Dharmasamuccaya · Chapter 5
// iti parivartavargaścaturthaḥ //
(5) anityatāvargaḥ
sukhaṃ kṣayāntam
kṣayāntaṃ hi sukhaṃ sarva na sukhaṃ vidyate dhruvam /
saṃsṛjenna sukhaṃ tasmāt yadīcchet sukhamātmanaḥ
mṛtyuḥ sarvānapi ākarṣati
gacchatāṃ tiṣṭhatāṃ caiva hasatāṃ krīḍatāmapi /
avisahyo mahāvego mṛtyurnaśyati dāruṇaḥ
na tatstha mihāmutra yatrāsau pratipadyate /
tathāpi nāma saṃmūḍhā janayitvā vaśaṃgataḥ
(na bālaṃ na yuvānaṃ vā) na sthavirameva vā /
gṛhasthamagṛhasthaṃ vā yadāsau nāpakarṣati
sukhitaṃ duḥkhitaṃ vāpi guṇavantaṃ tathaiva ca /
vratasthamavratasthaṃ vā yadāsau nāpakarṣati
duḥśīlaṃ śīlavantaṃ ca (dāninaṃ ca tathottamam) /
rājānaṃ cottamaṃ cāpi yadāsau nāpakarṣati
daivaṃ vā nārakaṃ vāpi tiryañca pratajaṃ tathā /
pramattamapramattaṃ vā yadāsau nāpakarṣati
kāmadhātūpapannaṃ vā rūpadhātau sthitañca yaḥ /
ārupyadhātūpapannaṃ vā yadāsau nāpakarṣati
karmapāśo jarādaṇḍo vyādhidaṇḍo mahāvanam /
raktopamo mṛtyurayaṃ sattvānādāya gacchati
evaṃvidhe pratibhaye mṛtyau paramadāruṇe /
(upasthite pravartante) surāḥ kāmavimohitāḥ
patanāntaṃ sarvasukhaṃ santyajet
yad duḥkhaṃ cyavamānasya devalokāt surasya ca /
narake yadbhavaṃ duḥkhaṃ viprayogapuraḥsaram
viṣamākṣikasaṃyuktaṃ yathānnaṃ cāpi (śobhanam) /
(tato) devagataṃ saukhyaṃ patanāntaṃ visarjayet
kṣīṇapuṇyasya dīnasya svadārairvarjitasya ca /
yad duḥkhaṃ cyavamānasya tasyaupamyaṃ na vidyate
sukṛtakṣīṇamandasya dvipasyeva gatattviṣaḥ /
śāmyati devasya yadduḥkhaṃ mahadduḥkhaṃ prajāyate
devasyāpi cyavanam
tṛṣṇāviṣayavṛddhasya śokopahatacetasaḥ /
mandavāgdehaceṣṭasya devasya cyavanād bhayam
duḥkhasya viṣayataratvam
yathā yathā sukhāsvādāḥ kāmā paramavañcakāḥ /
(tathā) tathā bhavatyeva teṣāṃ duḥkhaṃ mahattaram
yatamānasya yad duḥkhaṃ devalokān prajāyate /
tasyāntareṇa narakaṃ kalāṃ nārhati ṣoḍaśīm
cyavanāntaṃ devalokaṃ maraṇāntaṃ tadā bhuvi /
dṛṣṭvā duḥkhaṃ (bhavatyeva śreyase kriyatāṃ manaḥ)
saukhyaṃ patanāntam
patanāntaṃ sadā saukhyaṃ nāsti lokasya nityajāḥ /
tad buddhvā kāraṇaṃ sarva śreyase kriyatāṃ manaḥ
sarva duḥkhāntam
sarve kṣayāntā nicayā patanāntā samucchrayāḥ /
saṃyogā viprayogāntā maraṇāntaṃ hi jīvitam
jātasya maraṇaṃ nityaṃ na tasyāstīti nityatā /
na bhūtārāvitānena triṣu dhātuṣu dṛśyate
garbhameke vinaśyanti tathaike sūtikāgṛhe /
parisarpaṇakāścaike tathaiva (ca vinaśvarāḥ)
maraṇaṃ dhruvam
udayāstaṃ ca gamanaṃ bhāskarasya pradṛśyate /
tathā jātasya sarvasya sthitaṃ maraṇamagrataḥ
sarva sukhaṃ kṣayāntam
kṣayāntaṃ hi sukhaṃ sarva yo na vindati mohadhīḥ /
sa paścānmaraṇe prāpte (duḥkhāya janibhāgbhavet)
kuśalaṃ kārya(karaṇaṃ kuśalī ca) priyaḥ sadā /
sukhaṃ hi dharmācaraṇaṃ kathayanti manīṣiṇaḥ
anityamadhruvaṃ sarva pariṇāme kaṭuḥ sadā /
saṃsāraḥ kathito buddherhetustattvavicāraṇe
devāḥ sukhapramattā ye teṣāṃ sukhamaśāśvatam /
cyavamānasya ca yadduḥkhaṃ devalokāt surasya hi
tasyopamānaṃ naivāsti narakānnarakaṃ hi tat /
kimete nāvabudhyante patanāntaṃ sadā sukham
ajarāmaravallokaṃ paśyanti sukhamohitāḥ /
cyutyupapattimallokaḥ saṃkhyā tasya na vidyate /
na codvijanti puruṣāstṛṣṇayā parivañcitāḥ
abhiyāti sadā janma tvaritaṃ yāti yauvanam /
saṃyogo viprayogaśca sahajaḥ paridṛśyate /
vimūḍhā nānupaśyanti viṣayaiḥ parivañcitāḥ
tṛṣṇāvivaśā devāḥ cyavanti
cyavanti devāḥ vivaśāstṛṣṇayā parimohitāḥ /
sā bhūmistāni padmāni vanāni vividhāni ca
sarvapadārthānāmāpātaramaṇīyatvam
śikharāgrāṇi ramyāṇi ratnavanti mahānti ca /
sarāṃsi nadyo vividhā ratnapāṣāṇabhūṣitāḥ
vṛkṣā vicitrakusumāḥ paṅktibhirvividhaiḥ sthitāḥ /
harmyāgrāṇi ca ramyāṇi ratnavanti mahānti ca
kalpavṛkṣā hemamayā kecidvaidūrya nirmalāḥ /
rājatāstapanīyāśca vimiśrā vararohiṇaḥ
bhramarairūpagītāśca vibhānti kamalākarāḥ /
vibhūṣaṇāni ramyāṇi devārhāṇi ca sarvataḥ
sarva kṣaṇikam
sarvametat tathaivāsti janastu parivartate /
māyābudbudaphenābhaṃ gandharvanagaropamam
sukhaṃ sarvasya devasya tṛṣṇayā vañcitasya hi /
sa vināśya janaṃ sarva bhrāmayitvā bhavārṇave
tṛṣṇaiva duḥkhamūlam
tṛṣṇā viṣāgnisadṛśā lokānāmatra tiṣṭhati /
avitṛptā kāmabhogairapi taptā sukhodbhavā
kālānalena nirdagdhā kva te devagaṇāḥ gatāḥ /
sarvathādhigatā yeyaṃ tṛṣṇā lokavitanvinī
yayā vimohitā devāḥ kālasya vaśamāgatāḥ /
devāsurā narā yakṣā narake yānti jaṅgamāḥ
kālapāśayojitaṃ traidhātukamidam
gacchanti vivaśāḥ sarve kālapāśaṃ durāsadam /
traidhātukamidaṃ sarva kālapāśena yojitam
tṛṣṇāvimohitāḥ maraṇaṃ na paśyanti
na ca paśyanti vivaśāstṛṣṇāmohena mohitāḥ /
anena hi yathā devāḥ śataśo 'tha sahastraśaḥ
gatāḥ kālāgninirdagdhā viṣayairdhanasaṃbhavaiḥ /
parasya dṛśyate maraṇamātmano naiva dṛśyate
paścātte vyasane prāpte vindante duḥkhamātmanaḥ /
pramādakaluṣaṃ ceto viṣayābhirataṃ sadā
na vindanti dhruvaṃ mṛtyuṃ dehināṃ sahajasthitam /
sukhottaramanāśasya pramādābhiratasya ca
mṛtyusainyamupaitīdaṃ pramāthi viṣasannibham /
na mantrauṣadhakarmāṇi na devā nāsurāstathā
kālapāśabaddhasya na ko 'pi trātā
kālapāśena baddhasya trātāro na bhavanti te /
rajasā guṇṭhitaṃ vaktraṃ ātmano naiva vindati
tṛṣṇāyā heyatve hetuḥ
prāpteścyavanabhūto 'yaṃ mṛtyuḥ paścād bhaviṣyati /
lolupasya sadā yatnairavitṛptasya tṛṣṇayā
sahasābhyeti maraṇaṃ yannadṛṣṭaṃ sukhārthinām /
ayaṃ tavāgraho duḥkhaṃ mṛtyunā preṣito mahān
asmādanantaraṃ mṛtyurbhaviṣyati sudāruṇaḥ /
mahāgirivarādasmāt vanopavanabhūṣitāt
baddhānarā viṣayagā svakarmaphalabhoginaḥ /
krīḍāvihāriṇastāvat kvacit tṛṣṇāsukhaṃ na hi /
tarṣyayā tṛṣṇayā mūḍhāḥ patanti vivaśā bhuvi
dhūmasyānantaraṃ vahniryathā bhavati nityaśaḥ /
tathā cyavanaliṅgasya pṛṣṭhataścyavanaṃ sthitam
jātyā jātyā dhruvaṃ mṛtyuścārogye sati ruk sthitā /
sampattau vyasanaprāptiyauvane sahajā jarā /
sarvaiḥ priyairviyogaśca na saṃyogo dhruvaṃ sthitaḥ
dharmatāyāḥ mahattvam
dharmateyaṃ sadāloke samyagbuddhena deśitā /
ubhayasya kṣayo nāśo janasyo parivartate
jātau satyāṃ yathā mṛtyuravaśyaṃ sthita eva hi /
kṣīyate sukṛtaṃ karma āyūṃṣi kṣaṇikāni hi
saṃvarādikaṃ bhajadhvam
saṃvara dharmavinaye bhajadhvaṃ puruṣottamāḥ /
abhyeti yauvanaṃ sarvaṃ jīvitaṃ cānugacchati
sarvasya nāśaśālitvam
naśyanti sarvadā sarvā mā pramāde manaḥkṛthā /
na nityaṃ labhyate svargo na nityaṃ kṣaṇasampadā
yasya yāvannābhipatanaṃ tāvat kṣipraṃ (pra)yujyatām /
(tasya jāte hi patane tat prayogo vṛthā bhavet)
ayaṃ sa hi drumavano nānāratnavibhūṣitaḥ /
latāgahvarasaṃcchannaḥ padmākaravibhūṣitaḥ
jāmbūnadamayaiśśuddhaiḥ prāsādaiḥ ratnacitritaiḥ /
nānāvidhaiḥ prastravaṇairlatābhirupaśobhitaḥ
karmasākṣījanasyāsya bhitvā gaganamucchritaḥ /
kalpāgnivirato meruḥ sarvathā na bhaviṣyati
kiṃ punarye surāstatra phenabudbudasannibhāḥ /
utpadyante vinaśyanti pramādamadamohitāḥ
sukhaduḥkhamanantaṃ ca svecchākāmaphalodbhavam /
devalokād yathā devāḥ patanti narake punaḥ
tad duḥkhaṃ paramaṃ kaṭu
śarīramānasaiduḥkhairvidyamāneṣu sarvataḥ /
na tacchakyaṃ pramatte syāt tadduḥkhaṃ paramaṃ kaṭu
viyogaduḥkhaṃ duḥkhanāmagrataḥ paripaṭhyate /
taccadevagatau nityamagrataḥ sampravartate
sarvapriyairmanāpaiśca viprayogo bhaviṣyati /
na ca devāḥ prapaśyadhvaṃ maraṇāntaṃ hi jīvitam
cyutikāle tu samprāpte vihvalendriyacetasā /
jānīdhvaṃ tatparaṃ duḥkhaṃ yadavaśyaṃ bhaviṣyati
sarvaṃ kṣaṇikam
akālacakrapratimaṃ gandharvanagaropamam /
tribhave saṃbhavaṃ sarva phenabudbudasannibham
yaḥ phenarāśau saṃmūḍhaḥ kuryācchādanasaṃstaram /
sa mūḍhaḥ saṃskṛte kuryādabhisvādaṃ bhramātmakam
mṛtyumahimā
na devā na narā yakṣā nāsurā garuḍāstathā /
trāyante mṛtyusamaye karmaṇā paritapyatām
yāvannāyāti samaye mṛtyurājaḥ sudāruṇaḥ /
tāvattu sukṛtaṃ kārya mā paścāt paritapyatha
yadbhūtakāmajaṃ saukhyaṃ prākṛtaṃ viṣayodbhavam /
mṛtyukāle samutpanne tiṣṭhanti na budharṣamā
kiṃ kariṣyanti saukhyāni kiṃ striyaḥ kiñcabāndhavāḥ /
mṛtyunā hriyamāṇasya devalokāt samantataḥ
sthirāstā bhūmayaḥ sarvā vanopavanabhūṣitāḥ /
mṛtyurajjvā vibaddhaśca tvantu kālena nīyase
ākāśe jaladā yadvada vāyunā samudīritāḥ /
saṃśliṣṭāśca viyujyante saṃsāre prāṇinastathā
ṛtau ṛtau yathā puṣpamāgatairdṛśyate naraiḥ /
vyatīte tu ṛtau sarve pratiyānti yathāgatāḥ
yathā kāle samutpanne modante sukṛtaiḥ surāḥ /
vyatīte tu śubhe kāle pratiyānti yathāgatāḥ
ṛtau ṛtau yathā vṛkṣe parṇajāyate 'nekaśaḥ /
vyatīte tu śubhe kāle śīryate tat samantataḥ
yathā parṇopamādetanna saukhyamabhayaṃ bhave /
śīryate satataṃ saukhyaṃ nāsaukhyaṃ vidyate dhruvam
prābṛṭkāle yathā varṣamākāśe na nivartate /
tathā saukhyamidaṃ sarva gacchati na nivartate
barhiṇāṃ ca yathā nādo vāyunā samudīritaḥ /
śrūyate tatpraṇāśāya tathā saukhyamidaṃ smṛtam
yathā hi jvalane kṣiptaṃ dhruvaṃ kālaṃ pradahayate /
tathā vahanyupamaḥ kālaḥ kāṣṭhavaccaratāṃ smṛtaḥ
āgatāśca gatāścaike śataśo 'tha sahastraśaḥ /
saṃvego na bhavatyeṣā tṛṣṇayā mohitāstathā
yathā yathā mahāsaukhyaṃ svayaṃ bhogo yathā yathā /
tathā tathā mahad duḥkhaṃ patanāntodbhavaṃ dhruvam
jātyādi duḥkhaparamparā
jātirduḥkhā jarā duḥkhā maraṇaṃ duḥkhameva ca /
priyaiśca saha viśleṣo duḥkhasyaiṣā paramparā
mṛtyunā na bibhet
ekasya patanaṃ dṛṣṭvā kathaṃ nodvijate janaḥ /
mamāpi patanaṃ hyetat sarvapāpairbhaviṣyati
yaḥ paśyati bhayaṃ dūrāt pratipattau ca vartate /
(sa)mprāpte mṛtyusamaye na vibheti gatavyathaḥ
vibhujyamāno daunaiśca mṛtyuḥ svajanabāndhavaiḥ /
yadduḥkhaṃ mṛtyusamaye tanna śakyaṃ prabhāṣitum
patanāntaṃ hi maraṇaṃ patamāno yathā giriḥ /
niṣpratyanīkaṃ balavat puruṣānapakarṣati /
saṃśliṣyate mahāvegaḥ samprahārī ca sarvadā
taṃ jñātvā mā pramādeṣu stubadhvaṃ devasattamāḥ /
saṃśleṣayati viśleṣaṃ yauvane ca sadā jarā
jīvite ca sadā mṛtyuḥ padametat sadā sthitam /
anityenāgnināvaśyaṃ dagdhabyo yatra gocaraḥ
kalpānte kiṃ punardevā ye phenakadalīsamāḥ /
na tadasti bhavet kiñcid yad jñānaṃ saṃskṛtaṃ calam
yannityaṃ (ca) sukhaṃ vā syādetatsthānaṃ na vidyate /
upasthitamiva jñeyaṃ maraṇaṃ sarvajantubhiḥ
yasmāt tasya pratīkāraḥ sarvopāyairna śakyate /
rūpaṃ kṣaṇikameteṣāṃ vayo 'pi kṣaṇikaṃ tathā
kṣīyate ca tathā saukhyaṃ na ca buddhayantyamedhasaḥ /
yadā tat sarvameteṣāmanekaṃ śubhalakṣaṇam
janmataḥ kālacakreṇa paripāṭayā vināśitam /
tathaivaitat purā naṣṭamanekaśatalakṣaṇam
tathaitadapi janmaiṣāṃ mṛtyurājo hariṣyati /
pramādamanasāṃ hyeṣāṃ nityaṃ sukhavihāriṇām
nidhanāya kālapāśo 'yamabhyeti sukhanāśakaḥ /
sukhārogyabalaprāṇapriyaviśleṣakārakaḥ
balavanmṛtyurājo 'sau samīpamupasarpati /
yaḥ samīpagato hyeṣāṃ pramattānāmanekaśaḥ
sukhanāśaḥ suniścitaḥ
jīvitaṃ saha saukhyena tvaritaṃ nāśayiṣyati /
dīrghakālamidaṃ dhvastaṃ pramādāpahatāḥ surāḥ
nāvabuddhayanti mohāndhāḥ saukhyena pratibodhitāḥ /
yadā hīnaprabhāhyete vihvalendriyacetasaḥ
yamalokaṃ patiṣyanti tadā jñānasya tatphalam /
jīyate bata kālo 'yaṃ kṣaṇikaṃ ca yathā sukham
tathāpi raktamanaso nāvabuddhayantyacakṣuṣaḥ /
ramyād ramyataraṃ yānti nityaṃ sukhavihāriṇaḥ
prayāsyanti yathā hayete mṛtyurājo hariṣyati /
jarā jātivipattīnāṃ yo na mūḍho viṣīdati
sa paścāt mṛtyusamaye tapyate (hīnacetasā) /
sukhaṃ deveṣu samprāpya (tadetad) guṇasammatam
kṛtahutaṃ vināśāntaṃ kṣaṇikaṃ jīvitaṃ calam /
yathā hi yad vināśāntaṃ tathaiṣāmapi jīvitam
acireṇāpi kālena bhaviṣyati na saṃśayaḥ /
yāvannāyāti maraṇaṃ yāvad buddhiranāvilā
manasā dharmaratiḥ kāryā
tāvaddharmarataṃ dhārya manobalena dhīmatā /
sarvajīvitanāśāya sarvasaukhyakṣayāya ca
priyaviyogaḥ niścitaḥ
sarvapriyaviyogāya mṛtyurāśrayameti ca /
tasminnāpte mahādhyāne mṛtyuḥ paramadāruṇaḥ
nānyat trāṇamṛte dharmāt tasmād dharmarato bhavet /
upapannasya devasya yā prītirupapadyate
nāsau cyavanaduḥkhasya kalāmarhati ṣoḍaśīm /
mṛtyukāle samutpanne na kaścit kasyacit tathā
sarvasya nāśatvam
na ca gacchantimapyekaṃ padamekaṃ hi gacchati /
yadā jātaṃ tadāramya naro mṛtyuparāyaṇaḥ
nānāmohaparītastu bhayametanna vidyate /
yadā te cyavanaṃ prāpte bhavabhogakaraṃ param
tadā vindati mūḍhātmā yad bhayaṃ mṛtyujaṃ mahat /
viṣayoragasandaṣṭā tṛṣṇā viṣavimohitā
na vindanti sadā devāścyavanānte mahad bhayam /
cyavanti ca tathā duḥkhamutpādayanti dehinām
yathopapattiścyavanaṃ devānāṃ samprajāyate /
karmavāyusamudbhrāntaṃ prayogeṇa ca duḥkhitam
puruṣaṃ nayate mṛtyuravaśaṃ (sukhavañcitam) /
na mātaro na pitaro na mitrāṇi na bāndhavāḥ
sahāyatāṃ vrajantīyaṃ puruṣaṃ kālacoditam /
asahāyo janaścāyaṃ janaḥ prakṛtivañcitaḥ
mana eva pāśabandhanam
kevalaṃ tu manaḥpāśairbandhanairbadhyate janaḥ /
na janaḥ svajanaśceha trātā bhavati kasyacita
gṛhīta iva keśeṣu mṛtyunā dharmamācaret
mṛtyukāle samutpanne svajano 'pi yathā janaḥ /
yastvaṃ paśyasi devānāṃ sukhametanmahodayam
tat prasahyamahādevo mṛtyurājo hariṣyati /
tvaritaṃ yāti janmedaṃ na ca vindati bāliśaḥ
paścāttu vyasane prāpte prativindanti duḥkhinaḥ /
yadi duḥkhādbhayaṃ tvaritaṃ yadi mṛtyubhayaśca yaḥ
dharme hi kriyatāṃ buddhirevaṃ sukhamavāpsyatha /
vināśāntaṃ sadā saukhyamanityaṃ sarvataścalam
devatvaṃ patanāntam
sarvadevakṛtaṃ saukhyaṃ na ca vindanti mohitāḥ /
abhūtvā ca cyavantyete bhūtvāvaśyaṃ hi cañcalāḥ
devāḥ patanabhāvāya dharmateyaṃ vyavasthitā /
pramattāḥ kāmabhogeṣu ye devāścalamānasāḥ
na paśyanti surāstīvraṃ vyasanāntaṃ hi jīvitam /
yadaiva jāyate devastadaiva maraṇāya saḥ
śreyase matiḥ karttavyā
divasānte yathā rātriravaśyaṃ pratipadyate /
divasaṃ jīvitaṃ proktaṃ rātriḥ sthānmaraṇopamā
tasmāt tadubhayaṃ jñātvā śreyase kriyatāṃ manaḥ /
tadetadartha nṛṇāṃ hi strīrāgavaśavartinām
tadiṣṭaṃ mṛtyusainyena prasahayamavamarditam /
bhāvābhāvādibhirmūḍhān vañcayitvā striyo narān
prayānti mṛtyusamaye svakarmaphalabhoginaḥ /
padmopavanaśaileṣu nadīnāṃ nirjhareṣu ca
bahuśaḥ krīḍanaṃ kṛtvā kūpāyābhigatāḥ priyāḥ /
avaśyambhāvi maraṇamavaśyaṃ ca viyogitā
tathāpi nāma puruṣā nityaṃ rāgavaśānugāḥ /
sukhitaṃ duḥkhitaṃ vā(pi) jīrṇamanyatra yauvanam
mṛtyurājo 'vamardati
duṣkulīnaṃ kulīnaṃ vā mṛtyurājo 'vamardati /
surūpaṃ vā virūpaṃ vā balavantaṃ tathābalam
sanāthaṃ naṣṭanāthaṃ vā mṛtyurājo 'vamardati /
rājānaṃ vā tathā mṛtyuḥ gṛhiṇaṃ vā tathā yatim
krūraṃ vā mṛdukaṃ vāpi mṛtyurājo 'vamardati /
nirdhanaṃ vā daridraṃ vā saguṇaṃ nirguṇaṃ tathā
striyaṃ vā puruṣaṃ vāpi mṛtyurājo 'vamardati /
pravāsinaṃ gṛhasthaṃ vā jale vāpi sthalesthitam
sthitaṃ vā giriśṛṅgeṣu mṛtyurājo 'vamardati /
jāgarantaṃ tathā suptaṃ bhuñjānaṃ vā tathā sthitam
pramāthī sarvalokasya mṛtyurājo 'vamardati /
bhūmisthaṃ (vā) vimānasthaṃ videśasthaṃ tathā gṛhe
krakacaḥ kālacakro 'yaṃ mṛtyurājo 'vamardati /
bhāgyavantaṃ tathā dhanya nistriśaṃ (caiva) dharmikam
rogiṇaṃ svasthadehaṃ vā mṛtyurājo 'vamardati /
caṇḍaṃ suśīlinaṃ cāpi kadarya dhaninaṃ tathā
pramattamapramattaṃ vā mṛtyurājo 'vamardati /
nārakeyaṃ tathā pretaṃ tiryañco manujaṃ tathā
anivṛttabalotsāho mṛtyurājo 'vamardati /
kāmadhātau ca ye devā rūpadhātau ca ye sthitāḥ
tān sarvān hi pratibalān mṛtyurājo 'vamardati /
ārūpyeṣu ca ye devāḥ samāpattiniveśakāḥ /
tān sarvānapi vai devān mṛtyurājo 'vamardati
sarva vināśāntam
yad jātaṃ saṃskṛtaṃ kiñcid tad vināśāntameva hi /
tannāsti saṃskṛtaṃ kiñcid yasya nāśo ca vidyate /
mṛtyorbalamidaṃ jñātvā kāmadoṣaṃ ca sarvataḥ
tṛṣṇayā vañcanaṃ cāpi viramadhvaṃ bhavārṇavāt /
tadaitad vyasanaṃ matvā mṛtyorapi calācalam
sudāntaṃ kriyatāṃ cittam
sudāntaṃ kriyatāṃ cittaṃ yenedaṃ bhrāmyate jagat /
vanopavanaśailebhyo vimānebhyaśca sarvataḥ
sarvadevāḥ paciṣyanti kālāgnivinipātitāḥ /
pramādamanaso mūḍhā bhūyo viṣayajihimatāḥ
tṛṣṇāpāśena sambaddhā devāḥ yāsyanti durgatim /
rabhasaṃ jīvitaṃ saukhyaṃ prayāti khalu dehinām
na ca vindanti vibudhā jātyandhā iva satpatham /
jalabudbudasaṃkāśaṃ jīvitaṃ sarvadehinām
nadītaraṅgacapalaṃ yauvanaṃ vyativartate /
anityā (hi)kaṭākṣekṣāpraduḥkhāstuṣitāḥ surāḥ
rāgasya heyatvam
nirvāyatyavaśo dīno dīpaḥ snehakṣayādiva /
karmakṣayaparikṣipto dvādaśāro mahābalaḥ
dharmacakro bhavatyeṣa nipātī syānna cañcalaḥ /
vicitraviṣayāramyā anekasukhamaṇḍitāḥ
kālagrāsāḥ sarve bhavanti
tuṣitāḥ patanti vivaśāḥ kālasya vaśamāgatāḥ /
kālasya vaśamāpannā yathā rohanti pādapāḥ
te punaḥ kālamāsādya bhavanti vigatatviṣaḥ /
yathā kālaṃ samāpadya bhavanti sukhitāḥ surāḥ
punastamaiva saṃsṛtya patanti vivaśā hi te /
karmakālaṃ samāsādya loko 'yaṃ parivartate
sukhaṃ vrajati duḥkhaṃ hi kālasya vaśamāgataḥ /
yadvṛttaṃ prākśubhaṃ karma tacca duṣṭamahodayam
tadidaṃ bhuñjate svargaṃ kṣīyate ca tataḥ punaḥ /
sahetukasya sarvasya kṣaṇikasya viśeṣataḥ
anityatāparāmarśo nāsau bhavati sarvataḥ /
ye bhāvāḥ saṃskṛtā nityāḥ sarve te vipralobhinaḥ
vipralobhya janaṃ yāti dharmateyaṃ vyavasthitā /
śīghrasrotā yathā nadyastathā saukhyaṃ śarīriṇām
kṣaṇikaṃ jīvitaṃ sarva na ca vindanti bāliśāḥ /
jarā vyādhiśca mṛtyuśca vipattiḥ karmasaṃkṣaye
bhavantyetāni devānāṃ nityānāṃ kāmacāriṇām /
nāyurdhruvaṃ bhavatyeva na saukhyaṃ triṣu dhātuṣu
na (ca) vindanti vivaśā devāḥ kāmena mohitāḥ /
varṣadhārā yathākāśe duḥsthā bhavati sarvataḥ
tathā saukhyamidaṃ sarva varṣadhāropamaṃ sadā /
vāyunā pāṃsavo yānti anyonya parighaṭṭitāḥ
bhrāmyate gagane 'vaśyastathā śleṣaḥ śarīriṇām /
suciramapi saṃramyaṃ nityatā nāsti dehinām
acintyārthe saukhyamidaṃ na ca vindanti bāliśāḥ /
vāteritaṃ tu yat saukhyaṃ vināśāntaṃ bhaviṣyati
sukhasya duḥkhamiśritatvam
vināśaṃ naiva budhyanti kāminaścittavañcitāḥ /
duḥkhamiśraṃ sukhamidaṃ pracchannamiva vidyate
padmamālāparicchinno viṣapūrṇo yathā ghaṭaḥ /
odanaṃ viṣasammiśraṃ maraṇāntaṃ (hi) tat tathā
tathā saukhyamidaṃ sarva tasmāt tat parivarjayet /
ādau madhye tathā cānte narakāya bhaviṣyati
utpādasthitibhaṅgāni sarvāṇi vastūni
utpādasthitabhṅgāntaṃ sarva saṃskṛtamucyate /
sarva ca saṃskṛtaṃ saukhyaṃ nanu bhaṭṭārameva tat
bhaṭṭārañca vilāsaśca (su)vyayakṣaṇikaṃ tathā /
sukhaṃ ca jīvitaṃ sarva tasmāt tat parivarjayet
ādau madhye tathā cānte śreyasyeva manaḥ sadā /
sudāntaḥ śuddhacitasya mṛtyukāle na sīdati
maraṇasyāvaśyambhāvitvam
avaśyambhāvi maraṇaṃ priyasya ca viyogatā /
na ca cintayataḥ kāle viṣaye vipralobhinaḥ
jarāmaraṇacakraṃ tamaviṣahyaṃ sudāruṇam /
pādapān devagān sattvān na ca buddhayantyacakṣuṣaḥ
sarvasya jātasya cyavanaṃ bhavati
cyavamānasya devasya vikalendriyacetasaḥ /
yad duḥkhaṃ sukaraṃ tasya naupamyamiha vidyate
yathā yathā mahat saukhyaṃ tṛṣṇopahatacetasaḥ /
tathā tathā mahad duḥkhaṃ cyavamānasya duḥsaham
kṛtvā hi saṃskṛtaṃ karma na jñātvā karmaṇaḥ sthitiḥ /
mṛtyukāle samutpanne paścāttāpena dahayate
mṛtyoḥ pūrvameva svahitamādheyam
yāvannāpyeti maraṇaṃ yāvacca kṣaṇasampadaḥ /
tāvat svahitamādheyameṣa mārgaḥ sukhāvahaḥ
cyavanaṃ devalokeṣu maraṇaṃ narabhūmiṣu /
viditvā kaḥ pumān āsthāṃ kuryātsopadrave bhave
sarva vināśi
tailavartipraṇāśena dīpanāśo yathā dhruvam /
karmakriyā tathā kasya vinipātaḥ surālayāt /
bhittināśo yathāvaśyaṃ cittanāśo dhruvaṃsthitaḥ
karmanāśāttathā saukhyamavaśyaṃ vinipadyate /
kṣīṇapuṇyāḥ nipatyante devāḥ sarve surālayāt
anityataiṣāṃ sarveṣāṃ sattvānāṃ vinipātikā /
mṛtyuḥ pivati bhūtāni jarā pivati yauvanam
vyādhiḥ pivati cārogyaṃ na ca loko 'vabudhyate /
upapannāḥ subahuśaḥ pratītāścāpyanekaśaḥ
jāyate jīryate cāyaṃ cyavane copapadyate /
na kṣaṇo 'sti muhūrto vā parivartastathāpi vā
yatra mṛtyurvilambena na ca loko 'vabudhyate /
upapannāstu bahuśaḥ pratītāścāpyanekaśaḥ
yanna mṛtyuvilambaḥ syānna ca loko 'vabudhyate /
anityaṃ jīvitaṃ sarva na vilambi ca yauvanam
sarvabhūtānyanityāni na ca loko 'vabudhyate /
ante krameṇa naśyanti bhāvāḥ kṣaṇavilamvinaḥ
sambaddhāḥ karmasūtreṇa na ca loko 'vabudhyate /
devakoṭisahastrāṇi vanopavanasevinām
nimīlitāni kālena na ca loko 'vabudhyate /
paṅkābhāvacarā devāḥ pramattā bhogatṛṣṇayā
yāsyanti vilayaṃ sarve na ca loko 'vabudhyate /
phenabudbudasaṅkāśaṃ svapnadravyopamaṃ sukham
kṣayaṃ prayāti śīghraṃ ca na ca loko 'vabudhyate /
sarvasya sarvathā sarvo vināśo niyato bhave
na ca bālasya saṃsārānnirvedamupapadyate /
na sarvaḥ sarvathā sarva sarvopāyaiḥ prayatnaśaḥ /
saṃtrātā bhavane prāpte mṛtyukāle sudāruṇe
mṛtyurityabhidhīyate
vyucchettā sarvasaukhyānāṃ duḥkhanāmākaro mahān /
viśleṣaḥ sarvabandhānāṃ mṛtyurityabhidhīyate
bhayopanetā bhūtānāṃ duḥkhānāmudadhiḥ samaḥ /
vyāmohakarttā buddhīnāṃ mṛtyurityabhidhīyate
sañchettā jīvitānāmindriyāṇāṃ ca nāśakaḥ /
amṛśyaḥ sarvabhūtānāṃ mṛtyurityabhidhīyate
adhṛṣyaḥ sarvabhūtānāmajeyaḥ sarvakarmaṇām /
vināśaḥ sarvasattvānāṃ mṛtyurityabhidhīyate
avaśyambhāvi tattvānāmantakaṃ sarvadehinām /
nikāyabhāganāśo 'yaṃ mṛtyurityabhidhīyate
sadeva yakṣagandharvapiśācoragarakṣasām /
kālacakravināśī (ca) mṛtyurityabhidhīyate
asaṃyamī pramāthī ca bahnivat sarvadehinām /
krūraścāvinivarttyaśca mṛtyurityabhidhīyate
skandhāyatananāśaśca ārupyasyātha cetasaḥ /
kāladharmo mahāveśo mṛtyurityabhidhīyate
śreyase matiḥ karaṇīyā na tu pramāde
sa eva dhā(ta)ve śīghraṃ vinipātāya dehinām /
śreyase kriyatāṃ yatno mā pramādeḥ manaḥ kṛthāḥ
gataṃ jīvanaṃ nāyāti
yathā (hi śīghra) gamanaṃ pakṣiṇāṃ pavanasya vā /
tathā śīghrataraṃ yāti jīvitaṃ sarvadehinām
gato nivartate vāyurnivartante ca pakṣiṇaḥ /
jīvitaṃ yanniruddhaṃ tu tasya nāgamanaṃ punaḥ
drutaṃ kṣīyanti karmāṇi drutamabhyeti cāntakaḥ /
avaśyambhāvi viśleṣaṃ na ca vindanti devatāḥ
anirvāyo mahāvegaścatuḥsatyanivarhaṇaḥ /
avaśyambhāvi balavāneṣa mṛtyurupaiti ca
śruti pramādino devāḥ sukhena parivañcitāḥ /
na vindanti mahad duḥkhaṃ yadavaśyaṃ bhaviṣyati
saṃskṛtasya hi sarvasya samayasya viśeṣataḥ /
vināśo bhavati (cā)sau dharmateyaṃ bhave bhave
jarāyauvananāśāya prāṇanāśāya cāntakaḥ /
vipattibhūtanāśāya sthitā (vai) nāśahetavaḥ
evaṃvidhe mahāghore vyasane (vai) mahad bhaye /
pramādino hi yad devāḥ nūnamete ca cetanāḥ
anāgatabhayaṃ yo hi paśyati jñānacakṣuṣā /
sa paṇḍita iti jñeyo viparītastu bāliśaḥ
karmakṣaye sukhasya nāśaḥ
vimūḍhamanasaḥ sarve vañcitāḥ svena cetasā /
karmakṣaye tu naśyanti dīpā snehavaśādiva
anekaviṣayāṇāṃ ca idaṃ saukhyamanuttamam /
bhuktvā karmakṣayo bhūta vinipāto bhaviṣyati
anityatvānavagamādadharmaratiḥ
jalataraṅgacapalaṃ jīvitaṃ yāti dehinām /
na ca budbudaniḥsāramavagacchanti bāliśāḥ
phenarāśiściraṃ tiṣṭhed upāyaiḥ katibhirnanu /
na tu devāściraṃ tiṣṭhantyanityo bhāvanamiti
lobhavaśādeva mṛtyorupekṣā
kṛṣyate bhūriyaṃ sarvā manujaiḥ phalakāṃkṣibhiḥ /
na ca saṃdṛśyate mṛtyurlābhasaktairapaṇḍitaiḥ
kṣaṇe kṣaṇe vivardhante lobhāśā mohite jane /
na ca vindanti saṃsārāḥ kṣīyamāṇāḥ kṣaṇe kṣaṇe
daṇḍatrayamupasaṃharati
jarādaṇḍo 'yamabhyeti yauvanāntakaro nṛṇām /
ārogyaśaktināśāya vyādhidaṇḍo 'yamāgataḥ /
daṇḍatrayamidaṃ ghoraṃ sasurāsuranāśakam
abhyeti na ca mūḍho 'yaṃ lokaṃ paśyati bāliśaḥ /
parasparaṃ pralobhācca svajanaṃ snehacañcalam
mohabaddhāḥ mṛtyuṃ viyogaṃ ca nāvagacchanti
gacchatyanyonyasaṃśliṣṭo mohabaddhe jane janaḥ /
putrapautraprapautrāṇāṃ vaśagāścāpi ye narāḥ
karmaskandhasya duḥkhāvahatvam
sarve tena bhaviṣyanti tvaṃ tu saṅgena bādhyase /
jīvitāntakaraḥ śatrurna viśaṅko mahābalaḥ
so 'vilambī mahāvego mṛtyureṣo 'bhyupaiti ca /
calācalavidhirjñeyaḥ karmaskandhairnidarśitaḥ
devādīnāṃ kṣayo bhavati
devanāgāḥ (sa)gandharvā piśācoragarākṣasāḥ /
na śaktāścyavane kṣāntaṃ balaṃ tasya tathāgatam
tattvadarśako durgatiṃ nādhigacchati
calācalavidhirjñeyaḥ karmaṇā tattvadarśakaḥ /
aliptaḥ pāpakairdharmairna sa gacchati durgatim
Original text: Dharmasamuccaya · Edition: Vijayasankar Caube: Dharmasamuccaya. · Data entry members of the Digital Sanskrit Buddhist Canon Input Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0