Dharmasamuccaya · અધ્યાય 4

॥ ઇતિ કાયજુગુપ્સાવર્ગસ્તૃતીયઃ ॥
(4) પરિવર્તવર્ગઃ
કસ્ય કાલઃ પરિવર્તતે
કામૈરેવાવિતૃષ્ણસ્ય તૃષ્ણયા તૃષિતસ્ય ચ ।
ચઞ્ચલેન્દ્રિયચિત્તસ્ય કાલો ઽયં પરિવર્તતે

અનિત્યધ્યેયતા યસ્ય સુખસક્તસ્ય દેહિનઃ ।
સ્ત્રીદર્શનેન મત્તસ્ય કાલો ઽયં પરિવર્તતે

જાતિમરણવશ્યસ્ય મોહિતસ્ય ચ તૃષ્ણયા ।
બાલસ્ય તુ જનસ્યાસ્ય કાલો ઽયં પરિવર્તતે

ગતિચારકબદ્ધસ્ય ઉદ્વેગવશગસ્ય ચ ।
પ્રમાદવિષમૂઢસ્ય કાલો ઽયં પરિવર્તતે

ઔદ્ધત્યાદિપ્રસક્તસ્ય ગાત્રશોભારતસ્ય ચ ।
લાભૈરતૃપ્તમનસઃ કાલો ઽયં પરિવર્તતે

પઞ્ચબન્ધનબદ્ધસ્ય ષડ્ભિર્વ્યામોહિતસ્ય ચ ।
ત્રૈલોક્યવિધિમૂઢસ્ય કાલો ઽયં પરિવર્તતે

વિનિપાતાનભિજ્ઞસ્ય વિતર્કોપહતસ્ય ચ ।
જનસ્ય સક્તમનસઃ કાલો ઽયં પરિવર્તતે

તત્કાલરમણીયેષુ પરિણામહિતેષુ ચ ।
કામેષુ સક્તમનસઃ કાલો ઽયં પરિવર્તતે

પૂર્વદુઃખાનભિજ્ઞસ્ય દિવ્યસૌખ્યરતસ્ય ચ ।
વિપ્રયોગાનભિજ્ઞસ્ય કાલો ઽયં પરિવર્તતે

કર્મજાલેન બદ્ધસ્ય મનસ્યેવ વિચેષ્ટિનઃ ।
સત્પથાત્ પરિભ્રષ્ટસ્ય કાલો ઽયં પરિવર્તતે

ભવદોષાનભિજ્ઞસ્ય તૃષ્ણયા મૂઢચેતસઃ ।
મોહાન્ધકારમગ્નસ્ય કાલો ઽયં પરિવર્તતે

કામૈકપાશબદ્ધસ્ય નિઃસહાયસ્ય દેહિનઃ ।
દેવીગણવિમૂઢસ્યં કાલો ઽયં પરિવર્તતે

ઇન્દ્રિયાદ્ વ્યપકૃષ્ટસ્ય સત્પથભ્રામિતસ્ય ચ ।
ત્રૈધાતુકરસજ્ઞસ્ય કાલો ઽયં પરિવર્તતે

સંવરાસંવરજ્ઞસ્ય વ્યાપાદબહુલસ્ય ચ ।
નષ્ટસમ્બુદ્ધમાર્ગસ્ય કાલો ઽયં પરિવર્તતે

હિતાહિતવહિર્ગસ્ય કાર્યાકાર્યજડસ્ય ચ ।
ક્રીડાબાલ સદૃશસ્ય કાલો ઽયં પરિવર્તતે

નદીપ્રસ્ત્રવણોચ્ચેષુ વનોપવનભૂમિષુ ।
(સં)ક્રીડાતત્પરસ્યાસ્ય કાલો ઽયં પરિવર્તતે

વિમાનગિરિપૃષ્ઠેષુ ધર્માકરવનેષુ ચ ।
રમતઃ કામભોગેષુ કાલો ઽયં પરિવર્તતે

કર્મધર્મ વિપાકેષુ નિરાસક્તસ્ય દેહિનઃ ।
કેવલાહારસક્તસ્ય કાલો ઽયં પરિવર્તતે

શરીરસ્થિતસ્યાપિ શરીરાનભિજ્ઞતા
કર્મણાયુઃ પરિશ્રાન્તં ત્રૈધાતુકમિદં સદા ।
ભ્રમન્તિ ચક્રવન્નિત્યં ન ચ વિન્દન્તિ બાલિશાઃ

જગતઃ દોષાનભિજ્ઞતા
વિનિપાતોચ્છ્રુ યમયં યો નામારોહતે જગત્ ।
ન ચ દોષાવધેયત્વં પ્રકુર્વન્તિ વિમોહિતાઃ

ધીરસ્ય કામપરિવર્જનં સૌખ્યહેતુઃ
એતત્ (તુ) પરમં સૌખ્યં યત્ કામપરિવર્જનમ્ ।
વીતકાંક્ષસ્ય ધીરસ્ય ગતશોકસ્ય તાપિનઃ

મુનીનાં ચરમપદપ્રાપ્તિફલમ્
તદાદિમધ્યનિધને કલ્યાણં ક્ષેમમુત્તમમ્ ।
યદ્ પ્રાપ્યમુનયઃ શ્રાન્તાશ્ચરન્તિ વિગતજ્વરાઃ

દુઃખહેતવઃ કામાઃ
સત્કામજં ભવેત્ સૌખ્યં વિનિપાતગતં તુ તત્ ।
ન હિ કામવિશેષં ચ કિઞ્ચિદ્ દુઃખવિપાકજમ્

તસ્માત્ કામેષુ મતિમાન્ ન લુભ્યેત્ કથઞ્ચન ।
તે હિ સંસારદુઃખાનાં હેતુભૂતાઃ સુદારુણાઃ

વનોપવનશૈલેષુ પદ્માકરવનેષુ ચ ।
વિભ્રાન્તાસ્તૃષ્ણયા બાલાઃ પતન્તિ સહ દૈવતૈઃ

શુભકર્માસક્તેઃ ઉપદેશઃ
કાઞ્ચનેષુ (ચ) શૈલેષુ વૈદૂર્યશિખરેષુ ચ ।
ક્ષીયતે હિ શુભં કર્મ યતસ્વ સહ દૈવતૈઃ

કલ્પવૃક્ષેષુ રમ્યેષુ નદીપ્રસ્ત્રવણેષુ ચ ।
ચરતસ્તૈઃ શુભં ક્ષીણં યતસ્વ સહ દૈવતૈઃ

ભૂમિભાગેષુ રમ્યેષુ રત્નાકરવનેષુ ચ ।
ન શુભં તે સદા ચીર્ણ યતસ્વ સહ દૈવતૈઃ

પઞ્ચાત્મકેન વીર્યેણ મનઃપ્રહલાદકારિણા ।
હતસ્ય ગતકાલસ્ય યતસ્વ સહ દૈવતૈઃ

દેવાનાં હિતાનભિજ્ઞતા
કામં સંસક્ત મનસૈર્નિત્યં વિષયતત્પરૈઃ ।
ન જ્ઞાયતે હિતં દેવૈર્યદમન્ત્રાહિતં ભવેત્

દેવનિન્દા
અલ્પશિષ્ટમિદં પુણ્યં ચ્યવનં સમુપસ્થિતમ્ ।
ગન્તવ્યમન્યત્ર સુરૈઃ સુકર્મફલભોજિભિઃ

યે નિત્યં શુભસંસક્તાઃ કુર્વન્તિ વા શુભં સદા ।
તેષાં વિસદૃશો હેતુર્મૂર્ખાણાં હિ વિવર્તતે

કે મૃત્યું પ્રતીક્ષન્તે
ભુક્ત્વા મૃત્યું પ્રતીક્ષન્તે તે જનાઃ કામમોહિતાઃ ।
શુભશીલતમો ઽજ્ઞાનાઃ સર્વદા ન પરાયણાઃ

ભુક્ત્વા મૃત્યું પ્રતીક્ષન્તે તે જનાઃ કામમોહિતાઃ ।
યે ન કર્મવિપાકસ્ય જ્ઞાનં રોષવધે રતાઃ

ભુક્ત્વા મૃત્યું પ્રતીક્ષન્તે તે જનાઃ કામમોહિતાઃ ।
પ્રજ્ઞાપયન્તિ ન સમા સ્તૃષ્ણાગ્નિપરિવારિતાઃ

ભુક્ત્વા મૃત્યું પ્રતીક્ષન્તે તે જનાઃ કામમોહિતાઃ ।
વિપ્રયોગકૃતં દુઃખં યે ન પશ્યન્તિ દારુણમ્

ભુક્ત્વા મૃત્યું પ્રતીક્ષન્તે તે જનાઃ કામમોહિતાઃ ।
સ્ત્રીજનાસક્તહૃદયા ન વિન્દન્તિ પુનર્ભવમ્

ભુક્ત્વા મૃત્યું પ્રતીક્ષન્તે તે જનાઃ કામમોહિતાઃ ।
વિપત્તિવ્યાધિશોકેભ્યો નોદ્વિજન્તિ કથઞ્ચન

ભુક્ત્વા મૃત્યું પ્રતીક્ષન્તે તે જનાઃ કામમોહિતાઃ ।
યે પાપમિત્રસંસર્ગ પ્રકુર્વન્તિ મહારૂષમ્

ભુક્ત્વા મૃત્યું પ્રતીક્ષન્તે તે જનાઃ કામમોહિતાઃ ।
ભાવિતં ચેતસા યૈર્ન ન ચ તત્ત્વપ્રવેશિતા

ભુક્ત્વા મૃત્યું પ્રતીક્ષન્તે તે જનાઃ કામમોહિતાઃ ।
યેન સર્વાસ્વવસ્થાસુ સંસારભયભીરવઃ

ભુક્ત્વા મૃત્યું પ્રતીક્ષન્તે તે જનાઃ કામમોહિતાઃ ।
કાર્યાકાર્યેષુ યે નિત્યં ન સુભાષિતચેતસઃ

ભુક્ત્વા મૃત્યું પ્રતીક્ષન્તે તે જનાઃ કામમોહિતાઃ ।
યે ન તત્ત્વધિયો નિત્યં સર્વભૂતહિતે રતાઃ

ભુક્ત્વા મૃત્યું પ્રતીક્ષન્તે તે જનાઃ કામમોહિતાઃ ।
યે શરીર સુખાર્થેન ધર્મ હિંસન્તિ મોહિતાઃ

પણ્ડિતલક્ષણમ્
એકાન્તમનસા નિત્યં શુભં કાર્યં પ્રયત્નતઃ ।
અશુભં ચ સદા વર્જ્યમેતત્ પણ્ડિતલક્ષણમ્

વિનિપાતસાધનાનિ
ક્ષયં યાતં ચ યત્ શીલં સ્પૃષ્ટ્વા યઃ સમુપાગતઃ ।
પ્રમાદાવઞ્ચિતો ઽવશ્યં વિનિપાતો ભવિષ્યતિ

વિષયિણઃ પરિવર્તનશીલતા ન તુ વિષયાણામ્
ગતા ગચ્છન્તિ યાસ્યન્તિ દેવેશાશ્ચૈવ સર્વતઃ ।
તિષ્ઠન્તિ શિખરે રમ્યે નાનારત્નવિભૂષિતે

વૈદૂર્યશિખરા રમ્યાસ્તથાન્યે વનમાલિનઃ ।
વિષયાસ્તાદૃશા એવ જનસ્તુ પરિવર્તતે

વનોપવનરમ્યાણિ ભૂમિભાગાનિ સર્વશઃ ।
તિષ્ઠન્ત્યવિકલાન્યેવ જનસ્તુ પરિવર્તતે

વૈદૂર્યમયનાલાનિ કાઞ્ચનાનિ વિશેષતઃ ।
પદ્માકરાણિ તાન્યેવ જનસ્તુ પરિવર્તતે

સરાંસિ સરિતો રમ્યાઃ પક્ષિસઙ્ઘૈર્નિરન્તરમ્ ।
તથૈવાવિકલા હ્યેતે જનસ્તુ પરિવર્તતે

વિમાનાનિ રથાશ્ચૈવ હર્મ્યાણિ ચ તથૈવ ચ ।
તિષ્ઠન્ત્યવિકલા હ્યેતે જનસ્તુ પરિવર્તતે

પરિવર્તનં લોકસ્ય વિષયૈર્વઞ્ચિતસ્ય ચ ।
તથાપિ નામલોકસ્ય નોદ્વેગો હૃદિ જાયતે

અભ્યાસેન ખરી ભૂતં ચિત્તં સંસારચારિણમ્ ।
યેન મન્યે મહદ્ દુઃખં હૃદયે નૈવ વર્તતે

શૂલિકેન યથા બદ્ધાઃ પશવો ગૃહપઞ્જરે ।
એકૈકશો વિનશ્યન્તિ શેષાણાં નાસ્તિ સમ્ભ્રમઃ

સુખાય કામિનામેવ ઇયં ભૂમિરવસ્થિતા ।
ચ્યુતાશ્ચૈવોપપન્નાશ્ચ તથામી બાલિશાઃ સુરાઃ

વિષયોન્મુખાનાં મરણાનભિજ્ઞત્વમ્
પ્રમાદાય હતાઃ સત્ત્વા મૃત્યુઃ ક્ષણિકદુઃખદઃ ।
નાવબુદ્ધયન્તિ મરણં પશુવદ્ વીતસમ્ભ્રમાઃ

તે પશ્ચાદ્ દીર્ઘમનસઃ કાલસ્ય વશમાગતાઃ ।
પશ્ચાત્તાપમયો વહ્નિર્ધક્ષ્યતે નિષ્પ્રતિક્ષયઃ

દારુણં નિષ્પ્રતીકારમવશ્યં રૂપદેહિનામ્ ।
મરણં કાલવશગં તદ્ વિદિત્વાગમં ચરેત્

વિપ્રયોગાન્તાઃ સર્વે સંયોગાઃ
સમાગમાઃ પ્રિયાલોકે વિયોગાશ્ચાપ્રિયાઃ સદા ।
સંયોગો વિપ્રયોગાન્તો ધર્મતેયં સનાતના

ક્ષણે લવે મુહૂર્તે ચ દિવારાત્રૌ તથાધ્વનિ ।
મરણં ચિન્તયેદ્ ધીરસ્તસ્ય નાસ્તિ પ્રતિક્રિયા

ગતકલ્મષા એવ શાન્તિમધિગચ્છન્તિ
સ્મૃતિમગ્ન્યાં પ્રશંસન્તિ યેષાં મરણસંભવા ।
શ્રેયસૈકપરાં શાન્તિ પ્રયાન્તિં ગતકલ્મષાઃ

મૃત્યોરર્થમનુસ્મૃત્ય દોષો ઽયં કસ્ય સમ્મતઃ ।
નિર્દોષં હિ મનઃ સર્વં શાન્તં ભવતિ નિત્યશઃ

તથાગતૈઃ અપ્રમાદપરં શ્રેષ્ઠમુક્તમ્
અપ્રમાદપરં શ્રેષ્ઠમિદમુક્તં તથાગતૈઃ ।
યન્મૃત્યોઃ સ્મરણં નિત્યમશુભાનાં ચ વર્જનમ્