Dharmasamuccaya · Chapter 30
// iti mārgavarga ekonatriṃśaḥ //
(30) bhikṣuvargaḥ
ādarśo bhikṣuḥ lokamārgadarśakaḥ
yo hinasti na bhūtāni mitravettā sadākṣayaḥ /
pitṛvat sarvabhūtāni lokastamanupaśyati
adattādānavirato nityaṃ jñānī jitendriyaḥ /
praśāntadehakarmā (ca) tīrṇasambhavasaṅkramaḥ
nāpyālekhyagatā nāpi cakṣuṣā sā nirīkṣyate /
hatakāmo dṛṣṭasatyo muktastādṛśa ucyate
samaloṣṭāśmakanakaḥ vītaśokaḥ samāhitaḥ /
na kleśoragasampṛktaḥ sa saukhyaṃ dhruvamāpnuyāt
kaḥ bhikṣurvidyate?
arthānarthasamo yasya lābhālābhau tathaiva ca /
sukhaduḥkhasamāyuktaḥ bhikṣuḥ sa khalu kathyate
mitrāmitraprahīṇo yaḥ samacetā jitendriyaḥ /
vibheti yo na viṣayaiḥ vijñeyastādṛśo yatiḥ
viṣayadveṣī nirvāṇamadhigacchati
viṣamatvāddhi viṣayān dveṣṭi dhīro gatavyathaḥ /
na tasya dūre nirvāṇaṃ samyaksambuddhadeśitam
udayavyayatattvajñaḥ samyagdṛṣṭiralolupaḥ /
himavāniva niṣkramya saṃsārānmuktahetukaḥ
tṛṇacandanatulyo hi samatṛṣṇāmbarāśinaḥ /
sa kauśeyasaṅghaṭitatṛṣṇayā naiva bādhate
lābhasatkārasantuṣṭaḥ santuṣṭastṛṇasaṃstaraiḥ /
vahnivallābhasatkāraṃ yaḥ paśyati sa paśyati
buddhadeśitāḥ bhikṣudharmāḥ
vāhyate yo na viṣayaistṛṇanadyā na vāhayate /
svakarmaphalatattvajñaḥ sa bhikṣurbuddhadeśitaḥ
nātītaṃ śocate yo hi buddhayā (caiva) gataspṛhaḥ /
pratyutpannakriyāyogī na buddhistasya lipyate
nirvāṇe (ca) matiryasya dharme nityaṃ sthitā bhavet /
na vartate sa saṃsāre śukladharmasamāvṛtaḥ
nāvilaṃ kriyate yasya cittaṃ vidyāgnikalpayā /
dāruvadviṣayā yasya tasya duḥkhaṃ na vidyate
indriyāṇi vaśe yasya cendriyeṣu vaśānugaḥ /
hriyate yaḥ pumarthaino nikaṣastādṛśo muniḥ
sādhuvaddhimano yasya kṣamāvān priyadarśanaḥ /
prahlādayati cetāṃsi sa nṛṇāṃ śaśivanmuniḥ
aruṇābhirato yastu harmyāgreṣu na rajyati /
santuṣṭaḥ pāṃśukūlena bhikṣurbhikṣārato bhavet
śānto dāntaḥ sudhīrarthāt tattvavit sukhaduḥkhayoḥ /
sa yātyuttamamadhvānaṃ yatra gatvā na śocati
ṛjumatpātakānyasya nityaṃ dhyānaparāyaṇaḥ /
prākṛtaiśca malai(rhīnaḥ) sa yogī satyavartmani
sarvendriyavighātī yaḥ sarvabhūtahite rataḥ /
śānto dāntendriyaḥ svastho bhikṣurbhavati tādṛśaḥ
ṣaḍindriyarathārūḍho rāgaśatrunivārakaḥ /
prajñādhīraḥ kriyāvān yaḥ sa śāntipadamaśnute
araṇyavāsī santuṣṭo bhūmivāsī samāhitaḥ /
dhunāti pāpako dharmaścāyurmeghānivāmbaraḥ
śubhaṃ vā dehakarmāntaḥ śubhacaryāsu saṃrataḥ /
tattvadṛṣṭiḥ kriyādakṣo nāśayanmārasādhanam
dayālurbhikṣurnirvāṇamārge sthito bhavati
rāgātyaye na bādheta śubhacittaṃ gatālayam /
maitryā kāruṇyabahulo bhikṣurnairyyāṇike sthitaḥ
yasya rūpādayo neṣṭā viṣayā bandhahetave /
sa yāti paramāṃ śāntiṃ yatra gatvā na śocyate
hetupratyayatattvajñaḥ sūkṣmārthe kṛtaniścayaḥ /
mokṣasrotasyabhiratastṛṣṇayā naiva rajyate
yo nādatte 'śubhaṃ karma śubhakarmarataḥ sadā /
candrāṃśunirmalagatiryogī bhavati tādṛśaḥ
pradahan pāpakān dharmān śuṣkendhanamivānalaḥ /
vibhrājate tribhuvane muktapāyo gatavyathaḥ
mokṣe 'sti yasya tu mano na saṃsāre kathañcana /
nāsau badhnāti saṃsāre muktaḥ pakṣī yathāmbare
vedanodayatattvajño vedanāphalaniścayaḥ /
sa mukta iti vijñeyastattvavid ṛtavāṃśca saḥ
tathāpyete sukhaduḥkhe mṛṣṭāmṛṣṭairna lipyate /
dīptaṃ paśyati saṃsāraṃ yaḥ sa yogī satāṃ mataḥ
bhikṣurbhavati kīdṛśaḥ?
athāmūḍhamatirnityaṃ nityaṃ dharmaparāyaṇaḥ /
bhikṣuvṛttāvabhirato bhikṣurbhavati tādṛśaḥ
na tṛptirdarśanārāmaiḥ sādhūnāṃ darśane ratiḥ /
niṣkrāntagṛhakalmāṣo bhikṣurbhavati tādṛśaḥ
na nṛtyagītasandarśī (satyaṃ) ca punarīkṣate /
saṃrakṣito śmaśāneṣu bhikṣurbhavati tādṛśaḥ
ekāhaṃ paramaṃ piṇḍamādatte 'nyatra kāṅkṣati /
tribhāgakukṣisantuṣṭo bhikṣurbhavati tādṛśaḥ
vastrottamavivarjī yaḥ pāṃsukūleṣu rajyate /
muktāhāravihāro yo bhikṣurbhavati tādṛśaḥ
karmāṇyārabhate yo na nirāśaḥ sa ca karmasu /
niruddhako noparato bhikṣurbhavati tādṛśaḥ
kāyakoṭivinirmukto mohadhvāntavivarjitaḥ /
aliptaḥ pāpakairdharmaibhikṣurbhavati tādṛśaḥ
sarvāśayajanānītaḥ sarvāśayavivarjitaḥ /
sarvāśayavinirmukto bhikṣurbhavati tādṛśaḥ
āryāṣṭāṅgena mārgeṇa nirvāṇapurataḥ sthitaḥ /
sarvārthadharmatā hyeṣā bhikṣurbhavati tādṛśaḥ
śāntendriyo dṛḍhamatiḥ kāmapākavivarjitaḥ /
ekāgrasaṃsthitamanā bhikṣurbhavati tādṛśaḥ
bhūmisaṅkramaṇajño yo bhūmitattvanidarśakaḥ /
bhūmeḥ parāparajño yo bhikṣurbhavati tādṛśaḥ
sambhavāsambhavān dharmān hetupratyayasambhavān /
jānīte vidhivat sarvān bhikṣurbhavati tādṛśaḥ
brahmacārī ṛtujñānī styānamiddhavivarjitaḥ /
kalpodagro 'vanau dakṣo bhikṣurbhavati tādṛśaḥ
śamasthovipaśyanāśca caturdhyānarataśca yaḥ /
ālaye muditārāmo bhikṣurbhavati tādṛśaḥ
pakṣiṇo gaganasthasya chāyevānugataḥ sadā /
saddharmasyānujīvī sa bhikṣurbhavati tādṛśaḥ
kleśopakleśabadhakaḥ samadarśī śubhānvitaḥ /
anāpānavidhijño yo bhikṣurbhavati tādṛśaḥ
anukramavidhijño yo yogavit tattvadarśakaḥ /
pārāpāravidhijño yo bhikṣurbhavati tādṛśaḥ
yo na hṛṣyati harṣeṣu bhayeṣu na bibheti ca /
mukto harṣabhayodvegairbhikṣurbhavati tādṛśaḥ
janmamaraṇatattvajñaḥ surāsuranamaskṛtaḥ /
parāvarajñaḥ sattvānāṃ bhikṣurbhavati tādṛśaḥ
saṅghāṭimātrasaṃhṛṣṭaḥ sañcayeṣu na rajyate /
alpeccho brahmacārī yo bhikṣurbhavati tādṛśaḥ
ekāśī vṛkṣamūle yaḥ sadā dhyānaṃ samīhate /
lābhasatkāravirato bhikṣurbhavati tādṛśaḥ
upekṣākaruṇārāgo mokṣadoṣavivarjitaḥ /
nirdagdhadoṣasarvasvo bhikṣurbhavati tādṛśaḥ
mandavīryakusīdānāṃ bhikṣūṇāṃ darśanāya ca /
nānyayogābhirakto yo bhikṣurbhavati tādṛśaḥ
kausīdyābhirato bhikṣuḥ nahi kalyāṇamarhati
na śayyāsanasambhogī bhikṣurbuddhena bhāṣitaḥ /
kausīdyabhirato yastu nāsau kalyāṇamarhati
kleśānāṃ mūlapākaṃ hi kausīdyaṃ yasya vidyate /
tasya duḥkhaṃ mahāghoraṃ saṃsāre sampravartate
kausīdyameva yasyāsti tasya dharmo na vidyate /
kevalaṃ vastramātreṇa 'bhikṣuḥ' sa iti kathyate
bhikṣurbhavati na tādṛśaḥ
nādhyāpane ratiryasya na dhyānenāśu rakṣati /
kevalaṃ vastumātreṇa bhikṣurbhavati tādṛśaḥ
vihārābhirato yastu na rato dharmagocare /
strīmadyalolupamatibhikṣurasti na tādṛśaḥ
(bhavenmatiryasya nityaṃ vividhe) pāpakarmaṇi /
sa bhikṣurdeśito buddhaiḥ na bhoktā svakagocare
varamāśīviṣaviṣaṃ kathitaṃ tāmrameva ca /
bhuktasyātyantaduḥśīlairadhikaṃ pāpabhojanam
yo hi nārhati piṇḍāya nāsau piṇḍāya kalpate /
yasya piṇḍikṛtāḥ kleśāḥ sarpā iva vileśayāḥ
sa bhikṣuḥ piṇḍabhojī syānna strīdarśanatatparaḥ /
bandhakaṃ yadi cātmānaṃ kṛtvā paraśubhakṣatim
bhikṣurdurguṇānāṃ svarūpam
kathaṃ sa bhikṣurvijñeyaḥ saṅgharatnapradūṣakaḥ /
yasyeṣṭā lābhasatkārā viṣayā yasya sammatāḥ
nāridarśanasākāṅkṣī na bhikṣurna gṛhīva saḥ /
rājaseviṣu sṛṣṭāśo madyapaḥ krodhanastathā
sadā bhikṣurbañcayate dāyakānnanu cetasā /
upāyanānyupādāya rājadvārāśritā hi ye /
saṃrabdhā gṛhibhiḥ sārdha yathā nāgā vanāśritāḥ
tasmāt tāneva puṣṇanti vāterṣyāste samāgatāḥ /
putradārān parityajya ye śāntā ratnamāśritāḥ
bhikṣorguṇānāṃ māhātmyam
prahāya doṣān yo bhikṣurasti darśanatattvavit /
rūpādiskandhatattvajño mokṣāya yatate sadā
dharmāvabodhābhirato dhyānārāmavihāravān
tattvalakṣaṇasambodhāt prāpnuyāt padamavyayam
maitryārāmo hi satatamudyukto dharmagocare /
tattvalakṣaṇatattvajño bhikṣurbhavati tādṛśaḥ
yoniśastu matiryasya kāmakrodhairna hanyate /
sa bhikṣuriti vijñeyo viparītastato 'nyathā
sarvabhūtadṛḍhaḥ śāntaḥ sarvasaṅgativarjitaḥ /
sarvabandhananirmukto bhikṣurbhavati tattvavit
karmaṇi yasya vijñānaviṣayairyo na hanyate /
nirmalaḥ syāt kanakavat santuṣṭo bhikṣurucyate
priyāpriye mano yasya na lepamanugacchati /
saṅkalpānāṃ vidhijño yaḥ sarvapāpavivarjitaḥ
anyasaṃduṣṭacarito dharmaśīlo jitendriyaḥ /
ahīnasatvo matimān bhikṣurbhavati tādṛśaḥ
śāstre śāstrārthavijñāne matiryasya sadā ratā /
na pānabhojanarataḥ sa bhikṣuḥ śāntamānasaḥ
bhikṣoḥ svarūpanirūpaṇam
vanāraṇyavihāreṣu śmaśāne tṛṇasaṃstare /
ramate yasya tu mano bhikṣurbhavati tādṛśaḥ
doṣāṇāṃ karmatattvajñaḥ phalavit pariśeṣataḥ /
hetupratyayatattvajño bhikṣuḥ syād vītakalmaṣaḥ
(hata) kilviṣakāntāro hatadoṣo jitendriyaḥ /
punarbhavavidhijño yo bhikṣuḥ śāntamanāḥ (smṛta)
notkarṣo hṛṣṭahṛdaye nindayā naiva rūṣyati /
samudratulyagāmbhīryo yogavān bhikṣurucyate
āveṇiko dṛḍhamatiḥ sūkṣmavādī na lolupaḥ /
kāmavādī samo dakṣaḥ sa bhikṣuḥ śānta ucyate
kāmadhātūpagān hetūn rūpadhātau tathaiva ca /
āruṣyeṣu ca tattvajñaḥ śāstrā bhikṣuḥ sa ucyate
na laukikakathāsaktaḥ śatrudoṣabadhe sadā /
viṣavad yasya viṣayāḥ sa bhikṣurdeśito budhaiḥ
śuddhā yasya (hi)kāmeṣu matirbhavati nityaśaḥ /
sa nirmuktamatirbhikṣurmuktaḥ saṃsārabandhanāt
dhyānādhyayanakarmaṇyaḥ kausīdyaṃ yasya dūrataḥ /
hitakārī ca sattvānām āraṇyo bhikṣurucyate
praśnottaramatiryasya pratibhāvan jitendriyaḥ /
sa dharmaḥ kathito jñeyo viparītastṛṇaiḥ samaḥ
buddhaśāsane kīdṛg bhikṣuḥ śastaḥ?
kāyamānasabhīryasya sarvadā naiva khidyate /
sarvakṛtyakaro jñeyo yaḥ saṅghāya ca tatparaḥ
na parārtha na lobhārtha yaśo 'rtha kurute na tu /
saṅghakārye matiryasya sa muktaḥ sarvabandhanaiḥ
na svargārtha matiryasya lābhārtha yaśase na vā /
nirvāṇārtha kriyā sarvā sa bhikṣuḥ srota ucyate
pāpebhyo nityavirataḥ satkṛtyeṣu rataḥ sadā /
na pāpamitrasaṃsargī bhikṣuḥ syād buddhaśāsane
maitryā bhāvitacittasya dakṣasya ṛjucetasaḥ /
śikṣāpadeṣu raktasya nirvāṇaṃ nātidūrataḥ
jarāmaraṇaśīlasya saṃsāravimukhasya ca /
dhyāne 'pi na pramattasya nirvāṇaṃ nātidūrataḥ
anityatāvidhijñasya śūnyatāvatkriyāvataḥ /
dhyānotkarṣavidhijñasya nirvāṇaṃ nātidūrataḥ
dhīro 'yamagracoro 'yaṃ yo 'yaṃ bhikṣurasaṃvṛtaḥ /
antaḥpurīvarasrāvī bahiścīvarasaṃvṛtaḥ
dharmavinayād rikto bhikṣurduḥkhabhāgī bhavedeva
yathā yatnamayo rāśiḥ sarvo 'sāraśca durbalaḥ /
evaṃ sañcarati rikto vitatho bhikṣuvādikaḥ
sa nārakeyo duḥśīlaḥ saṅgharatnabahiṣkṛtaḥ /
kāyasya bhedānnarakaṃ nīyate cittavañcitaḥ
vañcito dharmavinayād yāti tat svena karmaṇā /
malinastamasā baddho duḥkhabhāgī bhaviṣyati
aprāvṛtaḥ śubhadhaman nagnaḥ sādhujugupsitaḥ /
nayate narakaṃ ghoraṃ yathā dharmabahiṣkṛtaḥ
aśobhanasya nicayo duḥkhadvāramanāvṛtam /
saṃsārabandhanaṃ tīvraṃ dauḥśīlyamiti kathyate
asaṃvareṇa yo dagdhaḥ sa dagdho vahninā bhṛśam /
tasya saṃvarakṣīṇasya vinipāto dhruvaṃ sthitaḥ
kukartṛbhikṣurapi narakaṃ yāti
manasā saṃvarasthena svācāraiḥ saṃvarāyate /
samūḍhacaryāmāruhya narakāyopakalpate
aśubhaṃ vardhate tasya divārātrau ca sarvataḥ /
yasya śīlamayaṃ ratnaṃ dauḥśīlyena nivāritam
dharmaśūnyasya riktasya tamasā saṃvṛtasya ca /
vidyate 'saṃvarastasya yo na śaucāya kalpate
asaṃvaramayaḥ pāśo malinaḥ sādhuvarjitaḥ /
ākarṣati sa duḥśīlān pāpiṣṭhān śīlavarjitān
asaṃvaraiśca dauḥśīlyaiḥ pāpaiśca saha saṅgatiḥ /
dūtakā narakasyaite kāmānāmapi sevakāḥ
asaṃvṛtaprasūtasya capalasya viśeṣataḥ /
pāpakarmābhiyuktasya narakaṃ nātidūrataḥ
kimete nāvagacchanti karmaṇāṃ sadṛśaṃ phalam /
akṣipātāya mūḍhāya durmatau (ye) vimohitāḥ
ahanyahani vardhante pāpanadyo durāsadāḥ /
duḥkhormimālāścapalāḥ pāpiṣṭhajanahāriṇaḥ
na teṣāṃ sukaraṃ janma na teṣāṃ sukaraṃ manaḥ /
aśīlāḥ puruṣā ye vā śukladharmavivarjitāḥ
dharmo 'tyuccaḥ śubho mārgaḥ
atyuccaśca śubho mārgaḥ sa 'dharma' iti kathyate /
taṃ prāpyamanujaḥ śīghraṃ prayāti padamacyutam
tato 'pavādāḥ sādhyante śaktimantaḥ sukhāstu ye /
saṃvarasya sadā dāsāsteṣāṃ duḥkhaṃ na vidyate /
dauḥśīlyaparamo hyeṣa malinīkurute nṛṇām
ye śaikṣyapadavibhraṣṭā bhāgino narakasya te /
evaṃ jñātvā naraḥ sarva saṃvaraṃ pratipadyate
śubhadharmī bhikṣurnirvāṇaṃ nāticiraṃ prāpnoti
bhavārṇasya sarvasya setubhūto hi saṃvaraḥ /
śuddhājīvaviśuddhasya śāntavaktrasya karmaṇaḥ
dhyāyino vipramuktasya nirvāṇaṃ nātidūrataḥ /
dhūrdharasyāpramattasya śmaśānavanasevinaḥ
śāyino bhūtale nityaṃ nirvāṇaṃ nātidūrataḥ /
pāṃśuśayyāvalambāṃsapātamekaṃ sajarjaram
santoṣaḥ phalamūlaiśca sa sukhī buddhasambhavaḥ /
vipramuktasya kāmebhyaḥ santoṣo hītarasya ca
savimuktakacittasya nirvāṇaṃ nātidūrataḥ /
kuhakāmalamuktasya rajo vā tasya tāyinaḥ
ākāśasamacittasya nirvāṇaṃ nātidūrataḥ /
bahubaddhapadairyuktā vijñeyā (bhava)cārikā
nāśikā brahmacaryasya nirvāṇagatiduḥkhikā /
sevyate yā janairnityaṃ prākṛtaiḥ śīlavarjitaiḥ
ajastraṃ parivarjyā sā dhyāyibhistattvadarśibhiḥ /
daurbalyamūlamekā sā manaskārapraṇāśikā
nāśinī brahmacaryasya narakasya pradarśikā /
bhraṃśikā svargamārgasya duḥkhasāgaraśoṣikā
dūtikā pretalokasya tiryagyoninipātikā /
nāmnā saṅgaṇikā sevā saṃsāre bandhamātṛkā
dhyānādhyayanaśaktaiva varjyā nityaṃ hi bhikṣubhiḥ /
dhyānādhyayananirmukto nimittābhirataḥ sadā
paradharmo bhayāvahaḥ
vivarjitaḥ śubhairdharmairapāpagamanāya saḥ /
svadharma yaḥ parityajya paradharmeṣu rajyate
dharmadvayaparibhraṣṭo vinipātāya kalpate /
svagṛhaṃ yaḥ parityajya paraveśyāni tiṣṭhati
sadāyaṃ lāghavaṃ yāti nidhanaṃ cāśu gacchati /
tathā yo vimatirbhūto vidvanmānī janecchayā
svadharmaviratiṃ kṛtvā paradharmeṣu vartate /
adharme cāśayastasya paraliṅgopajīvinaḥ
tṛṇavidyābhilipto 'yaṃ pretaḥ pāpeṣu pacyate /
yaśo 'ntaṃ padamāsthāya pāpakarmaṇi vartate
nāsau bhikṣurihocyate
śaśvat sa patito dṛṣṭaḥ śāsanāntāt pravartate /
nispṛhaḥ kāmacaryāsu nirāmodaḥ pravarjitaḥ //
ārabdhavīryaḥ santuṣṭo dhyāyī bhikṣurihocyate
na ca kāmeṣu saṃsakto nityāhāravihāravān /
kāṣāyasaṃvṛtaḥ kṣauro nāsau bhikṣurihocyate
nimittabodhako (yastu) nakṣatragaticintakaḥ /
rājasevāpramattaśca na sa bhikṣurihocyate
vaidyakarmāṇi kurvaśca śruti saṅgrathanaṃ tathā /
saṅkīrṇā dinacaryā ca kurvan bhikṣuḥ praṇaśyati
dhyānādhyayanavidveṣī rataḥ saṅgaṇikāsu ca /
lobhasatkāralābhaṃ ca kurvan bhikṣuḥ praṇaśyati
suvarṇadhātusaṃsakto bahumitraratiśca yaḥ /
anyalābhābhilāṣito bhikṣuḥ patati śāsanāt
tapasaḥ saṅganirmukto na pāpagaṇasevakaḥ /
saktūdakena santuṣṭaḥ sa bhikṣurniṣṭhuraḥ smṛtaḥ
kaḥ śuddho bhikṣuḥ?
āgatān viṣayān sarvān tyajati jvalanopamān /
viśuddhadoṣo maṇivacchuddho bhikṣurihocyate
antarbahirviśuddhātmā jñānādibhiralaṅkṛtaḥ /
śraddhayā śīlavastreṇa kriyāvān bhikṣurucyate
lobhadharmavyatīto yaḥ sthito merurivācalaḥ /
sarvalokapriyaḥ śāntaḥ pārago bhikṣurucyate
trirātrivāsī kutrāpi kuśāsanavidhārakaḥ /
girigahvarasevī ca vimukto bhikṣurucyate
pāpabhīrurasaṃsparśī saṃvṛtaḥ ca susaṃvṛtaḥ /
jñānasevī sthiraḥ śānta ekākī bhikṣurucyate
acalaḥ priyavādī ca pāpamitravivarjitaḥ /
aśaktaḥ sarvakṛtyeṣu mukto bhikṣurihocyate
rājasevā kukaṣāyoktisevā
rājasevā vigarhyāsti bhikṣoścāraṇyavāsinaḥ /
kukaṣāyoktisevāsau mṛtyutaskarajīvikā
na hi rājasevako bhikṣuryaḥ sevyo devatairapi /
na hiṃsāsavasaṃsṛṣṭo mahate 'śucisevakaḥ
bhikṣoḥ rājasevā na śobhate
nirmalasya nirāmasya nispṛhasya ca dehinaḥ /
saṃsārabhayabhītasya rājasevā na śobhate
vanāraṇyaśmaśāneṣu palvalo giribhūmiṣu /
prāntabhūmiṣu grāmasya sthitaḥ bhikṣuḥ praśobhate
vanāraṇyaśmaśāneṣu bhikṣurna rājasevayā /
dhyānādhyayananirmuktaḥ kavalāhārabhojitā /
na bhikṣuriti vijñeyaḥ piśācasamamānasaḥ
dhyānāddhi vimalaṃ saukhyaṃ pravadanti manīṣiṇaḥ /
na tatsukhātsukhaṃ cānyadasti loke kathañcana
taduttamadhyānasukhaṃ muktvā yaḥ puruṣādhamaḥ /
raseṣu ramate bālastena mūḍho vihanyate
viṣayairbhrāmitasyāsya nityaṃ tadgatacetasaḥ /
vardhante 'kuśalā dharmāḥ paralokāpakarṣakāḥ
ātmajño bhikṣurnirvāṇamadhigacchati
ātmano yānahīnaśca gurupṛcchanakastathā /
bhikṣurudyuktavīryaśca nirvāṇamadhigacchati
śrutaṃ yāvad bhavatyeva tāvadeva prabhāṣate /
ātmajño mānahīnaśca bhikṣurbhavati tattvavid
mānāpamānahīno yo mārgāmārgavicakṣaṇaḥ /
svaparārthavidhijño yaḥ sa tuṣṭo bhikṣurucyate
māninaḥ kutaḥ śāntiḥ?
māninaḥ krūramanasaścapalasyālpamedhasaḥ /
lābhasatkārayātasya kutaḥ śāntirbhaviṣyati?
prasannācārayuktasya jñānagocarasevinaḥ /
saṃsāradoṣabhītasya pravrajyā saphalā matā
svabhāvaparabhāveṣu yasya buddhirnamuñcati /
na karmaṇyavipāke ca mārgāmārge tathaiva ca
nivāsopahato bhikṣuḥ sukhaṃ na vindati
sadācāraviyuktasya sukhaduḥkhābhayasya ca /
nivāsopahato bhikṣurbālavad dṛśyate paraiḥ
tṛṇavallaghutāṃ yāti svārthācca parihīyate /
nivāsopahato bhikṣuḥ parihīṇavane sthitaḥ
dhyānādhyayanakṛtyeṣu mano naiva pravartate /
nivāsopahato bhikṣurjanasañcayatatparaḥ
sañcayavyagramanasā jīvitaṃ parihīyate /
kṣiṇoti retasaṃ svasya jīvitaṃ naiva gacchati
kaḥ durgatiṃ yāti?
na ca vindati yat kṛtvā sukhamanyatra bhujyate /
nivāsopahato bhikṣurjanasañcayatatparaḥ /
pāpāni yāti nityaṃ sa tena gacchati durgatim
śrāmaṇyadharmasya mahattvam
anabhipretamanaso nirāśasya ca dehinaḥ /
sarvasaṅgavimuktasya śrāmaṇyaṃ saphalaṃ matam
girigahvaravṛkṣeṣu nityaṃ dhyānavihāriṇaḥ /
prasīdati śubhaṃ jñānaṃ dauḥśīlyaparivarjitam
keṣāṃ saphalaṃ jīvanam?
sarvasaṅgavinirmukto viṣayairna ca vañcitaḥ /
(sa) bhikṣu niṣphalo jñeyaḥ śuṣkendhanamivānalaḥ
nirvāṇābhiratasya bhikṣoḥ praśaṃsā
nirvāṇābhirato yo hi bhītasya vibhavārṇavāt /
bhikṣurbhavati śuddhātmā na nivāsena karhicit
tṛṣṇā eva anarthakarī
lobhamoheṣu ye śaktāste śaktā tṛṣṇayā sadā /
tṛṣṇābandhanabaddhānāṃ nāyaṃ loko na cāparaḥ
dharmajño durgati na labhate
asaṃśaktā matiryasya mithyākarmasu sarvadā /
apakṣapātī dharmajño na sa gacchati durgatim
kaḥ munirucyate?
doṣapaṅkemano yasya na limpati kathañcana /
ekārāmavihārīyo nirāśo munirucyate
nirmukto vimalācāro nivṛttamalakalmaṣaḥ /
mukto yo viṣayaiḥ sarvairāraṇyo munirucyate
lokadharmairna nirvedaṃ samāyāti kathañcana /
sukhaduḥkhasamaprajño nirmalo munirucyate
santoṣaḥ paramo(dharmo) nityaṃ kāmavivarjitaḥ /
nirāmayaḥ kṛcchrajīvī śucirmunirihocyate
nayenna tena saṃśleṣaṃ yatra yatrānugacchati /
ekacārī dṛḍhamatiḥ kriyāvān munirucyate
śubhāśubhānāṃ sarveṣāṃ karmaṇāṃ phalatattvavit /
śubhāśubhaparityāgī loke 'sau munirucyate
udyukto doṣanāśāya nityakāmagatiḥ smṛtaḥ /
udayavyayatattvajño buddhimān munirucyate
deśakālavidāṃ śreṣṭho 'dvayavādī jitendriyaḥ /
saṃsārabhayabhīto 'yaṃ praśānto munirucyate
kaḥ bhikṣuḥ nirvāṇamadhigacchati?
ekārāmagato bhikṣuḥ saṃkṣiptendriyapañcakaḥ /
dehalakṣaṇatattvajño nirvāṇamadhigacchati
vīryavān (satyavāk) bhikṣurnityaṃ doṣavivarjitaḥ /
udyānamiva krīḍāyā nirvāṇamadhigacchati
kalyāṇadharmī bhava
dagdhe kleśe vayaṃ dagdhā vanaṃ dagdhaṃ yathāgninā /
kalyāṇadharme saṃraktā na raktā kāmabhojane
māyayā janāḥ vañcakāḥ bhavanti
nityaṃ prāptyutsukā ye (hi) nityaṃ svajanasaṃratāḥ /
māyayā vañcakā (ye tu) mūḍhāste dharmavartmani
śubhakarmaṇi manaḥ kāryaḥ
ramaṇīyānyaraṇyāni tatraiva ramate manaḥ /
ramante vītarāgāste na tu kāmagaveṣiṇaḥ
sa kathābhirato yastu rato viṣayatṛṣṇayoḥ /
na yāsyati puraṃ śāntaṃ yo ca mṛtyuṃ na vindati
advayavādī bhava
yo 'tyantaśāntamanasā nityaṃ dhyānaparāyaṇaḥ /
ādimadhyāntakalyāṇo nityamadvayagocaraḥ
Original text: Dharmasamuccaya · Edition: Vijayasankar Caube: Dharmasamuccaya. · Data entry members of the Digital Sanskrit Buddhist Canon Input Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0