Dharmasamuccaya · Chapter 31
// iti bhikṣuvargastriṃśaḥ //
karuṇādānaśīlānikṣāntirvīryamathāpi ca /
dhyānaṃ prajñātha nirvāṇo mano bhikṣuśca te daśa //
// iti tṛtīyam udānam //
atha caturtham udānam
(puṇyadevasukhairmitrarājastutibhiranvitāḥ /
saddharmasmṛtivaipulyai gṛhīto 'yaṃ samuccayaḥ // ) //
(31) puṇyavargaḥ
puṇyapraśaṃsā
ramaṇīyāni puṇyāni phalaṃ teṣāṃ paraṃ śubham /
tasmāt kuruta puṇyāni nāsti puṇyasamaṃ dhanam
puṇyaṃ nidhānamakṣayyaṃ puṇyaṃ ratnamanuttamam /
pradīpasadṛśaṃ puṇyaṃ mātṛvat pitṛvat sadā
puṇyaṃ kṛtvā gatā devāḥ puṇyaṃ nayati sadgatim /
puṇyaṃ kṛtvā narā loke modante tridive hi (te)
puṇyaṃ paraṃ sukham
puṇyādhikā hi puruṣā bhavanti sukhinaḥ sadā /
tasmāt kuruta puṇyāni nāsti puṇyasamaṃ sukham
puṇyaṃ kṛtvā gatā devāḥ puṇyapriyadhanasya ca /
hetubhūtaṃ sadā dṛṣṭaṃ tasmāt puṇyaṃ paraṃ sukham
puṇyādṛte sukhamasaṃbhavam
puṇyaṃ nityottamaṃ dṛṣṭaṃ chāyāvadanugāmikam /
tasmāt sukhaṃ paraṃ puṇyaṃ nāsti puṇyādṛte sukham
puṇyāpuṇyaphalayorantaram
puṇyottīrṇāḥ punardevā patanti sukṛtānugāḥ /
puṇyāpuṇyaphalo lokastasmāt puṇyaṃ samācaret
apuṇyanindā
ye puṇyahīnā durdāntā nityaṃ kugatigāminaḥ /
kutasteṣāṃ sukhaṃ dṛṣṭaṃ sikatāsu yathā ghṛtam
vittena vañcitā mūḍhāḥ puṇyena parivañcitāḥ /
na teṣāṃ vidyate śarma duḥkhaṃ teṣāmanuttaram
puṇyavaśād devalokaṃ gacchati
mānuṣyaṃ sukṛtaṃ hyetat kṛte bhavati dehinaḥ /
tena karmavipākena svargalokeṣu jāyate
priyo bhavati yasyātmā yasya saukhye sthitā matiḥ /
sa karotu mahatpuṇyaṃ devalokopapattaye
dharmacārī puruṣa eva sukhamavāpnute
dharmacārī hi puruṣaḥ sukhāt sukhamavāpnute /
nirmalaśca parāṃ śāntiṃ kṣipramevādhigacchati /
tasmāt kuruta puṇyāni (yannityaṃ) sāṃpracāyikam
puṇyakarttṛ avyayaṃ sukhamaśnute
puṇyakārī sadā dānto padaṃ gacchati cāvyayam /
ramaṇīyāni puṇyāni karaṇīyānyanekaśaḥ
puṇyasya vaicitryaṃ dharmasya upādeyatā ca
vicitraṃ hi kṛtaṃ puṇyaṃ vicitraṃ paripacyate /
dharmādharmapradhānasya jīvalokasya sarvataḥ /
śamatrāṇo yathā dharmastasmād dharmarato bhavet
adharmī duḥkhaṃ prāpnoti
yo (hi) dharma parityajya ramate kukṛte naraḥ /
tasya duṣkṛtadagdhasya duḥkhaṃ bhavati nityaśaḥ
dharme eva manaḥ kāryam
yāvannābhyeti maraṇaṃ yāvat sakalacintanam /
tāvad dharme manaḥ kāryamupaśāntirbhaviṣyati
paropakartṛ nirvāṇapuraṃ yāti
yo hi deśayate dharma pareṣāṃ hitakāṅkṣayā /
sa mātā sa pitā caiva nirvāṇapuradeśakaḥ
śāstuḥ subhāṣitamamūlyam
śubhādhikaparaścaikaḥ yo deśayati deśikaḥ /
sa gatyantaramārgajño nātho bhavati dehinām /
na mūlyaṃ vidyate śāstuḥ subhāṣitapadasya vai
sādhāraṇadravyād dharmadravyasya vailakṣaṇyam
na padaṃ labhate śāntaṃ yad dhanairupalabhyate /
dravyaṃ sādhāraṇaṃ dṛṣṭaṃ na dharmo buddhibandhanam
dharmadravyamakṣuṇṇamasti
dravyaṃ vinaśyati nṛṇāṃ dharmadravyaṃ na jātu vai /
ābhyantarasahastrāṇi dharma eko 'nugacchati
na dhanaṃ padamapyekaṃ gacchantamanugacchati /
hīyate draviṇaṃ teṣāṃ rājacaurokāgnibhiḥ /
dharmavittaṃ na tacchakyamapahartu kathañcana
ato dharmaparo bhavet
acireṇāpi kālena bhuktvā saukhyamanekaśaḥ /
bhavatyavaśyaṃ patanaṃ tasmād dharmaparo bhavet
dharma ekaḥ paraṃ trāṇaṃ dharma ekaḥ parā gatiḥ /
dharmeṇa pūrvavartyeṣa maraṇaṃ cāpyadharmataḥ
dharmacāriṇaḥ praśaṃsā
varaṃ dharmo dharmacārī dharmameva niṣevate /
sa sukhāt sukhamāpnoti na duḥkhamanupaśyati
adharmacāriṇo nindā
adharmacārī puruṣo yadādharma niṣevate /
sa tadā duḥkhamāpnoti narakeṣu punaḥ punaḥ
nirvāṇamahattvam
ratnatrayaprasādasya bhāvitasyāpyanekaśaḥ /
phalaṃ bhavati nirvāṇaṃ pūrvasvargopajīvinaḥ
ātmanaiva puṇyamācaraṇīyam
ātmanā kriyate puṇyamātmanā pratipadyate /
sukhaṃ vā yadi vā duḥkhamātmanaivopabhujyate
śīlavataḥ puṇyaprabhāvo vipulaḥ
nadīstrota ivājastraṃ puruṣasya pravartate /
puṇyaprabhāvo vipulo yasya śīle rataṃ manaḥ
bhavajanyaṃ phalaṃ yasya (yasmai) dharmo na rocate /
dharmo hi nayati svarga dharmacārī sukhānvitaḥ
dharmādṛte puruṣaḥ narakaṃ yāti
etadeva hi paryāptaṃ yad dharmaparipālanam /
dharmādṛte hi puruṣo narakānupadhāvati
dharmavigarhaṇānmaraṇaṃ śreyaḥ
śreyo bhaveddhi maraṇaṃ na tu dharmavigarhaṇam /
dharmeṇa varjito lokaḥ saṃsāre sarvadā bhramet
dharmavirahitasya duḥkhamayaṃ jīvanam
dharmacakṣurvimuktasya mohenākrāntacetasaḥ /
vṛthā saukhyamidaṃ dṛṣṭaṃ dṛṣṭvā yāto yathāparaḥ
dharmāṅkuro manaḥ kṣetre naiva rohatyacetasaḥ /
yasya śīlapradā buddhiḥ dharmācaraṇatatparā
śubhena saviśuddhena bhāvitena prayatnataḥ /
prayānti tat padaṃ śāntaṃ yatra duḥkhaṃ na vidyate
indriyavaśī māraṃ nātivartate
indriyāṇāṃ vaśe yastu viṣayeṣu tathaiva ca /
sa sarvabandhanairbaddhaḥ sa māraṃ nātivartate
pāpakairdharmairalipta eva svasthaḥ
aliptapāpakairdharmaiḥ nirdhanāt kanakadyutiḥ /
sa muktabhavakāntāraḥ svastho bhavati sarvataḥ
buddhādīnāṃ pūjayā nirvāṇalābhaḥ
buddho yeṣāṃ bahumato nityaṃ dharmaśca gocaraḥ /
śuśrūṣācāryapādānāṃ śraddadhānaśca karmaṇām
triratnapūjayā nityaṃ sadbuddhiśca (su) nirmalā /
mātāpitṛṇāṃ pūjātaḥ nirvāṇapuragāminām
pravrajyābhāvadharmāśca sameṣāṃ samprakīrtitāḥ /
brahmacaryāttacaryāṇāṃ sarvasaukhyāgrakārakāḥ
dharmadānaṃ sarvottamam
dānānāmuttamaṃ dānaṃ dharmadānaṃ prakathyate /
udyogānāṃ sadā dhyānaṃ yena gacchati nirvṛtim
agrayastathāgataḥ proktaḥ
ūrdhvādhastiryaguktasya lokasyānekakarmaṇaḥ /
agrayastathāgataḥ prokto dharmāṇāṃ tattvadarśakaḥ
vargāṇāṃ cārthasaṅghore pravaraḥ śānta ucyate /
kṣetrāṇāṃ trividhaṃ puṇyaṃ guṇaduḥkhobhayaṃ tataḥ
mātā pitṛsamaḥ pūjya upādhyāyaḥ sadā bhavet /
sa unmīlayate cakṣurvaśagocaratāṃ prati
niḥsukhā viṣayā matāḥ
agrāhyā vā sadā dṛṣṭā muninā tattvadarśinā /
sukhasya bhūmayo hyetā niḥsukhā viṣayā matāḥ
yadyevaṃ kurute dharma nirmalaṃ mārgadarśinam /
saukhyaṃ tasya bhavennityaṃ na saukhyaṃ devabhūmiṣu
bhavāntareṣu sukṛtaṃ pṛṣṭhato dehināṃ sthitam /
sa āhūya prayatnena sevitavyaḥ sadā naraiḥ
anāgate bhayaṃ yo hi paśyati buddhacakṣuṣā /
sa paṇḍitaḥ sadā dhīro mūrkhatvādatibhīrukaḥ
vipattijaṃ bhayaṃ dṛṣṭvā (mārga) paśyati buddhimān /
sa hi vighne tu samprāpte na viṣādena bādhyate
atha mūḍhamatirnityaṃ viṣayāneva sevate /
vimohitaḥ sa viṣayaiḥ paścāttāpena dahyate
samagraṃ janma puṇyāni karaṇīyāni
yāvat samagraṃ janmedaṃ jñānaṃ yāti vināvilam /
tāvat kuruta puṇyāni duḥkhaṃ hayakṛtapuṇyatā
kṣayaṃ prayānti puṇyāni tvaritaṃ yāti jīvitam /
dharmasaṅgrahaṇe yatnaḥ karttavyastuṣite suraiḥ
yo hi dharma parityajya pramādopahato naraḥ /
na sañcinoti puṇyāni sa paścādapi tapyate
na yāvadāyāti jarā na vyādhiḥ saha mṛtyunā /
tāvat kāryāṇi puṇyāni mā paścāt paritapyatha
asaṅgṛhītapuṇyasya pramādopahatasya ca /
narake kāraṇaṃ duḥkhaṃ pramādastvāṃ haniṣyati
kiṃ tasya jīvitenārthaḥ kiṃ bhāgyaiḥ kiṃ ca bāndhavaiḥ /
sabalendriyatāṃ prāpya yo na dharmarataḥ sadā
ahanyahani karttavyaṃ dharmasaṅgrahaṇe manaḥ /
viratiścāpi pāpebhyaḥ sādhūnāṃ darśane na ca
śīlena yaḥ suro janma labdhvedaṃ kāmamohitaḥ /
na sañcinoti puṇyāni sa bhavaṃ nātivartate
dharmaratāḥ sadā vandyāḥ
jñānārambhābhiratayaḥ śīlaratnavibhūṣitāḥ /
kāmarāgāddhi ye bhītā devānāṃ devasammatāḥ
devāste hi sadā vandyā ye dharme niratāḥ sadā /
ye tu nityaṃ bhavāsaktāste sarve nidhanaṃ gatāḥ
dharmasetumimaṃ prāpya pārāvāragataṃ mahat /
na sañcarati yastūrṇa bhavānnaiva pramucyate
śubhaṃ naiva praṇaśyati
śubhānucāridharmaiśca śubhaṃ bhavati sarvadā /
kalpakoṭisahastreṇa śubhaṃ naiva praṇaśyati
puṇyaprāptyarthe karaṇīyāni karttavyāni
saṅgṛhītaṃ sadā śīlaṃ jñānaṃ ca parivartitam /
dānaṃ cābhikṣayā dattaṃ bhavati svarasātmakam
sadaiva guṇāḥ sevyāḥ
doṣāstrayaḥ praṇaśyanti tribhirdānādibhirnṛṇām /
tasmād doṣān parityajya guṇāḥ sevyāḥ prayatnataḥ
jñānena laukikaṃ duḥkhaṃ naśyati
saṃsargo dharmaśīlānāṃ jñānārambhaḥ prayatnataḥ /
naśyati bhavajaṃ duḥkhamarkapādairyathā tamaḥ
abhyupeyo devarato devatābhiśca vandyate /
prāpya janmāntara cāpi nirvṛtiṃ cāśu gacchati
Original text: Dharmasamuccaya · Edition: Vijayasankar Caube: Dharmasamuccaya. · Data entry members of the Digital Sanskrit Buddhist Canon Input Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0