Dharmasamuccaya · અધ્યાય 6

ઇતિ અનિત્યતાવર્ગઃ પઞ્ચમઃ
(6) અપ્રમાદવર્ગઃ
પ્રમાદરતસ્ય ન મોક્ષઃ
યઃ પ્રમાદરતો જન્તુર્નાસૌ મોક્ષાય કલ્પતે ।
પ્રમાદવિષમૂઢસ્ય નિર્વાણં દૂરમેવ તત્

ન પ્રમાદે મનઃ કાર્યમ્
ન પ્રમાદેષુ બધ્યેત્ પ્રમાદઃ શત્રુરુત્તમઃ ।
પ્રમાદપરમા દેવાઃ પતન્તિ નરકે પુનઃ

સ્વભાવતામિમાં જ્ઞાત્વા ધર્માણામુદયવ્યયમ્ ।
ન પ્રમાદે મનઃ કાર્ય પ્રમાદવિષમુત્તમમ્

પ્રમાદાપ્રમાદયોઃ પરસ્પરવિરોધિત્વમ્
અપ્રમાદો ઽમૃતપદં પ્રમાદો મૃત્યુનઃ પદમ્ ।
અપ્રમત્તા ન ભ્રિયન્તે પ્રમત્તાસ્તુ સદાત્મૃતાઃ

યથા વિષં તથા વહ્નિઃ પ્રમાદઃ પ્રાણિનાં તથા ।
પ્રમાદોન્માદિતાઃ સત્વાઃ દુઃખાદ્ દુઃખં પ્રયાન્તિ તે

અપ્રમત્તાઃ સદામર્ત્યાઃ સર્વ પ્રક્રમસંસ્કૃતાઃ ।
પ્રયાન્તિ પરમાં શાન્તિ પ્રમાદો યત્ર નાસ્તિ હિ

યઃ પ્રમાદે રતો જન્તુર્ન શુભાન્યનુચેષ્ટતે ।
તસ્ય ધર્મવિમૂઢસ્ય કુતઃ સ્વર્ગો ભવિષ્યતિ?

પ્રમાદં વર્જયેદ્ યસ્માત્ પ્રમાદં વિષમુત્તમમ્ ।
અપ્રમત્તા ન ભ્રિયન્તે પ્રમત્તાસ્તુ સદાત્મૃતાઃ

સૌભાગ્યં પ્રાપ્ય યો મર્ત્યઃ પ્રમાદેષુ ચ વર્તતે ।
ન પણ્ડિત ઇતિખ્યાતો વિપરીતસ્તુ નાન્યથા

ન પ્રમાદસ્ય કાલો હિ હર્ષસ્ય ન કથઞ્ચન ।
વ્યામોહજનનાચ્ચેતો મૃત્યુકાલે મહાબલે

પ્રમાદમુખેન પ્રમાદવર્ણનમ્
હર્ષો ધૂમઃ પ્રમાદો ઽગ્નિર્દેવાન્ દહતિ નૈકશઃ ।
વિષયૈર્મોહિતા મૂઢા ન ચ વિન્દન્ત્યચક્ષુષઃ

અવ્યુચ્છિન્નાનિ પશ્યન્તિ સંસ્કારાણિ ચ દેહિનામ્ ।
યથા હિ વિષયૈર્મૂઢા નાવગચ્છન્તિ યદ્દ્વિષઃ

તસ્માત્ પ્રમાદં વિષવત્ કથયન્તિ મનીષિણઃ ।
સુખં ન દૃશ્યતે પૂર્વ પ્રમાદોમન્દબુદ્ધિભિઃ

(યથા) પ્રમાદોપકૃતાઃ પ્રયાન્તિ નરકં પુનઃ ।
ફલે પ્રાપ્તે પ્રમાદો ઽયં પશ્ચાત્ સન્તપ્યતે વ્યથા

પ્રમાદો ઽનર્થકરઃ
સર્વાનર્થકરો દૃષ્ટઃ પ્રમાદઃ પણ્ડિતૈઃ નરૈઃ ।
તથા ચ કુશલં પ્રાયો યઃ પ્રમાદં ન સેવતે

દુઃખં યસ્ય ભવેદિષ્ટં સ પ્રમાદં નિષેવતામ્ ।
ન પ્રમાદપરઃ કશ્ચિત્ કદાચિત્ સુખમાપ્નુયાત્

પ્રમાદશૂન્યાનામચ્યુતપદપ્રાપ્તિઃ
પ્રમાદવિરતાઃ સન્તો ગચ્છન્તિ પદમચ્યુતમ્ ।
ના પ્રમાદપરઃ કશ્ચિન્નરકે દુઃખિતાન્નયેત્

યદિ દેવાઃ સહન્તીમં રમન્તે મન્દમેધસઃ ।
તિરશ્ચાં હિ સુરાણાં ચ વિશેષો નૈવ વિદ્યતે

પ્રમાદવશાત્ દેવલોકાદ્ પતન્તિ
પ્રત્યેકં કર્મવૈચિત્ર્યં પ્રમાદપરમાઃ સુરાઃ ।
નાવગચ્છન્તિ પતનં દેવલોકાદ્ ભવિષ્યતિ

સન્નિકૃષ્ટં સદા દુઃખં પતનં વા ભવિષ્યતિ ।
દેવલોકોત્તરા દેવા યથા સ્યાત્ સુખમાત્મનઃ

દેવલોકં સમાસાદ્ય યઃ પ્રમાદેષુ રક્ષતે ।
સ ક્ષીણશુભકર્માન્તં ચ્યવનાન્તે વિબુધ્યતે

મા પ્રમાદપરોભૂયાઃ પ્રમાદો નોચિતઃ સુરૈઃ ।
પ્રમાદૈર્દોષવિહતાશ્ચ્યવન્તિ ત્રિદશાલયાત્

પ્રમાદવશગઃ પુરુષઃ નાશમેતિ
દહ્યતે પુરુષઃ સર્વઃ પ્રમાદેન વિમોહિતઃ ।
સ પશ્ચાદ્ વિગતે તસ્મિન્ પ્રત્યાદેશેન રક્ષ્યતે

દોષોદ્ભવામિમાં ભૂમિં પ્રમાદાવૃત્તશાદ્વલમ્ ।
વિચરન્તિ સદા મૂઢાઃ સુરાઃ સત્કૃતમોહિતાઃ

ચઞ્ચલા વિષમાસ્તીવ્રા પ્રમાદાઃ કામહેતવઃ ।
ન તેષાં વિશ્વસેદ્ વીરો યસ્માત્ સ્વપ્નોપમા હિ તે

કામઃ નારકસ્ય હેતુરિતિ
ન સ્વપ્નો નરકે હેતુઃ કામાઃ સ્વપ્નસ્ય હેતુકાઃ ।
તસ્માત્ કામમિમં મુક્ત્વા નિત્યં સુચરિતં ચરેત્

અપ્રમાદાત્સર્વ પ્રાપ્તું શક્નોતિ
યત્રાવાપ્તં પદં કૃત્સ્નં સુરૈઃ કામવિમોહિતૈઃ ।
તત્ પ્રાપ્યતે પદં વીરૈરપ્રમાદપરૈર્નરૈઃ

પ્રમાદમૂલસંસારઃ
પ્રમાદમૂલસંસારો દેવાનામાલયસ્તથા ।
યે પ્રમાદવિષૈર્મત્તાસ્તે મગ્ના ભવસઙ્કટે

તમઃ પ્રમાદમૂલઞ્ચ અવિદ્યા હયપકારિકા ।
અન્ધકારેણ યે મૂઢાસ્તેષાં ચક્ષુર્ન વિદ્યતે

પ્રમાદઃ મોહાત્મકઃ
તેજસા હિ તથા મૂલૈરગ્નિના ન ચ કથ્યતે ।
મોહાનાં પ્રવરસ્તદ્વત્ પ્રમાદઃ પરિકીર્ત્યતે

પ્રમાદાનલતપ્તેન મનસા તદ્ વિચેષ્ટતે ।
મુહયન્તે યેન તે બાલાઃ પ્રયાન્તિ નરકં પુનઃ

પ્રમાદોન્માદિતઃ સુખમેવાનુભવતિ
પ્રમાદોન્માદિતા દેવાસ્ત્રિવિધા યે ચલાત્મકાઃ ।
વિયોગદુઃખં વિસ્મૃત્ય સંયોગે સુખકાંક્ષિણઃ

પતનાન્તમેવ જીવનમ્
ઉપસ્થિતે મહાદુઃખે પતનાન્તે હિ જીવિતે ।
પશ્ચાદ્ વહન્તિ વિરસં પતનાન્તં સુખં ચલમ્

સંયોગો વિપ્રયોગાન્તઃ પતનાન્તઃ સુખં સદા ।
જરાન્તં યૌવનં સર્વ કર્માન્તઃ સર્વદેહિનામ્

સંસારઃ કર્મનાટકસમ્બદ્ધઃ
શુભાશુભેન બદ્ધા હિ કર્મણા સર્વદેહિનઃ ।
નટવન્નટયન્ત્યેતે ગત્યાં ગત્યાં પૃથક્ પૃથક્

કર્મનાટકસમ્બદ્ધઃ સંસારો ભ્રમતે સદા ।
ન તત્ર વિશ્વસેદ્ધીમાનનિત્યા કર્મણાં ગતિઃ

પ્રમાદઃ પરમોદોષઃ
સર્વપાપાનિ વિષવત્ પ્રમાદઃ પરિબર્જ્યતામ્ ।
પ્રમાદેન તુ યે મુક્તા (સ્તે) તીર્ણાસ્તિ ભવાર્ણવાત્

પ્રપાતપતિતો દોષી કદાચિદપિ જીવતિ ।
ન પ્રમાદપ્રપતિતઃ કદાપિ સુખવાન્ ભવેત્

પ્રમાદઃ પરમો દોષઃ કદાચિત્ સર્વકર્મસુ ।
ન રાત્રૌ ન દિવા તસ્ય શુભં ભવતિ કર્હિચિત્

યત્ સુખં લૌકિકં કિઞ્ચિદ્ યચ્ચ લોકોત્તરં મતમ્ ।
નશ્યતે તત્ પ્રમાદેન તસ્માત્ તત્ પરિવર્જયેત્

અપ્રમાદો ઽમૃતપદમ્
અપ્રમાદો ઽમૃતપદં પ્રમાદો મૃત્યુનઃ પદમ્ ।
અપ્રમાદેન તે દેવાઃ દેવાનાં શ્રેષ્ઠતાં ગતાઃ

પ્રમાદમૂલઃ સંસારઃ અપ્રમાદશ્ચ (સદ્) ગતિઃ ।
તસ્માદ્ પ્રમાદવિરતઃ સુખી ભવતિ સર્વદા

દુઃખાદ્ વિભેતિ ચેત્ પ્રમાદં પરિત્યજેત્
ઇચ્છતે યત્સુખં નિત્યં યશ્ચ દુઃખાદ્ વિભેતિ (વૈ) ।
સ (હિ) પ્રમાદાદ્ વિરમેત્ પ્રમાદો વિષવન્નૃણામ્

પ્રમાદનિદ્રાવિહતા પ્રમાદવિષમોહિતાઃ ।
પ્રપાતં હિ પ્રપદ્યન્તે જનાઃ શુક્લ કૃતાત્મકાઃ

અપ્રમાદઃ પરં શ્રેયઃ
અપ્રમાદઃ પરં શ્રેયો ન પ્રમાદઃ કથઞ્ચનઃ ।
અપ્રમાદેન સુખિનઃ પ્રમાદેન (સુ)દુઃખિતાઃ

પ્રમાદમૂઢાઃ નરકં વ્રજન્તિ
પ્રમાદમૂઢા હિ નરા ભૂયો મદ્યેન મોહિતા ।
ધિક્ પ્રમાદવિમૂઢાસ્તે ચરન્તિ નરકં પુનઃ

પ્રમાદવાગુરાબદ્ધા વિષયાર્ણવસંસ્થિતાઃ ।
તૃષ્ણાવિષયસમ્બદ્ધો દેવઃ ક્રીડત્યનેકશઃ

જાતમાત્રસ્ય દેવસ્ય તત્ ક્ષણં ક્ષીયતે સુખમ્ ।
ન વિન્દન્તિ વિવશાઃ પ્રમાદાવૃત્તચેતસઃ

પ્રમાદવશઃ કામવશગો ઽતૃપ્ત એવ તિષ્ઠતિ
પ્રમાદોદ્ ભ્રાન્તમનસો નિત્યં વિષયતત્પરાઃ ।
અતૃપ્તાઃ કામભોગેષુ સુખેન સુખિતા હિ ચ

કામાનલેન સન્દગ્ધાઃ વિપ્રમાદેન મોહિતાઃ ।
ન વિન્દન્તિ બલં સર્વ વિનાશાન્તં હિ જીવિતમ્

અનેકાનિ સહસ્ત્રાણિ સુરાણાં નિયુતાનિ ચ ।
કામાનલેન સન્દગ્ધાઃ પ્રમાદેન વિમોહિતાઃ

પ્રમાદયુતાઃ પતન્તિ
હ્રિયતે પુરુષઃ સર્વઃ પ્રમાદેન વિમોહિતઃ ।
સ પશ્ચાદ્ વ્યસને પ્રાપ્તે બુધ્યતે તસ્ય તત્ફલમ્

વિષવત્ પ્રાણહૃદ્ દૃષ્ટઃ પ્રમાદસ્તત્ત્વદર્શિભિઃ ।
અગ્નિવદ્ દહ્યતે નિત્યં શસ્ત્રવચ્ચ નિકૃન્તતિઃ

મિત્રવદ્ દૃશ્યતે પૂર્વ પશ્ચાદ્ ભવતિ શત્રુવત્ ।
વહિશઃ સર્વદેવાનાં પ્રમાદઃ સમ્પ્રવર્તતે

દેવાસુરમનુષ્યાણાં નાગાનાં ચ વિશેષતઃ ।
પ્રમાદઃ કારણં દૃષ્ટં સર્વાન્નર્થાન્ કરોતિ સઃ

યઃ પ્રમાદહતો નિત્યં નાસૌ કલ્યાણમર્હતિ ।
કલ્યાણવર્જિતઃ પુરુષો નરકાનુપકર્ષતિ

વિવિધા કૃતયસ્તિર્યગ્ પ્રમાદપરિવઞ્ચિતાઃ ।
મૈથુને ભોજને ચૈવ યેષાં બુદ્ધિઃ સદારતાઃ

યદા સુચરિતં કર્મ ચાન્તીભૂતં દિવૌકસામ્ ।
ભવિષ્યતિ તદાભૂયઃ ક્વ યાસ્યન્તિ પ્રમાદિનઃ

પ્રમાદવારિણાં દુઃષ્ટાઃ કર્મવાયુભિરાહતાઃ ।
પતન્તિ વૃક્ષવદ્ દેવા ગત્યાં ગત્યાં પૃથક્ પૃથક્

સુરાણામપિ સંવેગજનિતઃ શોકો જાયતે
શતશો ન હુતશ્ચૈવ દિવિ જાતા દિવૌકસઃ ।
ન ચ સંવેગજનિતો હૃદિ શોકઃ પ્રજાયતે

પ્રમાદકલુષં પીત્વા મોહાત્પાનં દિવૌકસઃ ।
પતન્તિ નરકં તીવ્રં વહ્નિના પરિવારિતમ્

સુદુર્લભસ્ય માનુષસ્ય જન્મનઃ સાફલ્યવૈફલ્યે
સુલબ્ધં માનુષં જન્મ યે લબ્ધ્વા અપ્રમાદિનઃ ।
કુર્વન્તિ સુકૃતં કર્મ દેવલોકોપગામિનઃ

દુર્લભં માનુષં કર્મ લબ્ધ્વાપિ યે પ્રમાદિનઃ ।
તે પ્રમાદાત્ પરિભ્રાન્તાઃ પતન્તિ નરકે નરાઃ

મૃત્યુસમયે પ્રમાદી તપત્યેવ
પ્રમાદરતસત્ત્વો યઃ કૃપયા પરિવર્તતે ।
સ પશ્ચાન્મૃત્યુસમયે તપ્યતે સ્વેનચેતસા

પ્રમાદસ્ય દાહકત્વમ્
ન તથા દહ્યતે વહ્નિર્ન ચ શસ્ત્રં વિકૃન્તતિ ।
પઞ્ચેન્દ્રિયસમુદ્ભૂતં પ્રમાદો દહ્યતે તથા

સુખરૂપં તથા દુઃખં મિત્રરૂપં તથા રિપુઃ ।
પ્રમાદિનાં હિ તન્નિત્યં તસ્માત્તં પરિવર્જયેત્

પ્રમાદતૃષ્ણયા મિશ્રો રાગસ્તદનુવર્ધકઃ ।
ત્રયસ્તે રિપવઃ ક્રુષ્ટાઃ નાશયન્તિ સુખં નૃણામ્

યે પ્રમાદરતા નિત્યં ન ચ ધર્મરતા બુધાઃ ।
તે મૃત્યુસમયે પ્રાપ્તે યમદૂતૈઃ પરાકૃતાઃ

વિષવત્પ્રમાદં મત્વા તત્પરિત્યાગિનઃધન્યા
પ્રમાદં વિષવદ્ યે તુ પરિરક્ષન્તિ પણ્ડિતાઃ ।
તે મૃત્યુસમયે પ્રાપ્તે ભવન્તિ સુખભાગિનઃ

પ્રમાદઃ પરમો મૃત્યુરપ્રમાદઃ પરં સુખમ્ ।
તસ્માત્ સુખાર્થિનાઃ નિત્યં મા પ્રમાદે મતિં કૃથાઃ

ધાત્વાયતન સમ્મોહઃ શ્રેયસાં વિધ્ન
ધાત્વાયતનસમ્મોહઃ શ્રેયસાં વિઘ્નકારકઃ ।
સન્યાસઃ સર્વકર્માણાં પ્રમાદઃ સમ્પ્રવર્તતે

દોષયન્ત્રવિલગ્નાય માયાદ્વારસ્ય દૂતકઃ ।
સમ્મોહસ્યાગ્રણી પાપઃ પ્રમાદઃ સમ્પ્રવર્તતે

પ્રમાદરતાઃ મૃત્યુમુખં પ્રતિ ગચ્છન્તિ
યે પ્રમાદરતા બાલાસ્તે મૃત્યોર્હસ્તમાસ્થિતાઃ ।
પ્રમાદસેવકા યે તુ તે સર્વે નિધનંગતા

પ્રમાદિનો દેવા અપિ ક્ષીણપુણ્યાઃ ભવન્તિ
પુણ્યક્ષયાય દેવાનાં પ્રમાદેન વિહિંસિતાઃ ।
પતન્તિ સુખસંમૂઢાસ્ત્રાણં તેષાં તદા કુતઃ

સદ્ધર્માચરણં ભૂતદયૈવ
એકો ધર્મસ્તથાશ્રેયઃ કૃપયા સંયતઃ પૃથુઃ ।
ક્ષાન્તિશ્ચાપિ સદા યુક્તા દયા ભૂતેષુ સર્વદા

બલભૂતા ભવન્ત્યેતે મૃત્યુકાલે મહાભયે ।
તસ્માત્ પ્રમાદરહિતૈઃ સેવનીયાઃ પ્રયત્નતઃ

વિદ્યાવિધિજ્ઞસ્યૈવ પ્રાણિનઃ શાન્તિર્જાયતે
અવિદ્યાવર્તનં શ્રેયો વિદ્યાયા રક્ષણં સદા ।
વિદ્યાવિધિજ્ઞો યઃ (સત્વઃ) પ્રમાદસ્તસ્ય શામ્યતિ ।
પુરુષાર્થો નિયતો (હ્યત્ર) યત્ પ્રમાદસ્ય વર્જનમ્

અપ્રમાદરતસ્યૈવ પુરુષાર્થસિદ્ધિર્ભવતિ
અપ્રમાદરતસ્યૈવ પુરુષાર્થઃ સતાં મતઃ ।
પ્રમાદો બન્ધનં પ્રાયો મુક્તિસ્તસ્યાપ્રમાદતઃ

પ્રમાદસેવનાદ્ બન્ધનમ્
મોક્ષબન્ધનયોરેતલ્લક્ષણં સ્યાત્ સતાં મતમ્
એવં મત્વા સદા દેવો યઃ પ્રમાદેન રક્ષતિ ।
સ પશ્ચાન્મૃત્યુસમયે જ્ઞાસ્યતે તસ્ય તત્ફલમ્

સન્તોષ એવ નિર્વાણસાધનમ્
યથા યથા હિ સન્તોષઃ સેવ્યતે યતિભિઃ સદા ।
તથા તથા હિ નિર્વાણમનિકે તસ્ય વર્તતે

વિરાગઃ સર્વકામેષુ નિર્વાણે ચ પ્રવર્તતામ્ ।
નાસૌ મારસ્ય વિષયઃ કદાચિત્ સમ્પ્રવર્તતે

જ્ઞાનેનૈવ દુઃખપ્રહાણમ્
નરાણાં પશ્ય મનસો નિત્યં વ્યાપારમેવ ચ ।
ઉદ્યોગશ્ચ સદાજ્ઞાનં સ કથં દુઃખમેષ્યતિ

કઃ બન્ધનમુક્તો ભવતિ?
અતીતભયસમ્પન્નઃ પ્રત્યુત્પન્ને ચ બુદ્ધિમાન્ ।
અનાગતવિધિજ્ઞો યઃ સ મુક્તઃ ક્લેશબન્ધનાત્

અપ્રમાદરતો નિત્યમવિશ્વાસે ચ કાતરઃ ।
સંજ્ઞાનસેવી વિમલો નિર્વાણસ્યાન્તિકે સ્થિતઃ

મહત્સુખં પ્રમાદેન નશ્યતિ
પ્રમાદેનાપિ નશ્યન્તિ દેવાઃ પ્રાપ્યમહત્સુખમ્ ।
કિં પુનર્યેન વા મૂઢાઃ પ્રમાદવશસેવિનઃ

મૃતઃ સ નરો ભવતિ યઃ પ્રમાદવિહારવાન્ ।
જીવિતે ચ પ્રમત્તો ઽયં સતતં જ્ઞાનધારણે

પ્રમાદાપ્રમાદયોરન્તરમ્
અપ્રમાદપ્રમાદાભ્યામિદમન્તરમિષ્યતે ।
મૃત્યું ચ વર્જયેદ્ દોષં પ્રમાદં દુઃખમૂલકમ્

નિત્યં પ્રમુદિતા દેવાઃ નિત્યં પ્રમુદિતા વયમ્ ।
પક્ષિણાં ચ સુરાણાં ચ વિશેષો નોપલભ્યતે

ન ધર્માચરણં દૃષ્ટં મોક્ષચર્યા ન યાત્યસૌ ।
તથૈવ યદિ દેવાનાં તે ગતાઃ પક્ષિભિઃ સમા

યે પ્રમાદવિનિર્મુક્તા યે ચ ધર્મરતાઃ સદા ।
તે દેવાઃ સત્પથા લોકે ન પ્રમાદવિહારિણઃ

યદિ ક્રીડારતા દેવાઃ પ્રમાદચરિતાઃ સદા ।
દેવાનાં ચ ખગાનાં ચ વિશેષો નોપલભ્યતે

ધર્મપતિતઃ જાત્યા ન શોભતે
કર્મણાં તુ વિશેષેણ જાતિર્ધર્મૈર્વિશિષ્યતે ।
ન ધર્મપતિતઃ કશ્ચિદ્ જાત્યા ભવતિ શોભનઃ

યેન નિન્દન્તિ સંસારમિમં સર્વક્ષયાત્મકમ્ ।
તે સુરાપિસમા નિત્યં પક્ષિભિર્મૂઢબુદ્ધિભિઃ

યેષામેવસ્થિતા બુદ્ધિરમતા ધર્મગોચરે ।
તે દેવાઃ સમ્મત્તા લોકે ન પ્રમાદવિચારિણઃ

યે જન્મહેતુપ્રભવં દુઃખં બુધ્યન્તિ શોભનમ્ ।
તે દેવા ન તુ યે સક્તાઃ કામેષુ હિતકારિષુ

વિયુજ્યમાના બહુશો ભૃત્યસ્વજનબાન્ધવૈઃ ।
યે નોદ્વિજન્તિ સંસારે તે દેવાઃ પક્ષિભિઃ સમાઃ

મદ્યપાનાધિકઃ પ્રમાદઃ
મદ્યપાનાધિકો દૃષ્ટઃ પ્રમાદસ્તત્ત્વદર્શિભિઃ ।
જીર્યતે મદ્યપાનં હિ પ્રમાદો નૈવ જીર્યતે

પ્રમાદમત્તો ગતિપઞ્ચકે ભ્રમતે
પ્રમાદોપહતોલોકો ભ્રમતે ગતિપઞ્ચકે ।
તસ્માત્ પ્રમાદમત્તો હિ સર્વોપાયૈર્વિશિષ્યતે

પ્રમાદઃ મદ્યાદપિ હીનતરઃ
એકાહં પરમં મદ્યં પ્રમાદયતિ દેહિનઃ ।
પ્રમાદઃ કલ્પકોટિભિર્ભ્રમતો ઽપિ ન જીર્યતે

યે પ્રમાદૈર્વિરહિતાસ્તે ગતાઃ પદમવ્યયમ્ ।
યે તુ પ્રમાદવશગાસ્તે ભવન્તિ ખગા નરાઃ

હિતાર્થિના મનુષ્યેણ પ્રમાદોવર્જ્ય એવ હિ ।
યસ્માત્ પ્રમાદવશગાઃ ક્લેશા બુદ્ધેન દેશિતાઃ

દેવાનાં કૃતે ઽપિ પ્રમાદો હેય એવ
ખગા યદિ પ્રમાદેન કુર્વન્તિ લઘુચેતસઃ ।
કસ્માદ્દેવાઃ પ્રમાદં(તં) ન જહંતિ વિશેષતઃ

યસ્તુ દૂરાત્ પ્રમાદેન ભયં નાવૈતિ દુર્મતિઃ ।
સો ઽવશ્યં વ્યસને પ્રાપ્તે પશ્ચાત્તાપેન દહ્યતે

પતનં દેવલોકાત્ તે દાનૈ રક્ષન્તિ દારુણમ્ ।
તદ્ વિચિન્ત્ય પ્રમાદસ્તે ન સંસેવ્યઃ કથઞ્ચન

યે પ્રમાદરતા નિત્યં ન તે સૌખ્યસ્ય ભાગિનઃ ।
પ્રમાદો દુઃખમૂલશ્ચ મૂલમેકં સુદારુણમ્

પદ્મકોટિસહસ્ત્રાણિ નિયુતાન્યર્બુદાનિ ચ ।
અસંખ્યાનિ ચ દેવાનાં પ્રમાદેન વિતન્વિતાઃ

અપ્રમાદઃ પરં મિત્રં પ્રમાદશ્ચ શત્રુઃ
અપ્રમાદઃ પરં(મિત્રં) નિત્યં હિતકરં નૃણામ્ ।
પ્રમાદસ્તુ પરં શત્રુસ્તસ્યન્મિત્રપરો ભવેત્

શુભસ્યાન્તકરો હયેષ વિષવદ્ દારુણં પરમ્ ।
દુર્ગતીનાં પરં માર્ગઃ પ્રમાદ ઇતિ કથ્યતે

પ્રમાદેન પ્રમત્તા યે વિષયૈશ્ચાપિ રઞ્જિતાઃ ।
નરાસ્તે મૂઢમનસો નિત્યં દુઃખસ્ય ભોગિનઃ

જ્ઞાનશૂન્યાઃ ભયદુઃખમવિગણ્ય પશુભિઃ સમાઃ ભવન્તિ
યેષાં ભયં ન દુઃખં (ચ) ન ચ જ્ઞાનાવલોકનમ્ ।
પશુભિસ્તે સમાવિષ્ટા ન પુરા સુખકાંક્ષિણઃ

આહારમૈથુનરતિઃ પશૂનાં હૃદિ વર્તતે ।
સા રતિર્યદિ દેવાનાં તે ગતાઃ પશુભિઃ સમાઃ

પ્રમાદઃ મૃત્યોઃ પર્યાય એવ
ક્રીડન્ત્યતિશયં હ્યેતે મૃત્યોર્ગમ્યે પુરઃસ્થિતા ।
સમ્પ્રાપ્તે મૃત્યુસમયે ફલં દાસ્યન્તિ (દારુણમ્)

વિષવત્ પરિહેયો(ઽયં) સર્વૈરપિ (સુદુઃસહઃ) ।
મૃત્યોઃ પર્યાયનામૈષ પ્રમાદો હૃદિ દેહિનામ્

પ્રમાદેન હતાન્ પૂર્વં પશ્ચાન્મૃત્યુઃ પ્રમર્દતિ ।
ધર્મજીવિતસૌખ્યાનાં તમેકાંશં પ્રકથ્યતે

અપ્રમાદ એવ સ્વર્ગમાર્ગઃ
અપ્રમાદ ઇતિ ખ્યાતઃ સ્વર્ગમાર્ગ પ્રદેશકઃ ।
અર્થાનથૌ સમાવેતૌ પશ્ચાન્મોક્ષસ્તથૈવ (ચ)

અપ્રમાદઃ ગુણઃ પ્રમાદ એવ દોષઃ
અપ્રમાદઃ પ્રમાદશ્ચ ગુણદોષસમાવિભૌ ।
તત્રૈવ મૂઢમનસો વિજાનન્તિ ચ દેહિનઃ

શત્રુણા સહ રક્ષન્તિ જ્ઞાને પરિહરન્તિ ચ ।
પ્રમાદવિષવૃક્ષસ્ય શાખાસ્તિસ્ત્રઃ પ્રતિષ્ઠિતાઃ

જરા વ્યાધિશ્ચ મૃત્યુઞ્ચ નિત્યં તસ્યોપરિસ્થિતાઃ ।
જરાદયો ન બાધ્યન્તે પુરુષં સત્ક્રિયાન્વિતમ્

અપ્રમાદી સદા ભયનિર્મુક્તઃ સન્ સુખીતિષ્ઠતિ
સંસારે તિષ્ઠતે ધીમાનપ્રમાદરતઃ સદા ।
નિકૃન્તન્તિ સદા દોષા ન પ્રમાદં પરિષ્વજેત્

સદા ભયવિનિર્મુક્તઃ સુખં પ્રાપ્નોત્યનુત્તમમ્ ।
(અ) પ્રમાદાચ્ચ યત્ સૌખ્યં શાશ્વતં સ ભયં હિ તત્

યત્તુ તસ્માદ્ વિનિર્મુક્તં તત્ સૌખ્યં ધ્રુવમચ્યુતમ્ ।
શતશો મનુજા (હયત્ર) પ્રમાદેન વિમોહિતાઃ

તથાપિ નામ વશગાસ્તે પ્રમાદે પ્રતિષ્ઠિતાઃ ।
ચત્વારો હિ વિપર્યાસાઃ પ્રમાદસ્યોપરિસ્થિતાઃ

પ્રમાદવિરહાત્તેપિ નશ્યન્તિ લોકશત્રવઃ ।
યદનેકવિકલ્પો ઽયમનેકભયસઙ્કટઃ

પ્રમાદરહિતાઃ દેવાઃ સન્તો ઽચ્યુતં સુખમશ્નુતે
સંસારો ભ્રમતે દુઃખે તત્ પ્રમાદસ્ય ચેષ્ટિતમ્ ।
એકઃ પ્રમાદવિરહાત્ પ્રાપ્યતે સુખમચ્યુતમ્

પ્રમાદેન વિનશ્યન્તિ સર્વધર્મા હતાસ્ત્રવાઃ ।
દેવાનાં ચ પ્રમાદો ઽયમુપર્યુપરિ વર્તતે

કથં પ્રમાદસમ્મૂઢાઃ દેવા યાસ્યન્તિ નિર્વૃતિમ્ ।
તદે(ત)ત્ સૌમ્યમનસા ચિન્તયિત્વા વિકલ્પયેત્

તથા મે હિત માસ્થેયં યથા યત્ સ્યાત્ (સુખાવહમ્) ।
યે દેવા યચ્ચ તત્સૌખ્યં પશ્યન્ યદપિકિઞ્ચન

સંસ્કૃતસ્યૈવ ધ્રુવપદપ્રાપ્તિર્ભવતિ
તત્ સર્વ (હિ) ધ્રુવં ગત્વા સંસ્કૃતસ્યૈષ સમ્ભવઃ ।
અવશ્યં તે વિનશ્યન્તિ યે ભાવાઃ સંસ્કૃતાશ્ચલાઃ

પ્રમાદવશાદ્ દેવા અપિ દુઃખભાગિનઃ ભવન્તિ
પ્રમાદનિરતા (દેવા)નિત્યં દુઃખસ્ય ભાગિનઃ ।
પ્રમાદાપહતજનો યસ્તેષાં કુરુતે મતિઃ

સંવિયોગે સમુત્પન્ને દુઃખેન પરિતપ્યતે ।
વિષયેષુ સકામેષુ તૃષ્ણાવનગતેષુ ચ

તેન તે વઞ્ચિતા દેવાઃ પ્રમાદવશવર્તિનઃ ।
મૂલમેતદનર્થાનાં યત્પ્રમાદાનુસેવનમ્

પ્રમાદવર્જનં ક્ષેમકરમ્
તસ્યૈતદ્ વર્જનં ધન્યં સર્વક્ષેમકરં મહત્ ।
સત્વા નૈવાપન્નસુખા દુઃખૈશ્ચાપિ સમન્વિતાઃ

તથા બુદ્ધિરનુષ્ઠેયા યથા મત્સ્યા જલાનુગાઃ ।
સ્વર્ગે પ્રમાદવશગા સ્ત્રીવિધેયાશ્ચ તે સુરાઃ

પ્રમાદિનો દુઃખભાગિનો ભવન્તિ
તે સ્ત્રીવહ્નિવિનિર્દગ્ધા નિત્યં દુઃખસ્ય ભાગિનઃ ।
તસ્માત્ પ્રયત્નશો દેવૈરઙ્ગના પરિવર્જનમ્

કર્ત્તવ્યં કામલોલસ્ય મનસા ધૃતિવર્ધનમ્ ।
કાર્યાકાર્યેવિમૂઢસ્ય ધર્માધર્મે તથૈવ ચ

પુરુષસ્યાત્મભઙ્ગસ્ય નિર્વાણં દૂરમેવ તત્ ।
ગુરુતાભાવતત્ત્વજ્ઞો નિપુણો ધર્મગોચરઃ

ધર્મિણ એવ સુખમાપ્નુવન્તિ
ધર્માકાંક્ષી ફલાકાંક્ષી તાદૃશં લભતે સુખમ્ ।
નિધૌતમઘકલ્માષાઃ નિત્યં ધર્માનુવર્તિનઃ

પ્રમાદવિમોહિતા એવ દુઃખમાપ્નુવન્તિ
સુખિનસ્તે સદા દૃષ્ટા ન પ્રમાદવિહારિણઃ ।
પ્રમાદાપહતઃ પૂર્વ પ્રમાદેન વિમોહિતઃ

મદ્યેન દેવો ઽપિ પ્રમાદમેતિ
દેવો વા પુરુષશ્ચાપિ ન સુખસ્યાન્તિકે હિ સઃ ।
મૃતઃ સ પુરુષો નિત્યં યો મદ્યેન પ્રમાદ્યતિ

મદ્યદોષાધૃતાઃ સર્વે ભવન્તિ નરકે નરાઃ ।
અસંસર્ગચરો દોષો મદ્યમિત્યભિધીયતે

મદ્યેન મોહિતા નિત્યં દેવાઃ નરકગામિનઃ ।
અસમ્ભૂતેષુ રક્ષન્તે ન સમ્ભૂતે કથઞ્ચનઃ

મદાત્સ્વાકારમલિના દેવાઃ કામૈર્વિમોહિતાઃ ।
કામેન મોહિતા દેવા મદ્યેનાપિ તથૈવ ચ

પ્રમાદી તત્ત્વં ન પશ્યતિ
ન તત્ત્વમત્ર પશ્યન્તિ જાત્યન્ધા ઇવ સત્પથમ્ ।
પ્રમાદાકુલિતં ચિત્તં ન તત્ત્વમનુપશ્યતિ

પ્રમાદશ્ચાગ્નિવત્તસ્માત્ પરિવર્જ્યઃ સમન્તતઃ ।
પ્રમાદેન વિનશ્યન્તિ કુશલા ધર્મયોનયઃ

પ્રમાદવિષસેવનં નાશાયૈવ જાયતે
માર્ગ ચ વિષસંસ્પૃષ્ટં સર્વથા નૈવ પશ્યતિ ।
દશધર્મા વિનશ્યન્તિ પ્રમાદવિષસેવિનામ્

ધ્યાનાનિ ચૈવ ચત્વારિ પ્રણશ્યન્તિ પ્રમાદિનઃ ।
અપ્રમાદં પ્રશંસન્તિ બુદ્ધાઃ કામવિવર્જિતાઃ

અપ્રમત્તા જરામુક્તા ભવન્તિ
પ્રમાદઞ્ચ જુગુપ્સન્તિ જરામરણપઞ્જરમ્ ।
અપ્રમત્તા જરામુક્તા પ્રમત્તા દુઃખભોગિનઃ

પ્રમાદ એવ બન્ધનમ્ ।
પ્રમાદો બન્ધનં હયેતદ્ દુઃખિતં મન્દબુદ્ધિનામ્ ।
અપ્રમાદેન કુશલા દેવાનાં સમિતિઙ્ગતાઃ

તસ્માત્ તે પતિતા ભૂયો યે પ્રમાદાનુસેવિનઃ ।
પ્રમત્તપુરુષઃ સર્વ સંસારાન્નૈવ મુચ્યતે

પ્રમાદપાશપાશેન યેન બદ્ધા હિ દેહિનઃ ।
અકાર્ય કાર્યસદૃશં કાર્ય કુર્વન્તિ સર્વદા

અપ્રમાદિનઃ કલ્યાણપરમ્પરામાપ્નુવન્તિ
અપ્રમાદાન્નરઃ સર્વ વિપરીતં (હિ) પશ્યતિ ।
ન લૌકિકેષુ કાર્યેષુ કુતો ન શ્રૈયસેષુ ચ

પ્રમાદં ન પ્રશંસન્તિ પણ્ડિતા બુદ્ધિપારગાઃ ।
યથા શુભં પરિક્ષીણં ભવિષ્યતિ દિવૌકસામ્

પ્રમાદફલં હાનિકરમ્
તદા પ્રમાદસ્ય ફલં જ્ઞાસ્યન્તિ કટુકં હિ તત્ ।
કામસંસક્તમનસાં તસ્યાન્તે સુખસેવિનામ્

ભવિષ્યતિ સુખં તસ્માદ્ વિનિપાતોદયો મહાન્ ।
વિષયાભિમુખેપ્સૂનાં નિત્યમાશાગતાત્મનામ્

સ્ત્રીદર્શનસુમત્તાનાં વિનિપાતો ભવિષ્યતિ ।
(નિત્યં કામાન્) નિષેવન્તે પ્રમાદરાગસેવિનઃ

તાઃ સર્વા મૃત્યુસમયે પરિત્યક્ષ્યન્તિ યોષિતઃ ।
ચ્યવમાનં સુરં સર્વે ન કશ્ચિદનુગચ્છતિ

મોક્ષાભિલાષિણઃ દુષ્કૃતં ત્યજન્તિ
કર્મણા પૃષ્ઠતઃ સર્વ ગચ્છન્તમનુયાતિ ચ ।
યુક્તં ચ (હિ) સદા સેવ્યં વર્જનીયં ચ દુષ્કૃતમ્

પ્રમાદં ચ મદં જહયાત્ પ્રમાદ (વિ)રતો ભવેત્ ।
પ્રમાદો ભવમૂલો ઽયં પ્રમાદસ્તુ ન શાન્તયે

પ્રમાદાપ્રમાદૌ વિચિન્ત્ય ધીરઃ સુખમેધતે
અપ્રમાદપ્રમાદાભ્યામિદમુક્તં સ્વલક્ષણમ્ ।
તદ્ વિચિન્ત્ય સદા ધીરઃ સુખં સુચરિતં ચરેત્

ધર્મચારી કદાપિ દુઃખં નાપ્નોતિ
ન ધર્મચારી પુરુષઃ કદાચિદ્ દુઃખમૃચ્છૈતિ ।
સંસરન્ત્યથ સંસારે પ્રાણિનઃ સ્વેન કર્મણા

પ્રમાદો વિનિપાતાય
કિમર્થમિહલોકો ઽયં પ્રમાદેન વિહન્યતે ।
પ્રમાદઃ શ્રેયસાં નાશઃ પ્રમાદો બન્ધનં પરમ્

પ્રમાદો વિનિપાતાય પ્રમાદો નરકાય ચ ।
દુઃખસ્ય હેતુરેવૈકઃ પ્રમાદઃ પરિકીર્તિતઃ

અપ્રમાદરતો નિર્વાણમધિગચ્છતિ
તસ્માત્ સુખાર્થી પુરુષઃ પ્રમાદં પરિવર્જયેત્ ।
યૈઃ પ્રમાદઃ પરિત્યક્તઃ પ્રાપ્તં તૈઃ પદમચ્યુતમ્

અપ્રમાદરતો યો હિ નિર્વાણસ્યૈવ સો ઽન્તિકે ।
અપ્રમાદપદં હયેતન્નિર્વાણસ્યાગ્રતઃ પદમ્

પ્રમત્તઃ સદૈવ દુઃખિતો ભવતિ
પ્રમાદો વિનિપાતાય હેતુરેષઃ પ્રકીર્તિતઃ ।
પ્રમત્તઃ પુરુષઃ સર્વઃ સોન્માદ ઇવ લક્ષ્યતે

લઘુત્વં યાતિ લોકે ઽસ્મિન્ પ્રત્યવાયેષુ પચ્યતે ।
પ્રમત્તઃ પુરુષઃ શક્તો વિપરીતેષુ વર્તતે

હેતૌ કર્મવિપાકે ચ મૃત્યૂત્પત્તૌ તથૈવ ચ ।
પ્રમાદાગ્નિશ્ચ યં તીક્ષ્ણો નરકાનુપકર્ષતિ ।
તસ્માન્નરકમોક્ષાર્થ પ્રમાદં વિનિવર્જયેત્

યે પ્રમાદં વિનિર્જિત્ય નિત્યં જ્ઞાનરતા નરાઃ ।
તે ક્લેશબન્ધનં છિત્વા પદં યાતાઃ સુખોદયમ્

કર્મસૂત્રૈર્નિબદ્ધાશ્ચ ચિત્તદોલાં સમાશ્રિતાઃ ।
ભ્રમન્તિ વિભવે સત્ત્વા મા પ્રમાદેષુ રક્ષથઃ

સુખી ભવતિ દુઃખી વૈ દુઃખિતશ્ચાપિ સુખિતઃ ।
ભર્તાપિ તૃપ્તો ભવતિ મા પ્રમાદેષુ રક્ષથઃ

માતા પિતા વા ભવતિ ભાર્યા માતૃત્વમેવ ચ ।
પરિવર્તો મહાનેષુ મા પ્રમાદેષુ રક્ષથઃ

પ્રમાદાજ્જાયતે રાગો રાગાદ્ દ્વેષઃ પ્રપદ્યતે ।
સ દોષપથમાપન્નો નરકાનુપધાવતિ

પ્રજ્ઞારુઢઃ પ્રમાદશૂન્યઃ સન્ શિવં પન્થાનમાપ્નોતિ
પ્રજ્ઞાપ્રાસાદમારોહ યોગક્ષેમમનુત્તમમ્ ।
એષ પન્થાઃ શિવઃ શ્રેષ્ઠો યઃ પ્રમાદવિવર્જિતઃ ।
તેન માર્ગેણ સતતં નિર્વાણં યાન્તિ પણ્ડિતાઃ

વિરોધો માર્ગસમ્પત્તૌ ચિત્તસન્તાનદૂષકઃ ।
આછેત્તા ધર્મસેતૂનાં પ્રમાદઃ પરિકીર્તિતઃ

પ્રમાદોપહતાઃ નાશં યાન્તિ
સ્મૃતિ સન્દૂષકં દૃષ્ટં મોક્ષાય વૃત્તિનાશકઃ ।
દુર્ગતીનાં પરં નેતા પ્રમાદઃ સમ્પ્રવર્તતે

અનેક પુરુષઃ ક્ષિપ્તો નાત્મનો વિન્દતે હિતમ્ ।
નાવાચ્યં ન ચ કાર્યાણાં વિન્દતે ઽમૃતકોપમઃ

ત એતે પશુભિસ્તુલ્યા દેવવિગ્રહધારિણઃ ।
પ્રમાદોપહતા મૂઢા નૃત્યન્તિ ચ હસન્તિ ચ

ઉત્પન્નાવિચ્યુતાઃ માર્ગાત્ ક્ષાન્તિં યે નાશયન્તિ ચ ।
નૃભવાર્ણવભૂતા યે તે પ્રમાદાનુધાવિનઃ

જનકઃ સર્વદોષાણાં બન્ધનં પાપકર્મણામ્ ।
પ્રમોષઃ સર્વધર્માણાં પ્રમાદારિઃ પ્રવર્તતે

સર્વેષાં શુભકર્માણાં પ્રમાદઃ શત્રુરેવ
નાધ્યાત્મિકાનિ કર્માણિ ન બાહયાનિ કથઞ્ચન ।
પ્રમાદોપહતો જન્તુર્જાનીતે નષ્ટમાસનઃ

ક્રીડાયાં વ્યગ્રમનસો નૃત્યગાન્ધર્વલાલસાઃ ।
અતૃષ્ણાર્વિષયૈર્દિવ્યૈર્નક્ષ્યન્તિ વિબુધાલયાઃ

ભયસ્થાને હસન્ત્યેતે પ્રમાદેન વિમોહિતાઃ ।
માર્ગામાર્ગ ન વિન્દન્તિ જાત્યન્ધેન સુરાઃ સમાઃ

કામધાતાવેવ પ્રમત્તાઃ ભ્રમન્તિ
કામધાતૌ ભ્રમન્યેતે ચક્રવદ્ગતિ પઞ્ચકે ।
ધ્યાનેભ્યો યદ્ધિ પતનં તત્ પ્રમાદસ્ય ચેષ્ટિતમ્

પ્રમાદચેષ્ટિતં કર્મપતનાય જાયતે
આરૂપ્યેભ્યશ્ચ યત્સ્થાનં ચતુર્થં પ્રાપ્યલૌકિકાત્ ।
ભ્રમન્તિ ભ્રમદોલાયાં તત્ પ્રમાદસ્ય ચેષ્ટિતમ્

પ્રમાદબન્ધનૈર્બદ્ધં તૃષ્ણાપાશૈશ્ચ યન્ત્રિતમ્ ।
ત્રૈધાતુકમિદં કૃત્સ્નં ન ચ બુદ્ધયન્ત્ય ચેતસઃ

યત્ પ્રયાન્તિ ધર્મસ્થાનં તૃષ્ણાભયદર્શિતાઃ ।
ન ભૂયઃ ખેદમાયાતિ તત્ પ્રમાદસ્ય ચેષ્ટિતમ્

પ્રમાદવશાત્ દુઃખમેવાપ્નોતિ જનઃ
પ્રિયવિશ્લેષજં નૃણાં યદ્દુઃખં હૃદિ જાયતે ।
સેવનાદ્ યત્ પ્રમાદસ્ય કથયન્તિ તથાગતા

અનર્થા હિ ત્રયો લોકે યૈરિદં નશ્યતે જગત્ ।
વ્યાધિર્જરા ચ મૃત્યુશ્ચ પ્રમાદાલસ્ય સમ્ભવાઃ

પ્રરોહન્તિ યથા ભૂમૌ સવૌષધિતૃણાદયઃ ।
તથા પ્રમાદિનાં ક્લેષાઃ પ્રવર્તન્તે પૃથગ્વિધાઃ

પ્રમાદસ્ય વિષાઙ્કુરઃ
સ્ત્રીશ્લેષો મદ્યપાનં ચ ક્રીડા ચ વિષયૈઃ સહ ।
ચાપલ્યમયકૌસીદ્યં પ્રમાદસ્ય વિષાઙ્કુરઃ

પ્રમાદાપ્રમાદયોર્લક્ષણમ્
પ્રમાદઃ પરમં દુઃખપ્રમાદઃ પરં સુખમ્ ।
સમાસાલ્લક્ષણં પ્રોક્તમપ્રમાદપ્રમાદયોઃ

અતઃ પ્રમાદો ન સેવ્યઃ
તસ્માત્ પ્રમાદો ન નરેણ સેવ્યઃ, સ દુર્ગતીનાં પ્રથમાગ્રમેવ ।
વિહાય તં દુઃખસહસ્ત્રયોનિં, પ્રયાન્તિ બુદ્ધા ભવપારગ્રયમ્