṇa narakaṃ kalāṃ nārhati ṣoḍaśīm

5.18

cyavanāntaṃ devalokaṃ maraṇāntaṃ tadā bhuvi /
dṛṣṭvā duḥkhaṃ (bhavatyeva śreyase kriyatāṃ manaḥ)

5.19

saukhyaṃ patanāntam
patanāntaṃ sadā saukhyaṃ nāsti lokasya nityajāḥ /
tad buddhvā kāraṇaṃ sarva śreyase kriyatāṃ manaḥ

5.20

sarva duḥkhāntam
sarve kṣayāntā nicayā patanāntā samucchrayāḥ /
saṃyogā viprayogāntā maraṇāntaṃ hi jīvitam

5.21

jātasya maraṇaṃ nityaṃ na tasyāstīti nityatā /
na bhūtārāvitānena triṣu dhātuṣu dṛśyate

5.22

garbhameke vinaśyanti tathaike sūtikāgṛhe /
parisarpaṇakāścaike tathaiva (ca vinaśvarāḥ)

5.23

maraṇaṃ dhruvam
udayāstaṃ ca gamanaṃ bhāskarasya pradṛśyate /
tathā jātasya sarvasya sthitaṃ maraṇamagrataḥ

5.24

sarva sukhaṃ kṣayāntam
kṣayāntaṃ hi sukhaṃ sarva yo na vindati mohadhīḥ /
sa paścānmaraṇe prāpte (duḥkhāya janibhāgbhavet)

5.25

kuśalaṃ kārya(karaṇaṃ kuśalī ca) priyaḥ sadā /
sukhaṃ hi dharmācaraṇaṃ kathayanti manīṣiṇaḥ

5.26

anityamadhruvaṃ sarva pariṇāme kaṭuḥ sadā /
saṃsāraḥ kathito buddherhetustattvavicāraṇe

5.27

devāḥ sukhapramattā ye teṣāṃ sukhamaśāśvatam /
cyavamānasya ca yadduḥkhaṃ devalokāt surasya hi

5.28

tasyopamānaṃ naivāsti narakānnarakaṃ hi tat /
kimete nāvabudhyante patanāntaṃ sadā sukham

5.29

ajarāmaravallokaṃ paśyanti sukhamohitāḥ /
cyutyupapattimallokaḥ saṃkhyā tasya na vidyate /
na codvijanti puruṣāstṛṣṇayā parivañcitāḥ

5.30

abhiyāti sadā janma tvaritaṃ yāti yauvanam /
saṃyogo viprayogaśca sahajaḥ paridṛśyate /
vimūḍhā nānupaśyanti viṣayaiḥ parivañcitāḥ

5.31

tṛṣṇāvivaśā devāḥ cyavanti
cyavanti devāḥ vivaśāstṛṣṇayā parimohitāḥ /
sā bhūmistāni padmāni vanāni vividhāni ca

5.32

sarvapadārthānāmāpātaramaṇīyatvam
śikharāgrāṇi ramyāṇi ratnavanti mahānti ca /
sarāṃsi nadyo vividhā ratnapāṣāṇabhūṣitāḥ

5.33

vṛkṣā vicitrakusumāḥ paṅktibhirvividhaiḥ sthitāḥ /
harmyāgrāṇi ca ramyāṇi ratnavanti mahānti ca

5.34

kalpavṛkṣā hemamayā kecidvaidūrya nirmalāḥ /
rājatāstapanīyāśca vimiśrā vararohiṇaḥ

5.35

bhramarairūpagītāśca vibhānti kamalākarāḥ /
vibhūṣaṇāni ramyāṇi devārhāṇi ca sarvataḥ

5.36

sarva kṣaṇikam
sarvametat tathaivāsti janastu parivartate /
māyābudbudaphenābhaṃ gandharvanagaropamam

5.37

sukhaṃ sarvasya devasya tṛṣṇayā vañcitasya hi /
sa vināśya janaṃ sarva bhrāmayitvā bhavārṇave

5.38

tṛṣṇaiva duḥkhamūlam
tṛṣṇā viṣāgnisadṛśā lokānāmatra tiṣṭhati /
avitṛptā kāmabhogairapi taptā sukhodbhavā

5.39

kālānalena nirdagdhā kva te devagaṇāḥ gatāḥ /
sarvathādhigatā yeyaṃ tṛṣṇā lokavitanvinī

5.40

yayā vimohitā devāḥ kālasya vaśamāgatāḥ /
devāsurā narā yakṣā narake yānti jaṅgamāḥ

5.41

kālapāśayojitaṃ traidhātukamidam
gacchanti vivaśāḥ sarve kālapāśaṃ durāsadam /
traidhātukamidaṃ sarva kālapāśena yojitam

5.42

tṛṣṇāvimohitāḥ maraṇaṃ na paśyanti
na ca paśyanti vivaśāstṛṣṇāmohena mohitāḥ /
anena hi yathā devāḥ śataśo 'tha sahastraśaḥ

5.43

gatāḥ kālāgninirdagdhā viṣayairdhanasaṃbhavaiḥ /
parasya dṛśyate maraṇamātmano naiva dṛśyate

5.44

paścātte vyasane prāpte vindante duḥkhamātmanaḥ /
pramādakaluṣaṃ ceto viṣayābhirataṃ sadā

5.45

na vindanti dhruvaṃ mṛtyuṃ dehināṃ sahajasthitam /
sukhottaramanāśasya pramādābhiratasya ca

5.46

mṛtyusainyamupaitīdaṃ pramāthi viṣasannibham /
na mantrauṣadhakarmāṇi na devā nāsurāstathā

5.47

kālapāśabaddhasya na ko 'pi trātā
kālapāśena baddhasya trātāro na bhavanti te /
rajasā guṇṭhitaṃ vaktraṃ ātmano naiva vindati

5.48

tṛṣṇāyā heyatve hetuḥ
prāpteścyavanabhūto 'yaṃ mṛtyuḥ paścād bhaviṣyati /
lolupasya sadā yatnairavitṛptasya tṛṣṇayā

5.49

sahasābhyeti maraṇaṃ yannadṛṣṭaṃ sukhārthinām /
ayaṃ tavāgraho duḥkhaṃ mṛtyunā preṣito mahān

5.50

asmādanantaraṃ mṛtyurbhaviṣyati sudāruṇaḥ /
mahāgirivarādasmāt vanopavanabhūṣitāt

5.51

baddhānarā viṣayagā svakarmaphalabhoginaḥ /
krīḍāvihāriṇastāvat kvacit tṛṣṇāsukhaṃ na hi /
tarṣyayā tṛṣṇayā mūḍhāḥ patanti vivaśā bhuvi

5.52

dhūmasyānantaraṃ vahniryathā bhavati nityaśaḥ /
tathā cyavanaliṅgasya pṛṣṭhataścyavanaṃ sthitam

5.53

jātyā jātyā dhruvaṃ mṛtyuścārogye sati ruk sthitā /
sampattau vyasanaprāptiyauvane sahajā jarā /
sarvaiḥ priyairviyogaśca na saṃyogo dhruvaṃ sthitaḥ

5.54

dharmatāyāḥ mahattvam
dharmateyaṃ sadāloke samyagbuddhena deśitā /
ubhayasya kṣayo nāśo janasyo parivartate

5.55

jātau satyāṃ yathā mṛtyuravaśyaṃ sthita eva hi /
kṣīyate sukṛtaṃ karma āyūṃṣi kṣaṇikāni hi

5.56

saṃvarādikaṃ bhajadhvam
saṃvara dharmavinaye bhajadhvaṃ puruṣottamāḥ /
abhyeti yauvanaṃ sarvaṃ jīvitaṃ cānugacchati

5.57

sarvasya nāśaśālitvam
naśyanti sarvadā sarvā mā pramāde manaḥkṛthā /
na nityaṃ labhyate svargo na nityaṃ kṣaṇasampadā

5.58

yasya yāvannābhipatanaṃ tāvat kṣipraṃ (pra)yujyatām /
(tasya jāte hi patane tat prayogo vṛthā bhavet)

5.59

ayaṃ sa hi drumavano nānāratnavibhūṣitaḥ /
latāgahvarasaṃcchannaḥ padmākaravibhūṣitaḥ

5.60

jāmbūnadamayaiśśuddhaiḥ prāsādaiḥ ratnacitritaiḥ /
nānāvidhaiḥ prastravaṇairlatābhirupaśobhitaḥ

5.61

karmasākṣījanasyāsya bhitvā gaganamucchritaḥ /
kalpāgnivirato meruḥ sarvathā na bhaviṣyati

5.62

kiṃ punarye surāstatra phenabudbudasannibhāḥ /
utpadyante vinaśyanti pramādamadamohitāḥ

5.63

sukhaduḥkhamanantaṃ ca svecchākāmaphalodbhavam /
devalokād yathā devāḥ patanti narake punaḥ

5.64

tad duḥkhaṃ paramaṃ kaṭu
śarīramānasaiduḥkhairvidyamāneṣu sarvataḥ /
na tacchakyaṃ pramatte syāt tadduḥkhaṃ paramaṃ kaṭu

5.65

viyogaduḥkhaṃ duḥkhanāmagrataḥ paripaṭhyate /
taccadevagatau nityamagrataḥ sampravartate

5.66

sarvapriyairmanāpaiśca viprayogo bhaviṣyati /
na ca devāḥ prapaśyadhvaṃ maraṇāntaṃ hi jīvitam

5.67

cyutikāle tu samprāpte vihvalendriyacetasā /
jānīdhvaṃ tatparaṃ duḥkhaṃ yadavaśyaṃ bhaviṣyati

5.68

sarvaṃ kṣaṇikam
akālacakrapratimaṃ gandharvanagaropamam /
tribhave saṃbhavaṃ sarva phenabudbudasannibham

5.69

yaḥ phenarāśau saṃmūḍhaḥ kuryācchādanasaṃstaram /
sa mūḍhaḥ saṃskṛte kuryādabhisvādaṃ bhramātmakam

5.70

mṛtyumahimā
na devā na narā yakṣā nāsurā garuḍāstathā /
trāyante mṛtyusamaye karmaṇā paritapyatām

5.71

yāvannāyāti samaye mṛtyurājaḥ sudāruṇaḥ /
tāvattu sukṛtaṃ kārya mā paścāt paritapyatha

5.72

yadbhūtakāmajaṃ saukhyaṃ prākṛtaṃ viṣayodbhavam /
mṛtyukāle samutpanne tiṣṭhanti na budharṣamā

5.73

kiṃ kariṣyanti saukhyāni kiṃ striyaḥ kiñcabāndhavāḥ /
mṛtyunā hriyamāṇasya devalokāt samantataḥ

5.74

sthirāstā bhūmayaḥ sarvā vanopavanabhūṣitāḥ /
mṛtyurajjvā vibaddhaśca tvantu kālena nīyase

5.75

ākāśe jaladā yadvada vāyunā samudīritāḥ /
saṃśliṣṭāśca viyujyante saṃsāre prāṇinastathā

5.76

ṛtau ṛtau yathā puṣpamāgatairdṛśyate naraiḥ /
vyatīte tu ṛtau sarve pratiyānti yathāgatāḥ

5.77

yathā kāle samutpanne modante sukṛtaiḥ surāḥ /
vyatīte tu śubhe kāle pratiyānti yathāgatāḥ

5.78

ṛtau ṛtau yathā vṛkṣe parṇajāyate 'nekaśaḥ /
vyatīte tu śubhe kāle śīryate tat samantataḥ

5.79

yathā parṇopamādetanna saukhyamabhayaṃ bhave /
śīryate satataṃ saukhyaṃ nāsaukhyaṃ vidyate dhruvam

5.80

prābṛṭkāle yathā varṣamākāśe na nivartate /
tathā saukhyamidaṃ sarva gacchati na nivartate

5.81

barhiṇāṃ ca yathā nādo vāyunā samudīritaḥ /
śrūyate tatpraṇāśāya tathā saukhyamidaṃ smṛtam

5.82

yathā hi jvalane kṣiptaṃ dhruvaṃ kālaṃ pradahayate /
tathā vahanyupamaḥ kālaḥ kāṣṭhavaccaratāṃ smṛtaḥ

5.83

āgatāśca gatāścaike śataśo 'tha sahastraśaḥ /
saṃvego na bhavatyeṣā tṛṣṇayā mohitāstathā

5.84

yathā yathā mahāsaukhyaṃ svayaṃ bhogo yathā yathā /
tathā tathā mahad duḥkhaṃ patanāntodbhavaṃ dhruvam

5.85

jātyādi duḥkhaparamparā
jātirduḥkhā jarā duḥkhā maraṇaṃ duḥkhameva ca /
priyaiśca saha viśleṣo duḥkhasyaiṣā paramparā

5.86

mṛtyunā na bibhet
ekasya patanaṃ dṛṣṭvā kathaṃ nodvijate janaḥ /
mamāpi patanaṃ hyetat sarvapāpairbhaviṣyati

5.87

yaḥ paśyati bhayaṃ dūrāt pratipattau ca vartate /
(sa)mprāpte mṛtyusamaye na vibheti gatavyathaḥ

5.88

vibhujyamāno daunaiśca mṛtyuḥ svajanabāndhavaiḥ /
yadduḥkhaṃ mṛtyusamaye tanna śakyaṃ prabhāṣitum

5.89

patanāntaṃ hi maraṇaṃ patamāno yathā giriḥ /
niṣpratyanīkaṃ balavat puruṣānapakarṣati /
saṃśliṣyate mahāvegaḥ samprahārī ca sarvadā

5.90

taṃ jñātvā mā pramādeṣu stubadhvaṃ devasattamāḥ /
saṃśleṣayati viśleṣaṃ yauvane ca sadā jarā

5.91

jīvite ca sadā mṛtyuḥ padametat sadā sthitam /
anityenāgnināvaśyaṃ dagdhabyo yatra gocaraḥ

5.92

kalpānte kiṃ punardevā ye phenakadalīsamāḥ /
na tadasti bhavet kiñcid yad jñānaṃ saṃskṛtaṃ calam

5.93

yannityaṃ (ca) sukhaṃ vā syādetatsthānaṃ na vidyate /
upasthitamiva jñeyaṃ maraṇaṃ sarvajantubhiḥ

5.94

yasmāt tasya pratīkāraḥ sarvopāyairna śakyate /
rūpaṃ kṣaṇikameteṣāṃ vayo 'pi kṣaṇikaṃ tathā

5.95

kṣīyate ca tathā saukhyaṃ na ca buddhayantyamedhasaḥ /
yadā tat sarvameteṣāmanekaṃ śubhalakṣaṇam

5.96

janmataḥ kālacakreṇa paripāṭayā vināśitam /
tathaivaitat purā naṣṭamanekaśatalakṣaṇam

5.97

tathaitadapi janmaiṣāṃ mṛtyurājo hariṣyati /
pramādamanasāṃ hyeṣāṃ nityaṃ sukhavihāriṇām

5.98

nidhanāya kālapāśo 'yamabhyeti sukhanāśakaḥ /
sukhārogyabalaprāṇapriyaviśleṣakārakaḥ

5.99

balavanmṛtyurājo 'sau samīpamupasarpati /
yaḥ samīpagato hyeṣāṃ pramattānāmanekaśaḥ

5.100

sukhanāśaḥ suniścitaḥ
jīvitaṃ saha saukhyena tvaritaṃ nāśayiṣyati /
dīrghakālamidaṃ dhvastaṃ pramādāpahatāḥ surāḥ

5.101

nāvabuddhayanti mohāndhāḥ saukhyena pratibodhitāḥ /
yadā hīnaprabhāhyete vihvalendriyacetasaḥ

5.102

yamalokaṃ patiṣyanti tadā jñānasya tatphalam /
jīyate bata kālo 'yaṃ kṣaṇikaṃ ca yathā sukham

5.103

tathāpi raktamanaso nāvabuddhayantyacakṣuṣaḥ /
ramyād ramyataraṃ yānti nityaṃ sukhavihāriṇaḥ

5.104

prayāsyanti yathā hayete mṛtyurājo hariṣyati /
jarā jātivipattīnāṃ yo na mūḍho viṣīdati

5.105

sa paścāt mṛtyusamaye tapyate (hīnacetasā) /
sukhaṃ deveṣu samprāpya (tadetad) guṇasammatam

5.106

kṛtahutaṃ vināśāntaṃ kṣaṇikaṃ jīvitaṃ calam /
yathā hi yad vināśāntaṃ tathaiṣāmapi jīvitam

5.107

acireṇāpi kālena bhaviṣyati na saṃśayaḥ /
yāvannāyāti maraṇaṃ yāvad buddhiranāvilā

5.108

manasā dharmaratiḥ kāryā
tāvaddharmarataṃ dhārya manobalena dhīmatā /
sarvajīvitanāśāya sarvasaukhyakṣayāya ca

5.109

priyaviyogaḥ niścitaḥ
sarvapriyaviyogāya mṛtyurāśrayameti ca /
tasminnāpte mahādhyāne mṛtyuḥ paramadāruṇaḥ

5.110

nānyat trāṇamṛte dharmāt tasmād dharmarato bhavet /
upapannasya devasya yā prītirupapadyate

5.111

nāsau cyavanaduḥkhasya kalāmarhati ṣoḍaśīm /
mṛtyukāle samutpanne na kaścit kasyacit tathā

5.112

sarvasya nāśatvam
na ca gacchantimapyekaṃ padamekaṃ hi gacchati /
yadā jātaṃ tadāramya naro mṛtyuparāyaṇaḥ

5.113

nānāmohaparītastu bhayametanna vidyate /
yadā te cyavanaṃ prāpte bhavabhogakaraṃ param

5.114

tadā vindati mūḍhātmā yad bhayaṃ mṛtyujaṃ mahat /
viṣayoragasandaṣṭā tṛṣṇā viṣavimohitā

5.115

na vindanti sadā devāścyavanānte mahad bhayam /
cyavanti ca tathā duḥkhamutpādayanti dehinām

5.116

yathopapattiścyavanaṃ devānāṃ samprajāyate /
karmavāyusamudbhrāntaṃ prayogeṇa ca duḥkhitam

5.117

puruṣaṃ nayate mṛtyuravaśaṃ (sukhavañcitam) /
na mātaro na pitaro na mitrāṇi na bāndhavāḥ

5.118

sahāyatāṃ vrajantīyaṃ puruṣaṃ kālacoditam /
asahāyo janaścāyaṃ janaḥ prakṛtivañcitaḥ

5.119

mana eva pāśabandhanam
kevalaṃ tu manaḥpāśairbandhanairbadhyate janaḥ /
na janaḥ svajanaśceha trātā bhavati kasyacita

5.120

gṛhīta iva keśeṣu mṛtyunā dharmamācaret
mṛtyukāle samutpanne svajano 'pi yathā janaḥ /
yastvaṃ paśyasi devānāṃ sukhametanmahodayam

5.121

tat prasahyamahādevo mṛtyurājo hariṣyati /
tvaritaṃ yāti janmedaṃ na ca vindati bāliśaḥ

5.122

paścāttu vyasane prāpte prativindanti duḥkhinaḥ /
yadi duḥkhādbhayaṃ tvaritaṃ yadi mṛtyubhayaśca yaḥ

5.123

dharme hi kriyatāṃ buddhirevaṃ sukhamavāpsyatha /
vināśāntaṃ sadā saukhyamanityaṃ sarvataścalam

5.124

devatvaṃ patanāntam
sarvadevakṛtaṃ saukhyaṃ na ca vindanti mohitāḥ /
abhūtvā ca cyavantyete bhūtvāvaśyaṃ hi cañcalāḥ

5.125

devāḥ patanabhāvāya dharmateyaṃ vyavasthitā /
pramattāḥ kāmabhogeṣu ye devāścalamānasāḥ

5.126

na paśyanti surāstīvraṃ vyasanāntaṃ hi jīvitam /
yadaiva jāyate devastadaiva maraṇāya saḥ

5.127

śreyase matiḥ karttavyā
divasānte yathā rātriravaśyaṃ pratipadyate /
divasaṃ jīvitaṃ proktaṃ rātriḥ sthānmaraṇopamā

5.128

tasmāt tadubhayaṃ jñātvā śreyase kriyatāṃ manaḥ /
tadetadartha nṛṇāṃ hi strīrāgavaśavartinām

5.129

tadiṣṭaṃ mṛtyusainyena prasahayamavamarditam /
bhāvābhāvādibhirmūḍhān vañcayitvā striyo narān

5.130

prayānti mṛtyusamaye svakarmaphalabhoginaḥ /
padmopavanaśaileṣu nadīnāṃ nirjhareṣu ca

5.131

bahuśaḥ krīḍanaṃ kṛtvā kūpāyābhigatāḥ priyāḥ /
avaśyambhāvi maraṇamavaśyaṃ ca viyogitā

5.132

tathāpi nāma puruṣā nityaṃ rāgavaśānugāḥ /
sukhitaṃ duḥkhitaṃ vā(pi) jīrṇamanyatra yauvanam

5.133

mṛtyurājo 'vamardati
duṣkulīnaṃ kulīnaṃ vā mṛtyurājo 'vamardati /
surūpaṃ vā virūpaṃ vā balavantaṃ tathābalam

5.134

sanāthaṃ naṣṭanāthaṃ vā mṛtyurājo 'vamardati /
rājānaṃ vā tathā mṛtyuḥ gṛhiṇaṃ vā tathā yatim

5.135

krūraṃ vā mṛdukaṃ vāpi mṛtyurājo 'vamardati /
nirdhanaṃ vā daridraṃ vā saguṇaṃ nirguṇaṃ tathā

5.136

striyaṃ vā puruṣaṃ vāpi mṛtyurājo 'vamardati /
pravāsinaṃ gṛhasthaṃ vā jale vāpi sthalesthitam

5.137

sthitaṃ vā giriśṛṅgeṣu mṛtyurājo 'vamardati /
jāgarantaṃ tathā suptaṃ bhuñjānaṃ vā tathā sthitam

5.138

pramāthī sarvalokasya mṛtyurājo 'vamardati /
bhūmisthaṃ (vā) vimānasthaṃ videśasthaṃ tathā gṛhe

5.139

krakacaḥ kālacakro 'yaṃ mṛtyurājo 'vamardati /
bhāgyavantaṃ tathā dhanya nistriśaṃ (caiva) dharmikam

5.140

rogiṇaṃ svasthadehaṃ vā mṛtyurājo 'vamardati /
caṇḍaṃ suśīlinaṃ cāpi kadarya dhaninaṃ tathā

5.141

pramattamapramattaṃ vā mṛtyurājo 'vamardati /
nārakeyaṃ tathā pretaṃ tiryañco manujaṃ tathā

5.142

anivṛttabalotsāho mṛtyurājo 'vamardati /
kāmadhātau ca ye devā rūpadhātau ca ye sthitāḥ

5.143

tān sarvān hi pratibalān mṛtyurājo 'vamardati /
ārūpyeṣu ca ye devāḥ samāpattiniveśakāḥ /
tān sarvānapi vai devān mṛtyurājo 'vamardati

5.144

sarva vināśāntam
yad jātaṃ saṃskṛtaṃ kiñcid tad vināśāntameva hi /
tannāsti saṃskṛtaṃ kiñcid yasya nāśo ca vidyate /
mṛtyorbalamidaṃ jñātvā kāmadoṣaṃ ca sarvataḥ

5.145

tṛṣṇayā vañcanaṃ cāpi viramadhvaṃ bhavārṇavāt /
tadaitad vyasanaṃ matvā mṛtyorapi calācalam

5.146

sudāntaṃ kriyatāṃ cittam
sudāntaṃ kriyatāṃ cittaṃ yenedaṃ bhrāmyate jagat /
vanopavanaśailebhyo vimānebhyaśca sarvataḥ

5.147

sarvadevāḥ paciṣyanti kālāgnivinipātitāḥ /
pramādamanaso mūḍhā bhūyo viṣayajihimatāḥ

5.148

tṛṣṇāpāśena sambaddhā devāḥ yāsyanti durgatim /
rabhasaṃ jīvitaṃ saukhyaṃ prayāti khalu dehinām

5.149

na ca vindanti vibudhā jātyandhā iva satpatham /
jalabudbudasaṃkāśaṃ jīvitaṃ sarvadehinām

5.150

nadītaraṅgacapalaṃ yauvanaṃ vyativartate /
anityā (hi)kaṭākṣekṣāpraduḥkhāstuṣitāḥ surāḥ

5.151

rāgasya heyatvam
nirvāyatyavaśo dīno dīpaḥ snehakṣayādiva /
karmakṣayaparikṣipto dvādaśāro mahābalaḥ

5.152

dharmacakro bhavatyeṣa nipātī syānna cañcalaḥ /
vicitraviṣayāramyā anekasukhamaṇḍitāḥ

5.153

kālagrāsāḥ sarve bhavanti
tuṣitāḥ patanti vivaśāḥ kālasya vaśamāgatāḥ /
kālasya vaśamāpannā yathā rohanti pādapāḥ

5.154

te punaḥ kālamāsādya bhavanti vigatatviṣaḥ /
yathā kālaṃ samāpadya bhavanti sukhitāḥ surāḥ

5.155

punastamaiva saṃsṛtya patanti vivaśā hi te /
karmakālaṃ samāsādya loko 'yaṃ parivartate

5.156

sukhaṃ vrajati duḥkhaṃ hi kālasya vaśamāgataḥ /
yadvṛttaṃ prākśubhaṃ karma tacca duṣṭamahodayam

5.157

tadidaṃ bhuñjate svargaṃ kṣīyate ca tataḥ punaḥ /
sahetukasya sarvasya kṣaṇikasya viśeṣataḥ

5.158

anityatāparāmarśo nāsau bhavati sarvataḥ /
ye bhāvāḥ saṃskṛtā nityāḥ sarve te vipralobhinaḥ

5.159

vipralobhya janaṃ yāti dharmateyaṃ vyavasthitā /
śīghrasrotā yathā nadyastathā saukhyaṃ śarīriṇām

5.160

kṣaṇikaṃ jīvitaṃ sarva na ca vindanti bāliśāḥ /
jarā vyādhiśca mṛtyuśca vipattiḥ karmasaṃkṣaye

5.161

bhavantyetāni devānāṃ nityānāṃ kāmacāriṇām /
nāyurdhruvaṃ bhavatyeva na saukhyaṃ triṣu dhātuṣu

5.162

na (ca) vindanti vivaśā devāḥ kāmena mohitāḥ /
varṣadhārā yathākāśe duḥsthā bhavati sarvataḥ

5.163

tathā saukhyamidaṃ sarva varṣadhāropamaṃ sadā /
vāyunā pāṃsavo yānti anyonya parighaṭṭitāḥ

5.164

bhrāmyate gagane 'vaśyastathā śleṣaḥ śarīriṇām /
suciramapi saṃramyaṃ nityatā nāsti dehinām

5.165

acintyārthe saukhyamidaṃ na ca vindanti bāliśāḥ /
vāteritaṃ tu yat saukhyaṃ vināśāntaṃ bhaviṣyati

5.166

sukhasya duḥkhamiśritatvam
vināśaṃ naiva budhyanti kāminaścittavañcitāḥ /
duḥkhamiśraṃ sukhamidaṃ pracchannamiva vidyate

5.167

padmamālāparicchinno viṣapūrṇo yathā ghaṭaḥ /
odanaṃ viṣasammiśraṃ maraṇāntaṃ (hi) tat tathā

5.168

tathā saukhyamidaṃ sarva tasmāt tat parivarjayet /
ādau madhye tathā cānte narakāya bhaviṣyati

5.169

utpādasthitibhaṅgāni sarvāṇi vastūni
utpādasthitabhṅgāntaṃ sarva saṃskṛtamucyate /
sarva ca saṃskṛtaṃ saukhyaṃ nanu bhaṭṭārameva tat

5.170

bhaṭṭārañca vilāsaśca (su)vyayakṣaṇikaṃ tathā /
sukhaṃ ca jīvitaṃ sarva tasmāt tat parivarjayet

5.171

ādau madhye tathā cānte śreyasyeva manaḥ sadā /
sudāntaḥ śuddhacitasya mṛtyukāle na sīdati

5.172

maraṇasyāvaśyambhāvitvam
avaśyambhāvi maraṇaṃ priyasya ca viyogatā /
na ca cintayataḥ kāle viṣaye vipralobhinaḥ

5.173

jarāmaraṇacakraṃ tamaviṣahyaṃ sudāruṇam /
pādapān devagān sattvān na ca buddhayantyacakṣuṣaḥ

5.174

sarvasya jātasya cyavanaṃ bhavati
cyavamānasya devasya vikalendriyacetasaḥ /
yad duḥkhaṃ sukaraṃ tasya naupamyamiha vidyate

5.175

yathā yathā mahat saukhyaṃ tṛṣṇopahatacetasaḥ /
tathā tathā mahad duḥkhaṃ cyavamānasya duḥsaham

5.176

kṛtvā hi saṃskṛtaṃ karma na jñātvā karmaṇaḥ sthitiḥ /
mṛtyukāle samutpanne paścāttāpena dahayate

5.177

mṛtyoḥ pūrvameva svahitamādheyam
yāvannāpyeti maraṇaṃ yāvacca kṣaṇasampadaḥ /
tāvat svahitamādheyameṣa mārgaḥ sukhāvahaḥ

5.178

cyavanaṃ devalokeṣu maraṇaṃ narabhūmiṣu /
viditvā kaḥ pumān āsthāṃ kuryātsopadrave bhave

5.179

sarva vināśi
tailavartipraṇāśena dīpanāśo yathā dhruvam /
karmakriyā tathā kasya vinipātaḥ surālayāt /
bhittināśo yathāvaśyaṃ cittanāśo dhruvaṃsthitaḥ

5.180

karmanāśāttathā saukhyamavaśyaṃ vinipadyate /
kṣīṇapuṇyāḥ nipatyante devāḥ sarve surālayāt

5.181

anityataiṣāṃ sarveṣāṃ sattvānāṃ vinipātikā /
mṛtyuḥ pivati bhūtāni jarā pivati yauvanam

5.182

vyādhiḥ pivati cārogyaṃ na ca loko 'vabudhyate /
upapannāḥ subahuśaḥ pratītāścāpyanekaśaḥ

5.183

jāyate jīryate cāyaṃ cyavane copapadyate /
na kṣaṇo 'sti muhūrto vā parivartastathāpi vā

5.184

yatra mṛtyurvilambena na ca loko 'vabudhyate /
upapannāstu bahuśaḥ pratītāścāpyanekaśaḥ

5.185

yanna mṛtyuvilambaḥ syānna ca loko 'vabudhyate /
anityaṃ jīvitaṃ sarva na vilambi ca yauvanam

5.186

sarvabhūtānyanityāni na ca loko 'vabudhyate /
ante krameṇa naśyanti bhāvāḥ kṣaṇavilamvinaḥ

5.187

sambaddhāḥ karmasūtreṇa na ca loko 'vabudhyate /
devakoṭisahastrāṇi vanopavanasevinām

5.188

nimīlitāni kālena na ca loko 'vabudhyate /
paṅkābhāvacarā devāḥ pramattā bhogatṛṣṇayā

5.189

yāsyanti vilayaṃ sarve na ca loko 'vabudhyate /
phenabudbudasaṅkāśaṃ svapnadravyopamaṃ sukham

5.190

kṣayaṃ prayāti śīghraṃ ca na ca loko 'vabudhyate /
sarvasya sarvathā sarvo vināśo niyato bhave

5.191

na ca bālasya saṃsārānnirvedamupapadyate /
na sarvaḥ sarvathā sarva sarvopāyaiḥ prayatnaśaḥ /
saṃtrātā bhavane prāpte mṛtyukāle sudāruṇe

5.192

mṛtyurityabhidhīyate
vyucchettā sarvasaukhyānāṃ duḥkhanāmākaro mahān /
viśleṣaḥ sarvabandhānāṃ mṛtyurityabhidhīyate

5.193

bhayopanetā bhūtānāṃ duḥkhānāmudadhiḥ samaḥ /
vyāmohakarttā buddhīnāṃ mṛtyurityabhidhīyate

5.194

sañchettā jīvitānāmindriyāṇāṃ ca nāśakaḥ /
amṛśyaḥ sarvabhūtānāṃ mṛtyurityabhidhīyate

5.195

adhṛṣyaḥ sarvabhūtānāmajeyaḥ sarvakarmaṇām /
vināśaḥ sarvasattvānāṃ mṛtyurityabhidhīyate

5.196

avaśyambhāvi tattvānāmantakaṃ sarvadehinām /
nikāyabhāganāśo 'yaṃ mṛtyurityabhidhīyate

5.197

sadeva yakṣagandharvapiśācoragarakṣasām /
kālacakravināśī (ca) mṛtyurityabhidhīyate

5.198

asaṃyamī pramāthī ca bahnivat sarvadehinām /
krūraścāvinivarttyaśca mṛtyurityabhidhīyate

5.199

skandhāyatananāśaśca ārupyasyātha cetasaḥ /
kāladharmo mahāveśo mṛtyurityabhidhīyate

5.200

śreyase matiḥ karaṇīyā na tu pramāde
sa eva dhā(ta)ve śīghraṃ vinipātāya dehinām /
śreyase kriyatāṃ yatno mā pramādeḥ manaḥ kṛthāḥ

5.201

gataṃ jīvanaṃ nāyāti
yathā (hi śīghra) gamanaṃ pakṣiṇāṃ pavanasya vā /
tathā śīghrataraṃ yāti jīvitaṃ sarvadehinām

5.202

gato nivartate vāyurnivartante ca pakṣiṇaḥ /
jīvitaṃ yanniruddhaṃ tu tasya nāgamanaṃ punaḥ

5.203

drutaṃ kṣīyanti karmāṇi drutamabhyeti cāntakaḥ /
avaśyambhāvi viśleṣaṃ na ca vindanti devatāḥ

5.204

anirvāyo mahāvegaścatuḥsatyanivarhaṇaḥ /
avaśyambhāvi balavāneṣa mṛtyurupaiti ca

5.205

śruti pramādino devāḥ sukhena parivañcitāḥ /
na vindanti mahad duḥkhaṃ yadavaśyaṃ bhaviṣyati

5.206

saṃskṛtasya hi sarvasya samayasya viśeṣataḥ /
vināśo bhavati (cā)sau dharmateyaṃ bhave bhave

5.207

jarāyauvananāśāya prāṇanāśāya cāntakaḥ /
vipattibhūtanāśāya sthitā (vai) nāśahetavaḥ

5.208

evaṃvidhe mahāghore vyasane (vai) mahad bhaye /
pramādino hi yad devāḥ nūnamete ca cetanāḥ

5.209

anāgatabhayaṃ yo hi paśyati jñānacakṣuṣā /
sa paṇḍita iti jñeyo viparītastu bāliśaḥ

5.210

karmakṣaye sukhasya nāśaḥ
vimūḍhamanasaḥ sarve vañcitāḥ svena cetasā /
karmakṣaye tu naśyanti dīpā snehavaśādiva

5.211

anekaviṣayāṇāṃ ca idaṃ saukhyamanuttamam /
bhuktvā karmakṣayo bhūta vinipāto bhaviṣyati

5.212

anityatvānavagamādadharmaratiḥ
jalataraṅgacapalaṃ jīvitaṃ yāti dehinām /
na ca budbudaniḥsāramavagacchanti bāliśāḥ

5.213

phenarāśiściraṃ tiṣṭhed upāyaiḥ katibhirnanu /
na tu devāściraṃ tiṣṭhantyanityo bhāvanamiti

5.214

lobhavaśādeva mṛtyorupekṣā
kṛṣyate bhūriyaṃ sarvā manujaiḥ phalakāṃkṣibhiḥ /
na ca saṃdṛśyate mṛtyurlābhasaktairapaṇḍitaiḥ

5.215

kṣaṇe kṣaṇe vivardhante lobhāśā mohite jane /
na ca vindanti saṃsārāḥ kṣīyamāṇāḥ kṣaṇe kṣaṇe

5.216

daṇḍatrayamupasaṃharati
jarādaṇḍo 'yamabhyeti yauvanāntakaro nṛṇām /
ārogyaśaktināśāya vyādhidaṇḍo 'yamāgataḥ /
daṇḍatrayamidaṃ ghoraṃ sasurāsuranāśakam

5.217

abhyeti na ca mūḍho 'yaṃ lokaṃ paśyati bāliśaḥ /
parasparaṃ pralobhācca svajanaṃ snehacañcalam

5.218

mohabaddhāḥ mṛtyuṃ viyogaṃ ca nāvagacchanti
gacchatyanyonyasaṃśliṣṭo mohabaddhe jane janaḥ /
putrapautraprapautrāṇāṃ vaśagāścāpi ye narāḥ

5.219

karmaskandhasya duḥkhāvahatvam
sarve tena bhaviṣyanti tvaṃ tu saṅgena bādhyase /
jīvitāntakaraḥ śatrurna viśaṅko mahābalaḥ

5.220

so 'vilambī mahāvego mṛtyureṣo 'bhyupaiti ca /
calācalavidhirjñeyaḥ karmaskandhairnidarśitaḥ

5.221

devādīnāṃ kṣayo bhavati
devanāgāḥ (sa)gandharvā piśācoragarākṣasāḥ /
na śaktāścyavane kṣāntaṃ balaṃ tasya tathāgatam

5.222

tattvadarśako durgatiṃ nādhigacchati
calācalavidhirjñeyaḥ karmaṇā tattvadarśakaḥ /
aliptaḥ pāpakairdharmairna sa gacchati durgatim

Original text: Dharmasamuccaya · Edition: Vijayasankar Caube: Dharmasamuccaya. · Data entry members of the Digital Sanskrit Buddhist Canon Input Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc