Language

ENहिગુ
Scripture Library

Dharmasamuccaya · Chapter 4

4.1

// iti kāyajugupsāvargastṛtīyaḥ //
(4) parivartavargaḥ
kasya kālaḥ parivartate
kāmairevāvitṛṣṇasya tṛṣṇayā tṛṣitasya ca /
cañcalendriyacittasya kālo 'yaṃ parivartate

4.2

anityadhyeyatā yasya sukhasaktasya dehinaḥ /
strīdarśanena mattasya kālo 'yaṃ parivartate

4.3

jātimaraṇavaśyasya mohitasya ca tṛṣṇayā /
bālasya tu janasyāsya kālo 'yaṃ parivartate

4.4

gaticārakabaddhasya udvegavaśagasya ca /
pramādaviṣamūḍhasya kālo 'yaṃ parivartate

4.5

auddhatyādiprasaktasya gātraśobhāratasya ca /
lābhairatṛptamanasaḥ kālo 'yaṃ parivartate

4.6

pañcabandhanabaddhasya ṣaḍbhirvyāmohitasya ca /
trailokyavidhimūḍhasya kālo 'yaṃ parivartate

4.7

vinipātānabhijñasya vitarkopahatasya ca /
janasya saktamanasaḥ kālo 'yaṃ parivartate

4.8

tatkālaramaṇīyeṣu pariṇāmahiteṣu ca /
kāmeṣu saktamanasaḥ kālo 'yaṃ parivartate

4.9

pūrvaduḥkhānabhijñasya divyasaukhyaratasya ca /
viprayogānabhijñasya kālo 'yaṃ parivartate

4.10

karmajālena baddhasya manasyeva viceṣṭinaḥ /
satpathāt paribhraṣṭasya kālo 'yaṃ parivartate

4.11

bhavadoṣānabhijñasya tṛṣṇayā mūḍhacetasaḥ /
mohāndhakāramagnasya kālo 'yaṃ parivartate

4.12

kāmaikapāśabaddhasya niḥsahāyasya dehinaḥ /
devīgaṇavimūḍhasyaṃ kālo 'yaṃ parivartate

4.13

indriyād vyapakṛṣṭasya satpathabhrāmitasya ca /
traidhātukarasajñasya kālo 'yaṃ parivartate

4.14

saṃvarāsaṃvarajñasya vyāpādabahulasya ca /
naṣṭasambuddhamārgasya kālo 'yaṃ parivartate

4.15

hitāhitavahirgasya kāryākāryajaḍasya ca /
krīḍābāla sadṛśasya kālo 'yaṃ parivartate

4.16

nadīprastravaṇocceṣu vanopavanabhūmiṣu /
(saṃ)krīḍātatparasyāsya kālo 'yaṃ parivartate

4.17

vimānagiripṛṣṭheṣu dharmākaravaneṣu ca /
ramataḥ kāmabhogeṣu kālo 'yaṃ parivartate

4.18

karmadharma vipākeṣu nirāsaktasya dehinaḥ /
kevalāhārasaktasya kālo 'yaṃ parivartate

4.19

śarīrasthitasyāpi śarīrānabhijñatā
karmaṇāyuḥ pariśrāntaṃ traidhātukamidaṃ sadā /
bhramanti cakravannityaṃ na ca vindanti bāliśāḥ

4.20

jagataḥ doṣānabhijñatā
vinipātocchru yamayaṃ yo nāmārohate jagat /
na ca doṣāvadheyatvaṃ prakurvanti vimohitāḥ

4.21

dhīrasya kāmaparivarjanaṃ saukhyahetuḥ
etat (tu) paramaṃ saukhyaṃ yat kāmaparivarjanam /
vītakāṃkṣasya dhīrasya gataśokasya tāpinaḥ

4.22

munīnāṃ caramapadaprāptiphalam
tadādimadhyanidhane kalyāṇaṃ kṣemamuttamam /
yad prāpyamunayaḥ śrāntāścaranti vigatajvarāḥ

4.23

duḥkhahetavaḥ kāmāḥ
satkāmajaṃ bhavet saukhyaṃ vinipātagataṃ tu tat /
na hi kāmaviśeṣaṃ ca kiñcid duḥkhavipākajam

4.24

tasmāt kāmeṣu matimān na lubhyet kathañcana /
te hi saṃsāraduḥkhānāṃ hetubhūtāḥ sudāruṇāḥ

4.25

vanopavanaśaileṣu padmākaravaneṣu ca /
vibhrāntāstṛṣṇayā bālāḥ patanti saha daivataiḥ

4.26

śubhakarmāsakteḥ upadeśaḥ
kāñcaneṣu (ca) śaileṣu vaidūryaśikhareṣu ca /
kṣīyate hi śubhaṃ karma yatasva saha daivataiḥ

4.27

kalpavṛkṣeṣu ramyeṣu nadīprastravaṇeṣu ca /
caratastaiḥ śubhaṃ kṣīṇaṃ yatasva saha daivataiḥ

4.28

bhūmibhāgeṣu ramyeṣu ratnākaravaneṣu ca /
na śubhaṃ te sadā cīrṇa yatasva saha daivataiḥ

4.29

pañcātmakena vīryeṇa manaḥprahalādakāriṇā /
hatasya gatakālasya yatasva saha daivataiḥ

4.30

devānāṃ hitānabhijñatā
kāmaṃ saṃsakta manasairnityaṃ viṣayatatparaiḥ /
na jñāyate hitaṃ devairyadamantrāhitaṃ bhavet

4.31

devanindā
alpaśiṣṭamidaṃ puṇyaṃ cyavanaṃ samupasthitam /
gantavyamanyatra suraiḥ sukarmaphalabhojibhiḥ

4.32

ye nityaṃ śubhasaṃsaktāḥ kurvanti vā śubhaṃ sadā /
teṣāṃ visadṛśo heturmūrkhāṇāṃ hi vivartate

4.33

ke mṛtyuṃ pratīkṣante
bhuktvā mṛtyuṃ pratīkṣante te janāḥ kāmamohitāḥ /
śubhaśīlatamo 'jñānāḥ sarvadā na parāyaṇāḥ

4.34

bhuktvā mṛtyuṃ pratīkṣante te janāḥ kāmamohitāḥ /
ye na karmavipākasya jñānaṃ roṣavadhe ratāḥ

4.35

bhuktvā mṛtyuṃ pratīkṣante te janāḥ kāmamohitāḥ /
prajñāpayanti na samā stṛṣṇāgniparivāritāḥ

4.36

bhuktvā mṛtyuṃ pratīkṣante te janāḥ kāmamohitāḥ /
viprayogakṛtaṃ duḥkhaṃ ye na paśyanti dāruṇam

4.37

bhuktvā mṛtyuṃ pratīkṣante te janāḥ kāmamohitāḥ /
strījanāsaktahṛdayā na vindanti punarbhavam

4.38

bhuktvā mṛtyuṃ pratīkṣante te janāḥ kāmamohitāḥ /
vipattivyādhiśokebhyo nodvijanti kathañcana

4.39

bhuktvā mṛtyuṃ pratīkṣante te janāḥ kāmamohitāḥ /
ye pāpamitrasaṃsarga prakurvanti mahārūṣam

4.40

bhuktvā mṛtyuṃ pratīkṣante te janāḥ kāmamohitāḥ /
bhāvitaṃ cetasā yairna na ca tattvapraveśitā

4.41

bhuktvā mṛtyuṃ pratīkṣante te janāḥ kāmamohitāḥ /
yena sarvāsvavasthāsu saṃsārabhayabhīravaḥ

4.42

bhuktvā mṛtyuṃ pratīkṣante te janāḥ kāmamohitāḥ /
kāryākāryeṣu ye nityaṃ na subhāṣitacetasaḥ

4.43

bhuktvā mṛtyuṃ pratīkṣante te janāḥ kāmamohitāḥ /
ye na tattvadhiyo nityaṃ sarvabhūtahite ratāḥ

4.44

bhuktvā mṛtyuṃ pratīkṣante te janāḥ kāmamohitāḥ /
ye śarīra sukhārthena dharma hiṃsanti mohitāḥ

4.45

paṇḍitalakṣaṇam
ekāntamanasā nityaṃ śubhaṃ kāryaṃ prayatnataḥ /
aśubhaṃ ca sadā varjyametat paṇḍitalakṣaṇam

4.46

vinipātasādhanāni
kṣayaṃ yātaṃ ca yat śīlaṃ spṛṣṭvā yaḥ samupāgataḥ /
pramādāvañcito 'vaśyaṃ vinipāto bhaviṣyati

4.47

viṣayiṇaḥ parivartanaśīlatā na tu viṣayāṇām
gatā gacchanti yāsyanti deveśāścaiva sarvataḥ /
tiṣṭhanti śikhare ramye nānāratnavibhūṣite

4.48

vaidūryaśikharā ramyāstathānye vanamālinaḥ /
viṣayāstādṛśā eva janastu parivartate

4.49

vanopavanaramyāṇi bhūmibhāgāni sarvaśaḥ /
tiṣṭhantyavikalānyeva janastu parivartate

4.50

vaidūryamayanālāni kāñcanāni viśeṣataḥ /
padmākarāṇi tānyeva janastu parivartate

4.51

sarāṃsi sarito ramyāḥ pakṣisaṅghairnirantaram /
tathaivāvikalā hyete janastu parivartate

4.52

vimānāni rathāścaiva harmyāṇi ca tathaiva ca /
tiṣṭhantyavikalā hyete janastu parivartate

4.53

parivartanaṃ lokasya viṣayairvañcitasya ca /
tathāpi nāmalokasya nodvego hṛdi jāyate

4.54

abhyāsena kharī bhūtaṃ cittaṃ saṃsāracāriṇam /
yena manye mahad duḥkhaṃ hṛdaye naiva vartate

4.55

śūlikena yathā baddhāḥ paśavo gṛhapañjare /
ekaikaśo vinaśyanti śeṣāṇāṃ nāsti sambhramaḥ

4.56

sukhāya kāmināmeva iyaṃ bhūmiravasthitā /
cyutāścaivopapannāśca tathāmī bāliśāḥ surāḥ

4.57

viṣayonmukhānāṃ maraṇānabhijñatvam
pramādāya hatāḥ sattvā mṛtyuḥ kṣaṇikaduḥkhadaḥ /
nāvabuddhayanti maraṇaṃ paśuvad vītasambhramāḥ

4.58

te paścād dīrghamanasaḥ kālasya vaśamāgatāḥ /
paścāttāpamayo vahnirdhakṣyate niṣpratikṣayaḥ

4.59

dāruṇaṃ niṣpratīkāramavaśyaṃ rūpadehinām /
maraṇaṃ kālavaśagaṃ tad viditvāgamaṃ caret

4.60

viprayogāntāḥ sarve saṃyogāḥ
samāgamāḥ priyāloke viyogāścāpriyāḥ sadā /
saṃyogo viprayogānto dharmateyaṃ sanātanā

4.61

kṣaṇe lave muhūrte ca divārātrau tathādhvani /
maraṇaṃ cintayed dhīrastasya nāsti pratikriyā

4.62

gatakalmaṣā eva śāntimadhigacchanti
smṛtimagnyāṃ praśaṃsanti yeṣāṃ maraṇasaṃbhavā /
śreyasaikaparāṃ śānti prayāntiṃ gatakalmaṣāḥ

4.63

mṛtyorarthamanusmṛtya doṣo 'yaṃ kasya sammataḥ /
nirdoṣaṃ hi manaḥ sarvaṃ śāntaṃ bhavati nityaśaḥ

4.64

tathāgataiḥ apramādaparaṃ śreṣṭhamuktam
apramādaparaṃ śreṣṭhamidamuktaṃ tathāgataiḥ /
yanmṛtyoḥ smaraṇaṃ nityamaśubhānāṃ ca varjanam

Original text: Dharmasamuccaya · Edition: Vijayasankar Caube: Dharmasamuccaya. · Data entry members of the Digital Sanskrit Buddhist Canon Input Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc