Dharmasamuccaya · Chapter 4
// iti kāyajugupsāvargastṛtīyaḥ //
(4) parivartavargaḥ
kasya kālaḥ parivartate
kāmairevāvitṛṣṇasya tṛṣṇayā tṛṣitasya ca /
cañcalendriyacittasya kālo 'yaṃ parivartate
anityadhyeyatā yasya sukhasaktasya dehinaḥ /
strīdarśanena mattasya kālo 'yaṃ parivartate
jātimaraṇavaśyasya mohitasya ca tṛṣṇayā /
bālasya tu janasyāsya kālo 'yaṃ parivartate
gaticārakabaddhasya udvegavaśagasya ca /
pramādaviṣamūḍhasya kālo 'yaṃ parivartate
auddhatyādiprasaktasya gātraśobhāratasya ca /
lābhairatṛptamanasaḥ kālo 'yaṃ parivartate
pañcabandhanabaddhasya ṣaḍbhirvyāmohitasya ca /
trailokyavidhimūḍhasya kālo 'yaṃ parivartate
vinipātānabhijñasya vitarkopahatasya ca /
janasya saktamanasaḥ kālo 'yaṃ parivartate
tatkālaramaṇīyeṣu pariṇāmahiteṣu ca /
kāmeṣu saktamanasaḥ kālo 'yaṃ parivartate
pūrvaduḥkhānabhijñasya divyasaukhyaratasya ca /
viprayogānabhijñasya kālo 'yaṃ parivartate
karmajālena baddhasya manasyeva viceṣṭinaḥ /
satpathāt paribhraṣṭasya kālo 'yaṃ parivartate
bhavadoṣānabhijñasya tṛṣṇayā mūḍhacetasaḥ /
mohāndhakāramagnasya kālo 'yaṃ parivartate
kāmaikapāśabaddhasya niḥsahāyasya dehinaḥ /
devīgaṇavimūḍhasyaṃ kālo 'yaṃ parivartate
indriyād vyapakṛṣṭasya satpathabhrāmitasya ca /
traidhātukarasajñasya kālo 'yaṃ parivartate
saṃvarāsaṃvarajñasya vyāpādabahulasya ca /
naṣṭasambuddhamārgasya kālo 'yaṃ parivartate
hitāhitavahirgasya kāryākāryajaḍasya ca /
krīḍābāla sadṛśasya kālo 'yaṃ parivartate
nadīprastravaṇocceṣu vanopavanabhūmiṣu /
(saṃ)krīḍātatparasyāsya kālo 'yaṃ parivartate
vimānagiripṛṣṭheṣu dharmākaravaneṣu ca /
ramataḥ kāmabhogeṣu kālo 'yaṃ parivartate
karmadharma vipākeṣu nirāsaktasya dehinaḥ /
kevalāhārasaktasya kālo 'yaṃ parivartate
śarīrasthitasyāpi śarīrānabhijñatā
karmaṇāyuḥ pariśrāntaṃ traidhātukamidaṃ sadā /
bhramanti cakravannityaṃ na ca vindanti bāliśāḥ
jagataḥ doṣānabhijñatā
vinipātocchru yamayaṃ yo nāmārohate jagat /
na ca doṣāvadheyatvaṃ prakurvanti vimohitāḥ
dhīrasya kāmaparivarjanaṃ saukhyahetuḥ
etat (tu) paramaṃ saukhyaṃ yat kāmaparivarjanam /
vītakāṃkṣasya dhīrasya gataśokasya tāpinaḥ
munīnāṃ caramapadaprāptiphalam
tadādimadhyanidhane kalyāṇaṃ kṣemamuttamam /
yad prāpyamunayaḥ śrāntāścaranti vigatajvarāḥ
duḥkhahetavaḥ kāmāḥ
satkāmajaṃ bhavet saukhyaṃ vinipātagataṃ tu tat /
na hi kāmaviśeṣaṃ ca kiñcid duḥkhavipākajam
tasmāt kāmeṣu matimān na lubhyet kathañcana /
te hi saṃsāraduḥkhānāṃ hetubhūtāḥ sudāruṇāḥ
vanopavanaśaileṣu padmākaravaneṣu ca /
vibhrāntāstṛṣṇayā bālāḥ patanti saha daivataiḥ
śubhakarmāsakteḥ upadeśaḥ
kāñcaneṣu (ca) śaileṣu vaidūryaśikhareṣu ca /
kṣīyate hi śubhaṃ karma yatasva saha daivataiḥ
kalpavṛkṣeṣu ramyeṣu nadīprastravaṇeṣu ca /
caratastaiḥ śubhaṃ kṣīṇaṃ yatasva saha daivataiḥ
bhūmibhāgeṣu ramyeṣu ratnākaravaneṣu ca /
na śubhaṃ te sadā cīrṇa yatasva saha daivataiḥ
pañcātmakena vīryeṇa manaḥprahalādakāriṇā /
hatasya gatakālasya yatasva saha daivataiḥ
devānāṃ hitānabhijñatā
kāmaṃ saṃsakta manasairnityaṃ viṣayatatparaiḥ /
na jñāyate hitaṃ devairyadamantrāhitaṃ bhavet
devanindā
alpaśiṣṭamidaṃ puṇyaṃ cyavanaṃ samupasthitam /
gantavyamanyatra suraiḥ sukarmaphalabhojibhiḥ
ye nityaṃ śubhasaṃsaktāḥ kurvanti vā śubhaṃ sadā /
teṣāṃ visadṛśo heturmūrkhāṇāṃ hi vivartate
ke mṛtyuṃ pratīkṣante
bhuktvā mṛtyuṃ pratīkṣante te janāḥ kāmamohitāḥ /
śubhaśīlatamo 'jñānāḥ sarvadā na parāyaṇāḥ
bhuktvā mṛtyuṃ pratīkṣante te janāḥ kāmamohitāḥ /
ye na karmavipākasya jñānaṃ roṣavadhe ratāḥ
bhuktvā mṛtyuṃ pratīkṣante te janāḥ kāmamohitāḥ /
prajñāpayanti na samā stṛṣṇāgniparivāritāḥ
bhuktvā mṛtyuṃ pratīkṣante te janāḥ kāmamohitāḥ /
viprayogakṛtaṃ duḥkhaṃ ye na paśyanti dāruṇam
bhuktvā mṛtyuṃ pratīkṣante te janāḥ kāmamohitāḥ /
strījanāsaktahṛdayā na vindanti punarbhavam
bhuktvā mṛtyuṃ pratīkṣante te janāḥ kāmamohitāḥ /
vipattivyādhiśokebhyo nodvijanti kathañcana
bhuktvā mṛtyuṃ pratīkṣante te janāḥ kāmamohitāḥ /
ye pāpamitrasaṃsarga prakurvanti mahārūṣam
bhuktvā mṛtyuṃ pratīkṣante te janāḥ kāmamohitāḥ /
bhāvitaṃ cetasā yairna na ca tattvapraveśitā
bhuktvā mṛtyuṃ pratīkṣante te janāḥ kāmamohitāḥ /
yena sarvāsvavasthāsu saṃsārabhayabhīravaḥ
bhuktvā mṛtyuṃ pratīkṣante te janāḥ kāmamohitāḥ /
kāryākāryeṣu ye nityaṃ na subhāṣitacetasaḥ
bhuktvā mṛtyuṃ pratīkṣante te janāḥ kāmamohitāḥ /
ye na tattvadhiyo nityaṃ sarvabhūtahite ratāḥ
bhuktvā mṛtyuṃ pratīkṣante te janāḥ kāmamohitāḥ /
ye śarīra sukhārthena dharma hiṃsanti mohitāḥ
paṇḍitalakṣaṇam
ekāntamanasā nityaṃ śubhaṃ kāryaṃ prayatnataḥ /
aśubhaṃ ca sadā varjyametat paṇḍitalakṣaṇam
vinipātasādhanāni
kṣayaṃ yātaṃ ca yat śīlaṃ spṛṣṭvā yaḥ samupāgataḥ /
pramādāvañcito 'vaśyaṃ vinipāto bhaviṣyati
viṣayiṇaḥ parivartanaśīlatā na tu viṣayāṇām
gatā gacchanti yāsyanti deveśāścaiva sarvataḥ /
tiṣṭhanti śikhare ramye nānāratnavibhūṣite
vaidūryaśikharā ramyāstathānye vanamālinaḥ /
viṣayāstādṛśā eva janastu parivartate
vanopavanaramyāṇi bhūmibhāgāni sarvaśaḥ /
tiṣṭhantyavikalānyeva janastu parivartate
vaidūryamayanālāni kāñcanāni viśeṣataḥ /
padmākarāṇi tānyeva janastu parivartate
sarāṃsi sarito ramyāḥ pakṣisaṅghairnirantaram /
tathaivāvikalā hyete janastu parivartate
vimānāni rathāścaiva harmyāṇi ca tathaiva ca /
tiṣṭhantyavikalā hyete janastu parivartate
parivartanaṃ lokasya viṣayairvañcitasya ca /
tathāpi nāmalokasya nodvego hṛdi jāyate
abhyāsena kharī bhūtaṃ cittaṃ saṃsāracāriṇam /
yena manye mahad duḥkhaṃ hṛdaye naiva vartate
śūlikena yathā baddhāḥ paśavo gṛhapañjare /
ekaikaśo vinaśyanti śeṣāṇāṃ nāsti sambhramaḥ
sukhāya kāmināmeva iyaṃ bhūmiravasthitā /
cyutāścaivopapannāśca tathāmī bāliśāḥ surāḥ
viṣayonmukhānāṃ maraṇānabhijñatvam
pramādāya hatāḥ sattvā mṛtyuḥ kṣaṇikaduḥkhadaḥ /
nāvabuddhayanti maraṇaṃ paśuvad vītasambhramāḥ
te paścād dīrghamanasaḥ kālasya vaśamāgatāḥ /
paścāttāpamayo vahnirdhakṣyate niṣpratikṣayaḥ
dāruṇaṃ niṣpratīkāramavaśyaṃ rūpadehinām /
maraṇaṃ kālavaśagaṃ tad viditvāgamaṃ caret
viprayogāntāḥ sarve saṃyogāḥ
samāgamāḥ priyāloke viyogāścāpriyāḥ sadā /
saṃyogo viprayogānto dharmateyaṃ sanātanā
kṣaṇe lave muhūrte ca divārātrau tathādhvani /
maraṇaṃ cintayed dhīrastasya nāsti pratikriyā
gatakalmaṣā eva śāntimadhigacchanti
smṛtimagnyāṃ praśaṃsanti yeṣāṃ maraṇasaṃbhavā /
śreyasaikaparāṃ śānti prayāntiṃ gatakalmaṣāḥ
mṛtyorarthamanusmṛtya doṣo 'yaṃ kasya sammataḥ /
nirdoṣaṃ hi manaḥ sarvaṃ śāntaṃ bhavati nityaśaḥ
tathāgataiḥ apramādaparaṃ śreṣṭhamuktam
apramādaparaṃ śreṣṭhamidamuktaṃ tathāgataiḥ /
yanmṛtyoḥ smaraṇaṃ nityamaśubhānāṃ ca varjanam
Original text: Dharmasamuccaya · Edition: Vijayasankar Caube: Dharmasamuccaya. · Data entry members of the Digital Sanskrit Buddhist Canon Input Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0